وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk صلاح الدين تنيو 0 4931 381096 314491 2026-05-28T01:11:55Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستاني مرد فلمي اداڪار]] جو اضافو + ترتيب 381096 wikitext text/x-wiki {{Underlinked|date=جُولاءِ 2024}} صلاح الدين تنيو هڪ ٽي وي اداڪار هو.<ref>{{حوالو_ويب|url=http://www.tv.com.pk/celebrity/Salahuddin-Tunio/221/biography|title=Salahuddin Tunio Biography {{!}} Tv.com.pk|website=www.tv.com.pk|access-date=2021-11-11}}</ref> '''صلاح الدين''' جو پورو نالو صلاح الدين ولد محمد ابراهيم تنيو آهي. هن 28 فيبروري 1949ع تي ڳوٺ حاجي ڌڻي بخش تنيي تعلقي قمبر ۾ جنم ورتو. مئٽرڪ گورنمينٽ هاءِ اسڪول سکر مان 1965ع ۾ ڪيائين. جڏهن ته بي. ايس. سي (آنرس) 1967ع ۾ ۽ ايم. ايس. سي [[سنڌ يونيورسٽي]] انسٽيٽيوٽ آف ڪيمسٽريءَ مان پاس ڪيائين. سڀ کان اول ملازمت جو آغاز سال 1973ع ۾ لوڪل گورنمينٽ کاتي حيدرآباد کان ڪيائين، جتي حيدرآباد ميونسپل ڪارپوريشن ۾ اسسٽنٽ ٽيڪسيشن آفيسر ٿي ڪم ڪيائين. ست سال نوڪري ڪرڻ بعد 1979ع ۾ ليڪچرر طور علامه اقبال ڪاليج ڪراچيءَ ۾ مقرر ٿيو. بعد ۾ پبلڪ سروس ڪميشن پاس ڪري 1981ع صحت کاتي ۾ ڊرگ انسپيڪٽر مقرر ٿيو، کيس سال 1991ع ۾ ترقي ملي ۽ بحيثيت ڊويزنل ڊرگ انسپيڪٽر لاڙڪاڻو 1994ع تائين ڪم ڪيائين. 1994ع ۾ سندس بدلي ڪراچيءَ ٿي، ترقي ڪندي ڊويزنل ڊرگ انسپيڪٽر ۽ پوءِ چيف ڊرگ انسپيڪٽر ٿي سال 2009ع ۾ رٽائر ڪيائين. صلاح الدين تنيو پوري [[پاڪستان]] ۾ ٽيليويزن جي ڊرامن وسيلي سڃاتو وڃي ٿو. هن شروع ۾ ريڊيو تي ڪم ڪيو، ان کان پوءِ پي ٽي وي ڊرامن جي سلسلي ”ناٽڪ سڀا“ ۾ پيش ٿيندڙ ڊرامي ”ناسور“ ۾ ڪردار ادا ڪيائين. اهو سندس پهريون ڊرامو هو. ان کان پوءِ هن کي ڪافي عرصو ننڍا ننڍا ڪردار ملندا رهيا، اڄ هو سنڌي ۽ اردو ڊرامن جي سينيئر اداڪارن ۾ شمار ڪيو وڃي ٿو. شوڪت شوري جي لکيل ۽ فيض ٻگهيي جي پروڊيوس ڪيل سنڌي ڊرامي ”باک“ ۾ مولوءَ جي ڪردار ۾ گهڻو مشهور ٿيو. سندس سنڌي ڊراما تمام گهڻا آهن، پر هن کي مرزا قليچ بيگ جي ڪلاسڪ ناول ”انڪوائري آفيسر“، کان سواءِ ”ڄار“، ”ملڪيت“، ”مور اڏاڻا مور“، ”دنيا ديواني“، ”قربتون“، ”آس“ ڊرامن جي ڪري گهڻي پذيرائي ملي. کيس ڊرامي ”آس“۾ پي ٽي وي پاران 1999ع جو بهترين ريجنل اوارڊ مليو. تنيي صاحب 25 سالن ۾ ڪيترن ئي ڊرامن ۾ ڪم ڪيو آهي. پروڊيوسر منظور مگسيءَ جي ڊرامي ”دراڙين“ ۾ نيشنل اوارڊ لاءِ منتخب ٿيو. صلاح الدين جو پهريون اردو ڊرامو، پروڊيوسر هارون رند جو پروڊيوس ڪيل ”ڇوٽي سي دنيا“ هو، جنهن جو ليکڪ عبدالقادر جوڻيجو هو. ان کان پوءِ پروڊيوسر سيد علي رضويءَ پاران عبدالقادر جوڻيجي جو سال 1991ع ۾ پيش ٿيندڙ ڊرامو ”ڇوٽي بڙي لوگ“ شامل آهي، جنهن کي سنڌ ڪلچرل ايسوسيئيشن پاران اوارڊ به مليو. ان سال ئي ٻيو ڊرامو ”جنرل هوش محمد“ جيڪو پروڊيوسر فيض ٻگهيي پروڊيوس ڪيو. ان کان سواءِ ”آسمان تڪ ديوار“، ”جهنگل“ ۽ ”زرد پتون ڪا پن“ ۾ به هن ڪم ڪيو. هن 1997ع ۾ ڊرامي ”سب سي بڙا رپيا“ جي هدايتڪاري به ڪئي. ان کان سواءِ سندس ئي پيشڪش ۾ رحمت الله ماڃوٺيءَ جو ڊرامو ”ڪالي چادر“ ڪيترن ئي ٽي وي چينلن تي هلڻ کان سواءِ اين. ٽي. وي تي به هليو. صلاح الدين تنيي اٽڪل پنجن فلمن ۾ پڻ ڪم ڪيو آهي. جن ۾ غفار تبسم جي سنڌي فلم ”برسات“، ايس. گل جي فلم ”سهڻا سائين“، محمود صديقيءَ جي فلم ”علي گوهر“ ۽ ”آخري گولي“ وغيره شامل آهن. هن جو چهرو اداڪار وحيد مراد سان ملندو آهي، ۽ جڏهن فلم ”هيرو“ جي فلمبنديءَ دوران وحيد مراد وفات ڪري ويو ته هدايتڪار اقبال يوسف ان فلم کي مڪمل ڪرڻ جو اعلان ڪندي، وحيد مراد سان ملندڙ چهرن جو انٽرويو ڪيو. جنهن ۾ صلاح الدين کي چونڊيو ويو، پر پوءِ کيس ان اردو فلم جو ڪم نه ڏنو ويو. پاڻ اسٽيج ڊرامن جو بهترين اداڪار ۽ پروگرام آرگنائيزر به آهي. هن ڪيترن ئي ضلعن ۾ شاندار ورائٽي پروگرام پڻ ڪيا آهن. هن وقت به صلاح الدين تنيو مختلف ٽي. وي چئنلن تي ڊرامن ۾ بهترين اداڪاري ڪري رهيو آهي. سندس ٻه پٽ به اداڪاريءَ طرف راغب ٿيا آهن. پاڻ هن وقت سنڌي پرائيويٽ ٽي. وي چينلن تي ڊراما ڊائريڪٽر جي حيثيت سان به ڪم ڪري ٿو == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني مرد فلمي اداڪار]] [[زمرو:جيوت ماڻهو]] [[زمرو:سنڌي شخصيتون]] [[زمرو:1949ع جون پيدائشون]] 4lnuogvchjlb9yhs050uau9ohp0eopd روس 0 5504 381202 338656 2026-05-28T10:41:28Z CommonsDelinker 103 Replacing President_Reagan_meeting_with_Soviet_General_Secretary_Gorbachev_at_Hofdi_House_during_the_Reykjavik_Summit_Iceland.jpg with [[File:President_Ronald_Reagan_Meeting_with_Soviet_General_Secretary_Gorbachev_at_Hofdi_House_During_The_Reykjavik_Summi 381202 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|آگسٽ 2022}} {{Infobox country | conventional_long_name = '''روس'''<br> رشين فيڊريشن | common_name = روس | native_name = Росси́йская Федерация <br>('''روسياسڪايہ فيدريتسيہ''') | image_flag = Flag of Russia.svg | image_coat = Coat of Arms of the Russian Federation.svg | national_anthem = <br/>"''[[روس جو قومي ترانو|Gosudarstvenny gimn Rossiyskoy Federatsii]]''"{{nbsp|2}}{{small|(رومڻائيزيشن)}}<br/>{{small|"روس جو رياستي قومي ترانو"}}<br/><center>[[فائل:National Anthem of Russia (2000), instrumental, one verse.ogg]]<!-- Please do not replace this with the vocal version. In order to keep continuity with other Wikipedia pages on modern countries, the instrumental version should be used. --></center> | image_map = Russian_Federation (orthographic_projection) - Crimea disputed.svg | map_width =180px | map_caption = روس جو مقام.تيز سائو رنگ . ڪرائميا تڪراري علائقو آهي جيڪو روسي انتظام هيٺ آهي جنھن کي ھلڪي سائي رنگ سان ظاهر ڪيو ويو<sup>a</sup> | capital = [[ماسڪو]] | coordinates = {{Coord|55|45|N|37|37|E|type:city}} | largest_city = گاديء جو ھنڌ | official_languages = [[روسي]] يا [[روسي|رشين]] | national_languages = | ethnic_groups = {{unbulleted list | 81.0% [[روسي]] | 3.7% [[تاتاري]] | 1.4% [[يوڪرائيني]] | 1.1% [[باشڪر]] | 1.0% [[چوئاش]] | 0.8% [[چيچن]] | {{nowrap|11.0% ۽ ٻيا}} }} | leader_title1 = صدر | leader_name1 = [[ولاديمير پيوٽن]] | leader_title2 = وزيراعظم | leader_name2 = [[دمتري ميديويدف]] | leader_title3 = فيڊريشن ڪائونسل جو چيئرمين | leader_name3 = [[ويلنٽينا ميٽوي يينڪو]] | leader_title4 = رياستي ڊوما جو چيئرمين | leader_name4 = [[ويچزلاف وولودن]] | legislature = [[فيڊرل اسيمبلي]] | upper_house = [[فيڊريشن ڪائونسل]] | lower_house = [[اسٽيٽ ڊوما]] | sovereignty_type = [[روس جي تشڪيل جي تاريخ]] | established_event1 = [[رورڪ]] جي آمد <ref> {{cite web|url=http://www.1150russia.ru/ukaz-prezidenta-rf-o-prazdnovanii-1150-letiya-zarozhdeniya-rossiyskoy-gosudarstvennosti.html |script-title=ru:Указ Президента РФ "О праздновании 1150-летия зарождения российской государственности" |trans-title=Presidential Decree "On celebrating the 1150th anniversary of Russian statehood" |language=Russian language |author= |date=March 3, 2011 |website=www.1150russia.ru |publisher={{lang|ru| Комитет культуры Новгородской области}} (Novgorod Region Culture Committee) |access-date=October 20, 2016 |quote= |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714233159/http://www.1150russia.ru/ukaz-prezidenta-rf-o-prazdnovanii-1150-letiya-zarozhdeniya-rossiyskoy-gosudarstvennosti.html |archive-date=July 14, 2014 |dead-url=yes}}</ref> | established_date1 = 862 | established_event2 = [[خيويائي روس]] | established_date2 = 882 | established_event3 = [[ماسڪو جي گرينڊ ڊچي]] | established_date3 = 1283 | established_event4 = [[زارشاھي]] | established_date4 = 16 جنوري 1547 | established_event5 = [[روسي ايمپائر]] | established_date5 = 22 آڪٽوبر 1721 | established_event6 = [[روسي ريپبلڪ]] | established_date6 =14 سيپٽيمبر 1917 | established_event7 = [[رشين ڊيموڪريٽڪ فيڊريٽو ريپبلڪ]] | established_date7 = 23 سيپٽمبر 1918 | established_event8 = [[رشين سويت فيڊريٽو سوشلسٽ ريبلڪ]] | established_date8 = [[آڪٽوبر وارو انقلاب| 25 آڪٽوبر 2017]] | established_event9 = [[سويت يونين]] جو قيام | established_date9 = 20 ڊسمبر 1922 | established_event10 = [[خودمختياريء جو ڏينھن]] | established_date10 = 12 جون 1990 | established_event11 = [[بيلاويزا وارا معاھدا]] | established_date11 = 8 ڊسمبر 1991<sup>b</sup> | established_event12 = رشين ايس.ايف.ايس.آر. جو نالو بدلائي رشين فيڊريشن رکيو ويو | established_date12 = 25 ڊسمبر 1991<sup>b</sup> | established_event13 = [[موجودہ آئين]] | established_date13 = 12 ڊسمبر 1993 | area_km2 = 17,075,200 | area_rank = 1st | area_sq_mi = 6,592,772 | percent_water = 13<ref name=gen>{{cite web|title=The Russian federation: general characteristics |url=http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110728064121/http://www.gks.ru/scripts/free/1c.exe?XXXX09F.2.1/010000R |archivedate=July 28, 2011 |work=Federal State Statistics Service |accessdate=April 5, 2008 |deadurl=yes}}</ref>&nbsp;{{small|(دلدلي حصن سميت)}} | population_estimate = 144,526,636 {{increase}}<ref name="gks.ru">{{cite web|title=ПРЕДВАРИТЕЛЬНАЯ ОЦЕНКА ЧИСЛЕННОСТИ ПОСТОЯННОГО НАСЕЛЕНИЯ на 1 января 2018 г. и в среднем за 2017 г.|url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/PrPopul2018.xlsx|accessdate=February 23, 2018|website=www.gks.ru}}</ref> (ڪرائميا کان بغير){{refn|name="Popnote"|When including the [[Republic of Crimea]] and [[Sevastopol]], the total population of Russia rises to 146,877,088.<ref name="gks.ru"/>}} | population_estimate_year = 2018 | population_estimate_rank = 9th | population_density_km2 = 8.4 | population_density_sq_mi = 21.5 | population_density_rank = 225th | GDP_PPP = $4.152 ٽرلين ڊالر<ref name="imf.org">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2017/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=85&pr.y=9&sy=2018&ey=2022&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=922&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC&grp=0&a=|title=Report for Selected Countries and Subjects|website=www.imf.org}}</ref> | GDP_PPP_year = 2018 | GDP_PPP_rank = 6th | GDP_PPP_per_capita = $28,918<ref name="imf.org"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 49th | GDP_nominal = $1.522 ٽرلين ڊالر<ref name="imf.org"/> | GDP_nominal_year = 2018 | GDP_nominal_rank = 12th | GDP_nominal_per_capita = $10,630<ref name="imf.org"/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 67th | Gini = 37.7 <!--number only--> | Gini_year = 2015 | Gini_change = decrease <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="WBgini">{{cite web |url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?locations=RU |title= GINI index (World Bank estimate) |publisher= World Bank |accessdate= November 2, 2017}}</ref> | Gini_rank = 98 | HDI = 0.804 <!--number only--> | HDI_year = 2015<!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year--> | HDI_change = increase<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2016_human_development_report.pdf|title=Human Development Report 2016 – "Human Development for everyone"|date=2016|accessdate=March 21, 2017|publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 49th | currency = [[رشين روبل]] ([[روبل جو نشان|₽]]) | currency_code = RUB | utc_offset = +2 to +12 | date_format = dd.mm.yyyy | drives_on = right | calling_code = [[روس جا ٽيليفون ڪوڊ|+7]] | cctld = {{unbulleted list |[[.ru]] |[[.su]] |[[.рф]]}} | footnote_a = ڪرائميائي اپٻيٽ گڏيل قومن جي قرارداد نمبر 68/262 مطابق يوڪرين جو حصو آهي پر اھو درحقيقت روس جي انتظامي تسلط ھيٺ آھي<ref>{{cite news|last=Taylor|first=Adam|title=Crimea has joined the ranks of the world's 'gray areas.' Here are the others on that list.|url=https://www.washingtonpost.com/blogs/worldviews/wp/2014/03/22/crimea-has-joined-the-ranks-of-the-worlds-gray-areas-here-are-the-others-on-that-list/|publisher=The Washington Post|accessdate=March 27, 2014|date=March 22, 2014}}</ref> | footnote_b = The [[Belavezha Accords]] was signed in Brest, Belarus on December 8, creating the [[Commonwealth of Independent States]] in which the [[Supreme Soviet of Russia|Supreme Soviet of the Russian SFSR]] ratified the accords on December 12, denouncing the 1922 treaty. On December 25, Russian SFSR was renamed the Russian Federation and the following the day on December 26, the [[Supreme Soviet of the Soviet Union]] ratified the accords, effectively [[Dissolution of the Soviet Union|dissolving]] the Soviet Union. | religion = | area_magnitude = 1 E13 }} '''روس''' (انگريزي: Russia؛ روسي: Россия، روسيا) سرڪاري نالو، '''روسسڪايا فيڊريٽسيا''' (Russian Federation، روس جو وفاق) سڏيندا آهن. [[يوروشيا|يوريشيائي]] جي ھڪ وفاقي ريپبلڪ آھي. اھو پکيڙ ۾ دنيا جو سڀ کان وڏو ملڪ آهي. ان جي پکيڙ 17,075,200 چورس ڪلوميٽر (6,592,772 چورس ميل) آهي جيڪو انساني ابادي واري دنيا جو اٺون حصو آھي. ھن ملڪ جي ان وسيع پکيڙ ۾ 11 ٽائيم زون اچي وڃن ٿا. دنيا ۾ روس جي سرحد سڀ کان وڌيڪَ ملڪن سان لڳي ٿي جن جو تعداد 14 آھي. ان جي اتر اولهه کان ڏکڻ اوڀر جي طرف روس جون زميني سرحدون ناروي، فنلينڊ، استونيا، لٽويا، لٿووينيا ۽ پولينڊ، بيلاروس، يوڪرين، جارجيا، آذربائيجان، قازقستان، چين، منگوليا، ۽ اتر ڪوريا سان ملن ٿيون۔ جڏهن ته هن جون آبي سرحدون [[جاپان]] کان اوکوتسڪ سمنڊ، [[گڏيل آمريڪي رياستن]] جي ریاست [[الاسڪا]] کان بيرنگ سمنڊ ۽ [[ڪينيڊا]] جي ڄميل سمنڊ طرف اتر جا ٻيٽ ملن ٿا. روس جي آبادي 14،62،00،000 آهي. آبادي ۾ اھو يورپ جو سڀ کان وڏو ملڪ آهي. دنيا جي وڏي آبادي وارن ملڪن ۾ ان جو نمبر نائون آھي ان جي گادي جو هنڌ [[ماسڪو|ماسڪو شھر]] آھي جيڪو يورپ جو آبادي ۾ سڀ کان وڏو شھر آھي. [[سينٽ پيٽرسبرگ|سينٽ پيٽرزبرگ]] روس سميت يورپ جو ٻيون نمبر وڏو شھر آھي. سال 1991ع ۾ سوويت يونين جي خاتمي بعد روسي سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ روسي فيڊريشن ۾ تبديل ٿي ۽ 1993ع ۾ نئين آئين ذريعي وفاقي نيم صدارتي نظام قائم ڪيو ويو. سال 2000ع کان وٺي ھن ملڪ جو صدر [[ولاديمير پيوٽن]] آهي. انساني ترقيءَ جي اشاريي مطابق ھن ملڪ جو دنيا ۾ 52ھون نمبر آھي. ملڪ ۾ يونيورسٽي تائين تعليم مفت فراھم ڪئي وڃي ٿي. ملڪ جي معيشت دنيا جي طاقتور معيشتن ۾ شامل آھي ۽ ناليوار جي ڊي پي ۾ ھن ملڪ جو دنيا ۾ يارھون نمبر آھي. مساوي قوت خريد مطابق جي ڊي پي ۾ ھن ملڪ جي معيشت دنيا اندر ڇھين نمبر تي آهي. ھي ملڪ دنيا جي ھڪ وڏي ايٽمي طاقت آھي ۽ گڏيل قومن جو باني ۽ سلامتي ڪائونسل جو ويٽو جو اختيار رکندڙ مستقل رڪن آھي. دنيا ۾ سڀ کان وڌيڪَ ايٽمي ھٿيار پڻ ھن ملڪ وٽ آھن. دنيا جي ٻين وڏي فوج پڻ ھن ملڪ جي آھي ۽ دنيا ۾ فوج تي وڌيڪ خرچ ڪندڙ چوٿون وڏو ملڪ آهي. دنيا جي معدني ۽ توانائي جي ذريعن جو وڏو حصو ھن ملڪ وٽ آهي. روس دنيا ۾ سڀ کان وڏن تيل ۽ قدرتي گيس پيدا ڪندڙ ملڪن ۾ شامل آهي. ملڪ [[جي 20]]، [[شنگھائي ڪوآپريشن آرگنائيزيشن]]، [[ڪائونسل آف يورپ]]، [[ايشيا پيسفڪ ايڪانامڪ ڪوآپريشن]]، [[آرگنائيزيشن آف سڪيورٽي اينڊ ڪوآپريشن ان يورپ]]، [[انٽرنيشنل انويسٽمينٽ بينڪ]] ۽ [[ورلڊ ٽريڊ آرگنائيزيشن]]، [[ڪامن ويلٿ آف انڊپينڊنٽ اسٽيٽس]]، [[ڪليڪٽو سيڪيورٽي ٽريٽي آرگنائيزيشن]]، [[يوريشين ايڪانامڪ يونين]] جو رڪن ملڪ آهي. ==روس جي تاريخ== ===سوشلسٽ انقلاب کان اڳ=== [[File:Kievan Rus en.jpg|upright=1.3 |thumb|220px|يارھين صدي عيسويءَ ۾[[خيويائي روس]] ]] ڏھين کان يارھين صدي عيسويءَ ۾ خيويائي روس يورپ جي سڀ کان خوشحال ۽ وڏين رياستن ۾ شمار ٿيندو هو<ref>{{cite book|last=Vernadsky|first=George|title=Kievan Russia|pages=430|publisher=[[Yale University Press]]|date=1973|isbn=978-0-300-01647-5}}</ref> ان رياست جو [[ولاديمير اعظم]] (980–1015) ۽ ان جو ڏاھو جي لقب سان مشھور پٽ [[ياروسلاف]] وارا دؤر ان رياست جو سونھري دور شمار ڪيا ويندا آهن. ان ئي دؤر ۾ ۾ روس جي ماڻھن بازنطيني ايمپائر مان آيل آرٿوڊوڪس عيسائيت کي قبول ڪيو ۽ ان سان گڏوگڏ ساڳي دؤر ۾ پھريون مشرقي قانوني مجموعي جو مسودو [[روسڪايا پراودا]] جوڙيو ويو. يارھين ۽ ٻارھين صدي عيسويءَ ۾ خانه بدوش ترڪ قبيلن: [[قبچاق قبيلو|قبچاقن]] ۽ [[پچنگ قبيلو|پچنگن]] وغيره جي لاڳيتي حملن ڪري مشرقي سلواڪ وارين آبادين وڏي پيماني تي اترئين گھاٽن ٻيلن وارن محفوظ علائقي [[زيلسي]] ڏي ھجرت ڪئي<ref name="V">{{Cite book|author=Klyuchevsky, V.|title=The course of the Russian history|volume=1|url=http://www.kulichki.com/inkwell/text/special/history/kluch/kluch16.htm|isbn=978-5-244-00072-6|year=1987|publisher=Myslʹ}}</ref>. [[File:Lebedev baptism.jpg|left|thumb|'' [[خيويائي ماڻھن جو بپتسمو]]'' جي عنوان سان [[ڪلاوڊي ليبيديف]] پاران ٺاھيل تصوير]] جاگيرداري جي مضبوط ٿيڻ سبب خيويائي رياست جي مرڪزيت ختم ٿيندي وئي جنھن سان رياست اندر گھرو ويڙھ ٿيندي رھي. 1837-40ع دوران منگولن جي حملي خيو کي تباھ ڪري ڇڏيو ۽ روس جي اڌ آبادي ان حملي ۾ ھلاڪ ٿي وئي<ref>{{cite book|first=Michael F.|last=Hamm|title=Kiev: A Portrait, 1800-1917|date=1993|publisher=[[Princeton University]] Press|pages=328|isbn=978-0-691-02585-8}}</ref>. حملي آورن، جن کي بعد ۾ تاتار سڏيو ويو، اتي [[اورد زرين]] (Golden Horde) نالي رياست قائم ڪئي. ان جو ترڪ ٻولي ۾ نالو آلتين اوردو ھيو. روس جو ڏاکڻو ۽ وچون حصو اٽڪل ٻہ صديون ان رياست ھيٺ رھيو<ref>{{cite book|last=Halperin|first=Charles J.|title=Russia and the Golden Horde: The Mongol Impact on Medieval Russian History|date=1987|publisher=[[Indiana University Press]]|pages=192|isbn=978-0-253-20445-5}}</ref>. پولينڊ جي بادشاھت (1025-1385) نيٺ گاليشيا والھينيا کي پاڻ سان ملائي ڇڏيو، جڏهن ته خيو جي پسگردائيءَ ۾ واقع ٻن علائقن: نووگورود ريپبلڪ ۽ منگولن جي زير اثر ولاديمير سوزدال ملي ڪري موجود روسي قوم جو بنياد وڌو. نووگورود ريپبلڪ منگولن جي تسلط مان جان ڇڏائي ۽ پسڪوف واري علائقي سميت انھن ڪنھن حد تائين منگولن جي خيويائي روس تي حملي واري وقت کان وٺي پنھنجي خودمختياري بحال رکي ھئي. نووگورود وارن 1240ع ۾ [[اليگزينڊر نيوسڪي]] جي قيادت ۾ [[نيوا واري جنگ]] ۾ سويڊن جي حملي آورن کي شڪست ڏئي<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/event/Battle-of-the-Neva|title=Battle of the Neva|encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]]|access-date=22 June 2021}}</ref>. 1242ع ۾ انھن [[برف واري جنگ]] ۾ جرمن صليبين کي شڪست ڏئي<ref>{{cite journal|last=Ostrowski|first=Donald|title=Alexander Nevskii's "Battle on the Ice": The Creation of a Legend|date=2006|jstor=24664446|journal=[[Russian History (journal)|Russian History]]|volume=33|number=2/4|pages=289–312|doi=10.1163/187633106X00186}}</ref>. خيويائي روس جي خاتمي بعد روس جي ٻين قائم ٿيندڙ طاقتور رياست [[ماسڪو واري گرينڊ ڊچي]] ھئي جيڪو شروع ۾ ولاديمير سوزدال جو حصو ھئي<ref name="Muscovy">{{cite web|last=Curtis|first=Glenn E.|url=http://countrystudies.us/russia/3.htm|title=Russia - Muscovy|year=1998|location=[[Washington, D.C.]]|publisher=Federal Research Division of the [[Library of Congress]]|access-date=25 June 2021}} </ref><ref>{{cite book|last=Davies|first=Brian L.|title=Warfare, State and Society on the Black Sea Steppe, 1500–1700|publisher=Routledge|year=2014|page=4|url=http://www.reenactor.ru/ARH/PDF/Davies.pdf#page=20}}</ref> <ref>{{cite book|last1=Jotischky|first1=Andrew|last2=Hull|first2=Caroline|date=2005|title=The Penguin Historical Atlas of the Medieval World|publisher=[[Penguin Books]]|pages=122–123|isbn=978-0-14-101449-4}}</ref> ماسڪو پرنس [[دمتري دونسڪوئي]] جي اڳواڻي ۾ [[روسي آرٿوڊوڪس چرچ]] جي حمايت يافتہ روسي پرنسپلٽين جي متحده فوج سان ملي ڪري 1830ع ۾ [[ڪليڪوفو واري جنگ]] ۾ منگول تاتارين کي شڪست ڏئي<ref>{{cite book|last=Galeotti|first=Mark|date=2019|title=Kulikovo 1380: The battle that made Russia|pages=96|isbn=978-1-4728-3121-7}}</ref> ماسڪو آھستي آھستي چوڌاري موجود پرنسيپلٽين کي پاڻ ۾ ضم ڪري ڇڏيو جن ۾ توير واري پرنسپلٽي ۽ نووگورود ريپبلڪ پن شامل ھيون<ref name="Muscovy"/>. عظيم [[اوان ٽيون|ايوان ٽئين]] [[اورد زرين]] جي تسلط کي ختم ڪري وچ روس ۽ اتر روس کي ماسڪو جي راڄ ھيٺ ملائي روس جو پھريون حاڪم ٿيو جنھن سموري روس جي ڊيوڪ وارو لقب اختيار ڪيو<ref name="Muscovy"/>. 1453ع ۾ قسطنطنيہ جي شڪست پاڻ کي [[اوڀر رومن ايمپائر]] جي وارث ھجڻ جو دعويدار ٿيو<ref name="Muscovy"/> ايوان ٽئين [[بازنطيني شھنشاھ]] [[ڪنسٽنٽائين يارھون|ڪنسٽنٽائين يارھين]] جي ڀائٽي [[صوفيه پلائيولاجينا]] سان شادي ڪئي ۽ بازنطيني ايمپائر جي ٻن منڍين واري باز جي نشان کي پنھنجي رياست جو نسبتي نشان بڻايو<ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/magazine/archive/1886/12/the-dream-of-russia/522855/|title=The Dream of Russia|work=[[The Atlantic]]|first=Cyrus|last=Hamlin|date=December 1886|access-date=2 June 2021}}</ref>. [[File:Vasnetsov Ioann 4.jpg|thumb|upright=0.7|کاٻو|بيخوف لقب وارو [[ايوان چوٿون]] جي پينٽنگ ]] ماسڪو جي گرينڊ ڊيوڪ ايوان چوٿين بيخوف روسي زارشاھي نالي بادشاھت جو بنياد وجھي 1547ع ۾ پھريون روسي بادشاھ يا زار جي حيثيت سان تخت تي ويٺو ۽ ھن 1550ع ۾ قانونن جو نئون مجموعو [[سديبنڪ 1550|سديبنڪ]] نافذ ڪيو جنھن ذريعي ھن جاگيردارنہ نمائندگي جو پھريون ادارو [[زيمسڪي سابور]] قائم ڪري مذھبي پيشوائن جي مقامي اثر رسوخ کي گھٽائي ختم ڪري ڇڏيو<ref name="Terrible">{{cite book|last1=Payne|first1=Robert|last2=Romanoff|first2=Nikita|title=Ivan the Terrible|date=2002|pages=520|isbn=978-0-8154-1229-8}}</ref>. ان پھرين زار ٽي تاتار خانيٽن: ڏکڻ اولھ سائبيريا واري [[سائبيريائي خانيٽ]]، [[قازان خانيٽ]] ۽ [[آستراخان خانيٽ]] [[وولگا]] سميت کي شامل ڪري روس جي پکيڙ ۾ ٻيڻ تي اضافو ڪيو<ref name="Terrible"/> سورھين صدي عيسويءَ ۾ روس يورال جبلن جي اوڀر تائين وسعت ماڻي<ref name="Sibir">{{cite book|last=Wood|first=Alan|title=Russia's Frozen Frontier: A History of Siberia and the Russian Far East 1581 - 1991|date=2011|pages=320|isbn=978-0-340-97124-6}}</ref>. ان طاقتور زارشاھي کي [[پولينڊ]]، [[لٿوانيا]]، [[سويڊن]]، [[ڊينمارڪ]] ۽ [[ناروي]] جي اتحاد سان [[بالٽڪ سمنڊ]] ۽ سامونڊي واپار لاء پھچ حاصل ڪرڻ جي ھڪ ڊگھي ۽ غير فيصلاڪن [[ليوونيائي جنگ]] ڪمزور ڪري ڇڏيو<ref name="Riasanovsky">{{cite book|last1=Riasanovsky|first1=Nicholas V.|last2=Lawrence|first2=John|title=A history of Russia|url=https://books.google.com/books?id=bHdPAgAAQBAJ|date=1960|pages=654|isbn=978-0-19-534197-3}}</ref> ساڳي وقت [[ڪرائميائي خانيٽ]] جي تاتارين پڻ ڏکڻ پاسي کان روس تي حملا جاري رکيا<ref>{{cite web|first=Eizo|last=Matsuki|url=http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20110501041101/http://www.econ.hit-u.ac.jp/~areastd/mediterranean/mw/pdf/18/10.pdf|archive-date=1 May 2011|title=The Crimean Tatars and their Russian-Captive Slaves|publisher=Mediterranean Studies Group at Hitotsubashi University|access-date=4 May 2013}}</ref> وولگا واريون خانيٽون بحال ڪرائڻ خاطر ڪرائميائي خانيٽ ۽ ان جي اتحادي عثماني خلافت 1571ع ۾ وچ روس تي حملو ڪري ماسڪو جي ديوارن تائين پھچي چڪا ھيا<ref name="Terrible"/> پر ايندڙ ٻئين سال حملي آور وڏي فوج کي [[مولودي واري جنگ]] ۾ شڪست ملي<ref>{{cite book|date=2009|last=Tucker|first=Spencer C.|title=A Global Chronology of Conflict: From the Ancient World to the Modern Middle East|isbn=978-1-85109-672-5}}</ref> <ref>{{cite web|last=Williams|first=Brian Glyn|title=The Sultan's Raiders: The Military Role of the Crimean Tatars in the Ottoman Empire|url=http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf|website=[[The Jamestown Foundation]]|year=2013|page=27|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131021092115/http://www.jamestown.org/uploads/media/Crimean_Tatar_-_complete_report_01.pdf|archive-date=21 October 2013|author-link=Brian Glyn Williams}}</ref>. [[File:Peter I by Kneller.jpg|thumb|upright|روسي زار (1682-1721) ۽ پھريون روسي شھنشاھ (1721-1725) [[پيٽر اعظم]]]] 1682 ۾ پيٽر اعظم روس جو زار يا بادشاھ ٿيو ۽ 1721ع ۾ ھن پنھنجي شھنشاھ ھجڻ جو اعلان ڪيو. ھن روس کي يورپ جي ھڪ وڏي طاقتور رياست بڻايو. ھن 1700 کان 1721 تائين ھلندڙ اتر واري وڏي جنگ ذريعي سويڊن کي شڪست ڏئي. 1703ع ۾ ھن بالٽڪ سمنڊ تي [[سينٽ پيٽرسبرگ|سينٽ پيٽرزبرگ]] شھر جو بنياد وجھي روس جي گادي جو هنڌ اتي منتقل ڪيو. ھن روسي ڪلچر کي اولھ يورپ واري ڪلچر ۾ تبديل ڪرڻ لاء سڌارا آندا جن روسي ڪلچر کي ڪافي تبديل ڪيو<ref name="early">{{cite web|last=Curtis|first=Glenn E.|url=http://countrystudies.us/russia/4.htm|title=Russia - Early Imperial Russia|year=1998|location=[[Washington, D.C.]]|publisher=Federal Research Division of the [[Library of Congress]]|access-date=25 June 2021}}</ref>. سندس ڌي [[ايلزبيٿ (روس جي ملڪه)|ايلزبيٿ]] (1741–1762) جي دؤر ۾ روس [[ستن سالن واري جنگ]] (1756–1763) جي ور چڙھيو. ان جنگ ذريعي روس [[اوڀر پروشيا]] کي پنھنجي حدن ۾ ملائي برلن جي دروازن تائين پھتو پر ملڪه جي وفات بعد اھي علائقا پروشيا کي واپس موٽائي ڏنا ويا. عظيم [[ڪيٿرائين ٻين (روس)|ڪيٿرائين ٻين]] روس تي 1762ع کان 1796ع تائين حاڪم رھي جنھن جي دور کي [[روسي جاڳرتا]] وارو دور سڏيو ويندو آهي. ھن روس جي سرحد پولينڊ جي علائقن ۽ ڏکڻ ۾ ڪرائميائي خانيٽ کي شڪست ڏئي ڪاري سمنڊ تائين وڌائي. ڪيٿرائين کان پوءِ سندس پٽ [[پال پھريون (روس)|پال پھريون]] تخت تي ويٺو. ان بعد 1801 ۾ [[اليگزينڊر پھريون (روس)|اليگزينڊر پھريون]] بادشاھ ٿيو جيڪو 1825ع تائين رھيو. ان جي دؤر ۾ روسي الاسڪا پھتا ۽ ان کي آباد ڪرڻ شروع ڪيو<ref name="ruling">{{cite web|url=http://countrystudies.us/russia/5.htm|title=Russia - Ruling the Empire|editor=Glenn E. Curtis|year=1998|location=[[Washington, D.C.]]|publisher=Federal Research Division of the [[Library of Congress]]|access-date=25 June 2021}}</ref> [[File:Territorial Expansion of Russia.svg|thumb|left|چوڏھين کان ويھين صدي تائين روس جي پکيڙ ۾ توسيع<ref>{{cite book|last=Chew|first=Allen F.|title=An Atlas of Russian History: Eleven Centuries of Changing Borders|date=2009|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-0-300-01445-7}}</ref>]] [[نيپولين واريون جنگون|نيپولين وارين جنگن]] دوران روس فرانس جي ايمپائر خلاف ٻين يورپي ايمپائرن جي اتحاد ۾ شامل ٿيو. 1812ع ۾ فرانس جي فوج ماسڪو تائين پھتي ھئي پر کيس سخت مزاحمت ۽ سردي جي موسم سبب ناڪامي ڏسڻي پئي<ref name="ruling"/>. اتحادي فوج نيٺ پيرس ۾ داخل ٿي. روسي فوجي آفيسر جڏھن فرانس کان واپس آيا تہ پاڻ سان گڏ لبرل ازم وارا خيال کڻي آيا ۽ 1825ع ۾ انھن زار جي اختيارن گھٽائڻ لاء انقلاب جي ناڪام ڪوشش ڪئي. [[نڪولس پھريون (روس)|نڪولس پھرين]] جو جو قدامت پسند دؤر 1825ع کان 1855ع تائين ھليو جنھن بعد ڪرائميا واري جنگ ۾ شڪست روس جو يورپ ۾ غلبو ۽ اثر رسوخ گھٽائي ڇڏيو. 1847 کان 1851 دوران روس ۾ ڪالرا جي وبا ۾ ڏھ لک ماڻھو ھلاڪ ٿي ويا. نڪولس کان پوء اليگزينڊر ٻيون ()|اليگزينڊر ٻئين جو دور 1855 کان 1881 تائين ھليو جنھن دوران صنعتڪاري کي فروغ مليو ۽ روسي شاھي فوج کي جديد بڻايو ويو جنھن 1877 1878 جي روس ترڪ جنگ ذريعي عثماني خلافت کان بلقان جا گھڻا حصا آزاد ڪرايا. عثماني خلافت، قجر گھراڻي جي ايراني ۽ چين جي چنگ گھراڻي جي اثر رسوخ گھٽجڻ سان پيدا ٿيل خال کي برطانيه ۽ روسي ايمپائر ڀرڻ شروع ڪيو ۽ انھن ٻنھي ايمپائرن جي ڇڪتاڻ [[ وڏي راند]] (The Great Game) جو نالي سان مشهور ٿي<ref name="ninteenth">{{cite web|last=Curtis|first=Glenn E.|url=http://countrystudies.us/russia/6.htm|title=Russia - Transformation of Russia in the Nineteenth Century|year=1998|location=[[Washington, D.C.]]|publisher=Federal Research Division of the [[Library of Congress]]|access-date=25 June 2021}}</ref>. اڻويھين صدي دوران روس ۾ سوشلسٽ تحريڪن جي شروعات ٿي. 1881ع ۾ انقلابين جي حملي ۾ اليگزينڊر ٻيون مارجي ويو ۽ سندس جاءِ تي ان جو پٽ [[اليگزينڊر ٽيون (روس)|اليگزينڊر ٽئين]] جي تاج پوشي ٿي جنھن جو راڄ 1894 تائين پرامن طريقي سان ھليو جنھن بعد ان ساڳي سال روس جو آخري زار [[نڪولس ٻيون (روس)|نڪولس ٻيون]] تخت تي ويٺو. ان جي دور ۾ 1905 ۾ خوني انقلاب آيو جنھن کي [[خوني آچر 2005]] سڏيو ويندو آهي. ان انقلاب ۾ بغاوت کي تي چيڀاٽيو ويو پر حڪومت ملڪ ۾ 1906 واري آئين جي صورت ۾ تمام وڏا سڌارا آڻڻ تي مجبور ٿي. ماڻھن کي اظھار جي آزادي ۽ جلوس ڪڍڻ، سياسي جماعتن جي قانوني حيثيت ۽ [[ڊوما]] جي نالي سان چونڊ واري مقننه جي قيام وارا حق ڏنا ويا<ref name="ninteenth"/>. ===روسي سوشلسٽ ريپبلڪ === [[File:Russian Imperial Family 1913.jpg|thumb|left|روسي شھنشاھ نڪولس ٻيون پنھنجي خاندان سان گڏ. 1918 ۾ بالشويڪن ان سموري خاندان کي قتل ڪيو]] 1914ع ۾ آسٽريا ھنگري ايمپائر طرفان روس جي اتحادي سربيا جي بادشاھت سان جنگ جي اعلان بعد روس بہ ٻين جنگ عظيم ۾ شامل ٿي ويو<ref>{{cite web|url=https://www.iwm.org.uk/history/how-the-world-went-to-war-in-1914|title=How The World Went To War In 1914|work=[[Imperial War Museum]]|access-date=30 May 2021}} </ref><ref>{{cite book|first=Fiona K.|last=Tomaszewski|title=A Great Russia: Russia and the Triple Entente, 1905-1914|year=2002|publisher=Greenwood Publishing Group|isbn=978-0-275-97366-7|pages=19–}}</ref> 1916 ۾ پبرسلوف واري حملي دوران روسي شاھي فوج آسٽروھنگري ايمپائر جي فوج کي لڳ ڀڳ ناس ڪري چڏيو<ref>{{cite journal|last=Schindler|first=John|date=2003|title=Steamrollered in Galicia: The Austro-Hungarian Army and the Brusilov Offensive, 1916.|journal=[[War in History]]|volume=10|number=1|pages=27–59|doi=10.1191/0968344503wh260oa|jstor=26061940|s2cid=143618581}}</ref> جنگي خرچ ۾ اضافي، جنگ ۾ ٿيل جاني نقصان، بدعنواني ۽ بغاوت جي افواھن روس ۾ اڳواٽ موجود عوامي بي اعتمادي ۾ ويتر گھڻو اضافو ڪيو جنھن 2017ع واري آڪٽوبر انقلاب لاء راھ ھموار ڪئي<ref name="revo">{{cite web|last=Curtis|first=Glenn E.|url=http://countrystudies.us/russia/8.htm|title=Russia - Revolutions and Civil War|year=1998|publisher=Federal Research Division of the [[Library of Congress]]|location=[[Washington, D.C.]]|access-date=26 June 2021}}</ref>. فيبروري 2017 جي انقلاب نڪولس ٻئين کي اقتدار ڇڏڻ تي مجبور ڪيو. ھن ۽ سندس خاندان کي قيد ڪيو ويو ۽ بعد ۾ روسي گھرو ويڙھ دوران [[يڪاتيرنبرگ]] ۾ گوليون ھڻي قتل ڪيو ويو. شاھي نظام کي ختم ڪري پھرين سيپٽمبر 1917ع تي روسي سياسي جماعتن جي اتحاد جي عارضي حڪومت ٺاهي وئي ۽ روسي ريپبلڪ جي قيام جو اعلان ڪيو ويو<ref name="geoffreyswain">{{cite book|first=Geoffrey|last=Swain|title=Trotsky and the Russian Revolution|year=2014|publisher=[[Routledge]]|page=15|isbn=978-1-317-81278-4|quote="The first government to be formed after the February Revolution of 1917 had, with one exception, been composed of liberals."}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.prlib.ru/history/619540|script-title=ru:Провозглашена Российская республика|date=7 February 2017|script-website=ru:Президентская библиотека имени Б.Н. Ельцина}}</ref> 6 جنوري 2018 تي روسي آئين ساز اسيمبلي روسي جنھوري وفاقي ريپبلڪ جو اعلان ڪيو<ref name="revo"/> ٻئي ڏينهن تي [[آل رشين سينٽرل ايگزيڪٽو ڪاميٽي]] ان آئين ساز اسيمبلي کي ٽوڙي ڇڏيو<ref name="revo"/> [[File:Thecristisrizenoldrussiancivilwarposter.jpg|thumb|upright=0.8|سفيد ڌر جو ھڪ پروپيگنڊا وارو پوسٽر 1932ع ]] [[پيٽروگراڊ سوويت]] پڻ ھڪ متبادل سوشلسٽ اداري جي حيثيت ۾ موجود ھئي جيڪا مزدورن ۽ ھارين جي چونڊيل سوويت جي نالي سان مشهور ڪائونسلن ذريعي طاقت کي برقرار رکيو. آڪٽوبر 1917ع ۾ [[بالشويڪ|بالشويڪن]] [[ولاديمير لينن]] جي سربراهي ۾ [[آڪٽوبر انقلاب 2017|انقلاب]] آڻي عارضي حڪومت کي ختم ڪري سوويت جي ذريعي ملڪ ھلائڻ شروع ڪيو ۽ اھڙي طرح دنيا جي پھرين سوشلسٽ رياست وجود ۾ آئي<ref name="revo"/> جنھن سان گڏوگڏ ڪميونسٽ مخالف سفيد تحريڪ جي ويڙهاڪن ۽ سويت ڪائونسلن جي سرخ فوج وچ ۾ گھرو ويڙھ جي شروعات ٿي وئي. بالشويڪ روس کي [[بريسٽ لتووسڪ معاھدي]] ذريعي سموري يوڪرين سان گڏوگڏ پولينڊ، فنلئنڊ ۽ بالٽڪ علائقن تان ھٿ کڻڻو پيو<ref name="revo"/>. پھرين جنگ عظيم جي اتحادي طاقتن روسي گھرو ويڙھ ۾ ڪميونسٽ مخالف فوجين جي مدد ۾ ناڪام مداخلت ڪئي<ref>Carley, M. (1989). [https://www.jstor.org/stable/40106089 Allied Intervention and the Russian Civil War, 1917-1922.] The International History Review, 11(4), 689-700. Retrieved June 26, 2021.</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/history/article/red-terror-set-macabre-course-soviet-union|title=How the Red Terror set a macabre course for the Soviet Union|work=[[National Geographic]]|first=Erin|last=Blakemore|date=2 September 2020|access-date=26 June 2021}}</ref> گھرو ويڙھ روس جي معيشت ۽ انفراسٽرڪچر کي ڳرو نقصان رسايو. لڳ ڀڳ 70 کان 120 لکن تائين ماڻھن جو جاني نقصان ٿيو جن اڪثريت عام شھرين جي ھئي<ref name="civilwar">{{cite book|last=Mawdsley|first=Evan|title=The Russian Civil War|location=[[نيو يارڪ سٽي|New York City]]|year=2007|isbn=978-1-68177-009-3|page=287}}</ref> <ref>{{cite book|last=Hassell|first=James E.|title=Russian Refugees in France and the United States Between the World Wars (Transactions of the American Philosophical Society)|date=1992|pages=96|isbn=978-0-87169-817-9}}</ref> 1921 ۽ 1922 واري ڏڪار جا اڌ ڪروڙ ماڻھو شڪار ٿيا<ref>{{cite web|last=Haller|first=Francis|url=https://www.icrc.org/en/doc/resources/documents/article/other/5rfhjy.htm|title=Famine in Russia: the hidden horrors of 1921|publisher=[[International Committee of the Red Cross]]|date=8 December 2003|work=[[Le Temps]]|access-date=26 July 2021}}</ref> [[File:19190525-Lenin and bolshevik leaders on Red square.jpg|thumb|left| [[ولاديمير لينن]] ۽ ٻيا بالشويڪ اڳواڻ 1919ع ۾ [[ريڊ اسڪوائر]] تي لازمي فوجي سکيا وارن جٿن جو معائنو ڪندي ]] 30 ڊسمبر 1922 تي لينن پنھنجي ساٿين سان گڏجي ھڪ معاھدي ذريعي سوويت يونين قائم ڪيو جنھن م روس، يوڪرين، بيلاروس ۽ ٽرانس ڪوھ ڪاف واريون سويت سوشلسٽ ريپبلڪون شامل ھيون جيڪا پوء وڌي 15 ريپبلڪن تائين وسيع ٿي وئي جن ۾ سڀ کان وڌيڪَ آبادي واري ريپبلڪ رشين سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ ھئي جنھن ڪري ان جو ٻين تي سياسي، معاشي ۽ ثقافتي غلبو رھيو<ref name="establishment">{{cite web|url=https://www.history.com/this-day-in-history/ussr-established|title=USSR Established|work=[[History (American TV network)|History]]|access-date=26 June 2021}}</ref>. 1924ع ۾ لينن جي وفات بعد سويت يونين جي ڪميونسٽ پارٽي جو جنرل سيڪريٽري [[جوزف اسٽالن]] ملڪ جو سربراھ ٿيو. ھن پنھنجي سڀ کان وڏي مخالف [[ليون ٽراٽسڪي]] کي 1929ع ۾ جلاوطن ڪيو. ھن ملڪ ۾ [[ڪمانڊ ايڪانامي]] جو آغاز ڪيو. ملڪ جي ٻھراڙيءَ جي زراعت ۽ صنعت کي اجتماعي صورت ڏني. ھن سوويت يونين جي وڏي زرعي معيشت کي ٿوري وقت ۾ ھڪ وڏي صنعتي پاور هائوس ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. اسٽالن ملڪي پاليسين جي مخالفن سان ڏاڍي سختي سان پيش آيو. [[File:RIAN archive 44732 Soviet soldiers attack house.jpg|thumb|upright=1.3|The [[اسٽالن گراڊ واري جنگ]], جنگن جي تاريخ ۾ سڀ کان وڏي ۽ خوني لڙائي ھئي جيڪا 1943ع ۾ سويت يونين جي جرمن فوج تي فتح سان ختم ٿي]] [[File:World War II military deaths in Europe by theater and by year.png|upright=1.3|thumb|ٻين جنگ عظيم ۾ يورپ ۾ ساليانو جاني نقصان. سوويت يونين محوري طاقتن کي شڪست ڏيڻ ۾ ھڪ وڏو ڪردار ادا ڪيو]] 22 جون 1941ع ۾ نازي جرمني [[مولوٽوف ربنٽراپ پيڪٽ]] جي ڀڃڪڙي ڪندي آپريشن باربروسا ذريعي سوويت يونين تي انساني تاريخ جو سڀ کان زبردست حملو ڪيو<ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/operation-barbarossa-photos-nazi-invasion-soviet-union/31320468.html|title=Operation Barbarossa: The Nazi Invasion Of The U.S.S.R. 80 Years Ago|work=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]]|first=Amos|last=Chapple|date=22 June 2021|access-date=2 July 2021|quote="Nazi Germany led the largest-ever ground invasion force in an attack on the Soviet Union in 1941 that unleashed a brutal conflict that cost the lives of millions of people."}}</ref> جنھن سان ٻين جنگ عظيم جو اوڀر پاسي وارو سڀ کان وڏو جنگي محاذ شروع ٿيو<ref>{{cite web|url=https://www.theatlantic.com/photo/2011/09/world-war-ii-the-eastern-front/100150/|title=World War II: The Eastern Front|work=[[The Atlantic]]|first=Alan|last=Taylor|date=18 September 2011|access-date=2 July 2021}}</ref> 1941 ۽ 1942 دوران رڳو 8 مھينن ۾ جرمن قيد ۾ 30 لک سويت يونين جي جنگي قيدين کي جرمن فوج قيد دوران ھلاڪ ڪيو<ref>{{cite book|last=Jones|first=Adam|author-link=Adam Jones (Canadian scholar)|date=2010|title=Genocide: A Comprehensive Introduction'' (2nd ed.)|page=271|quote="The large majority of POWs, some 2.8 million, were killed in just eight months of 1941–42, a rate of slaughter matched (to my knowledge) only by the 1994 Rwanda genocide."|publisher=[[Routledge]]|isbn=978-0-415-48619-4}}</ref>. جرمن ۽ فنلئنڊ جي فوجن [[سينٽ پيٽرسبرگ|ليننگراڊ]] شھر جو 1941 کان 1944 تائين زميني محاصرو ڪيو پر شھر ويڙھ جاري رکي. ان محاصري ڪري فاڪاڪشي م لکين ماڻھو مري ويا پر روسي پيش نہ پيا. اسٽالن جي حڪومت ۾ فوجي ڪمان [[جارجي ژوڪوف]] ۽ [[ڪونسٽانٽن روڪوسووسڪي]] سنڀالي ۽ مئي 1945ع ۾ سوويت فوج برلن جي جنگ دوران برلن تي قبضو ڪيو<ref>{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/history/history-magazine/article/soviet-victory-battle-berlin-finished-nazi-germany|title=The Soviet victory in the Battle of Berlin finished Nazi Germany|work=[[National Geographic]]|first1=Neil|last1=Kagan|first2=Stephen|last2=Hyslop|date=7 May 2020|access-date=29 May 2021}}</ref>. آگسٽ 1945ع ۾ سوويت فوج چين جي علائقي [[مينچوڪئو]] (منچوريا) ۽ اتر ڪوريا مان جپاني فوج کي ٻاھر ڪڍيو<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2012/08/the-forgotten-soviet-japanese-war-of-1939/|title=The Forgotten Soviet-Japanese War of 1939|work=[[The Diplomat]]|first=Stuart D.|last=Goldman|date=28 August 2012|access-date=29 May 2021}}</ref>. اوڀر يورپ ۽ وچ يورپ وارن ملڪن مشرقي جرمني سميت سوشلسٽ نظام واريون رياستون ٺھي ويون جن سان سوشلسٽ بلاڪ وجود ۾ آيو. سوويت يونين دنيا جي ٻين ايٽمي طاقت بڻجي ويو جنھن بعد ايٽمي ھٿيار ٺاھڻ جي ڊوڙ شروع ٿي وئي<ref>{{cite book|last=Neiberg|first=Michael|title=Potsdam: The End of World War II and the Remaking of Europe|date=2015|publisher=[[Basic Books]]|pages=368|isbn=978-0-465-04062-9}}</ref> <ref>{{cite book|title=Encyclopedia of Eastern Europe: From the Congress of Vienna to the Fall of Communism |publisher=[[Taylor & Francis|Taylor & Francis Group]]|first=Richard C.|last=Frucht|year=2003|isbn=978-0-203-80109-3}}</ref> <ref>{{cite book|last=Holloway|first=David|title=Stalin and the Bomb: The Soviet Union and Atomic Energy 1939–1956|publisher=[[Yale University Press]]|year=1994|pages=505|isbn=978-0-300-06056-0}}</ref> سوويت يونين [[وارسا پيڪٽ]] ذريعي اتحاد قائم ڪيو<ref>{{cite book|last1=Mastny|first1=Vojtech|last2=Malcolm|first2=Byrne|title=A Cardboard Castle?: An Inside History of the Warsaw Pact, 1955–1991|year=2005|publisher=[[Central European University Press]]|location=[[Budapest]]|isbn=978-963-7326-07-3}}</ref> آمريڪا ٻين يورپي ملڪن سان گڏجي [[اتر بحرالڪاهل معاهدي واري تنظيم|نيٽو ]] وارو اتحاد ٺاھيو جنھن سان دنيا ۾ سرد جنگ جو آغاز ٿيو<ref>{{cite book|last1=Wagg|first1=Stephen|last2=Andrews|first2=David|title=East Plays West: Sport and the Cold War|year=2012|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-24167-5|page=11}}</ref> 1953ع ۾ اسٽالن جي موت بعد [[نڪيتا خروشچيف]] سوويت يونين جو نئون سربراھ ٿيو جنھن اسٽالن جي ڪيل ڏوھن ۽ ظلمن جي مذمت ڪئي ۽ [[ڊي اسٽالنائيزيشن]] جي پاليسي شروع ڪئي. ھن لينن جي دور کان قائم ٿيل ليبر ڪيمپن مان لکين سياسي قيدين کي آزاد ڪيو <ref>{{cite book|first=Polly|last=Jones|title=The Dilemmas of De-Stalinization: Negotiating Cultural and Social Change in the Khrushchev Era|date=7 April 2006|publisher=Routledge|isbn=978-1-134-28347-7|pages=2–4}}</ref> ھن عالمي پرامن بقاء باھمي جي پاليسي پڻ اختيار ڪئي. ھن طرفان ظالماڻي پاليسين ۾ نرمي کي خروشچيف جي برف پگھرجڻ واري پاليسي سڏيو ويو<ref name="Khrushchev">{{cite book|last=Taubman|first=William|pages=871|year=1990|title=Khrushchev: The Man and His Era|publisher=[[W. W. Norton & Company]] and [[Simon & Schuster]]|isbn=978-0-393-32484-6}}</ref> ان دور ۾ سرد جنگ ۾ پڻ اضافو ٿيو آمريڪا [[پي جي ايم جوپيٽر ميزائيل]] ترڪي ۾ نصب ڪيا ۽ سوويت يونين ڪيوبا ۾ ميزائل نصب ڪيا<ref>{{cite journal|last=Fuelling|first=Cody|url=https://digitalcommons.northgeorgia.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1218&context=issr|title=To the Brink: Turkish and Cuban Missiles during the Height of the Cold War|journal=International Social Science Review|publisher=[[University of North Georgia]]|volume=93|number=3|access-date=28 May 2021|archive-date=13 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220313053405/https://digitalcommons.northgeorgia.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1218&context=issr|dead-url=yes}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220313053405/https://digitalcommons.northgeorgia.edu/cgi/viewcontent.cgi?article=1218&context=issr |date=13 March 2022 }}</ref> [[File:Sputnik asm.jpg|thumb| دنيا جو پھريون مصنوعي سيٽلائيٽ [[اسپٽنڪ 1]]]] 1957ع ۾ سوويت يونين پھريون مصنوعي سيٽلائيٽ [[اسپٽنڪ 1]] خلا ۾ موڪليو جنھن سان خلائي دؤر جو آغاز ٿيو<ref name="sputnik">{{Cite book|last=Brzezinski|first=Matthew B.|year=2007|title=Red Moon Rising: Sputnik and the Hidden Rivalries That Ignited the Space Age|location=[[نيو يارڪ سٽي|New York City]]|publisher=[[Henry Holt and Company]]|isbn=978-0-8050-8147-3}}</ref> روسي خلاباز [[يوري گئگرين]] پھريون انسان ھيو جنھن 12اپريل 1961ع تي [[ووستوڪ 1]] خلائي جھاز ۾ سوار ٿي خلا ۾ داخل ٿي ڌرتي جي چوڌاري چڪر لڳايو<ref name="gagarin">{{cite book|last=Jenks|first=Andrew L.|title=The Cosmonaut Who Couldn't Stop Smiling: The Life and Legend of Yuri Gagarin|publisher=[[Northern Illinois University Press]]|date=2012|isbn=978-0-87580-447-7}}</ref>. خروشچيف کان پوءِ 1964ع ۾ [[ليوند برژنيف]] سوويت يونين جو سربراھ ٿيو جيڪو 1982ع تائين ان منصب تي رھيو جيڪو سوويت يونين جي معاشي جمود جو دور سڏيو ويندو آهي. ملڪ جي معاشي ترقي ڏاڍي سست ٿي وئي. 1979ع ۾ افغان انقلاب بعد سوويت يونين جي فوج جي اتي داخل ٿيڻ سان [[سوويت افغان جنگ]] جي شروعات ٿي. 12 نومبر 1982تي [[يوري آندروپوف]] ملڪ جو سربراھ ٿيو جيڪو 9 فيبروري 1984 ۾ وفات ڪري ويو ۽ [[ڪانسٽينٽن چرنينڪو]] سربراھ ٿيو جيڪو 10 مارچ 1985 تي فوت ٿيڻ تائين عھدي تي رھيو ۽ پوء [[ميخائيل گورباچوف]] ملڪ جو آخري سربراھ ٿيو. [[File:President Ronald Reagan Meeting with Soviet General Secretary Gorbachev at Hofdi House During The Reykjavik Summit Iceland - DPLA - af5603d8cc5dc9f3bd2f69b218e112bd.jpg|thumb|left| ميخائيل گورباچوف ۽ رونالڊ ريگن 1986ع ۾ [[ريڪجاويڪ سمٽ]] ۾<ref>{{cite web|last=Brownell|first=Richard|url=https://medium.com/@rickbrownell/reagan-and-gorbachevs-first-brush-with-peace-62311c2bd0ec|title=Reagan and Gorbachev's First Brush with Peace|work=[[Medium (website)|Medium]]|date=12 October 2018|access-date=17 July 2021}}</ref>]] گورباچوف معاشي جمود کي ختم ڪرڻ ۽ حڪومت کي جمھوري بنائڻ خاطر سوويت نظام ۾ لبرل سڌارا [[پرسٽروئڪا]] (نئين تشڪيل) ۽ [[گلاسنوسٽ]] (اظھار جي آزادي) وارين پاليسين جي صورت ۾ نافذ ڪيا<ref>{{cite book|last=Taubman|first=William|date=2017|title=Gorbachev: His Life and Times|location=[[نيو يارڪ سٽي|New York City]]|publisher=[[Simon & Schuster]]|isbn=978-1-4711-4796-8}}</ref> پر انھن پاليسين ملڪ ۾ قومپرستي ۽ علحدگي پسنديءَ کي ھٿي ڏني <ref>{{cite web|last=Beissinger|first=Mark R.|url=https://scholar.princeton.edu/sites/default/files/mbeissinger/files/beissinger.ceh_.article.pdf|title=Nationalism and the Collapse of Soviet Communism|publisher=[[Princeton University]]|access-date=25 June 2021}}</ref>. دنيا جي ٻين وڏي معاشي طاقت پوئين دور ۾ ھڪ وڏي معاشي گھوٽالي جو شڪار ٿيندي وئي <ref>{{cite book|last=Hanson|first=Philip|title=The Rise and Fall of the Soviet Economy|publisher=[[Routledge]]|pages=292|date=2003|isbn=978-0-582-29958-0}}</ref> <ref name="photius.com">{{cite web|url=http://www.photius.com/countries/russia/economy/russia_economy_unforeseen_results_o~1315.html|title=Russia Unforeseen Results of Reform|publisher=The Library of Congress Country Studies; CIA World Factbook|access-date=10 March 2008}}</ref> 1991 ۾ بالٽڪ رياستون سوويت يونين کان ڌار ٿيڻ جي شروعات ڪئي<ref>{{cite news |last1=Dahlburg |first1=John-Thor |last2=Marshall |first2=Tyler |title=Independence for Baltic States: Freedom: Moscow formally recognizes Lithuania, Latvia and Estonia, ending half a century of control. Soviets to begin talks soon on new relationships with the three nations |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-09-07-mn-1530-story.html |access-date=September 28, 2021 |work=[[لاس اينجلس ٽائمز|Los Angeles Times]] |date=September 7, 1991 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210603043522/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-09-07-mn-1530-story.html?_amp=true |archive-date=2021-06-03 |url-status=unfit}}</ref> 1991ع ۾ ھڪ ريفرينڊم ذريعي سوويت شھرين جي اڪثريت سوويت يونين کي خودمختيار رياستن جي يونين ۾ تبديل ڪرڻ جي حق ۾ ووٽ ڏنو<ref>{{cite web|url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1991-03-19-mn-494-story.html|title=Vote Backs Gorbachev but Not Convincingly : Soviet Union: His plan to preserve federal unity is supported--but so is Yeltsin's for a Russian presidency.|work=[[لاس اينجلس ٽائمز|Los Angeles Times]]|first=Michael|last=Parks|date=19 March 1991|access-date=30 May 2021}}</ref> 1991ع ۾ [[بورس يلٽسن]] روسي سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ جو پھريون ڀيرو سڌي چونڊ وسيلي صدر چونڊجي آيو<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/archive/politics/1991/06/14/yeltsin-elected-president-of-russia/8b0dc76b-752c-4e28-a525-45ba6120ff24/|title=YELTSIN ELECTED PRESIDENT OF RUSSIA|work=[[The Washington Post]]|first=David|last=Remnick|date=14 June 1991|access-date=6 June 2021}}</ref> آگسٽ 1991 ۾ ڪميونسٽ پارٽي جي حق ۾ سوويت يونين کي قائم رکڻ خاطر گورباچوف جي خلاف فوجي بغاوت ٿي<ref>{{cite book|last1=Bonnell|first1=Victoria E.|last2=Cooper|first2=Ann|last3=Freidin|first3=Gregory|title=Russia at the Barricades: Eyewitness Accounts of the August 1991 Coup|publisher=[[Routledge]]|date=1994|location=[[دي نيو يارڪ ٽائمز|New York Times]]|pages=384|isbn=978-1-315-70099-1}}</ref> 25 ڊسمبر 1991ع تي سوويت يونين جي خاتمي جو اعلان ٿيو جنھن سان موجوده روس سميت چوڏھن ٻيون نيون رياستون وجود ۾ آيون<ref>{{cite book|last=Plokhy|first=Serhii|title=The Last Empire: The Final Days of the Soviet Union|date=2014|pages=520|isbn=978-1-78074-646-3}}</ref>. ===روسي فيڊريشن === [[File:Vladimir Putin taking the Presidential Oath, 7 May 2000.jpg|thumb|left| سن 2000 ۾ [[ولاديمير پيوٽن]] جي روسي صدر جي عھدي لاءِ حلف برداري جي تقريب ۾ بورس يلٽسن پڻ بيٺل]] سوويت يونين جي معاشي ۽ سياسي زوال روس جي معيشت کي ھڪ ڊگھي وقت لاء ڊپريشن ۾ رکيو<ref>{{cite web|url=http://countrystudies.us/russia/58.htm|title=Russia - Economic Conditions in Mid-1996|editor=Glenn E. Curtis|year=1998|location=[[Washington, D.C.]]|publisher=Federal Research Division of the [[Library of Congress]]|access-date=1 August 2021}}</ref> ان ڪري روس ۾ نجڪاري، آزاد تجارت ۽ لبرلائيزيشن وارا سڌارا آڻدا ويا<ref name="OECD">{{cite web|url=http://www.oecd.org/dataoecd/7/50/2452793.pdf|title=Russian Federation|publisher=Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD)|access-date=24 February 2008}}</ref>. ان کان سواءِ آمريڪا ۽ [[آء ايم ايف]] جون تجويزيل معيشت ۾ بنيادي تبديليون پڻ آنديون ويون<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/1993/12/21/world/us-is-abandoning-shock-therapy-for-therussians.html|title= U.S. is abandoning 'shock therapy' for the Russians|author=Sciolino, E.|work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز|The New York Times]]|access-date=20 January 2008|date=21 December 1993}}</ref> پر ملڪ ۾ پيدا ٿيل نئين ارب پتين ناڻو ۽ اثاثا وڏي پيماني تي ملڪ کان ٻاھر منتقل ڪرڻ شروع ڪيا<ref>{{cite news|last=Johnson|first=Scott|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2019-03-12/capital-flight-from-russia-carries-750-billion-price-tag-chart|title=Capital Flight From Russia Carries $750 Billion Price Tag|work=[[Bloomberg L.P.]]|date=12 March 2019|access-date=1 August 2021}}</ref> معاشي ڊپريشن سماجي خدمتن جو زوال آڻي ڇڏيو. غربت ۾ تيزي سان اضافو ٿيو ۽ ڄمڻ جي شرح کان موت جي شرح وڌي وئي<ref>{{Cite book|first=Branko|last=Milanovic|title=Income, Inequality, and Poverty During the Transformation from Planned to Market Economy|publisher=[[The World Bank]]|year=1998|isbn=978-0-8213-3994-7}}</ref> 1990واري ڏھاڪي ۾ بدعنواني، ڏوھ ۽ لاقانونيت انتھا تي پهچي چڪا ھئا<ref>{{cite book|last=Satter|first=David|title=Darkness at Dawn|date=2003|publisher=[[Yale University Press]]|isbn=978-0-300-10591-9}}</ref>. 1993ع ۾ بورس يلٽسن۽ پارليامينٽ وچ ۾ ڇڪتاڻ جي ڪري آئيني گھوٽالو پيدا ٿيو جنھن جي نتيجي ۾ فوج کي مداخلت ڪرڻي پئي. مغربي طاقتن يلٽسن جي حمايت ڪئي. ان بحران دوران 100 کان وڌيڪَ ماڻھو مارجي ويا نيٺ معاملو آئيني ريفرنڊم ذريعي حل ٿيو ۽ نئون آئين جوڙي نافذ ڪيو ويو جنھن ۾ صدر کي وڌيڪ اختيار ڏنا ويا<ref>{{cite web|url=https://www.rferl.org/a/russia-players-1993-crisis/25125000.html|title=Who Was Who? The Key Players In Russia's Dramatic October 1993 Showdown|work=[[Radio Free Europe]]|date=2 October 2018|access-date=28 May 2021}}</ref> 31 ڊسمبر 1999ع تي صدر بورس يلٽسن ملڪ ۾ معاشي بھتري آڻڻ ۾ ناڪامي سبب غير مقبول ٿي چڪو ھو جنھن ڪري ان استعيفا ڏني ۽ پنھنجي جانشين طور روسي وزيراعظم ولاديمير پيوٽن کي چونڊيو<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2000/01/01/world/yeltsin-resigns-overview-yeltsin-resigns-naming-putin-acting-president-run-march.html|title=YELTSIN RESIGNS: THE OVERVIEW; Yeltsin Resigns, Naming Putin as Acting President To Run in March Election|work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز|The New York Times]]|first=Celestine|last=Bohlen|date=1 January 2000|access-date=30 May 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2007/apr/23/russia.marktran|title=A bold buffoon|work=[[دي گارڊين|The Guardian]]|first=Mark|last=Tran|date=23 April 2007|access-date=5 July 2021}}</ref> پيوٽن 2000 ۾ روسي صدرات جي چونڊ کٽي ملڪ جو صدر منتخب ٿيو <ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2000/03/27/world/election-russia-overview-putin-wins-russia-vote-first-round-but-his-majority.html|title=ELECTION IN RUSSIA: THE OVERVIEW; Putin Wins Russia Vote in First Round, But His Majority Is Less Than Expected|work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز|The New York Times]]|first=Mark|last=Wines|date=27 March 2000|access-date=30 May 2021}}</ref> ھن چيچنيائي بغاوت کي ڪچليو<ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2002/02/28/world/russia-using-brutality-to-suppress-chechens-rights-group-says.html|title=Russia Using Brutality to Suppress Chechens, Rights Group Says|work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز|The New York Times]]|first=Barbara|last=Crossette|date=28 February 2002|access-date=30 May 2021}}</ref>. تيل جي قيمتن ۾ اضافي سان ھتي پرڏيهي سيڙپڪاري وڌي ۽ پيوٽن جي ڏاھپ وارين معاشي ۽ مالياتي پاليسين سبب روسي معيشت اٿڻ شروع ڪيو جنھن سان ماڻھن جي معيار زندگي ۾ اضافو ٿيو ۽ روس جو عالمي سياست ۾ غلبو پڻ وڌيو<ref name="challenges_p12">{{cite book |editor-first=Anders |editor-last=Åslund |editor-first2=Sergei |editor-last2=Guriev |editor-first3=Andrew C. |editor-last3=Kuchins |title=Russia After the Global Economic Crisis|chapter=Challenges Facing the Russian Economy after the Crisis<!-- |pages=9–39 -->|last1=Guriev|first1=Sergei|last2=Tsyvinski|first2=Aleh|publisher=Peterson Institute for International Economics; Centre for Strategic and International Studies; New Economic School|year=2010|isbn=978-0-88132-497-6|pages=12–13}}</ref> 2004 واري صدارتي چونڊ ۾ ھي ڀيھر صدر چونڊجي ويو <ref>{{cite web|url=https://www.nytimes.com/2004/03/15/world/as-expected-putin-easily-wins-a-second-term-in-russia.html|title=As Expected, Putin Easily Wins a Second Term in Russia|work=[[دي نيو يارڪ ٽائمز|The New York Times]]|first=Seth|last=Mydans|date=15 March 2004|access-date=30 May 2021}}</ref> [[File:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg|thumb|[[ولاديمير پيوٽن]] (کاٻي طرف کان ٽيون), [[سرگي آڪسونوف]] (کاٻي پاسي پھريون), [[ولاديمير ڪانسٽنٽينوف]] (کاٻي پاسي ٻيون) ۽ [[ايڪسئي چلياء]] (ساڄي پاسي) 2014ع ۾ ڪرائميائي ريپبلڪ جي روس سان الحاق جي معاھدي تي صحيحون ڪندي]] 2 مارچ 2008 تي [[دميتري مدوديف]] صدارتي چونڊ کٽي ملڪ جو صدر ٿيو ۽ پيوٽن وري ملڪ جو وزيراعظم ٿيو. پيوٽن آئيني رڪاوٽ سبب ٽيون ڀيرو لاڳيتو صدر ٿي نہ پئي سگھيو<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2008/may/08/russia|title=Putin ever present as Medvedev becomes president|work=[[دي گارڊين|The Guardian]]|first=Luke|last=Harding|date=8 May 2008|access-date=6 June 2021}}</ref>. 2012 جي صدراتي چونڊن ۾ پيوٽن وري صدر چونڊجي آيو<ref>{{cite web|url=https://www.washingtonpost.com/world/russians-voting--and-watching/2012/03/04/gIQA3j6CqR_story.html|title=Putin wins election as Russian president; opponents claim widespread fraud|work=[[The Washington Post]]|first1=Kathy|last1=Lally|first2=Will|last2=Englund|date=4 March 2012|access-date= 6 June 2021}}</ref> ۽ مدوديف ملڪ جو وزيراعظم مقرر ٿيو <ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/putin-and-medvedev-in-role-swap/a-15936376|title=Putin and Medvedev in role swap|work=[[DW News]]|access-date=6 June 2021}}</ref><ref>{{cite web|last=Harding|first=Luke|url=https://www.theguardian.com/world/2020/jan/15/dmitry-medvedev-the-rise-and-fall-of-the-robin-to-putins-batman|title=Dmitry Medvedev: the rise and fall of the Robin to Putin's Batman|work=[[دي گارڊين|The Guardian]]|date=15 January 2020|access-date=16 July 2021}}</ref>. 2014ع ۾ يوڪرين ۾ انقلاب اچڻ سبب اتان جو صدر [[وڪٽر يانوڪوويچ]] ملڪ ڇڏي ٻڄي ويو جنھن بعد پيوٽن پارليامينٽ کان يوڪرين ۾ فوج موڪلڻ جي منظوري ورتي جنھن ذريعي ھن ڪرائميا جو ڪنٽرول حاصل ڪيو<ref>{{cite news|url=http://www.nbcnews.com/storyline/ukraine-crisis/ousted-ukrainian-president-asked-russian-troops-envoy-says-n43506|title=Ousted Ukrainian President Asked For Russian Troops, Envoy Says|work=[[NBC News]]|date=3 March 2014|access-date=21 March 2014}}</ref>. 2014 ۾ ڪرائميا ۾ ريفرنڊم ڪرايو ويو جنھن ۾ ووٽرن جي اڪثريت علحدگي جي حق ۾ ووٽ ڏنو<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26465962|title=Ukraine crisis: Crimea parliament asks to join Russia|website=[[بي بي سي|BBC]]|date=6 March 2014|access-date=27 April 2015}}</ref> روس ڪرائميا کي پنھنجي وفاق ۾ شامل ڪري ڇڏيو جنھن قدم کي عالمي برادري تسليم ڪرڻ کان انڪار ڪيو<ref>{{cite web|url=https://www.un.org/press/en/2014/ga11493.doc.htm|title=General Assembly Adopts Resolution Calling upon States Not to Recognize Changes in Status of Crimea Region|publisher=[[United Nations]]|date=27 March 2014|access-date=5 July 2021}}</ref> سيپٽمبر 2015ع ۾ روس شام جي گھرو ويڙھ دوران شامي حڪومت جي مدد ۾ فوج موڪلي ۽ جنگجو گروھ [[آء ايس آء ايل]] جي اسلامڪ اسٽيٽ، النصرہ فرنٽ (ليونت جي القاعده)، [[آرمي اف ڪانڪئيسٽ]] ۽ ٻين گروهن تي ھوائي حملا ڪيا<ref>{{cite web|url=https://www.aljazeera.com/features/2020/10/1/what-has-russia-gained-from-five-years-of-fighting-in-syria|title=What has Russia gained from five years of fighting in Syria?|work=[[Al Jazeera]]|first=Mariya|last=Petkova|date=1 October 2020|access-date=30 May 2021}}</ref>. 2018 جي ئ صدارتي چونڊ ۾ پيوٽن چوٿون ڀيرو روس جو صدر چونڊجي آيو جيڪو سندس آخري آئيني مدو ھيو<ref>{{cite web|url=https://edition.cnn.com/2018/03/18/europe/vladimir-putin-russian-election-2018-results-intl/index.html|title=Putin tightens grip on power with overwhelming Russian election win|work=[[سي اين اين|CNN]]|first1=Nathan|last1=Hodge|first2=Kara|last2=Fox|first3=Angela|last3=Dewan|date=19 March 2018|access-date=6 June 2021}}</ref>. جنوري 2020 ۾ روس جي آئين ۾ اھم آئيني ترميمون ڪيون ويون جنھن ذريعي پيوٽن کي ايندڙ وڌيڪ ٻن مدن تائين صدارتي چونڊ ۾ حصي وٺڻ جي اجازت ملي وئي<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.com/news/world-europe-53255964|title=Putin strongly backed in controversial Russian reform vote|work=[[بي بي سي|BBC]]|date=2 July 2020|access-date=18 July 2021}}</ref>. اپريل 2021 ۾ پيوٽن آئين ترميمن جي توثيق ڪئي <ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/world/2021/apr/05/vladimir-putin-passes-law-that-may-keep-him-in-office-until-2036|title=Vladimir Putin passes law that may keep him in office until 2036|work=[[دي گارڊين|The Guardian]]|first=Andrew|last=Roth|date=5 April 2021|access-date=7 May 2021}}</ref> ==جاگرافي== [[File:Russland Relief.png|thumb|upright=1.5|روس جو ٽوپوگرافي وارو نقشو]] روس ڪثيرالبراعظمي ملڪ آھي جيڪو [[ايشيا]] ۽ [[يُورَپ|يورپ]] جي وسيع علائقن تي مشتمل آهي<ref name="natgeo">{{cite encyclopedia|url=https://kids.nationalgeographic.com/geography/countries/article/russia|title=Russia|work=[[National Geographic Kids]]|date=21 March 2014|publisher=[[National Geographic]]|access-date=26 May 2021}}</ref> روس جون سرحدون فنلئنڊ، ناروي، اسٽونيا، ليٽويا، لٿوانيا، پولينڊ، بيلاروس، يوڪرين، جارجيا، آذربائيجان، قزاقستان، چين، منگوليا ۽ اتر ڪوريا ملن ٿيون. روس جي ساحلي ڪنارن جي ڊيگھ {{convert|comma=5|37653|km|mi|abbr=on}} جيڪا دنيا ۾ چوٿين نمبر تي آهي<ref>{{cite news|url=https://www.economist.com/the-economist-explains/2018/08/16/is-the-caspian-a-sea-or-a-lake|title=Is the Caspian a sea or a lake?|newspaper=[[The Economist]]|quote="Like many lakes, it does not feed into an ocean, but it is sea-like in its size and depth."|date=16 August 2018|access-date=27 June 2021}}</ref>}}<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/coastline/|title=Coastline - The World Factbook|work=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=27 June 2021}}</ref>. روس جو جاگرافيائي محل وقوع متوازي ليٽيٽوڊ اتر ۾ °41 ۽ °82 ۽ متوازي لانگيٽيوڊ اوڀر ۾ °19 ۽ اولھ ۾ °169 آھي. روس جي پکيڙ دنيا جي ٽن کنڊن: اوشنيا، ايٽارڪٽيڪا ۽ يورپ کان بہ وڏي آھي<ref>{{cite web|url=https://medium.com/@callummtaylor/russia-is-huge-and-thats-about-the-size-of-it-180d99ab4a81|title=Russia is huge, and that's about the size of it.|work=[[Medium (website)|Medium]]|first=Callum|last=Taylor|quote="Russia takes up 17,098,250 square kilometres, roughly one-eighth of the world's total land mass. That's larger than the entire continent of Antarctica..."|date=2 April 2018|access-date=6 July 2021}}</ref> ان جو زميني مٿاڇرو پلوٽو جي سطحي مٿاڇري جي برابر آهي<ref>{{cite web|url=https://www.theguardian.com/science/across-the-universe/2015/jul/28/pluto-ten-things-we-now-know-about-the-dwarf-planet|title=Pluto: ten things we now know about the dwarf planet|work=[[دي گارڊين|The Guardian]]|first=Stuart|last=Clark|quote="Pluto's diameter is larger than expected at 2,370 kilometres across. This is about two-thirds the size of Earth's moon, giving Pluto a surface area comparable to Russia."|date=28 July 2015|access-date=20 June 2021}}</ref> روس جي ي اولھ واري آخري ترين بالٽڪ سمنڊ وارو ڪنارو آھي جيڪو ان جي حد [[ڪاليننگراڊ اوبلاسٽ]] ۾ واقع آھي ۽ اوڀر ۾ آخري ترين حد [[بيرنگ آبي لنگھ]] جو [[بگ دائيوميد ٻيٽ]] آھي. انھن ٻنھي آخري سرحدي ڇيڙن وچ ۾ فاصلو 9000 ڪ م آهي<ref name="Geo">{{cite web|url=http://countrystudies.us/russia/22.htm|title=Global Position and Boundaries|editor=Glenn E. Curtis |year=1998|location=[[Washington, D.C.]]|publisher=Federal Research Division of the [[Library of Congress]]|access-date=8 July 2021}}</ref>. ھن ملڪ ۾ 9 وڏن جبلن جون قطارون آھن جيڪي ان جي ڏاکڻي حصن ۾ واقع آھن جن مان سڀ مشھور ڪوھ قاف جبلن جي قطار آهي جنھن جي سڀ کان وڏي چوٽي مائونٽ ايلبروس آھي جنھن جي اوچائي {{convert|5642|m|0|abbr=on}} آهي. اھا روس جي ۽ يورپ کنڊ جي پڻ سڀ کان اوچي چوٽي آهي.<br> روس جون سرحدون ٻن وڏن سمنڊن ھرھڪ پيسيفڪ سمنڊ ۽ آرڪٽڪ سمنڊ ۽ 13 ننڍن سمنڊن ھرھڪ اولھ ۾ [[بالٽڪ سمنڊ]]، ڏکڻ اولھ ۾ [[ڪارو سمنڊ]] ۽ [[ازوف وارو سمنڊ]]، اتر ۾ [[بارينٽس سمنڊ]]، [[ڪارا سمنڊ]]، [[ليپٽيف سمنڊ]] ، [[پچورا سمنڊ]]، [[اڇو سمنڊ]] ۽ [[اوڀر سائبيريائي سمنڊ]]، اتر اوڀر ۾ [[چڪچي سمنڊ]] ۽ [[بيرنگ سمنڊ]]، ڏکڻ اوڀر ۾ [[اوخاتسڪ سمنڊ]] ۽ [[جپاني سمنڊ]] سان ملن ٿيون<ref name="natgeo"/><ref name="Geo"/> روس جي وڏن ٻيٽن يا ٻيٽن جي جھرمٽن ۾ [[نووايا زيمليا]]، [[فرانز جوزف لينڊ]]، [[سيورنايا زيمليا]]، [[ نيو سائبيرين آئلينڊز]]، [[ورينگل ٻيٽ]] [[ڪرل آئلينڊز]] ۽ [[سيخلن ٻيٽ]] شامل آهن<ref name="Arctic">{{cite web|url=https://www.thearcticinstitute.org/countries/russia/|title=Russia|work=[[The Arctic Institute – Center for Circumpolar Security Studies]]|access-date=27 June 2021}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.euronews.com/travel/2021/02/24/island-hopping-in-russia-sakhalin-kuril-islands-and-kamchatka-peninsula|title=Island hopping in Russia: Sakhalin, Kuril Islands and Kamchatka Peninsula|work=[[Euronews]]|first=Ziryan|last=Aziz|date=28 February 2020|access-date=27 June 2021}}</ref> [[دائيوميد آئلينڊز]] روسي سرزمين کان {{convert|3.8|km|mi|1|abbr=on}} جي فاصلي تي واقع آهن<ref>{{cite web|url=https://www.atlasobscura.com/places/diomede-islands|title=Diomede Islands – Russia|work=[[Atlas Obscura]]|access-date=27 June 2021}}</ref><br> روس ۾ ھڪ لک کان بہ وڌيڪ وڏيون ۽ ننڍڙيون نديون وڻن ٿيون<ref name="natgeo"/> ۽ دنيا ۾ زميني سطح تي موجود پاڻي جي ذخيرن ۾ سڀ وڌيڪ روس ۾ آھن دنيا ۾ تازي پاڻي جي ڍنڍن ۾ چوٿون حصو پاڻي جو ذخيرو روس ۾ آھي. [[بيڪال ڍنڍ]] روس جي سڀ کان وڏي تازي پاڻي واري ڍنڍ آهي جيڪا دنيا جي سڀ کان اونھي، سڀ کان صاف، سڀ کان پراڻي ۽ سڀ کان وڌيڪَ ڪشادي تازي پاڻي واري ڍنڍ آهي جيڪا دنيا جي زميني سطح واري تازي پاڻي جي ذخيرن جو پنجون حصو آهي<ref>{{cite web|title=Lake Baikal—A Touchstone for Global Change and Rift Studies|publisher=[[United States Geological Survey]]|url=http://pubs.usgs.gov/fs/baikal/|access-date=26 December 2007}}</ref>. ان کان سواء [[لادوگا ڍنڍ]] ۽ [[اونيگا ڍنڍ]] روس جي اتر اولھ ۾ يورپ ۾ واقع آھن جن جو شمار يورپ جي سڀ کان وڏين ڍنڍن ۾ ڻئي ٿو<ref name="natgeo"/> متبادل پاڻي وارن ذخيرن ۾ روس برازيل کان پوءِ دنيا ۾ ٻئين نمبر تي آهي<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/total-renewable-water-resources/|title=Total renewable water resources|website=[[The World Factbook]]|publisher=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=9 July 2021}}</ref>. روس جي قومي ۽ تاريخي اھميت واري ندي [[وولگا]] آھي جيڪا يورپ جي سٻ کان ڊگھي ندي آھي<ref name="rivers">{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/05/15/russias-largest-rivers-from-the-amur-to-the-volga-a65593|title=Russia's Largest Rivers From the Amur to the Volga|work=[[The Moscow Times]]|date=15 May 2019|access-date=26 May 2021}}</ref> سائبيريائي ندين ھرھڪ [[اوبي ندي]]، [[يينيسي ندي]]، [[لينا ندي]] ۽ [[آمور ندي]] جو شمار دنيا جي ڊگھين ندين ۾ ٿئي ٿو<ref name="rivers"/>. [[File:Russia Köppen.svg|thumb|upright=1.38|روس جي ڪوپن واري موسمي درجابندي<ref name="climate1">{{cite journal|last1=Beck|first1=Hylke E.|last2=Zimmermann|first2=Niklaus E.|last3=McVicar|first3=Tim R.|last4=Vergopolan|first4=Noemi|last5=Berg|first5=Alexis|last6=Wood|first6=Eric F.|title=Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution|journal=Scientific Data|date=30 October 2018|volume=5|pages=180214|doi=10.1038/sdata.2018.214|pmid=30375988|pmc=6207062|issn=2052-4463|bibcode=2018NatSD...580214B}}</ref>]] == سياسي نظام == {| class="wikitable" style="text-align:left; float:left; margin-left:9px; margin-left:2px;" |- | style="text-align:left;"| [[File:Vladimir Putin (2018-03-01) 03 (cropped).jpg|132px]] | style="text-align:left;"| [[File:Mikhail Mishustin (2020-07-09).jpg|150px]] |- | style="text-align:left;"|[[ولاديمير پيوٽن]]<br /><small>[[روسي فيڊريشن جو صدر]]</small> | style="text-align:left;"|[[مخائيل مسھاستن]]<br /><small>[[روسي فيڊريشن جو وزير اعظم]]</small> |} روسي آئين مطابق ھي ملڪ [[غيرمتناسب وفاقيت|غيرمتناسبي وفاق]] ۽ [[نیم صدارتی نظام|نيم صدارتي]] ريپببلڪ آھي جنھن ۾ صدر رياست جو سربراھ آھي<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 80, §&nbsp;1)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm|access-date=27 December 2007}}</ref> ۽ وزيراعظم حڪومت جو سربراھ آھي. ھتان جو سياسي نظام ڪثيرالجماعتي نمائندگي واري جمھوريت آھي جنھن ۾ وفاقي حڪومت ٽن شاخن تي مشتمل آهي جن ۾ مقننه، انتظاميه ۽ عدليه شامل آهن<ref name="DeRouenHeo2005">{{cite book|first1=Karl R.|last1=DeRouen|first2=Uk|last2=Heo|title=Defense and Security: A Compendium of National Armed Forces and Security Policies|url=https://books.google.com/books?id=wdeBgfmZI0cC&pg=PA666|year=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-781-4|page=666}}</ref> مقننه ٻہ ايواني ادارو آهي جنھن کي [[روس جي فيڊرل اسيمبلي]] سڏين ٿا. ان جي ھيٺين ايوان جو نالو [[اسٽيٽ ڊوما]] آھي جنھن جا 450 رڪن آھن ۽ مٿئين ايوان جو نالو [[فيڊريشن ڪائونسل]] جنھن جا 170 رڪن آھن. روس جي اھا مقننه وفاقي قانون منظور ڪندي آھي، ان کان سواءِ جنگ جو اعلان، معاھدن جي منظوري ۽ صدر جو مواخذو ڪرڻ جا اختيار پڻ رکي ٿي. انتظاميه يا ايگزيڪٽو واري شاخ ۾ صدر روسي فوج جو سپريم ڪمانڊر ان چيف آهي ۽ کيس ڪنھن بہ منظور ڪيل قانوني بل جي توثيق جي بجاء ويٽو ڪرڻ جا اختيار پڻ آهن. حڪومت ۾ شامل وزيرن ۽ افيسرن جي مقرري پڻ ڪندو آهي. عدليه واري شاخ ۾ [[روس جي آئيني عدالت|آئيني عدالت]]، [[روس جي سپريم ڪورٽ|سپريم ڪورٽ]] ۽ ننڍيون وفاقي ڪورٽون شامل آهن. انھن سموري ڪورٽن جي منظوري مقننه جو مٿيون ايوان: فيڊريشن ڪائونسل صدر جي سفارش تي ڪندو آهي. آھي عدالتون قانون جي تشريح ڪرڻ سان گڏوگڏ ڪنھن بہ قانون کي غير آئيني قرار ڏئي سگھن ٿيون. صدر جو مدو 6 سال آھي جيڪو عام ووٽ ذريعي چونڊيو ويندو آهي. ساڳيو ماڻھو لاڳيتو رڳو ٻہ دفعا عھدي تي رھي سگھي ٿو<ref>{{cite web|title=The Constitution of the Russian Federation|website=(Article 81, §&nbsp;3)|url=http://www.constitution.ru/en/10003000-05.htm|access-date=27 December 2007}}</ref> حڪومتي وزارت ۾ وزيراعظم کي پريميئر سڏين ٿا ۽ ڪابينه ۾ ڊپٽي پريميئر ۽ وزير ۽ ٻيا چونڊيل شامل ھوندا آھن جن جي مقرري صدر وزيراعظم جي سفارش سان ڪندو آهي. وزيراعظم جي مقرري اسٽيٽ ڊوما جي منظوري سان ٿيندي آهي == روس جي سياسي ورھاست== [[فائل:Russian_Regions-EN.svg|thumb|300x300px|روس جا [[فيڊرل سبجيڪٽ]]]] روس جي وفاق جي سياسي ورھاست منفرد آھي ان ۾ 85 علائقا شامل آھن جن ۾ ان جون [[اوبلاست|اوبلاسٽون]] (صوبا)، وفاقي انتظام وارا شھر، ريپبلڪون، خودمختيار آبلاسٽون (صوبا)، [[ڪرائي|ڪِرَائَي]] ۽ خودمختيار [[آڪرگ]] شامل آهن. انھن سڀني کي آئين ۾ ھڪ نالو [[فيڊرل سبجيڪٽ]] ڏنو ويو آهي. [[File:Map of federal subjects of Russia (2014).svg||thumb|center|upright=4]] {| class="wikitable sortable" ! فيڊرل سبجيڪٽ ! حڪومت |- | {{legend|#FFEC77|46&nbsp;[[روس جون آبلاسٽ|آبلاسٽ]]}} |فيڊرل سبجيڪٽ ۾ سڀ کان عام ڊويزن آبلاسٽ يا صوبو |- | {{legend|#00C160|22&nbsp;[[روس جون ريپبلڪون|ريپببلڪ]]}} | ھر ريپبلڪ نالي ۾ خودمختيار ھوندي آھي;<ref>{{cite book|last=Saunders|first=R.A.|title=Historical Dictionary of the Russian Federation|publisher=[[Rowman & Littlefield]]|series=Historical Dictionaries of Europe|date=2019|isbn=978-1-5381-2048-4|url=https://books.google.com/books?id=21ynDwAAQBAJ&pg=PA232|page=232|access-date=7 July 2021}}</ref> |- | {{legend|#FF9400|9&nbsp;[[روس جون ڪرائيون|ڪرائيون]]}} | ڪرائيون بہ لڳ ڀڳ اوبلاسٽ جي مثل ھونديون آھن. ڪرائي جي لفظي معني سرحد يا علائقو آهي. اھو سرحد واري جاگرافيائي بيھڪ سبب انھن تي تاريخي نالو پيل آهي. ھاڻي موجود ڪرائيون سرحدن تي واقع ناھن |- | {{legend|#006989|4&nbsp;[[روس جون خودمختيار آڪرگون|خودمختيار آڪرگون]]}} | ڪڏھن ڪڏھن انھن کي خودمختيار ضلعا يا خودمختيار علائقا يا خودمختيار خطا پڻ سڏيو ويندو آهي. اتي ڪانہ ڪا مخصوص نسلي اقليت جي غلبو ھوندو آھي |- | {{legend|#FF0037|3&nbsp;[[روس جا وفاقي شھر|وفاقي شھر]]}} | روس جا اھي وڏا شھر جيڪي ھڪ الڳ علائقي انتظام ھلائن ٿا (جن ۾ [[ماسڪو]]، [[سينٽ پيٽرسبرگ|سينٽ پيٽرزبرگ]] ۽ [[سيواستوپول]] شامل آهن) |- | {{legend|#C300FF|1&nbsp; خودمختيار اوبلاسٽ}} | [[يھودين واري خودمختيار اوبلاسٽ]] روس جي واحد خودمختيار اوبلاسٽ آهي<ref>{{cite book|last=Gessen|first=Masha|title=Where the Jews Aren't: The Sad and Absurd Story of Birobidzhan, Russia's Jewish Autonomous Region|publisher=[[Schocken Books|Schocken]]|date=2016|isbn=978-0-8052-4246-1}}</ref> |} ===روس جون اوبلاسٽ=== فيڊرل سبجيڪٽ ۾ سڀ کان عام ڊويزن اوبلاسٽ يا صوبي واري آھي جن ۾ سربراھ گورنر ۽ اوبلاسٽ جي پنھنجي مقننه پڻ ھوندي آھي. گھڻي ڀاڱي انھن جا نالا انھن جي صدر مقامن جي نالن تان رکيل آھن {{columns-list|colwidth=22em| #{{flagicon|Amur Oblast}} [[آمور اوبلاسٽ|امور]] #{{flagicon|Arkhangelsk Oblast}} [[آرکينگيلسڪ آبلاسٽ|آرکينگيلسڪ]] #{{flagicon|Astrakhan Oblast}} [[آستراخان اوبلاسٽ|آسٽراخان]] #{{flagicon|Belgorod Oblast}} [[بلگورود اوبلاست|بيلگراڊ]] #{{flagicon|Bryansk Oblast}} [[برائنسڪ آبلاسٽ|برائنسڪ]] #{{flagicon|Chelyabinsk Oblast}} [[چيليابنسڪ آبلاسٽ|چيليابنسڪ]] #{{flagicon|Irkutsk Oblast}} [[ارڪتسڪ آبلاسٽ|ارڪتسڪ]] #{{flagicon|Ivanovo Oblast}} [[آئوانوا آبلاسٽ |آئوانوا]] #{{flagicon|Kaliningrad Oblast}} [[ڪاليننگراڊ آبلاسٽ|ڪاليننگراڊ]] #{{flagicon|Kaluga Oblast}} [[ڪالوگا آبلاسٽ|ڪالوگا]] #{{flagicon|Kemerovo Oblast}} [[ڪيميرووا آبلاسٽ|ڪيميرووا]] #{{flagicon|Kirov Oblast}} [[ڪيراو آبلاسٽ|ڪيراو]] #{{flagicon|Kostroma Oblast}} [[ڪاستروما آبلاسٽ|ڪاستروما]] #{{flagicon|Kurgan Oblast}} [[ڪرگان آبلاسٽ|ڪرگان]] #{{flagicon|Kursk Oblast}} [[ڪرسڪ آبلاسٽ|ڪرسڪ]] #{{flagicon|Leningrad Oblast}} [[ليننگراڊ آبلاسٽ|ليننگراڊ]] #{{flagicon|Lipetsk Oblast}} [[ليپيٽسڪ آبلاسٽ|ليپيٽسڪ]] #{{flagicon|Magadan Oblast}} [[ماگيڊين آبلاسٽ|ماگيڊين]] #{{flagicon|Moscow Oblast}} [[ماسڪو آبلاسٽ|ماسڪو]] #{{flagicon|Murmansk Oblast}} [[مرمانسڪ آبلاسٽ|مرمانسڪ]] #{{flagicon|Nizhny Novgorod Oblast}} [[نزني ناوگوراڊ آبلاسٽ|نزني ناوگوراڊ]] #{{flagicon|Novgorod Oblast}} [[ناوگوراڊ آبلاسٽ|ناوگوراڊ]] #{{flagicon|Novosibirsk Oblast}}[[ناوسيبئرسڪ آبلاسٽ|ناوسيبئرسڪ]] #{{flagicon|Omsk Oblast}} [[آمسڪ آبلاسٽ|آمسڪ]] #{{flagicon|Orenburg Oblast}} [[اورينبرگ آبلاسٽ|اورينبرگ]] #{{flagicon|Oryol Oblast}} [[اوريول آبلاسٽ|اوريول]] #{{flagicon|Penza Oblast}} [[پينزا آبلاسٽ|پينزا]] #{{flagicon|Pskov Oblast}} [[پسڪوف آبلاسٽ|پسڪوف]] #{{flagicon|Rostov Oblast}} [[روسٽاف آبلاسٽ|روسٽاف]] #{{flagicon|Ryazan Oblast}} [[ريازين آبلاسٽ|ريازين]] #{{flagicon|Sakhalin Oblast}} [[سئخلين آبلاسٽ|سئخلين]] #{{flagicon|Samara Oblast}} [[سمارا آبلاسٽ|سمارا]] #{{flagicon|Saratov Oblast}} [[سراتوف آبلاسٽ|سراتوف]] #{{flagicon|Smolensk Oblast}} [[سمولينسڪ آبلاسٽ|سِمَولِينِسڪ]] #{{flagicon|Sverdlovsk Oblast}} [[سورڊلوسڪ آبلاسٽ|سوِرِڊلِوَسڪ]] #{{flagicon|Tambov Oblast}} [[ٽامباف آبلاسٽ|ٽامباف]] #{{flagicon|Tomsk Oblast}} [[ٽامسڪ آبلاسٽ|ٽامسڪ]] #{{flagicon|Tver Oblast}} [[ٽيور آبلاسٽ|ٽِيوَر]] #{{flagicon|Tula Oblast}} [[ٽولا آبلاسٽ|ٽُولا]] #{{flagicon|Tyumen Oblast}} [[ٽيومين آبلاسٽ|ٽِيومَين]] #{{flagicon|Ulyanovsk Oblast}} [[اليانووسڪ آبلاسٽ|اُليَانَووِسڪ]] #{{flagicon|Vladimir Oblast}} [[ولاديمير آبلاسٽ|ولاديمير]] #{{flagicon|Volgograd Oblast}} [[وولگاگراد آبلاسٽ|وَولگاگراد]] #{{flagicon|Vologda Oblast}} [[وولگدا آبلاسٽ|وَولگدَا]] #{{flagicon|Voronezh Oblast}} [[وورنيش آبلاسٽ|وَورَنيش]] #{{flagicon|Yaroslavl Oblast}} [[ياروسلاول آبلاسٽ|يَاروسِلاوَل]] }} ===روس جون ريپبلڪون=== روس جي وفاق ۾ ۾ 22 خودمختيار ريپبلڪون شامل آهن. اھي رڳو نالي ۾ خودمختيار ھونديون آھن. اھي ڪنھن نہ ڪنھن اقليتي نسلي گروھ جو وطن ھونديون آھن ۽ انھن جو پنھنجو الڳ آئين پڻ ھوندو آھي پر انھن جي بين الاقوامي نمائندگي روسي وفاقي حڪومت ذريعي ٿيندي آهي<ref>{{Cite book|last1=Orttung|first1=Robert|last2=Lussier|first2=Danielle|last3=Paetskaya|first3=Anna|title=The Republics and Regions of the Russian Federation: A Guide to Politics, Policies, and Leaders|publisher=[[EastWest Institute]]|date=2000|isbn=978-0-7656-0559-7|location=[[نيو يارڪ سٽي|New York City]]|pages=523–524}}</ref>. {{Infobox subdivision type | name = ريپبلڪون | alt_name = | map = [[File:Republics of Russia English.png|330px]]{{col-begin}}{{col-break}} 1. [[آديجيئا]]<br /> 2. [[التائي ريپببلڪ|التائي]]<br /> 3. [[باشڪورٽاسٽن]]<br /> 4. [[بوريئيشيا]]<br /> 5. [[چيچنيا]]<br /> 6. [[چواشيا]]<br /> 7. [[ڪرائميا]]<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=1z1MDwAAQBAJ |title=The Territories of the Russian Federation 2018 |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=9781351103916 |series=Europa Territories of the World series |location=London |pages=180 |chapter-url=https://books.google.com/books?id=1z1MDwAAQBAJ&pg=PT180|chapter=Republic of Crimea |oclc=1027753558 |quote=Note: The territories of the Crimean peninsula, comprising Sevastopol City and the Republic of Crimea, remained internationally recognized as constituting part of Ukraine, following their annexation by Russia in March 2014.}}</ref> <br /> 8. [[داغستان]]<br /> 9. [[انگشيشيا]]<br /> 10. [[ڪيبارڊنو بالڪيريا]]<br /> 11. [[ڪالميڪيا]] {{col-break}} 12. [[ڪيرچي چرڪيسيا|ڪَيرَچَي چَرڪَيسِيا]]<br /> 13. [[ڪريليا]]<br /> 14. [[خاڪيشيا]]<br /> 15. [[ڪامي ريپببلڪ|ڪامي]]<br /> 16. [[ماري ايل]]<br /> 17. [[ماردووائيا]]<br /> 18. [[نارٿ اوسيشيا الانيا]]<br /> 19. [[سيکا ريپببلڪ|سيکا]]<br /> 20. [[تاتارستان]]<br /> 21. [[تووا]]<br /> 22. [[ادمرشيا]] {{col-end}} | category = وفاق ۾ شامل رياستون | territory = روسي فيڊريشن | start_date = | current_number = 22 | number_date = | population_range = سڀ کان ننڍي: [[التائي ريپببلڪ|التائي]], 206,195<br> سڀ کان وڏي: [[باشڪورٽاسٽن]], 4,072,102 | area_range = سڀ کان ننڍي: [[انگشيشيا]], {{Convert|3123|sqkm|abbr=on}}<br> سڀ کان وڏي: [[سيکا ريپببلڪ|سيکا]],{{Convert|3083523|sqkm|abbr=on}} | government = ريپببلڪ جي حڪومت | subdivision = [[روس جا ضلعا|ضلعا]], [[وفاقي انتظام وارا شھر]] }} ==پرڏيهي ناتا== [[File:2019 Foto de família dos Líderes do G20.jpg|thumb|پيوٽن 1919ع ۾ پنھنجي ھم منصبن سان جي 20 جي اوساڪا واري اجلاس ۾ ]] روس سفارتي تعلقاتن ۾ دنيا ۾ پنجين نمبر تي وڏو نيٽورڪ رکندڙ ملڪ آهي. ان جا 190 گڏيل قومن جي رڪن ملڪن، 2 گڏيل قومن جي جزوي تسليم ڪيل ملڪن، 3 گڏيل قومن جي مبصر ملڪن سان سفارتي تعلقات آهن. 140 ملڪن ۾ ان جا سفارتخانا کليل آھن<ref>{{Cite web|url=https://globaldiplomacyindex.lowyinstitute.org/country_rank.html|title=Global Diplomacy Index&nbsp;– Country Rank|publisher=Lowy Institute|access-date=27 January 2021}}</ref>. اھو گڏيل قومن جي سلامتي ڪائونسل جو مستقل رڪن آھي. جي 20، ، ڪائونسل آف يورپ، آرگنائيزيشن فار سيڪيورٽي اينڊ ڪوآپريشن ان يورپ، ايشيا پيسفڪ ايڪانامڪ ڪوآپريشن، ڪامن ويلٿ آف انڊپينڊنٽ اسٽيٽس، يوريشين ايڪانامڪ يونين، ڪليڪٽو سڪيورٽي ٽريٽي آرگنائيزيشن، شنگھائي ڪوآپريشن آرگنائيزيشن ۽ برڪس جو رڪن آهي<ref>{{cite web|url=https://thediplomat.com/2015/07/russias-pivot-to-asia-and-the-sco/|title=Russia's 'Pivot to Asia' and the SCO|work=[[The Diplomat]]|date=21 July 2015|access-date=2 January 2020}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.evnreport.com/understanding-the-region/fact-sheet-what-is-the-eurasian-economic-union|title=Fact Sheet: What is the Eurasian Economic Union?|work=[[EVN Report]]|first=Karena|last=Avedissian|date=3 November 2019|access-date=15 May 2021}}</ref> <ref>{{cite web|url=https://www.cfr.org/councilofcouncils/global-memos/russia-and-brics-priorities-presidency|title=Russia and the BRICS: Priorities of the Presidency|work=Council of Councils|first=Sergey|last=Kulik|date=7 July 2015|access-date=2 January 2020}}</ref>. سربيا سان ثقافتي، نسلي ۽ مذھبي قربت ھجڻ ڪري روس جا تاريخي ناتا آھن<ref>{{cite web|url=https://www.themoscowtimes.com/2019/10/29/why-serbia-wont-stop-playing-the-russia-card-any-time-soon-a67953|title=Why Serbia Won't Stop Playing the Russia Card Any Time Soon|work=[[The Moscow Times]]|first=Vuk|last=Vuksanovic|date=19 October 2019|access-date=15 May 2021}}</ref>. ايڪويهين صديءَ ۾ روس ۽ چين جا باھمي ۽ معاشي تعلقات تمام مضبوط ٿيا آهن. 2001 ۾ ٻنھي وچ ۾ دوستي وارو معاھدو ٿيو جنھن تحت چين تائين [[ايسٽرن سائبيريا پيسيفڪ اوشن تيل پائيپ لائين]] ۽ [[پاور آف سائبيريا]] تيل جي پائيپ لائين وڇايون ويون.<ref>{{cite news|url=https://thediplomat.com/2021/06/good-china-russia-relations-are-here-to-stay/|title=Good China-Russia Relations Are Here to Stay|work=[[The Diplomat]]|first=Janko|last=Šćepanović|date=14 June 2021|access-date=5 August 2021}}</ref> ==معيشت== [[File:Business Centre of Moscow 2.jpg|thumb|[[ماسڪو انٽرنيشنل بزنس سينٽر|ماسڪو]] يورپ ۾ ھڪ وڏو مالياتي مرڪز آھي. اھو دنيا جي سڀ کان وڏين شھري معيشتن ۾ شامل آھي]] [[File:HDP PPP per capita Russia.jpg|thumb| 1991 کان 2019 تائين بين الاقوامي ڊالرن ۾ مساوي قوت خريد مطابق روس جي جي ڊي پي جي واڌ]] روس قدرتي وسيلن خصوصن تيل ۽ قدرتي گيس جي ذخيرن سان سرشار مڪسڊ ايڪانامي وارو ملڪ آهي<ref>{{cite encyclopedia|url=https://www.britannica.com/topic/mixed-economy|title=Mixed economy|encyclopedia=[[Encyclopedia Britannica]]|quote="Mixed economies also arose in many countries that formerly had centrally planned and socialist economies. The mixed economies in modern China and Russia, for example, evolved from communist systems that were too inefficient to compete in the modern global economy."|access-date=4 June 2021}}</ref> <ref>Excerpted from {{cite web|url=http://countrystudies.us/russia/59.htm|title=Russia - Natural Resources|editor=Glenn E. Curtis |year=1998|publisher=Washington, D.C.: Federal Research Division of the [[Library of Congress]]|quote="Russia is one of the world's richest countries in raw materials, many of which are significant inputs for an industrial economy. Russia accounts for around 20 percent of the world's production of oil and natural gas and possesses large reserves of both fuels. This abundance has made Russia virtually self-sufficient in energy and a large-scale exporter of fuels."|access-date=25 June 2021}}</ref>. ناليوارو جي ڊي پي جي لحاظ کان روسي معيشت دنيا ۾ يارھين نمبر تي ۽ مساوي قوت خريد ۾ ان جي جي ڊي پي دنيا ۾ ڇھين نمبر تي آهي. 2017 ۾ خدمتن واري شعبي جو جي ڊي پي ۾ حصو %62 ھيو ۽ صنعتي شعبي جو حصو %32 ھيو، جڏهن تہ زراعت جي شعبي جو جي ڊي پي ۾ حصو %5 ھيو.\<ref name="cia"/>.روس ۾ بيروزگاري گھٽ آھي ان جي شرح ڪل %4.5 آھي<ref>{{Cite web|title=Unemployment, total (% of total labor force) (national estimate) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SL.UEM.TOTL.NE.ZS?locations=RU|access-date=5 November 2020|website=[[ورلڊ بينڪ|World Bank]]}}</ref> ۽ اتي غربت جي شرح ڪل آبادي جي ڀيٽ ۾ گھٽ آھي جيڪا %12.6 آھي<ref>{{Cite web|title=Poverty headcount ratio at national poverty lines (% of population) – Russian Federation {{!}} Data|url=https://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.NAHC?locations=RU|work=[[ورلڊ بينڪ گروپ|The World Bank]]|access-date=5 November 2020}}</ref> سرڪاري انگ اکرن مطابق ملڪ جي %70 آبادي جو شمار وچولي طبقي ۾ ٿئي ٿو <ref>{{Cite news|date=18 March 2020|title=Putin highlights Russia's middle class as comprising more than 70% of population|work=[[TASS]]|url=https://tass.com/economy/1131615|access-date=6 November 2020}}</ref> پر ڪجهه معاشي ماھر ان انگ اکرن تي اختلاف رکن ٿا.<ref>{{Cite web|url=https://en.zois-berlin.de/publications/in-search-of-russias-middle-class|title=In search of Russia's middle class|publisher=Centre for East European and International Studies|first=Bernhard|last=Braun|date=6 October 2020|access-date=6 November 2020}}</ref><ref>{{Cite web|date=26 March 2020|last=Alexandrov|first=Ivan|script-title=ru:Сколько в России среднего класса?|trans-title=How many middle class is there in Russia?|url=https://russian.eurasianet.org/сколько-в-россии-среднего-класса|access-date=6 November 2020|publisher=[[Eurasianet]]|language=ru}}</ref> روس جي زر مبادلہ جا ذخيرا $604 ارب ڊالر آھن جنھن ھن ملڪ جو زر مبادلہ جي سڀ کان وڏن ذخيرن ۾ دنيا جي ملڪن ۾ پنجون نمبر آھي<ref>{{cite web|url=https://www.cbr.ru/eng/hd_base/mrrf/mrrf_7d/|title=International Reserves of the Russian Federation (End of period)|publisher=[[Central Bank of Russia]]|access-date=21 June 2021}}</ref>. ملڪ ۾ مزدورن جو تعداد 7 ڪروڙ آھي. مزدورن جي تعداد ۾ ھي ملڪ دنيا جو ڇھون نمبر وڏو ملڪ آهي<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/labor-force/country-comparison/|title=Labor force - The World Factbook|work=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=16 June 2021}}</ref> اھو موٽر گاڏين جي پيداوار ۾ دنيا جو ڏھون نمبر وڏو ملڪ آهي.<ref>{{cite web|url=https://www.oica.net/category/production-statistics/2020-statistics/|title=2020 PRODUCTION STATISTICS|work=[[Organisation Internationale des Constructeurs d'Automobiles|OICA]]|access-date=16 June 2021}}</ref>. برآمدن ۾ روس دنيا جي ملڪن ۾ چوڏھون نمبر وڏو برآمد ڪندڙ ملڪ آهي<ref>{{cite web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/field/exports/country-comparison/|title=Exports - The World Factbook|work=[[Central Intelligence Agency]]|access-date=16 June 2021}}</ref> In 2016, the oil-and-gas روسي وفاقي بجيٽ ۾ آمدني ۾ برآمدن جو حصو %36 آهي<ref name="EIA">{{cite web|url= https://www.eia.gov/international/analysis/country/RUS|title= Russia – Analysis|publisher=[[U.S. Energy Information Administration|EIA]]|date=31 October 2017|access-date=17 February 2021}}</ref>. ھن ملڪ ۾ ھموار ٽيڪس جي شرح %13 آھي ان ڪري متحده عرب امارات کان پوء روسي ٽيڪس نظام دنيا جو ٻيون نمبر پرڪشش ٽيڪس نظام آهي<ref>{{cite web|title=Global personal taxation comparison survey–market rankings|publisher=Mercer (consulting firms)|url=http://www.mercer.com.au/pressrelease/details.htm?idContent=1287670|access-date=27 December 2007}}{{cbignore}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز زمرو|Russia}} [[زمرو:روس]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:يورپي ملڪ]] [[زمرو:اي7 قومون]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:جي 20 ملڪ]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ٻن کنڊن ۾ ملڪ]] [[زمرو:اوڀر يورپي ملڪ]] [[زمرو:وچ ايشيائي ملڪ]] [[زمرو:گروهه 8 جا ملڪ]] [[زمرو:اتر ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:قزوين سمنڊ جا ملڪ]] [[زمرو:ڪارو سمنڊ جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:بي آر آءِ سي ايس قومون]] [[زمرو:روسي-ڳالهائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:اُتر ڄميل وڏو سمنڊ ڪناري ملڪ]] [[زمرو:بالٽڪ سمنڊ جي ڪناري واقع ملڪ]] [[زمرو:ماٺو سمنڊ جي ڪناري واقع ملڪ]] [[زمرو:1991 ۾ ٺاهيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:يورپ جي ڪائونسل جون ڀاتي رياستون]] [[زمرو:آزاد رياستن جي ڪامن ويلٿ جون ڀاتي رياستون]] 6i52wsabjovbtq5cpv65523o673ruf6 اسلام آباد 0 6981 381046 380931 2026-05-27T21:11:00Z Intisar Ali 8681 381046 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = پاڪستان منجھ مقام | pushpin_map = Pakistan#Asia | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|43|N|73|04|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازو تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== اسلام آباد جا وڻندڙ ​​وڻ سرءُ ۾ رنگ بدلائيندا آهن. اسلام آباد °33.43 اتر °73.04 اوڀر ۾ پوٺوهار پليٽیو جي اترئين ڪنڊ تي ۽ اسلام آباد جي گاديءَ واري علائقي ۾ مارگلا ٽڪرين جي پيرن ۾ واقع آهي. ان جي اوچائي 540 ميٽر (1,770 فوٽ) آهي. اسلام آباد جو جديد شھر، گاديءَ جو هنڌ ۽ قديم گکڙ شهر، راولپنڊي گڏيل طور تي جڙيل آهي ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجي ٿو. شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو [[مري|مري هل اسٽيشن]] آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختون خوا]] جو ضلعو [[هري پور ضلعو|هري پور]] آهي. [[ڪهوٽا تعلقو|ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٽيڪسيلا تعلقو|ٽيڪسيلا]]، [[اٽڪ ضلعو]] ۽ واهه ڪينٽ، اتر اولهه ۾ [[گوجر خان تعلقو|گوجر خان]]، روات ۽ مندره ۽ ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[راولپنڊي|راولپنڊي]] شهر آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد|مظفرآباد شھر]]، [آزاد ڪشمير]] کان 120 ڪلوميٽر (75 ميل) ڏکڻ اولهه (SSW)، پشاور کان 185 ڪلوميٽر (115 ميل) اوڀر ۽ لاهور کان 295 ڪلوميٽر (183 ميل) اتر اولهه (NNW) ۾ واقع آهي. اسلام آباد 906 چورس ڪلوميٽر (350 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. وڌيڪ 2,717 چورس ڪلوميٽر (1,049 اسڪوائر ميل) ايراضي مخصوص علائقي جي نالي سان مشهور آهي، جنهن ۾ مارگلا ٽڪريون اتر ۽ اتر اوڀر ۾ آهن. شهر جو ڏاکڻيون حصو اڻ وڻندڙ ​​ميدان آهي. اهو ڪورنگ نديءَ مان نڪتل آهي، جنهن تي راول ڊيم واقع آهي. ===موسم=== ==شهر جو منظر== اسلام آباد جو فن تعمير جديديت ۽ پراڻي اسلامي ۽ علائقائي روايتن جو مجموعو آهي. سعودي-پاڪ ٽاور روايتي انداز سان جديد فن تعمير جي انضمام جو هڪ مثال آهي. بيج رنگ واري عمارت کي اسلامي روايتن ۾ نيري ٽائلن سان تراشيو ويو آهي ۽ اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فن تعمير جي ٻين مثالن ۾ پاڪستان يادگار ۽ فيصل مسجد شامل آهن. ٻيون قابل ذڪر ڍانچو هي آهن: سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس جيو پونٽي جو ٺهيل آهي، پرائم منسٽر سيڪريٽريٽ جيڪو مغل فن تعمير تي ٻڌل آهي ۽ نيشنل اسيمبلي ايڊورڊ ڊوريل اسٽون جو ٺهيل آهي. پاڪستان مونومينٽ جي وڏن پنن جي اندرين نقشن تي اسلامي فن تعمير تي ٻڌل آهن. شاهه فيصل مسجد معاصر فن تعمير جو هڪ ميلاپ آهي جنهن ۾ هڪ وڌيڪ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما هال ۽ چار مينار آهن، جن کي ترڪي جي هڪ معمار ويدات دلوڪي ٺاهيو آهي ۽ سعودي عرب جي بادشاهه فيصل طرفان فراهم ڪيل فنڊنگ جي مدد سان تعمير ڪيو ويو آهي. فيصل مسجد جو فن تعمير غير معمولي آهي ڇاڪاڻ ته ان ۾ گنبد جي جوڙجڪ نه آهي. اهو عربي، ترڪي ۽ مغل تعميراتي روايتن جو مجموعو آهي. سينٽورس اسلام آباد ۾ تعمير هيٺ جديد فن تعمير جو هڪ مثال آهي. نئون تعمير ٿيل اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاور شهر ۾ جديد فن تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهي. ==ڊيموگرافڪ== ==معيشت== اسلام آباد پاڪستاني معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ آهي، جڏهن ته ملڪ جي آبادي جو فقط 0.8 سيڪڙو آهي، اهو ملڪ جي جي ڊي پي ۾ 1 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج، 1989 ۾ قائم ڪئي وئي، ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج کان پوء پاڪستان جي ٽيون وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ۽ پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج ٺاهڻ لاء ضم ڪيو ويو. ايڪسچينج ۾ 118 ميمبر هئا 104 ڪارپوريٽ باڊيز ۽ 18 انفرادي ميمبر. اسٽاڪ ايڪسچينج جي سراسري روزاني ٽران اوور 10 لک شيئرز کان مٿي آهي. ورلڊ بئنڪ جي 2010 جي ڊئنگ بزنس رپورٽ موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين جڳه قرار ڏنو ويو. اسلام آباد جا ڪاروبار پاڪستان ۾ ٽيڪس جي ادائيگي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پابند آهن. 2012 تائين، اسلام آباد LTU (وڏي ٽيڪس يونٽ) ٽيڪس روينيو ۾ 371 بلين رپين جو ذميوار هو، جيڪو فيڊرل بورڊ آف روينيو پاران گڏ ڪيل سموري روينيو جو 20 سيڪڙو آهي. اسلام آباد ۾ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۾ واڌارو ڏٺو ويو آهي اضافي سان گڏ ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، جن ۾ ڪيتريون ئي ملڪي ۽ غير ملڪي ٽيڪنالاجي ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ڪمپنيون آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 آئي ٽي ڪمپنيون آهن، جڏهن ته ايويڪيو ٽرسٽ هائوس ۾ 29 ڪمپنيون آهن. اسلام آباد 2020 تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ ڏسندو، جيڪو ڏکڻ ڪوريا جي مدد سان تعمير ڪيو ويندو. ثقافت: اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} eebfo5lz2sgzcp4yl6smy2i4x4s05an 381047 381046 2026-05-27T21:11:27Z Intisar Ali 8681 381047 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = پاڪستان منجھ مقام | pushpin_map = Pakistan#Asia | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|43|N|73|04|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== اسلام آباد جا وڻندڙ ​​وڻ سرءُ ۾ رنگ بدلائيندا آهن. اسلام آباد °33.43 اتر °73.04 اوڀر ۾ پوٺوهار پليٽیو جي اترئين ڪنڊ تي ۽ اسلام آباد جي گاديءَ واري علائقي ۾ مارگلا ٽڪرين جي پيرن ۾ واقع آهي. ان جي اوچائي 540 ميٽر (1,770 فوٽ) آهي. اسلام آباد جو جديد شھر، گاديءَ جو هنڌ ۽ قديم گکڙ شهر، راولپنڊي گڏيل طور تي جڙيل آهي ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجي ٿو. شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو [[مري|مري هل اسٽيشن]] آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختون خوا]] جو ضلعو [[هري پور ضلعو|هري پور]] آهي. [[ڪهوٽا تعلقو|ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٽيڪسيلا تعلقو|ٽيڪسيلا]]، [[اٽڪ ضلعو]] ۽ واهه ڪينٽ، اتر اولهه ۾ [[گوجر خان تعلقو|گوجر خان]]، روات ۽ مندره ۽ ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ [[راولپنڊي|راولپنڊي]] شهر آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد|مظفرآباد شھر]]، [آزاد ڪشمير]] کان 120 ڪلوميٽر (75 ميل) ڏکڻ اولهه (SSW)، پشاور کان 185 ڪلوميٽر (115 ميل) اوڀر ۽ لاهور کان 295 ڪلوميٽر (183 ميل) اتر اولهه (NNW) ۾ واقع آهي. اسلام آباد 906 چورس ڪلوميٽر (350 چورس ميل) جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. وڌيڪ 2,717 چورس ڪلوميٽر (1,049 اسڪوائر ميل) ايراضي مخصوص علائقي جي نالي سان مشهور آهي، جنهن ۾ مارگلا ٽڪريون اتر ۽ اتر اوڀر ۾ آهن. شهر جو ڏاکڻيون حصو اڻ وڻندڙ ​​ميدان آهي. اهو ڪورنگ نديءَ مان نڪتل آهي، جنهن تي راول ڊيم واقع آهي. ===موسم=== ==شهر جو منظر== اسلام آباد جو فن تعمير جديديت ۽ پراڻي اسلامي ۽ علائقائي روايتن جو مجموعو آهي. سعودي-پاڪ ٽاور روايتي انداز سان جديد فن تعمير جي انضمام جو هڪ مثال آهي. بيج رنگ واري عمارت کي اسلامي روايتن ۾ نيري ٽائلن سان تراشيو ويو آهي ۽ اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فن تعمير جي ٻين مثالن ۾ پاڪستان يادگار ۽ فيصل مسجد شامل آهن. ٻيون قابل ذڪر ڍانچو هي آهن: سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس جيو پونٽي جو ٺهيل آهي، پرائم منسٽر سيڪريٽريٽ جيڪو مغل فن تعمير تي ٻڌل آهي ۽ نيشنل اسيمبلي ايڊورڊ ڊوريل اسٽون جو ٺهيل آهي. پاڪستان مونومينٽ جي وڏن پنن جي اندرين نقشن تي اسلامي فن تعمير تي ٻڌل آهن. شاهه فيصل مسجد معاصر فن تعمير جو هڪ ميلاپ آهي جنهن ۾ هڪ وڌيڪ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما هال ۽ چار مينار آهن، جن کي ترڪي جي هڪ معمار ويدات دلوڪي ٺاهيو آهي ۽ سعودي عرب جي بادشاهه فيصل طرفان فراهم ڪيل فنڊنگ جي مدد سان تعمير ڪيو ويو آهي. فيصل مسجد جو فن تعمير غير معمولي آهي ڇاڪاڻ ته ان ۾ گنبد جي جوڙجڪ نه آهي. اهو عربي، ترڪي ۽ مغل تعميراتي روايتن جو مجموعو آهي. سينٽورس اسلام آباد ۾ تعمير هيٺ جديد فن تعمير جو هڪ مثال آهي. نئون تعمير ٿيل اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاور شهر ۾ جديد فن تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهي. ==ڊيموگرافڪ== ==معيشت== اسلام آباد پاڪستاني معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ آهي، جڏهن ته ملڪ جي آبادي جو فقط 0.8 سيڪڙو آهي، اهو ملڪ جي جي ڊي پي ۾ 1 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج، 1989 ۾ قائم ڪئي وئي، ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج کان پوء پاڪستان جي ٽيون وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ۽ پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج ٺاهڻ لاء ضم ڪيو ويو. ايڪسچينج ۾ 118 ميمبر هئا 104 ڪارپوريٽ باڊيز ۽ 18 انفرادي ميمبر. اسٽاڪ ايڪسچينج جي سراسري روزاني ٽران اوور 10 لک شيئرز کان مٿي آهي. ورلڊ بئنڪ جي 2010 جي ڊئنگ بزنس رپورٽ موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين جڳه قرار ڏنو ويو. اسلام آباد جا ڪاروبار پاڪستان ۾ ٽيڪس جي ادائيگي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پابند آهن. 2012 تائين، اسلام آباد LTU (وڏي ٽيڪس يونٽ) ٽيڪس روينيو ۾ 371 بلين رپين جو ذميوار هو، جيڪو فيڊرل بورڊ آف روينيو پاران گڏ ڪيل سموري روينيو جو 20 سيڪڙو آهي. اسلام آباد ۾ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۾ واڌارو ڏٺو ويو آهي اضافي سان گڏ ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، جن ۾ ڪيتريون ئي ملڪي ۽ غير ملڪي ٽيڪنالاجي ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ڪمپنيون آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 آئي ٽي ڪمپنيون آهن، جڏهن ته ايويڪيو ٽرسٽ هائوس ۾ 29 ڪمپنيون آهن. اسلام آباد 2020 تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ ڏسندو، جيڪو ڏکڻ ڪوريا جي مدد سان تعمير ڪيو ويندو. ثقافت: اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} go8u6wciyzt23yn20vq9j866rfx9mdq 381049 381047 2026-05-27T21:14:28Z Intisar Ali 8681 /* جاگرافي */ 381049 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = پاڪستان منجھ مقام | pushpin_map = Pakistan#Asia | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|43|N|73|04|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شهر جو منظر== اسلام آباد جو فن تعمير جديديت ۽ پراڻي اسلامي ۽ علائقائي روايتن جو مجموعو آهي. سعودي-پاڪ ٽاور روايتي انداز سان جديد فن تعمير جي انضمام جو هڪ مثال آهي. بيج رنگ واري عمارت کي اسلامي روايتن ۾ نيري ٽائلن سان تراشيو ويو آهي ۽ اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فن تعمير جي ٻين مثالن ۾ پاڪستان يادگار ۽ فيصل مسجد شامل آهن. ٻيون قابل ذڪر ڍانچو هي آهن: سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس جيو پونٽي جو ٺهيل آهي، پرائم منسٽر سيڪريٽريٽ جيڪو مغل فن تعمير تي ٻڌل آهي ۽ نيشنل اسيمبلي ايڊورڊ ڊوريل اسٽون جو ٺهيل آهي. پاڪستان مونومينٽ جي وڏن پنن جي اندرين نقشن تي اسلامي فن تعمير تي ٻڌل آهن. شاهه فيصل مسجد معاصر فن تعمير جو هڪ ميلاپ آهي جنهن ۾ هڪ وڌيڪ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما هال ۽ چار مينار آهن، جن کي ترڪي جي هڪ معمار ويدات دلوڪي ٺاهيو آهي ۽ سعودي عرب جي بادشاهه فيصل طرفان فراهم ڪيل فنڊنگ جي مدد سان تعمير ڪيو ويو آهي. فيصل مسجد جو فن تعمير غير معمولي آهي ڇاڪاڻ ته ان ۾ گنبد جي جوڙجڪ نه آهي. اهو عربي، ترڪي ۽ مغل تعميراتي روايتن جو مجموعو آهي. سينٽورس اسلام آباد ۾ تعمير هيٺ جديد فن تعمير جو هڪ مثال آهي. نئون تعمير ٿيل اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاور شهر ۾ جديد فن تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهي. ==ڊيموگرافڪ== ==معيشت== اسلام آباد پاڪستاني معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ آهي، جڏهن ته ملڪ جي آبادي جو فقط 0.8 سيڪڙو آهي، اهو ملڪ جي جي ڊي پي ۾ 1 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج، 1989 ۾ قائم ڪئي وئي، ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج کان پوء پاڪستان جي ٽيون وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ۽ پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج ٺاهڻ لاء ضم ڪيو ويو. ايڪسچينج ۾ 118 ميمبر هئا 104 ڪارپوريٽ باڊيز ۽ 18 انفرادي ميمبر. اسٽاڪ ايڪسچينج جي سراسري روزاني ٽران اوور 10 لک شيئرز کان مٿي آهي. ورلڊ بئنڪ جي 2010 جي ڊئنگ بزنس رپورٽ موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين جڳه قرار ڏنو ويو. اسلام آباد جا ڪاروبار پاڪستان ۾ ٽيڪس جي ادائيگي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پابند آهن. 2012 تائين، اسلام آباد LTU (وڏي ٽيڪس يونٽ) ٽيڪس روينيو ۾ 371 بلين رپين جو ذميوار هو، جيڪو فيڊرل بورڊ آف روينيو پاران گڏ ڪيل سموري روينيو جو 20 سيڪڙو آهي. اسلام آباد ۾ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۾ واڌارو ڏٺو ويو آهي اضافي سان گڏ ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، جن ۾ ڪيتريون ئي ملڪي ۽ غير ملڪي ٽيڪنالاجي ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ڪمپنيون آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 آئي ٽي ڪمپنيون آهن، جڏهن ته ايويڪيو ٽرسٽ هائوس ۾ 29 ڪمپنيون آهن. اسلام آباد 2020 تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ ڏسندو، جيڪو ڏکڻ ڪوريا جي مدد سان تعمير ڪيو ويندو. ثقافت: اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} jmi52ljbau2e6btolesqogh5b834rnj 381059 381049 2026-05-27T23:28:57Z Intisar Ali 8681 /* */ 381059 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شهر جو منظر== اسلام آباد جو فن تعمير جديديت ۽ پراڻي اسلامي ۽ علائقائي روايتن جو مجموعو آهي. سعودي-پاڪ ٽاور روايتي انداز سان جديد فن تعمير جي انضمام جو هڪ مثال آهي. بيج رنگ واري عمارت کي اسلامي روايتن ۾ نيري ٽائلن سان تراشيو ويو آهي ۽ اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فن تعمير جي ٻين مثالن ۾ پاڪستان يادگار ۽ فيصل مسجد شامل آهن. ٻيون قابل ذڪر ڍانچو هي آهن: سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس جيو پونٽي جو ٺهيل آهي، پرائم منسٽر سيڪريٽريٽ جيڪو مغل فن تعمير تي ٻڌل آهي ۽ نيشنل اسيمبلي ايڊورڊ ڊوريل اسٽون جو ٺهيل آهي. پاڪستان مونومينٽ جي وڏن پنن جي اندرين نقشن تي اسلامي فن تعمير تي ٻڌل آهن. شاهه فيصل مسجد معاصر فن تعمير جو هڪ ميلاپ آهي جنهن ۾ هڪ وڌيڪ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما هال ۽ چار مينار آهن، جن کي ترڪي جي هڪ معمار ويدات دلوڪي ٺاهيو آهي ۽ سعودي عرب جي بادشاهه فيصل طرفان فراهم ڪيل فنڊنگ جي مدد سان تعمير ڪيو ويو آهي. فيصل مسجد جو فن تعمير غير معمولي آهي ڇاڪاڻ ته ان ۾ گنبد جي جوڙجڪ نه آهي. اهو عربي، ترڪي ۽ مغل تعميراتي روايتن جو مجموعو آهي. سينٽورس اسلام آباد ۾ تعمير هيٺ جديد فن تعمير جو هڪ مثال آهي. نئون تعمير ٿيل اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاور شهر ۾ جديد فن تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهي. ==ڊيموگرافڪ== ==معيشت== اسلام آباد پاڪستاني معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ آهي، جڏهن ته ملڪ جي آبادي جو فقط 0.8 سيڪڙو آهي، اهو ملڪ جي جي ڊي پي ۾ 1 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج، 1989 ۾ قائم ڪئي وئي، ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج کان پوء پاڪستان جي ٽيون وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ۽ پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج ٺاهڻ لاء ضم ڪيو ويو. ايڪسچينج ۾ 118 ميمبر هئا 104 ڪارپوريٽ باڊيز ۽ 18 انفرادي ميمبر. اسٽاڪ ايڪسچينج جي سراسري روزاني ٽران اوور 10 لک شيئرز کان مٿي آهي. ورلڊ بئنڪ جي 2010 جي ڊئنگ بزنس رپورٽ موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين جڳه قرار ڏنو ويو. اسلام آباد جا ڪاروبار پاڪستان ۾ ٽيڪس جي ادائيگي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پابند آهن. 2012 تائين، اسلام آباد LTU (وڏي ٽيڪس يونٽ) ٽيڪس روينيو ۾ 371 بلين رپين جو ذميوار هو، جيڪو فيڊرل بورڊ آف روينيو پاران گڏ ڪيل سموري روينيو جو 20 سيڪڙو آهي. اسلام آباد ۾ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۾ واڌارو ڏٺو ويو آهي اضافي سان گڏ ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، جن ۾ ڪيتريون ئي ملڪي ۽ غير ملڪي ٽيڪنالاجي ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ڪمپنيون آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 آئي ٽي ڪمپنيون آهن، جڏهن ته ايويڪيو ٽرسٽ هائوس ۾ 29 ڪمپنيون آهن. اسلام آباد 2020 تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ ڏسندو، جيڪو ڏکڻ ڪوريا جي مدد سان تعمير ڪيو ويندو. ثقافت: اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} 0b9rh8rtxontm9015da3qwc6y14jh0f 381060 381059 2026-05-27T23:41:53Z Intisar Ali 8681 381060 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==ڊيموگرافڪ== ==معيشت== اسلام آباد پاڪستاني معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ آهي، جڏهن ته ملڪ جي آبادي جو فقط 0.8 سيڪڙو آهي، اهو ملڪ جي جي ڊي پي ۾ 1 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج، 1989 ۾ قائم ڪئي وئي، ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج کان پوء پاڪستان جي ٽيون وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ۽ پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج ٺاهڻ لاء ضم ڪيو ويو. ايڪسچينج ۾ 118 ميمبر هئا 104 ڪارپوريٽ باڊيز ۽ 18 انفرادي ميمبر. اسٽاڪ ايڪسچينج جي سراسري روزاني ٽران اوور 10 لک شيئرز کان مٿي آهي. ورلڊ بئنڪ جي 2010 جي ڊئنگ بزنس رپورٽ موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين جڳه قرار ڏنو ويو. اسلام آباد جا ڪاروبار پاڪستان ۾ ٽيڪس جي ادائيگي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پابند آهن. 2012 تائين، اسلام آباد LTU (وڏي ٽيڪس يونٽ) ٽيڪس روينيو ۾ 371 بلين رپين جو ذميوار هو، جيڪو فيڊرل بورڊ آف روينيو پاران گڏ ڪيل سموري روينيو جو 20 سيڪڙو آهي. اسلام آباد ۾ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۾ واڌارو ڏٺو ويو آهي اضافي سان گڏ ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، جن ۾ ڪيتريون ئي ملڪي ۽ غير ملڪي ٽيڪنالاجي ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ڪمپنيون آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 آئي ٽي ڪمپنيون آهن، جڏهن ته ايويڪيو ٽرسٽ هائوس ۾ 29 ڪمپنيون آهن. اسلام آباد 2020 تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ ڏسندو، جيڪو ڏکڻ ڪوريا جي مدد سان تعمير ڪيو ويندو. ثقافت: اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} mlm9ul3upueooyhhlp2guizb4sea7gs 381061 381060 2026-05-27T23:43:53Z Intisar Ali 8681 381061 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{main|اسلام آباد جي آبادي انگ اکر}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== اسلام آباد پاڪستاني معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ آهي، جڏهن ته ملڪ جي آبادي جو فقط 0.8 سيڪڙو آهي، اهو ملڪ جي جي ڊي پي ۾ 1 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج، 1989 ۾ قائم ڪئي وئي، ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج کان پوء پاڪستان جي ٽيون وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ۽ پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج ٺاهڻ لاء ضم ڪيو ويو. ايڪسچينج ۾ 118 ميمبر هئا 104 ڪارپوريٽ باڊيز ۽ 18 انفرادي ميمبر. اسٽاڪ ايڪسچينج جي سراسري روزاني ٽران اوور 10 لک شيئرز کان مٿي آهي. ورلڊ بئنڪ جي 2010 جي ڊئنگ بزنس رپورٽ موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين جڳه قرار ڏنو ويو. اسلام آباد جا ڪاروبار پاڪستان ۾ ٽيڪس جي ادائيگي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پابند آهن. 2012 تائين، اسلام آباد LTU (وڏي ٽيڪس يونٽ) ٽيڪس روينيو ۾ 371 بلين رپين جو ذميوار هو، جيڪو فيڊرل بورڊ آف روينيو پاران گڏ ڪيل سموري روينيو جو 20 سيڪڙو آهي. اسلام آباد ۾ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۾ واڌارو ڏٺو ويو آهي اضافي سان گڏ ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، جن ۾ ڪيتريون ئي ملڪي ۽ غير ملڪي ٽيڪنالاجي ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ڪمپنيون آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 آئي ٽي ڪمپنيون آهن، جڏهن ته ايويڪيو ٽرسٽ هائوس ۾ 29 ڪمپنيون آهن. اسلام آباد 2020 تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ ڏسندو، جيڪو ڏکڻ ڪوريا جي مدد سان تعمير ڪيو ويندو. ثقافت: اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} ghykjdi7d4dxvczunbdnhkqccr471ts 381062 381061 2026-05-27T23:44:56Z Intisar Ali 8681 381062 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{main|اسلام آباد جي آبادي انگ اکر}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== اسلام آباد پاڪستاني معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ آهي، جڏهن ته ملڪ جي آبادي جو فقط 0.8 سيڪڙو آهي، اهو ملڪ جي جي ڊي پي ۾ 1 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج، 1989 ۾ قائم ڪئي وئي، ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج کان پوء پاڪستان جي ٽيون وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ۽ پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج ٺاهڻ لاء ضم ڪيو ويو. ايڪسچينج ۾ 118 ميمبر هئا 104 ڪارپوريٽ باڊيز ۽ 18 انفرادي ميمبر. اسٽاڪ ايڪسچينج جي سراسري روزاني ٽران اوور 10 لک شيئرز کان مٿي آهي. ورلڊ بئنڪ جي 2010 جي ڊئنگ بزنس رپورٽ موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين جڳه قرار ڏنو ويو. اسلام آباد جا ڪاروبار پاڪستان ۾ ٽيڪس جي ادائيگي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پابند آهن. 2012 تائين، اسلام آباد LTU (وڏي ٽيڪس يونٽ) ٽيڪس روينيو ۾ 371 بلين رپين جو ذميوار هو، جيڪو فيڊرل بورڊ آف روينيو پاران گڏ ڪيل سموري روينيو جو 20 سيڪڙو آهي. اسلام آباد ۾ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۾ واڌارو ڏٺو ويو آهي اضافي سان گڏ ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، جن ۾ ڪيتريون ئي ملڪي ۽ غير ملڪي ٽيڪنالاجي ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ڪمپنيون آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 آئي ٽي ڪمپنيون آهن، جڏهن ته ايويڪيو ٽرسٽ هائوس ۾ 29 ڪمپنيون آهن. اسلام آباد 2020 تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ ڏسندو، جيڪو ڏکڻ ڪوريا جي مدد سان تعمير ڪيو ويندو. ثقافت: اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} pnet4z20fmbge7f8c5twvj9m3rzaj7i 381063 381062 2026-05-27T23:46:03Z Intisar Ali 8681 /* آبادي انگ اکر */ 381063 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== اسلام آباد پاڪستاني معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ آهي، جڏهن ته ملڪ جي آبادي جو فقط 0.8 سيڪڙو آهي، اهو ملڪ جي جي ڊي پي ۾ 1 سيڪڙو حصو ڏئي ٿو. اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج، 1989 ۾ قائم ڪئي وئي، ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج ۽ لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج کان پوء پاڪستان جي ٽيون وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج آهي، ۽ پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج ٺاهڻ لاء ضم ڪيو ويو. ايڪسچينج ۾ 118 ميمبر هئا 104 ڪارپوريٽ باڊيز ۽ 18 انفرادي ميمبر. اسٽاڪ ايڪسچينج جي سراسري روزاني ٽران اوور 10 لک شيئرز کان مٿي آهي. ورلڊ بئنڪ جي 2010 جي ڊئنگ بزنس رپورٽ موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين جڳه قرار ڏنو ويو. اسلام آباد جا ڪاروبار پاڪستان ۾ ٽيڪس جي ادائيگي لاءِ سڀ کان وڌيڪ پابند آهن. 2012 تائين، اسلام آباد LTU (وڏي ٽيڪس يونٽ) ٽيڪس روينيو ۾ 371 بلين رپين جو ذميوار هو، جيڪو فيڊرل بورڊ آف روينيو پاران گڏ ڪيل سموري روينيو جو 20 سيڪڙو آهي. اسلام آباد ۾ انفارميشن ۽ ڪميونيڪيشن ٽيڪنالاجي ۾ واڌارو ڏٺو ويو آهي اضافي سان گڏ ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ، جن ۾ ڪيتريون ئي ملڪي ۽ غير ملڪي ٽيڪنالاجي ۽ انفارميشن ٽيڪنالاجي ڪمپنيون آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 آئي ٽي ڪمپنيون آهن، جڏهن ته ايويڪيو ٽرسٽ هائوس ۾ 29 ڪمپنيون آهن. اسلام آباد 2020 تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ ڏسندو، جيڪو ڏکڻ ڪوريا جي مدد سان تعمير ڪيو ويندو. ثقافت: اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} 5plx86m97yzflupvowcmqv3l7153634 381064 381063 2026-05-27T23:49:03Z Intisar Ali 8681 /* معيشت */ 381064 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ثقافت: اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} 0urf29vb0t6t9z2nbiv4yhqmm3p8orm 381065 381064 2026-05-27T23:51:48Z Intisar Ali 8681 /* سيڪٽر */ 381065 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} {{Clear}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ثقافت: اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} qtu4wqhdlz6esht2b96ryhc8cw6g8sm 381066 381065 2026-05-27T23:54:27Z Intisar Ali 8681 /* سيڪٽر */ 381066 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ثقافت: اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} dmee1uaod5gylahivkah0vwle6fcuvz 381067 381066 2026-05-27T23:55:26Z Intisar Ali 8681 /* شھري منظرنامو */ 381067 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ثقافت: اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} nrn8ho249kmw7re589ngcike1h1jh5e 381068 381067 2026-05-27T23:56:49Z Intisar Ali 8681 381068 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==ثقافت== ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} nr6p3ros0u6f486xun6ud9qcapct1ak 381069 381068 2026-05-27T23:57:07Z Intisar Ali 8681 381069 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} jgk285kv4bp006qwmp2srnigdoggi5m 381070 381069 2026-05-27T23:58:40Z Intisar Ali 8681 381070 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== {{Main|اسلام آباد ۾ سياحت}} [[File:Faisal mosque on the eve of 27th Ramadan.jpg|thumb|[[رمضان]] دوران فيصل مسجد]] [[فيصل مسجد]]، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] تيار ڪئي هئي،<ref>{{Cite book |last=Marian Rengel |url=http://archive.org/details/pakistanprimarys00reng |title=Pakistan |date=2003 |publisher=Rosen Pub. Group |others=Internet Archive |isbn=978-0-8239-4001-1}}</ref> ۽ گڏوگڏ ان جي [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود]]، جيڪو ان وقت [[سعودي عرب جو بادشاهه]] هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي<ref>{{Cite web |title=Archnet: Faisal Mosque |url=https://www.archnet.org/sites/649 |website=Archnet |access-date=14 August 2025 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171752/https://www.archnet.org/sites/649 |url-status=dead }}</ref> ۽ ان جي اندرين حصي کي [[اسلامي خطاطي]] سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ [[قرآن]] جون آيتون شامل آهن. سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار [[پاڪستان يادگار]] آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ [[بادشاهي مسجد]]، [[مينار پاڪستان]] ۽ [[لاهور قلعو]] کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|[[دامنِ ڪوھ]] پارڪ]] اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج [[شڪرپڙيان]] پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ [[نيشنل آرٽ گيلري، پاڪستان|نيشنل آرٽ گيلري]] ۽ گيلري 6. اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي [[گنڌارا]] دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني [[لوڪ ورثا ميوزيم]] ۽ [[شڪرپڙيان]] پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad/ |access-date=8 March 2020 |title=Archived copy |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205435/http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad |url-status=dead }}</ref> [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[هماليا]] جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ [[هماليائي گورال]]، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ [[چيتا]] شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ===تفريح=== [[File:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد]] شهر ۾ واقع [[فيصل مسجد]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو [[سعودي عرب]] جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو. [[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|thumb|ٽرئيل 3 اسلام آباد]] اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، ''دي مونال'' ۽ ''لا مونٽانا'' موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|title=Hiking Trail 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711120951/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|archive-date=11 July 2018|url-status=dead}}</ref> شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن. شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو [[شير شاهه سوري]] تعمير ڪرايو هو.<ref>{{Cite news |date=2022-06-09 |title=Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism |url=https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |access-date=2023-02-24 |work=The Express Tribune |language=en |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705020116/https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |url-status=live }}</ref> ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} 1xcanw8ehgz473ta1booq7rzsa1ao54 381071 381070 2026-05-28T00:00:07Z Intisar Ali 8681 381071 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== {{Main|اسلام آباد ۾ سياحت}} [[File:Faisal mosque on the eve of 27th Ramadan.jpg|thumb|[[رمضان]] دوران فيصل مسجد]] [[فيصل مسجد]]، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] تيار ڪئي هئي،<ref>{{Cite book |last=Marian Rengel |url=http://archive.org/details/pakistanprimarys00reng |title=Pakistan |date=2003 |publisher=Rosen Pub. Group |others=Internet Archive |isbn=978-0-8239-4001-1}}</ref> ۽ گڏوگڏ ان جي [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود]]، جيڪو ان وقت [[سعودي عرب جو بادشاهه]] هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي<ref>{{Cite web |title=Archnet: Faisal Mosque |url=https://www.archnet.org/sites/649 |website=Archnet |access-date=14 August 2025 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171752/https://www.archnet.org/sites/649 |url-status=dead }}</ref> ۽ ان جي اندرين حصي کي [[اسلامي خطاطي]] سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ [[قرآن]] جون آيتون شامل آهن. سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار [[پاڪستان يادگار]] آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ [[بادشاهي مسجد]]، [[مينار پاڪستان]] ۽ [[لاهور قلعو]] کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|[[دامنِ ڪوھ]] پارڪ]] اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج [[شڪرپڙيان]] پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ [[نيشنل آرٽ گيلري، پاڪستان|نيشنل آرٽ گيلري]] ۽ گيلري 6. اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي [[گنڌارا]] دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني [[لوڪ ورثا ميوزيم]] ۽ [[شڪرپڙيان]] پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad/ |access-date=8 March 2020 |title=Archived copy |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205435/http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad |url-status=dead }}</ref> [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[هماليا]] جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ [[هماليائي گورال]]، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ [[چيتا]] شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ===تفريح=== [[File:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد]] شهر ۾ واقع [[فيصل مسجد]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو [[سعودي عرب]] جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو. [[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|thumb|ٽرئيل 3 اسلام آباد]] اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، ''دي مونال'' ۽ ''لا مونٽانا'' موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|title=Hiking Trail 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711120951/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|archive-date=11 July 2018|url-status=dead}}</ref> شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن. شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو [[شير شاهه سوري]] تعمير ڪرايو هو.<ref>{{Cite news |date=2022-06-09 |title=Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism |url=https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |access-date=2023-02-24 |work=The Express Tribune |language=en |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705020116/https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |url-status=live }}</ref> ==آمدورفت== {{main|اسلام آباد ۾ آمدورفت}} [[File:Islamabad Highway From the 9th avenue bridge.jpg|thumb|[[سرينگر هاءِ وي]]، اسلام آباد]] ===هوائي آمدورفت=== اسلام آباد دنيا جي اهم ملڪن ۽ پاڪستان جي اندرين شهرن سان [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ|اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ (آئي آئي اي پي)]] ذريعي ڳنڍيل آهي.<ref name=":0">{{cite web|last=Islamabad Airport|title=Islamabad Airport|url=https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|website=Islamabad Airport|access-date=17 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717040532/https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> هي ايئرپورٽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي ۽ اسلام آباد جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. نئون ايئرپورٽ، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي افتتاح ڪيو ويو، 19 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 15 مسافر بورڊنگ پل شامل آهن. هن ۾ ٻه ڊبل ڊيڪر ايئربس A380 جهازن، 15 ريموٽ بيز، ۽ هوائي سامان لاءِ 3 ريموٽ بيز جي سهولت پڻ موجود آهي.<ref name=":0" /> ===عوامي آمدورفت=== [[File:The Red Metro Bus in Blue Area.jpg|thumb|[[اسلام آباد ميٽروبس]]]] [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] هڪ {{convert|83.6|km|mi|1|abbr=on}} ڊگهو [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي، جيڪو [[اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ هلندو آهي. ميٽروبس نيٽورڪ جو پهريون مرحلو 4 جون 2015ع تي کوليو ويو، جيڪو اسلام آباد جي [[پاڪ سيڪريٽريٽ]] کان [[راولپنڊي]] جي [[صدر، راولپنڊي|صدر]] تائين 22.5 ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ٻيو مرحلو [[پشاور موڙ انٽرچينج]] کان [[نئون اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] تائين 25.6 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن جو افتتاح 18 اپريل 2022ع تي ڪيو ويو.<ref name="Orange line trial run">{{Cite news|url=https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|title=Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service|date=2022-04-16|work=INCPAK|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628161913/https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|url-status=live}}</ref><ref name="PM Shehbaz Sharif inaugurates metrobus service">{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|title=PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan|date=2022-04-18|work=GEO News|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418212155/https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2022ع تي، گرين لائين ۽ بليو لائين پڻ هن ميٽروبس نيٽورڪ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=7 July 2022 |title=PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services |url=https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |access-date=2022-07-21 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en |archive-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814025512/https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |url-status=live }}</ref> هي نظام اي-ٽڪيٽنگ ۽ [[ذهين آمدورفت نظام]] استعمال ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] وٽ آهي. ميٽروبس مزدورن ۽ شاگردن پاران روزاني سفر لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. ===ريلوي=== [[اسلام آباد ريلوي اسٽيشن]] اسلام آباد جي [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ سيڪٽر I-9 ۾ واقع آهي. [[پاڪستان ريلويز]] جي ويب سائيٽ تي هي اسٽيشن [[مارگلا]] جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=5 October 2022 |website=[[پاڪستان ريلويز]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> ===خانگي آمدورفت=== ماڻهو مقامي سفرن لاءِ [[ٽيڪسي]]، [[ڪريم]]، [[بائيڪيا]]، [[اِن ڊرائيو|اِن ڊرائيو]] ۽ يانگو جهڙيون خانگي ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ڪن ٿا. ===سڙڪون=== [[M-2 موٽر وي (پاڪستان)|M-2 موٽر وي]] {{convert|367|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي ۽ اسلام آباد کي [[لاهور]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name="NHA">{{cite web|title=Motorway's of Pakistan|author=National Highway Authority Pakistan|url=http://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|access-date=17 September 2009|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|url-status=dead}}</ref> [[M-1 موٽر وي (پاڪستان)|M-1 موٽر وي]] اسلام آباد کي پشاور سان ڳنڍي ٿي ۽ ان جي ڊيگهه {{convert|155|km|0|abbr=on}} آهي.<ref name="NHA"/> اسلام آباد [[فيض آباد انٽرچينج]] ذريعي راولپنڊي سان ڳنڍيل آهي، جتي روزانو تقريباً 48,000 گاڏيون گذرنديون آهن.<ref>{{cite web|title=Faizabad Interchange|author=NESPAK|url=http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810092226/http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|archive-date=10 August 2011}}</ref> ==تعليم== ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} 9z0qj6uuxhs0dpygmw8vauutl51in7t 381072 381071 2026-05-28T00:04:35Z Intisar Ali 8681 381072 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== {{Main|اسلام آباد ۾ سياحت}} [[File:Faisal mosque on the eve of 27th Ramadan.jpg|thumb|[[رمضان]] دوران فيصل مسجد]] [[فيصل مسجد]]، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] تيار ڪئي هئي،<ref>{{Cite book |last=Marian Rengel |url=http://archive.org/details/pakistanprimarys00reng |title=Pakistan |date=2003 |publisher=Rosen Pub. Group |others=Internet Archive |isbn=978-0-8239-4001-1}}</ref> ۽ گڏوگڏ ان جي [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود]]، جيڪو ان وقت [[سعودي عرب جو بادشاهه]] هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي<ref>{{Cite web |title=Archnet: Faisal Mosque |url=https://www.archnet.org/sites/649 |website=Archnet |access-date=14 August 2025 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171752/https://www.archnet.org/sites/649 |url-status=dead }}</ref> ۽ ان جي اندرين حصي کي [[اسلامي خطاطي]] سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ [[قرآن]] جون آيتون شامل آهن. سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار [[پاڪستان يادگار]] آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ [[بادشاهي مسجد]]، [[مينار پاڪستان]] ۽ [[لاهور قلعو]] کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|[[دامنِ ڪوھ]] پارڪ]] اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج [[شڪرپڙيان]] پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ [[نيشنل آرٽ گيلري، پاڪستان|نيشنل آرٽ گيلري]] ۽ گيلري 6. اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي [[گنڌارا]] دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني [[لوڪ ورثا ميوزيم]] ۽ [[شڪرپڙيان]] پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad/ |access-date=8 March 2020 |title=Archived copy |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205435/http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad |url-status=dead }}</ref> [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[هماليا]] جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ [[هماليائي گورال]]، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ [[چيتا]] شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ===تفريح=== [[File:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد]] شهر ۾ واقع [[فيصل مسجد]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو [[سعودي عرب]] جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو. [[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|thumb|ٽرئيل 3 اسلام آباد]] اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، ''دي مونال'' ۽ ''لا مونٽانا'' موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|title=Hiking Trail 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711120951/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|archive-date=11 July 2018|url-status=dead}}</ref> شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن. شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو [[شير شاهه سوري]] تعمير ڪرايو هو.<ref>{{Cite news |date=2022-06-09 |title=Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism |url=https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |access-date=2023-02-24 |work=The Express Tribune |language=en |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705020116/https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |url-status=live }}</ref> ==آمدورفت== {{main|اسلام آباد ۾ آمدورفت}} [[File:Islamabad Highway From the 9th avenue bridge.jpg|thumb|[[سرينگر هاءِ وي]]، اسلام آباد]] ===هوائي آمدورفت=== اسلام آباد دنيا جي اهم ملڪن ۽ پاڪستان جي اندرين شهرن سان [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ|اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ (آئي آئي اي پي)]] ذريعي ڳنڍيل آهي.<ref name=":0">{{cite web|last=Islamabad Airport|title=Islamabad Airport|url=https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|website=Islamabad Airport|access-date=17 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717040532/https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> هي ايئرپورٽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي ۽ اسلام آباد جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. نئون ايئرپورٽ، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي افتتاح ڪيو ويو، 19 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 15 مسافر بورڊنگ پل شامل آهن. هن ۾ ٻه ڊبل ڊيڪر ايئربس A380 جهازن، 15 ريموٽ بيز، ۽ هوائي سامان لاءِ 3 ريموٽ بيز جي سهولت پڻ موجود آهي.<ref name=":0" /> ===عوامي آمدورفت=== [[File:The Red Metro Bus in Blue Area.jpg|thumb|[[اسلام آباد ميٽروبس]]]] [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] هڪ {{convert|83.6|km|mi|1|abbr=on}} ڊگهو [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي، جيڪو [[اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ هلندو آهي. ميٽروبس نيٽورڪ جو پهريون مرحلو 4 جون 2015ع تي کوليو ويو، جيڪو اسلام آباد جي [[پاڪ سيڪريٽريٽ]] کان [[راولپنڊي]] جي [[صدر، راولپنڊي|صدر]] تائين 22.5 ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ٻيو مرحلو [[پشاور موڙ انٽرچينج]] کان [[نئون اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] تائين 25.6 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن جو افتتاح 18 اپريل 2022ع تي ڪيو ويو.<ref name="Orange line trial run">{{Cite news|url=https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|title=Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service|date=2022-04-16|work=INCPAK|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628161913/https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|url-status=live}}</ref><ref name="PM Shehbaz Sharif inaugurates metrobus service">{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|title=PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan|date=2022-04-18|work=GEO News|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418212155/https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2022ع تي، گرين لائين ۽ بليو لائين پڻ هن ميٽروبس نيٽورڪ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=7 July 2022 |title=PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services |url=https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |access-date=2022-07-21 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en |archive-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814025512/https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |url-status=live }}</ref> هي نظام اي-ٽڪيٽنگ ۽ [[ذهين آمدورفت نظام]] استعمال ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] وٽ آهي. ميٽروبس مزدورن ۽ شاگردن پاران روزاني سفر لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. ===ريلوي=== [[اسلام آباد ريلوي اسٽيشن]] اسلام آباد جي [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ سيڪٽر I-9 ۾ واقع آهي. [[پاڪستان ريلويز]] جي ويب سائيٽ تي هي اسٽيشن [[مارگلا]] جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=5 October 2022 |website=[[پاڪستان ريلويز]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> ===خانگي آمدورفت=== ماڻهو مقامي سفرن لاءِ [[ٽيڪسي]]، [[ڪريم]]، [[بائيڪيا]]، [[اِن ڊرائيو|اِن ڊرائيو]] ۽ يانگو جهڙيون خانگي ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ڪن ٿا. ===سڙڪون=== [[M-2 موٽر وي (پاڪستان)|M-2 موٽر وي]] {{convert|367|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي ۽ اسلام آباد کي [[لاهور]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name="NHA">{{cite web|title=Motorway's of Pakistan|author=National Highway Authority Pakistan|url=http://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|access-date=17 September 2009|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|url-status=dead}}</ref> [[M-1 موٽر وي (پاڪستان)|M-1 موٽر وي]] اسلام آباد کي پشاور سان ڳنڍي ٿي ۽ ان جي ڊيگهه {{convert|155|km|0|abbr=on}} آهي.<ref name="NHA"/> اسلام آباد [[فيض آباد انٽرچينج]] ذريعي راولپنڊي سان ڳنڍيل آهي، جتي روزانو تقريباً 48,000 گاڏيون گذرنديون آهن.<ref>{{cite web|title=Faizabad Interchange|author=NESPAK|url=http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810092226/http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|archive-date=10 August 2011}}</ref> ==تعليم== {{See also|اسلام آباد ۾ يونيورسٽين جي فهرست||اسلام آباد ۾ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:NUST MainOffice.png|thumb|[[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي (پاڪستان)|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]]] 2010ع تائين، اسلام آباد پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ خواندگي جي شرح رکي ٿو، جيڪا 98% آهي،<ref name=PBS /> ۽ هتي ملڪ جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته تعليمي ادارا موجود آهن.<ref name="L. Roberts">{{cite book|title=Planning Urban Education: New Techniques to Transform Learning in the City|year=1972|publisher=Educational Technology Publications|isbn=978-0877780243|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W8Yt8a6qhQEC&pg=PA111|author=Charles S. Benson|editor=Dennis L. Roberts|access-date=3 July 2012|page=111|chapter=New Cities and Educational Planning}}</ref> هتي [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] ۽ [[خانگي يونيورسٽي|خانگي]] شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن. گاديءَ واري هنڌ جا اعليٰ تعليمي ادارا يا تہ وفاقي چارٽر هيٺ قائم آهن يا خانگي تنظيمن پاران هلائجن ٿا، ۽ تقريباً سڀئي [[پاڪستان هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] پاران تسليم ٿيل آهن. هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج يا تہ [[وفاقي بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن يا [[برطانيا ۾ ايڊوانسڊ ليول|برطانوي يونيورسٽين جي تعليمي بورڊن]]، O/A ليولز، يا [[انٽرنيشنل جنرل سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن|آءِ جي سي ايس اي]] سان لاڳاپيل آهن. اڪيڊمي آف ايجوڪيشنل پلاننگ اينڊ مينيجمينٽ جي رپورٽ موجب، 2009ع ۾ اسلام آباد ۾ مجموعي طور 913 تسليم ٿيل ادارا هئا (31 پري-پرائمري، 2 [[مدرسو|مذهبي]]، 367 پرائمري، 162 [[مڊل اسڪول|مڊل]]، 250 هاءِ، 75 هائر سيڪنڊري ۽ انٽرميڊيئيٽ ڪاليج، ۽ 26 [[گريجوئيٽ تعليم|ڊگري ڪاليج]]).<ref name="aepam.edu.pk">{{cite web|title=Pakistan Education Statistics 2008–09|author=AEPAM|url=http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012557/http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> اسلام آباد ۾ ست [[استادن جي تربيت]] جا ادارا آهن، جن ۾ 604,633 شاگرد داخل آهن ۽ 499 استادن جو عملو موجود آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ [[جنسن جي برابري جو اشاريي]] 0.93 آهي، جڏهن⁠تہ قومي اوسط 0.95 آهي. اسلام آباد ۾ 178 صرف ڇوڪرن لاءِ، 175 صرف ڇوڪرين لاءِ، ۽ 551 [[گڏيل تعليم]] وارا ادارا آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀني درجن ۾ شاگردن جو مجموعي داخلا انگ 267,992 آهي؛ جن مان 138,272 ڇوڪرن ۽ 129,720 ڇوڪرين لاءِ آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ 16 تسليم ٿيل يونيورسٽيون آهن، جن ۾ مجموعي طور 372,974 شاگرد ۽ 30,144 استاد موجود آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀ کان وڌيڪ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪامسيٽس انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي]] ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ اينڊ اپلائيڊ سائنسز]] جا مرڪزي دفتر پڻ گاديءَ واري هنڌ ۾ واقع آهن.<ref name="HEC Rankings">{{cite web|title=HEC University Rankings by Category |author=HEC, Pakistan |url=http://beta.hec.gov.pk/InsideHEC/Divisions/QALI/Others/RankingofUniversities/Pages/CategoryWise.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227130407/http://beta.hec.gov.pk/INSIDEHEC/DIVISIONS/QALI/OTHERS/RANKINGOFUNIVERSITIES/Pages/CategoryWise.aspx |archive-date=27 February 2012 }}</ref> [[داخلا جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي عام يونيورسٽي]]، [[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]]، فاصلاتي تعليم لاءِ اسلام آباد ۾ واقع آهي. ٻين يونيورسٽين ۾ [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، [[بحريا يونيورسٽي]]، [[سينٽر فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز اِن انجنيئرنگ]]، [[وفاقي اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[همدرد يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز]]، [[ڪيپيٽل يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]]، [[شفا تعميرِ ملت يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ماڊرن لينگويجز]]، [[اقرا يونيورسٽي]]، [[انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، اسلام آباد|انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي]]، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، [[محمد علي جناح يونيورسٽي]]، [[دي يونيورسٽي آف لاهور]]، [[اباسين يونيورسٽي]]، ۽ [[دي ملينيم يونيورسٽي ڪاليج]] شامل آهن. ==صحت جي سار سنڀار== ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} h0bgc0loufep5pn46kgmfqlpcc1b73q 381073 381072 2026-05-28T00:10:44Z Intisar Ali 8681 381073 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== {{Main|اسلام آباد ۾ سياحت}} [[File:Faisal mosque on the eve of 27th Ramadan.jpg|thumb|[[رمضان]] دوران فيصل مسجد]] [[فيصل مسجد]]، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] تيار ڪئي هئي،<ref>{{Cite book |last=Marian Rengel |url=http://archive.org/details/pakistanprimarys00reng |title=Pakistan |date=2003 |publisher=Rosen Pub. Group |others=Internet Archive |isbn=978-0-8239-4001-1}}</ref> ۽ گڏوگڏ ان جي [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود]]، جيڪو ان وقت [[سعودي عرب جو بادشاهه]] هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي<ref>{{Cite web |title=Archnet: Faisal Mosque |url=https://www.archnet.org/sites/649 |website=Archnet |access-date=14 August 2025 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171752/https://www.archnet.org/sites/649 |url-status=dead }}</ref> ۽ ان جي اندرين حصي کي [[اسلامي خطاطي]] سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ [[قرآن]] جون آيتون شامل آهن. سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار [[پاڪستان يادگار]] آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ [[بادشاهي مسجد]]، [[مينار پاڪستان]] ۽ [[لاهور قلعو]] کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|[[دامنِ ڪوھ]] پارڪ]] اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج [[شڪرپڙيان]] پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ [[نيشنل آرٽ گيلري، پاڪستان|نيشنل آرٽ گيلري]] ۽ گيلري 6. اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي [[گنڌارا]] دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني [[لوڪ ورثا ميوزيم]] ۽ [[شڪرپڙيان]] پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad/ |access-date=8 March 2020 |title=Archived copy |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205435/http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad |url-status=dead }}</ref> [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[هماليا]] جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ [[هماليائي گورال]]، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ [[چيتا]] شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ===تفريح=== [[File:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد]] شهر ۾ واقع [[فيصل مسجد]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو [[سعودي عرب]] جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو. [[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|thumb|ٽرئيل 3 اسلام آباد]] اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، ''دي مونال'' ۽ ''لا مونٽانا'' موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|title=Hiking Trail 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711120951/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|archive-date=11 July 2018|url-status=dead}}</ref> شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن. شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو [[شير شاهه سوري]] تعمير ڪرايو هو.<ref>{{Cite news |date=2022-06-09 |title=Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism |url=https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |access-date=2023-02-24 |work=The Express Tribune |language=en |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705020116/https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |url-status=live }}</ref> ==آمدورفت== {{main|اسلام آباد ۾ آمدورفت}} [[File:Islamabad Highway From the 9th avenue bridge.jpg|thumb|[[سرينگر هاءِ وي]]، اسلام آباد]] ===هوائي آمدورفت=== اسلام آباد دنيا جي اهم ملڪن ۽ پاڪستان جي اندرين شهرن سان [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ|اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ (آئي آئي اي پي)]] ذريعي ڳنڍيل آهي.<ref name=":0">{{cite web|last=Islamabad Airport|title=Islamabad Airport|url=https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|website=Islamabad Airport|access-date=17 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717040532/https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> هي ايئرپورٽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي ۽ اسلام آباد جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. نئون ايئرپورٽ، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي افتتاح ڪيو ويو، 19 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 15 مسافر بورڊنگ پل شامل آهن. هن ۾ ٻه ڊبل ڊيڪر ايئربس A380 جهازن، 15 ريموٽ بيز، ۽ هوائي سامان لاءِ 3 ريموٽ بيز جي سهولت پڻ موجود آهي.<ref name=":0" /> ===عوامي آمدورفت=== [[File:The Red Metro Bus in Blue Area.jpg|thumb|[[اسلام آباد ميٽروبس]]]] [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] هڪ {{convert|83.6|km|mi|1|abbr=on}} ڊگهو [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي، جيڪو [[اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ هلندو آهي. ميٽروبس نيٽورڪ جو پهريون مرحلو 4 جون 2015ع تي کوليو ويو، جيڪو اسلام آباد جي [[پاڪ سيڪريٽريٽ]] کان [[راولپنڊي]] جي [[صدر، راولپنڊي|صدر]] تائين 22.5 ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ٻيو مرحلو [[پشاور موڙ انٽرچينج]] کان [[نئون اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] تائين 25.6 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن جو افتتاح 18 اپريل 2022ع تي ڪيو ويو.<ref name="Orange line trial run">{{Cite news|url=https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|title=Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service|date=2022-04-16|work=INCPAK|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628161913/https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|url-status=live}}</ref><ref name="PM Shehbaz Sharif inaugurates metrobus service">{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|title=PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan|date=2022-04-18|work=GEO News|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418212155/https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2022ع تي، گرين لائين ۽ بليو لائين پڻ هن ميٽروبس نيٽورڪ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=7 July 2022 |title=PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services |url=https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |access-date=2022-07-21 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en |archive-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814025512/https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |url-status=live }}</ref> هي نظام اي-ٽڪيٽنگ ۽ [[ذهين آمدورفت نظام]] استعمال ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] وٽ آهي. ميٽروبس مزدورن ۽ شاگردن پاران روزاني سفر لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. ===ريلوي=== [[اسلام آباد ريلوي اسٽيشن]] اسلام آباد جي [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ سيڪٽر I-9 ۾ واقع آهي. [[پاڪستان ريلويز]] جي ويب سائيٽ تي هي اسٽيشن [[مارگلا]] جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=5 October 2022 |website=[[پاڪستان ريلويز]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> ===خانگي آمدورفت=== ماڻهو مقامي سفرن لاءِ [[ٽيڪسي]]، [[ڪريم]]، [[بائيڪيا]]، [[اِن ڊرائيو|اِن ڊرائيو]] ۽ يانگو جهڙيون خانگي ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ڪن ٿا. ===سڙڪون=== [[M-2 موٽر وي (پاڪستان)|M-2 موٽر وي]] {{convert|367|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي ۽ اسلام آباد کي [[لاهور]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name="NHA">{{cite web|title=Motorway's of Pakistan|author=National Highway Authority Pakistan|url=http://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|access-date=17 September 2009|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|url-status=dead}}</ref> [[M-1 موٽر وي (پاڪستان)|M-1 موٽر وي]] اسلام آباد کي پشاور سان ڳنڍي ٿي ۽ ان جي ڊيگهه {{convert|155|km|0|abbr=on}} آهي.<ref name="NHA"/> اسلام آباد [[فيض آباد انٽرچينج]] ذريعي راولپنڊي سان ڳنڍيل آهي، جتي روزانو تقريباً 48,000 گاڏيون گذرنديون آهن.<ref>{{cite web|title=Faizabad Interchange|author=NESPAK|url=http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810092226/http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|archive-date=10 August 2011}}</ref> ==تعليم== {{See also|اسلام آباد ۾ يونيورسٽين جي فهرست||اسلام آباد ۾ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:NUST MainOffice.png|thumb|[[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي (پاڪستان)|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]]] 2010ع تائين، اسلام آباد پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ خواندگي جي شرح رکي ٿو، جيڪا 98% آهي،<ref name=PBS /> ۽ هتي ملڪ جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته تعليمي ادارا موجود آهن.<ref name="L. Roberts">{{cite book|title=Planning Urban Education: New Techniques to Transform Learning in the City|year=1972|publisher=Educational Technology Publications|isbn=978-0877780243|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W8Yt8a6qhQEC&pg=PA111|author=Charles S. Benson|editor=Dennis L. Roberts|access-date=3 July 2012|page=111|chapter=New Cities and Educational Planning}}</ref> هتي [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] ۽ [[خانگي يونيورسٽي|خانگي]] شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن. گاديءَ واري هنڌ جا اعليٰ تعليمي ادارا يا تہ وفاقي چارٽر هيٺ قائم آهن يا خانگي تنظيمن پاران هلائجن ٿا، ۽ تقريباً سڀئي [[پاڪستان هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] پاران تسليم ٿيل آهن. هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج يا تہ [[وفاقي بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن يا [[برطانيا ۾ ايڊوانسڊ ليول|برطانوي يونيورسٽين جي تعليمي بورڊن]]، O/A ليولز، يا [[انٽرنيشنل جنرل سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن|آءِ جي سي ايس اي]] سان لاڳاپيل آهن. اڪيڊمي آف ايجوڪيشنل پلاننگ اينڊ مينيجمينٽ جي رپورٽ موجب، 2009ع ۾ اسلام آباد ۾ مجموعي طور 913 تسليم ٿيل ادارا هئا (31 پري-پرائمري، 2 [[مدرسو|مذهبي]]، 367 پرائمري، 162 [[مڊل اسڪول|مڊل]]، 250 هاءِ، 75 هائر سيڪنڊري ۽ انٽرميڊيئيٽ ڪاليج، ۽ 26 [[گريجوئيٽ تعليم|ڊگري ڪاليج]]).<ref name="aepam.edu.pk">{{cite web|title=Pakistan Education Statistics 2008–09|author=AEPAM|url=http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012557/http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> اسلام آباد ۾ ست [[استادن جي تربيت]] جا ادارا آهن، جن ۾ 604,633 شاگرد داخل آهن ۽ 499 استادن جو عملو موجود آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ [[جنسن جي برابري جو اشاريي]] 0.93 آهي، جڏهن⁠تہ قومي اوسط 0.95 آهي. اسلام آباد ۾ 178 صرف ڇوڪرن لاءِ، 175 صرف ڇوڪرين لاءِ، ۽ 551 [[گڏيل تعليم]] وارا ادارا آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀني درجن ۾ شاگردن جو مجموعي داخلا انگ 267,992 آهي؛ جن مان 138,272 ڇوڪرن ۽ 129,720 ڇوڪرين لاءِ آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ 16 تسليم ٿيل يونيورسٽيون آهن، جن ۾ مجموعي طور 372,974 شاگرد ۽ 30,144 استاد موجود آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀ کان وڌيڪ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪامسيٽس انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي]] ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ اينڊ اپلائيڊ سائنسز]] جا مرڪزي دفتر پڻ گاديءَ واري هنڌ ۾ واقع آهن.<ref name="HEC Rankings">{{cite web|title=HEC University Rankings by Category |author=HEC, Pakistan |url=http://beta.hec.gov.pk/InsideHEC/Divisions/QALI/Others/RankingofUniversities/Pages/CategoryWise.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227130407/http://beta.hec.gov.pk/INSIDEHEC/DIVISIONS/QALI/OTHERS/RANKINGOFUNIVERSITIES/Pages/CategoryWise.aspx |archive-date=27 February 2012 }}</ref> [[داخلا جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي عام يونيورسٽي]]، [[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]]، فاصلاتي تعليم لاءِ اسلام آباد ۾ واقع آهي. ٻين يونيورسٽين ۾ [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، [[بحريا يونيورسٽي]]، [[سينٽر فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز اِن انجنيئرنگ]]، [[وفاقي اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[همدرد يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز]]، [[ڪيپيٽل يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]]، [[شفا تعميرِ ملت يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ماڊرن لينگويجز]]، [[اقرا يونيورسٽي]]، [[انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، اسلام آباد|انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي]]، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، [[محمد علي جناح يونيورسٽي]]، [[دي يونيورسٽي آف لاهور]]، [[اباسين يونيورسٽي]]، ۽ [[دي ملينيم يونيورسٽي ڪاليج]] شامل آهن. ==صحت جي سار سنڀال== [[File:Pims2.jpg|thumb|right|[[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]]] 2008ع ۾، اسلام آباد ۾ ٻارن جي فوتگي جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جتي هر هزار ٻارن مان 38 فوتگيون ٿيون، جڏهن⁠تہ قومي اوسط هر هزار تي 78 فوتگيون هئي.<ref>{{cite web|title=Punjab tops in infant mortality, poverty, income inequality|author=TheNews website|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11/9/2008|access-date=27 December 2021|archive-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106042939/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11%2F9%2F2008|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جا طبي مرڪز موجود آهن. اسلام آباد جو سڀ کان وڏو اسپتال [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] (PIMS) اسپتال آهي. اهو 1985ع ۾ تدريسي ۽ ڊاڪٽرن جي تربيت واري اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=About PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227130640/http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> PIMS هڪ قومي حوالاجاتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ خصوصي تشخيصي ۽ علاجي خدمتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ 30 اهم طبي شعبا موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Departments at PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/departments.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228005138/http://www.pims.gov.pk/departments.htm|archive-date=28 February 2014}}</ref> PIMS کي پنج انتظامي شاخن ۾ ورهايو ويو آهي. اسلام آباد اسپتال ان جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 592 بسترن جي سهولت ۽ 22 طبي ۽ جراحي خصوصيتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227131252/http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> ٻارن جو اسپتال 230 بسترن تي مشتمل آهي، جيڪو 1985ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ ڇهه اهم سهولتون شامل آهن: جراحي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، طبي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، تشخيصي سهولتون، آپريشن ٿيٽر، انتهائي نگہداشت (NICU، PICU، Isolation ۽ Accident Emergency)، ۽ رت بئنڪ.<ref>{{cite web|title=Children Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915204759/http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|archive-date=15 September 2009}}</ref> مائرن ۽ ٻارن جي صحت جي سار سنڀال وارو مرڪز هڪ تربيت ڏيندڙ ادارو آهي، جنهن سان 125 بسترن وارو اسپتال پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو مختلف طبي ۽ انتظامي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Maternal & Child Health Care Center|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051101231029/http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|archive-date=1 November 2005}}</ref> پمس (PIMS) پنج علمي ادارن تي مشتمل آهي: قائداعظم پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل ڪاليج، ڪاليج آف نرسنگ، ڪاليج آف ميڊيڪل ٽيڪنالاجي، اسڪول آف نرسنگ، ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز.<ref>{{cite web|title=Quaid-i-Azam Postgraduate Medical College|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050715083956/http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|archive-date=15 July 2005}}</ref> پي اي سي سي (PAEC) جنرل اسپتال ۽ تدريسي ادارو، جيڪو 2006ع ۾ قائم ٿيو، [[پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="paec">{{cite web|title=About PAEC Hospital|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106062241/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> اسپتال ۾ 100 بسترن جي سهولت<ref name="paec"/> ۽ 10 اهم شعبا آهن: [[زچگي]] ۽ [[گائنيڪالاجي]]، [[ٻارن جي بيمارين جو علم|پيڊياٽرڪ]]، [[عام طب]]، [[عام جراحي]]، [[انٽينسو ڪيئر يونٽ]]/[[ڪورونري ڪيئر يونٽ]]، [[هڏن جو علم|آرٿوپيڊڪس]]، [[اکين جو علم|آپٿامولوجي]]، [[پيتھالاجي]]، [[ريڊيولاجي]]، ۽ [[ڏندن جو علم|ڏندن وارو]] شعبو.<ref>{{cite web|title=Functions of Major Departments|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106050652/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> شفا انٽرنيشنل اسپتال اسلام آباد جو هڪ تدريسي اسپتال آهي، جيڪو 1987ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1989ع ۾ عوامي ڪمپني بڻيو. اسپتال ۾ تقريباً سڀني خصوصيتن ۾ 70 قابل ماهر صلاحڪار، 150 [[داخل ٿيل مريضن وارو شعبو|آء پي ڊي]] بستر، ۽ 35 مختلف خصوصيتن ۾ [[ٻاهرين مريضن وارو شعبو|او پي ڊي]] سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=SHIFA History|author=SHIFA International Hospital-Official website|url=http://www.shifa.com.pk/shifa/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423191047/http://www.shifa.com.pk/shifa/|archive-date=23 April 2009}}</ref> پاڪستان جي حڪومت جي وفاقي شماريات بيورو موجب، 2008ع ۾ شهر ۾ 12 اسپتالون، 76 [[ڊسپينسري]]ون، ۽ پنج ماءُ ۽ ٻار جي ڀلائي جا مرڪز موجود هئا، جن ۾ مجموعي طور 5,158 بستر هئا.<ref>{{cite web|title=Hospitals/Dispensaries and Beds by Province|author=Federal Bureau of Statistics|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113153523/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|archive-date=13 November 2010}}</ref> ==رانديون== [[File:Jinnah Sports Stadium track and field.jpg|thumb|[[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]]]] [[File:Islamabad golf Club.jpg|thumb|اسلام آباد گولف ڪلب]] اسلام آباد ۾ [[آبپاره]] جي سامهون هڪ گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس موجود آهي. ان ۾ اندروني راندين لاءِ لياقت جمنازيم، مشاف اسڪواش ڪمپليڪس، ۽ ٻاهرين راندين لاءِ [[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪو باقاعده قومي ۽ بين الاقوامي تقريبن جو هنڌ آهي. [[2004 ڏکڻ ايشيائي رانديون|2004ع جون سيف رانديون]] پڻ هن اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيون. اسلام آباد جي ٻين راندين جي هنڌن ۾ [[ڊائمنڊ ڪلب گرائونڊ]]، شاليمار ڪرڪيٽ گرائونڊ، ۽ اسلام آباد گولف ڪلب شامل آهن. ايف-6 مرڪز ۾ هڪ ٻيو گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس پڻ موجود آهي. هتي ٽينس ڪورٽون، فائبر گلاس بورڊن سان باسڪيٽ بال ڪورٽ، ۽ [[فٽسال]] جو ميدان موجود آهي، جنهن اسلام آباد جي ماڻهن لاءِ مصنوعي گھاس متعارف ڪرائي. شهر جون اهم رانديون [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[اسڪواش (راند)|اسڪواش]]، [[هاڪي]]، ٽيبل ٽينس، رگبي ۽ [[باڪسنگ]] آهن.<ref name="Hanif Raza">{{cite book|title=Islamabad and environs|year=1985|publisher=Colorpix|asin=B0006ENJ0I|page=83|author=M. Hanif Raza}}</ref> هي شهر [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] جو گهر آهي،<ref>{{Cite web |last=Shafique |first=Adnan |title=Islamabad United |url=https://www.islamabadunited.com/about-us/ |access-date=2023-02-24 |language=en-US |archive-date=24 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224040254/https://www.islamabadunited.com/about-us/ |url-status=live }}</ref> جنهن [[2016 پاڪستان سپر ليگ|2016ع]] ۾ پهرين پاڪستان سپر ليگ کٽي، ۽ ٻيهر [[2018 پاڪستان سپر ليگ|2018ع]] ۾ به لقب حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|title=ARY Digital Network President Salman Iqbal congratulates Islamabad United over winning PSL|work=ARY News|date=24 February 2016|access-date=24 February 2016|archive-date=25 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160225092427/http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|url-status=live}}</ref><ref name=CIrep>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|title=Ronchi, Shadab seal Islamabad's second PSL title|publisher=ESPNcricinfo|language=en|access-date=2019-03-25|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327092249/http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|url-status=live}}</ref> اسلام آباد آل اسٽارز پڻ هتي موجود آهي، جيڪا [[سپر ڪباڊي ليگ]] ۾ حصو وٺندي آهي. اسلام آباد ۾ مارگلا جبلن ۾ پٿر چڙهڻ جا مختلف هنڌ پڻ موجود آهن.<ref name="John Arran">{{cite web|last=Arran|first=John|title=A Guide to Climbing in Margalla|url=http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|work=Rock Climbing Islamabad|publisher=Pakistan Alpine Institute|access-date=12 October 2013|year=2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022121139/http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|archive-date=22 October 2013}}</ref> پاڪستان اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ ٻارن لاءِ ٽي ترڻ جا تلاءَ آهن. اهي سهولتون هفتي جي موڪلن دوران وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي متوجه ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Sports facilities at Pakistan Sports Complex |url= http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508062306/http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-date=8 May 2016 }}</ref> ==جوڙ وارا شهر ۽ ڀيڻ شهر== {{Main|پاڪستان ۾ جڙواں شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} {{colbegin|colwidth=25em}} * {{flagicon|UAE}} [[ابوظهبي]]، گڏيل عرب امارات<ref name="Minsk">{{cite web|url=http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|title=Twin towns of Minsk|publisher=Computer Centre of Minsk City Executive Committee|year=2008|access-date=8 December 2008|archive-date=30 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830121424/http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Jordan}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Twin city agreements |author=Greater Amman Municipality-Official website |url=http://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214220519/https://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |url-status=dead |archive-date=14 December 2020 }}</ref><ref name="tribune16">{{cite web|date=9 December 2016|title=The making of a slum city|url=http://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|access-date=31 July 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108161654/https://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|url-status=live}}</ref><ref name="dawn16">{{Cite news|date=5 January 2016|title=Islamabad to get new sister city|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|url=https://www.dawn.com/news/1230842|access-date=31 July 2020|archive-date=18 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318182531/https://www.dawn.com/news/1230842|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[انقره]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|author=Greater Municipality of Ankara|url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705145123/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|archive-date=5 July 2010}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، چين<ref>{{cite web|title=Sister cities|author=Beijing International-Official website|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|access-date=16 May 2015|archive-date=26 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165739/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا 1984ع، ٻيهر 2010ع ۾ شروع ٿيو<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|title=Daily Times|website=Daily Times|access-date=14 August 2018|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729005443/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tambun |first=Lenny Tristia |date=2014-06-26 |title=KONI DKI Jalin Kerja Sama "Sister City" dengan 21 Kota Dunia |url=https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250201162128/https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |archive-date=2025-02-01 |access-date=2025-11-17 |work=BeritaSatu |language=id-ID}}</ref> * {{flagicon|Spain}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /> * {{flagicon|Belarus}} [[منسڪ]]، بيلاروس<ref name="dawn-sister">{{cite news|title=Islamabad to get new sister city|date=5 January 2016|newspaper=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|editor-last=Abbas|editor-first=Zaffar|editor-link=Zaffar Abbas|publisher=[[Pakistan Herald Publications]]|location=Karachi, Pakistan}}</ref><ref>{{cite web|date=5 January 2016|title=Islamabad declared sister city of Minsk|url=https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|access-date=31 July 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130033023/https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /><ref>{{cite web|author=Fazal Sher|title=Islamabad, Seoul to be made sister cities|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|access-date=16 May 2015|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729145801/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|url-status=live|work=Daily Times}}</ref> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[آستانا]]، قازقستان {{colend}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Pakistan}} * [[اسلام آباد سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] ==نوٽس== {{notelist}} ==حوالا== {{Reflist}} ==ڪتابيات== *{{cite book |last1=Daechsel |first1=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-11-07-05717-3 |url=https://books.google.com/books?id=grDGBgAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Moatasim |first1=Faiza |title=Master Plans and Encroachments: The Architecture of Informality in Islamabad |url=https://books.google.com/books?id=cIrCEAAAQBAJ |date=2023 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-1-5128-2519-0 |language=en}} *{{cite book |last1=Nadiem |first1=Ihsan H. |author-link=Ihsan H. Nadiem |title=Islamabad Pothohar, Taxila Valley and Beyond: History & Monuments |year=2006 |publisher=[[سنگِ ميل پبليڪيشنز]] |isbn=978-969-35-1904-4 |url=https://books.google.com/books?id=NO9tAAAAMAAJ |language=en |oclc=85891881}} *{{cite book |last1=Yakas |first1=Orestes |title=Islamabad, The Birth of a Capital |url=https://archive.org/details/islamabadbirthof0000yaka |year=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |isbn=0-19-579533-4 |language=en |url-access=registration}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Islamabad|d=Q1362}} * {{Official website|1=https://ictadministration.gov.pk}} * [http://mci.gov.pk/ Metropolitan Corporation Islamabad]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717051828/http://mci.gov.pk/ |date=17 July 2021 }}. * {{OSM relation|358002}} {{Navboxes |title = اسلام آباد سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Islamabad}} {{Neighbourhoods of Islamabad}} {{PakistanCities}} {{List of Asian capitals by region}} }} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام آباد| ]] [[زمرو:پاڪستان جون گاديون]] [[زمرو:ايشيا جون گادي واريون شهرون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|01]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1960ع واريون قيامون]] [[زمرو:منصوبابند گادي وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جون منصوبابند برادريون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون آباديون|*]] [[زمرو:1960ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل آباديون]] ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} mf83sbsvr8rskyh0in5gcp4msth5jpt 381074 381073 2026-05-28T00:12:25Z Intisar Ali 8681 381074 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== {{Main|اسلام آباد ۾ سياحت}} [[File:Faisal mosque on the eve of 27th Ramadan.jpg|thumb|[[رمضان]] دوران فيصل مسجد]] [[فيصل مسجد]]، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] تيار ڪئي هئي،<ref>{{Cite book |last=Marian Rengel |url=http://archive.org/details/pakistanprimarys00reng |title=Pakistan |date=2003 |publisher=Rosen Pub. Group |others=Internet Archive |isbn=978-0-8239-4001-1}}</ref> ۽ گڏوگڏ ان جي [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود]]، جيڪو ان وقت [[سعودي عرب جو بادشاهه]] هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي<ref>{{Cite web |title=Archnet: Faisal Mosque |url=https://www.archnet.org/sites/649 |website=Archnet |access-date=14 August 2025 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171752/https://www.archnet.org/sites/649 |url-status=dead }}</ref> ۽ ان جي اندرين حصي کي [[اسلامي خطاطي]] سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ [[قرآن]] جون آيتون شامل آهن. سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار [[پاڪستان يادگار]] آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ [[بادشاهي مسجد]]، [[مينار پاڪستان]] ۽ [[لاهور قلعو]] کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|[[دامنِ ڪوھ]] پارڪ]] اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج [[شڪرپڙيان]] پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ [[نيشنل آرٽ گيلري، پاڪستان|نيشنل آرٽ گيلري]] ۽ گيلري 6. اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي [[گنڌارا]] دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني [[لوڪ ورثا ميوزيم]] ۽ [[شڪرپڙيان]] پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad/ |access-date=8 March 2020 |title=Archived copy |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205435/http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad |url-status=dead }}</ref> [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[هماليا]] جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ [[هماليائي گورال]]، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ [[چيتا]] شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ===تفريح=== [[File:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد]] شهر ۾ واقع [[فيصل مسجد]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو [[سعودي عرب]] جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو. [[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|thumb|ٽرئيل 3 اسلام آباد]] اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، ''دي مونال'' ۽ ''لا مونٽانا'' موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|title=Hiking Trail 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711120951/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|archive-date=11 July 2018|url-status=dead}}</ref> شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن. شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو [[شير شاهه سوري]] تعمير ڪرايو هو.<ref>{{Cite news |date=2022-06-09 |title=Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism |url=https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |access-date=2023-02-24 |work=The Express Tribune |language=en |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705020116/https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |url-status=live }}</ref> ==آمدورفت== {{main|اسلام آباد ۾ آمدورفت}} [[File:Islamabad Highway From the 9th avenue bridge.jpg|thumb|[[سرينگر هاءِ وي]]، اسلام آباد]] ===هوائي آمدورفت=== اسلام آباد دنيا جي اهم ملڪن ۽ پاڪستان جي اندرين شهرن سان [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ|اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ (آئي آئي اي پي)]] ذريعي ڳنڍيل آهي.<ref name=":0">{{cite web|last=Islamabad Airport|title=Islamabad Airport|url=https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|website=Islamabad Airport|access-date=17 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717040532/https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> هي ايئرپورٽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي ۽ اسلام آباد جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. نئون ايئرپورٽ، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي افتتاح ڪيو ويو، 19 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 15 مسافر بورڊنگ پل شامل آهن. هن ۾ ٻه ڊبل ڊيڪر ايئربس A380 جهازن، 15 ريموٽ بيز، ۽ هوائي سامان لاءِ 3 ريموٽ بيز جي سهولت پڻ موجود آهي.<ref name=":0" /> ===عوامي آمدورفت=== [[File:The Red Metro Bus in Blue Area.jpg|thumb|[[اسلام آباد ميٽروبس]]]] [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] هڪ {{convert|83.6|km|mi|1|abbr=on}} ڊگهو [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي، جيڪو [[اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ هلندو آهي. ميٽروبس نيٽورڪ جو پهريون مرحلو 4 جون 2015ع تي کوليو ويو، جيڪو اسلام آباد جي [[پاڪ سيڪريٽريٽ]] کان [[راولپنڊي]] جي [[صدر، راولپنڊي|صدر]] تائين 22.5 ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ٻيو مرحلو [[پشاور موڙ انٽرچينج]] کان [[نئون اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] تائين 25.6 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن جو افتتاح 18 اپريل 2022ع تي ڪيو ويو.<ref name="Orange line trial run">{{Cite news|url=https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|title=Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service|date=2022-04-16|work=INCPAK|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628161913/https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|url-status=live}}</ref><ref name="PM Shehbaz Sharif inaugurates metrobus service">{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|title=PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan|date=2022-04-18|work=GEO News|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418212155/https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2022ع تي، گرين لائين ۽ بليو لائين پڻ هن ميٽروبس نيٽورڪ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=7 July 2022 |title=PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services |url=https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |access-date=2022-07-21 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en |archive-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814025512/https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |url-status=live }}</ref> هي نظام اي-ٽڪيٽنگ ۽ [[ذهين آمدورفت نظام]] استعمال ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] وٽ آهي. ميٽروبس مزدورن ۽ شاگردن پاران روزاني سفر لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. ===ريلوي=== [[اسلام آباد ريلوي اسٽيشن]] اسلام آباد جي [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ سيڪٽر I-9 ۾ واقع آهي. [[پاڪستان ريلويز]] جي ويب سائيٽ تي هي اسٽيشن [[مارگلا]] جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=5 October 2022 |website=[[پاڪستان ريلويز]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> ===خانگي آمدورفت=== ماڻهو مقامي سفرن لاءِ [[ٽيڪسي]]، [[ڪريم]]، [[بائيڪيا]]، [[اِن ڊرائيو|اِن ڊرائيو]] ۽ يانگو جهڙيون خانگي ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ڪن ٿا. ===سڙڪون=== [[M-2 موٽر وي (پاڪستان)|M-2 موٽر وي]] {{convert|367|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي ۽ اسلام آباد کي [[لاهور]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name="NHA">{{cite web|title=Motorway's of Pakistan|author=National Highway Authority Pakistan|url=http://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|access-date=17 September 2009|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|url-status=dead}}</ref> [[M-1 موٽر وي (پاڪستان)|M-1 موٽر وي]] اسلام آباد کي پشاور سان ڳنڍي ٿي ۽ ان جي ڊيگهه {{convert|155|km|0|abbr=on}} آهي.<ref name="NHA"/> اسلام آباد [[فيض آباد انٽرچينج]] ذريعي راولپنڊي سان ڳنڍيل آهي، جتي روزانو تقريباً 48,000 گاڏيون گذرنديون آهن.<ref>{{cite web|title=Faizabad Interchange|author=NESPAK|url=http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810092226/http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|archive-date=10 August 2011}}</ref> ==تعليم== {{See also|اسلام آباد ۾ يونيورسٽين جي فهرست||اسلام آباد ۾ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:NUST MainOffice.png|thumb|[[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي (پاڪستان)|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]]] 2010ع تائين، اسلام آباد پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ خواندگي جي شرح رکي ٿو، جيڪا 98% آهي،<ref name=PBS /> ۽ هتي ملڪ جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته تعليمي ادارا موجود آهن.<ref name="L. Roberts">{{cite book|title=Planning Urban Education: New Techniques to Transform Learning in the City|year=1972|publisher=Educational Technology Publications|isbn=978-0877780243|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W8Yt8a6qhQEC&pg=PA111|author=Charles S. Benson|editor=Dennis L. Roberts|access-date=3 July 2012|page=111|chapter=New Cities and Educational Planning}}</ref> هتي [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] ۽ [[خانگي يونيورسٽي|خانگي]] شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن. گاديءَ واري هنڌ جا اعليٰ تعليمي ادارا يا تہ وفاقي چارٽر هيٺ قائم آهن يا خانگي تنظيمن پاران هلائجن ٿا، ۽ تقريباً سڀئي [[پاڪستان هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] پاران تسليم ٿيل آهن. هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج يا تہ [[وفاقي بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن يا [[برطانيا ۾ ايڊوانسڊ ليول|برطانوي يونيورسٽين جي تعليمي بورڊن]]، O/A ليولز، يا [[انٽرنيشنل جنرل سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن|آءِ جي سي ايس اي]] سان لاڳاپيل آهن. اڪيڊمي آف ايجوڪيشنل پلاننگ اينڊ مينيجمينٽ جي رپورٽ موجب، 2009ع ۾ اسلام آباد ۾ مجموعي طور 913 تسليم ٿيل ادارا هئا (31 پري-پرائمري، 2 [[مدرسو|مذهبي]]، 367 پرائمري، 162 [[مڊل اسڪول|مڊل]]، 250 هاءِ، 75 هائر سيڪنڊري ۽ انٽرميڊيئيٽ ڪاليج، ۽ 26 [[گريجوئيٽ تعليم|ڊگري ڪاليج]]).<ref name="aepam.edu.pk">{{cite web|title=Pakistan Education Statistics 2008–09|author=AEPAM|url=http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012557/http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> اسلام آباد ۾ ست [[استادن جي تربيت]] جا ادارا آهن، جن ۾ 604,633 شاگرد داخل آهن ۽ 499 استادن جو عملو موجود آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ [[جنسن جي برابري جو اشاريي]] 0.93 آهي، جڏهن⁠تہ قومي اوسط 0.95 آهي. اسلام آباد ۾ 178 صرف ڇوڪرن لاءِ، 175 صرف ڇوڪرين لاءِ، ۽ 551 [[گڏيل تعليم]] وارا ادارا آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀني درجن ۾ شاگردن جو مجموعي داخلا انگ 267,992 آهي؛ جن مان 138,272 ڇوڪرن ۽ 129,720 ڇوڪرين لاءِ آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ 16 تسليم ٿيل يونيورسٽيون آهن، جن ۾ مجموعي طور 372,974 شاگرد ۽ 30,144 استاد موجود آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀ کان وڌيڪ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪامسيٽس انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي]] ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ اينڊ اپلائيڊ سائنسز]] جا مرڪزي دفتر پڻ گاديءَ واري هنڌ ۾ واقع آهن.<ref name="HEC Rankings">{{cite web|title=HEC University Rankings by Category |author=HEC, Pakistan |url=http://beta.hec.gov.pk/InsideHEC/Divisions/QALI/Others/RankingofUniversities/Pages/CategoryWise.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227130407/http://beta.hec.gov.pk/INSIDEHEC/DIVISIONS/QALI/OTHERS/RANKINGOFUNIVERSITIES/Pages/CategoryWise.aspx |archive-date=27 February 2012 }}</ref> [[داخلا جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي عام يونيورسٽي]]، [[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]]، فاصلاتي تعليم لاءِ اسلام آباد ۾ واقع آهي. ٻين يونيورسٽين ۾ [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، [[بحريا يونيورسٽي]]، [[سينٽر فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز اِن انجنيئرنگ]]، [[وفاقي اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[همدرد يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز]]، [[ڪيپيٽل يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]]، [[شفا تعميرِ ملت يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ماڊرن لينگويجز]]، [[اقرا يونيورسٽي]]، [[انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، اسلام آباد|انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي]]، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، [[محمد علي جناح يونيورسٽي]]، [[دي يونيورسٽي آف لاهور]]، [[اباسين يونيورسٽي]]، ۽ [[دي ملينيم يونيورسٽي ڪاليج]] شامل آهن. ==صحت جي سار سنڀال== [[File:Pims2.jpg|thumb|right|[[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]]] 2008ع ۾، اسلام آباد ۾ ٻارن جي فوتگي جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جتي هر هزار ٻارن مان 38 فوتگيون ٿيون، جڏهن⁠تہ قومي اوسط هر هزار تي 78 فوتگيون هئي.<ref>{{cite web|title=Punjab tops in infant mortality, poverty, income inequality|author=TheNews website|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11/9/2008|access-date=27 December 2021|archive-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106042939/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11%2F9%2F2008|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جا طبي مرڪز موجود آهن. اسلام آباد جو سڀ کان وڏو اسپتال [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] (PIMS) اسپتال آهي. اهو 1985ع ۾ تدريسي ۽ ڊاڪٽرن جي تربيت واري اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=About PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227130640/http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> PIMS هڪ قومي حوالاجاتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ خصوصي تشخيصي ۽ علاجي خدمتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ 30 اهم طبي شعبا موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Departments at PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/departments.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228005138/http://www.pims.gov.pk/departments.htm|archive-date=28 February 2014}}</ref> PIMS کي پنج انتظامي شاخن ۾ ورهايو ويو آهي. اسلام آباد اسپتال ان جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 592 بسترن جي سهولت ۽ 22 طبي ۽ جراحي خصوصيتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227131252/http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> ٻارن جو اسپتال 230 بسترن تي مشتمل آهي، جيڪو 1985ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ ڇهه اهم سهولتون شامل آهن: جراحي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، طبي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، تشخيصي سهولتون، آپريشن ٿيٽر، انتهائي نگہداشت (NICU، PICU، Isolation ۽ Accident Emergency)، ۽ رت بئنڪ.<ref>{{cite web|title=Children Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915204759/http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|archive-date=15 September 2009}}</ref> مائرن ۽ ٻارن جي صحت جي سار سنڀال وارو مرڪز هڪ تربيت ڏيندڙ ادارو آهي، جنهن سان 125 بسترن وارو اسپتال پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو مختلف طبي ۽ انتظامي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Maternal & Child Health Care Center|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051101231029/http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|archive-date=1 November 2005}}</ref> پمس (PIMS) پنج علمي ادارن تي مشتمل آهي: قائداعظم پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل ڪاليج، ڪاليج آف نرسنگ، ڪاليج آف ميڊيڪل ٽيڪنالاجي، اسڪول آف نرسنگ، ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز.<ref>{{cite web|title=Quaid-i-Azam Postgraduate Medical College|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050715083956/http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|archive-date=15 July 2005}}</ref> پي اي سي سي (PAEC) جنرل اسپتال ۽ تدريسي ادارو، جيڪو 2006ع ۾ قائم ٿيو، [[پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="paec">{{cite web|title=About PAEC Hospital|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106062241/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> اسپتال ۾ 100 بسترن جي سهولت<ref name="paec"/> ۽ 10 اهم شعبا آهن: [[زچگي]] ۽ [[گائنيڪالاجي]]، [[ٻارن جي بيمارين جو علم|پيڊياٽرڪ]]، [[عام طب]]، [[عام جراحي]]، [[انٽينسو ڪيئر يونٽ]]/[[ڪورونري ڪيئر يونٽ]]، [[هڏن جو علم|آرٿوپيڊڪس]]، [[اکين جو علم|آپٿامولوجي]]، [[پيتھالاجي]]، [[ريڊيولاجي]]، ۽ [[ڏندن جو علم|ڏندن وارو]] شعبو.<ref>{{cite web|title=Functions of Major Departments|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106050652/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> شفا انٽرنيشنل اسپتال اسلام آباد جو هڪ تدريسي اسپتال آهي، جيڪو 1987ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1989ع ۾ عوامي ڪمپني بڻيو. اسپتال ۾ تقريباً سڀني خصوصيتن ۾ 70 قابل ماهر صلاحڪار، 150 [[داخل ٿيل مريضن وارو شعبو|آء پي ڊي]] بستر، ۽ 35 مختلف خصوصيتن ۾ [[ٻاهرين مريضن وارو شعبو|او پي ڊي]] سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=SHIFA History|author=SHIFA International Hospital-Official website|url=http://www.shifa.com.pk/shifa/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423191047/http://www.shifa.com.pk/shifa/|archive-date=23 April 2009}}</ref> پاڪستان جي حڪومت جي وفاقي شماريات بيورو موجب، 2008ع ۾ شهر ۾ 12 اسپتالون، 76 [[ڊسپينسري]]ون، ۽ پنج ماءُ ۽ ٻار جي ڀلائي جا مرڪز موجود هئا، جن ۾ مجموعي طور 5,158 بستر هئا.<ref>{{cite web|title=Hospitals/Dispensaries and Beds by Province|author=Federal Bureau of Statistics|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113153523/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|archive-date=13 November 2010}}</ref> ==رانديون== [[File:Jinnah Sports Stadium track and field.jpg|thumb|[[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]]]] [[File:Islamabad golf Club.jpg|thumb|اسلام آباد گولف ڪلب]] اسلام آباد ۾ [[آبپاره]] جي سامهون هڪ گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس موجود آهي. ان ۾ اندروني راندين لاءِ لياقت جمنازيم، مشاف اسڪواش ڪمپليڪس، ۽ ٻاهرين راندين لاءِ [[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪو باقاعده قومي ۽ بين الاقوامي تقريبن جو هنڌ آهي. [[2004 ڏکڻ ايشيائي رانديون|2004ع جون سيف رانديون]] پڻ هن اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيون. اسلام آباد جي ٻين راندين جي هنڌن ۾ [[ڊائمنڊ ڪلب گرائونڊ]]، شاليمار ڪرڪيٽ گرائونڊ، ۽ اسلام آباد گولف ڪلب شامل آهن. ايف-6 مرڪز ۾ هڪ ٻيو گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس پڻ موجود آهي. هتي ٽينس ڪورٽون، فائبر گلاس بورڊن سان باسڪيٽ بال ڪورٽ، ۽ [[فٽسال]] جو ميدان موجود آهي، جنهن اسلام آباد جي ماڻهن لاءِ مصنوعي گھاس متعارف ڪرائي. شهر جون اهم رانديون [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[اسڪواش (راند)|اسڪواش]]، [[هاڪي]]، ٽيبل ٽينس، رگبي ۽ [[باڪسنگ]] آهن.<ref name="Hanif Raza">{{cite book|title=Islamabad and environs|year=1985|publisher=Colorpix|asin=B0006ENJ0I|page=83|author=M. Hanif Raza}}</ref> هي شهر [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] جو گهر آهي،<ref>{{Cite web |last=Shafique |first=Adnan |title=Islamabad United |url=https://www.islamabadunited.com/about-us/ |access-date=2023-02-24 |language=en-US |archive-date=24 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224040254/https://www.islamabadunited.com/about-us/ |url-status=live }}</ref> جنهن [[2016 پاڪستان سپر ليگ|2016ع]] ۾ پهرين پاڪستان سپر ليگ کٽي، ۽ ٻيهر [[2018 پاڪستان سپر ليگ|2018ع]] ۾ به لقب حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|title=ARY Digital Network President Salman Iqbal congratulates Islamabad United over winning PSL|work=ARY News|date=24 February 2016|access-date=24 February 2016|archive-date=25 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160225092427/http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|url-status=live}}</ref><ref name=CIrep>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|title=Ronchi, Shadab seal Islamabad's second PSL title|publisher=ESPNcricinfo|language=en|access-date=2019-03-25|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327092249/http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|url-status=live}}</ref> اسلام آباد آل اسٽارز پڻ هتي موجود آهي، جيڪا [[سپر ڪباڊي ليگ]] ۾ حصو وٺندي آهي. اسلام آباد ۾ مارگلا جبلن ۾ پٿر چڙهڻ جا مختلف هنڌ پڻ موجود آهن.<ref name="John Arran">{{cite web|last=Arran|first=John|title=A Guide to Climbing in Margalla|url=http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|work=Rock Climbing Islamabad|publisher=Pakistan Alpine Institute|access-date=12 October 2013|year=2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022121139/http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|archive-date=22 October 2013}}</ref> پاڪستان اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ ٻارن لاءِ ٽي ترڻ جا تلاءَ آهن. اهي سهولتون هفتي جي موڪلن دوران وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي متوجه ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Sports facilities at Pakistan Sports Complex |url= http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508062306/http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-date=8 May 2016 }}</ref> ==جوڙ وارا شهر == {{Main|پاڪستان ۾ جوڙ وارن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} {{colbegin|colwidth=25em}} * {{flagicon|UAE}} [[ابوظهبي]]، گڏيل عرب امارات<ref name="Minsk">{{cite web|url=http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|title=Twin towns of Minsk|publisher=Computer Centre of Minsk City Executive Committee|year=2008|access-date=8 December 2008|archive-date=30 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830121424/http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Jordan}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Twin city agreements |author=Greater Amman Municipality-Official website |url=http://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214220519/https://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |url-status=dead |archive-date=14 December 2020 }}</ref><ref name="tribune16">{{cite web|date=9 December 2016|title=The making of a slum city|url=http://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|access-date=31 July 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108161654/https://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|url-status=live}}</ref><ref name="dawn16">{{Cite news|date=5 January 2016|title=Islamabad to get new sister city|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|url=https://www.dawn.com/news/1230842|access-date=31 July 2020|archive-date=18 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318182531/https://www.dawn.com/news/1230842|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[انقره]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|author=Greater Municipality of Ankara|url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705145123/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|archive-date=5 July 2010}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، چين<ref>{{cite web|title=Sister cities|author=Beijing International-Official website|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|access-date=16 May 2015|archive-date=26 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165739/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا 1984ع، ٻيهر 2010ع ۾ شروع ٿيو<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|title=Daily Times|website=Daily Times|access-date=14 August 2018|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729005443/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tambun |first=Lenny Tristia |date=2014-06-26 |title=KONI DKI Jalin Kerja Sama "Sister City" dengan 21 Kota Dunia |url=https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250201162128/https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |archive-date=2025-02-01 |access-date=2025-11-17 |work=BeritaSatu |language=id-ID}}</ref> * {{flagicon|Spain}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /> * {{flagicon|Belarus}} [[منسڪ]]، بيلاروس<ref name="dawn-sister">{{cite news|title=Islamabad to get new sister city|date=5 January 2016|newspaper=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|editor-last=Abbas|editor-first=Zaffar|editor-link=Zaffar Abbas|publisher=[[Pakistan Herald Publications]]|location=Karachi, Pakistan}}</ref><ref>{{cite web|date=5 January 2016|title=Islamabad declared sister city of Minsk|url=https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|access-date=31 July 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130033023/https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /><ref>{{cite web|author=Fazal Sher|title=Islamabad, Seoul to be made sister cities|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|access-date=16 May 2015|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729145801/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|url-status=live|work=Daily Times}}</ref> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[آستانا]]، قازقستان {{colend}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Pakistan}} * [[اسلام آباد سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] ==نوٽس== {{notelist}} ==حوالا== {{Reflist}} ==ڪتابيات== *{{cite book |last1=Daechsel |first1=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-11-07-05717-3 |url=https://books.google.com/books?id=grDGBgAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Moatasim |first1=Faiza |title=Master Plans and Encroachments: The Architecture of Informality in Islamabad |url=https://books.google.com/books?id=cIrCEAAAQBAJ |date=2023 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-1-5128-2519-0 |language=en}} *{{cite book |last1=Nadiem |first1=Ihsan H. |author-link=Ihsan H. Nadiem |title=Islamabad Pothohar, Taxila Valley and Beyond: History & Monuments |year=2006 |publisher=[[سنگِ ميل پبليڪيشنز]] |isbn=978-969-35-1904-4 |url=https://books.google.com/books?id=NO9tAAAAMAAJ |language=en |oclc=85891881}} *{{cite book |last1=Yakas |first1=Orestes |title=Islamabad, The Birth of a Capital |url=https://archive.org/details/islamabadbirthof0000yaka |year=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |isbn=0-19-579533-4 |language=en |url-access=registration}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Islamabad|d=Q1362}} * {{Official website|1=https://ictadministration.gov.pk}} * [http://mci.gov.pk/ Metropolitan Corporation Islamabad]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717051828/http://mci.gov.pk/ |date=17 July 2021 }}. * {{OSM relation|358002}} {{Navboxes |title = اسلام آباد سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Islamabad}} {{Neighbourhoods of Islamabad}} {{PakistanCities}} {{List of Asian capitals by region}} }} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام آباد| ]] [[زمرو:پاڪستان جون گاديون]] [[زمرو:ايشيا جون گادي واريون شهرون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|01]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1960ع واريون قيامون]] [[زمرو:منصوبابند گادي وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جون منصوبابند برادريون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون آباديون|*]] [[زمرو:1960ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل آباديون]] ==ٽرانسپورٽ== ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} 0l728zjkvin2it431z1hvg8h6y0fmo1 381075 381074 2026-05-28T00:13:43Z Intisar Ali 8681 381075 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== {{Main|اسلام آباد ۾ سياحت}} [[File:Faisal mosque on the eve of 27th Ramadan.jpg|thumb|[[رمضان]] دوران فيصل مسجد]] [[فيصل مسجد]]، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] تيار ڪئي هئي،<ref>{{Cite book |last=Marian Rengel |url=http://archive.org/details/pakistanprimarys00reng |title=Pakistan |date=2003 |publisher=Rosen Pub. Group |others=Internet Archive |isbn=978-0-8239-4001-1}}</ref> ۽ گڏوگڏ ان جي [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود]]، جيڪو ان وقت [[سعودي عرب جو بادشاهه]] هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي<ref>{{Cite web |title=Archnet: Faisal Mosque |url=https://www.archnet.org/sites/649 |website=Archnet |access-date=14 August 2025 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171752/https://www.archnet.org/sites/649 |url-status=dead }}</ref> ۽ ان جي اندرين حصي کي [[اسلامي خطاطي]] سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ [[قرآن]] جون آيتون شامل آهن. سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار [[پاڪستان يادگار]] آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ [[بادشاهي مسجد]]، [[مينار پاڪستان]] ۽ [[لاهور قلعو]] کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|[[دامنِ ڪوھ]] پارڪ]] اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج [[شڪرپڙيان]] پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ [[نيشنل آرٽ گيلري، پاڪستان|نيشنل آرٽ گيلري]] ۽ گيلري 6. اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي [[گنڌارا]] دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني [[لوڪ ورثا ميوزيم]] ۽ [[شڪرپڙيان]] پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad/ |access-date=8 March 2020 |title=Archived copy |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205435/http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad |url-status=dead }}</ref> [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[هماليا]] جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ [[هماليائي گورال]]، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ [[چيتا]] شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ===تفريح=== [[File:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد]] شهر ۾ واقع [[فيصل مسجد]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو [[سعودي عرب]] جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو. [[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|thumb|ٽرئيل 3 اسلام آباد]] اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، ''دي مونال'' ۽ ''لا مونٽانا'' موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|title=Hiking Trail 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711120951/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|archive-date=11 July 2018|url-status=dead}}</ref> شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن. شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو [[شير شاهه سوري]] تعمير ڪرايو هو.<ref>{{Cite news |date=2022-06-09 |title=Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism |url=https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |access-date=2023-02-24 |work=The Express Tribune |language=en |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705020116/https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |url-status=live }}</ref> ==آمدورفت== {{main|اسلام آباد ۾ آمدورفت}} [[File:Islamabad Highway From the 9th avenue bridge.jpg|thumb|[[سرينگر هاءِ وي]]، اسلام آباد]] ===هوائي آمدورفت=== اسلام آباد دنيا جي اهم ملڪن ۽ پاڪستان جي اندرين شهرن سان [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ|اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ (آئي آئي اي پي)]] ذريعي ڳنڍيل آهي.<ref name=":0">{{cite web|last=Islamabad Airport|title=Islamabad Airport|url=https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|website=Islamabad Airport|access-date=17 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717040532/https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> هي ايئرپورٽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي ۽ اسلام آباد جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. نئون ايئرپورٽ، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي افتتاح ڪيو ويو، 19 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 15 مسافر بورڊنگ پل شامل آهن. هن ۾ ٻه ڊبل ڊيڪر ايئربس A380 جهازن، 15 ريموٽ بيز، ۽ هوائي سامان لاءِ 3 ريموٽ بيز جي سهولت پڻ موجود آهي.<ref name=":0" /> ===عوامي آمدورفت=== [[File:The Red Metro Bus in Blue Area.jpg|thumb|[[اسلام آباد ميٽروبس]]]] [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] هڪ {{convert|83.6|km|mi|1|abbr=on}} ڊگهو [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي، جيڪو [[اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ هلندو آهي. ميٽروبس نيٽورڪ جو پهريون مرحلو 4 جون 2015ع تي کوليو ويو، جيڪو اسلام آباد جي [[پاڪ سيڪريٽريٽ]] کان [[راولپنڊي]] جي [[صدر، راولپنڊي|صدر]] تائين 22.5 ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ٻيو مرحلو [[پشاور موڙ انٽرچينج]] کان [[نئون اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] تائين 25.6 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن جو افتتاح 18 اپريل 2022ع تي ڪيو ويو.<ref name="Orange line trial run">{{Cite news|url=https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|title=Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service|date=2022-04-16|work=INCPAK|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628161913/https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|url-status=live}}</ref><ref name="PM Shehbaz Sharif inaugurates metrobus service">{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|title=PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan|date=2022-04-18|work=GEO News|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418212155/https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2022ع تي، گرين لائين ۽ بليو لائين پڻ هن ميٽروبس نيٽورڪ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=7 July 2022 |title=PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services |url=https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |access-date=2022-07-21 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en |archive-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814025512/https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |url-status=live }}</ref> هي نظام اي-ٽڪيٽنگ ۽ [[ذهين آمدورفت نظام]] استعمال ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] وٽ آهي. ميٽروبس مزدورن ۽ شاگردن پاران روزاني سفر لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. ===ريلوي=== [[اسلام آباد ريلوي اسٽيشن]] اسلام آباد جي [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ سيڪٽر I-9 ۾ واقع آهي. [[پاڪستان ريلويز]] جي ويب سائيٽ تي هي اسٽيشن [[مارگلا]] جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=5 October 2022 |website=[[پاڪستان ريلويز]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> ===خانگي آمدورفت=== ماڻهو مقامي سفرن لاءِ [[ٽيڪسي]]، [[ڪريم]]، [[بائيڪيا]]، [[اِن ڊرائيو|اِن ڊرائيو]] ۽ يانگو جهڙيون خانگي ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ڪن ٿا. ===سڙڪون=== [[M-2 موٽر وي (پاڪستان)|M-2 موٽر وي]] {{convert|367|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي ۽ اسلام آباد کي [[لاهور]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name="NHA">{{cite web|title=Motorway's of Pakistan|author=National Highway Authority Pakistan|url=http://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|access-date=17 September 2009|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|url-status=dead}}</ref> [[M-1 موٽر وي (پاڪستان)|M-1 موٽر وي]] اسلام آباد کي پشاور سان ڳنڍي ٿي ۽ ان جي ڊيگهه {{convert|155|km|0|abbr=on}} آهي.<ref name="NHA"/> اسلام آباد [[فيض آباد انٽرچينج]] ذريعي راولپنڊي سان ڳنڍيل آهي، جتي روزانو تقريباً 48,000 گاڏيون گذرنديون آهن.<ref>{{cite web|title=Faizabad Interchange|author=NESPAK|url=http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810092226/http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|archive-date=10 August 2011}}</ref> ==تعليم== {{See also|اسلام آباد ۾ يونيورسٽين جي فهرست||اسلام آباد ۾ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:NUST MainOffice.png|thumb|[[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي (پاڪستان)|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]]] 2010ع تائين، اسلام آباد پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ خواندگي جي شرح رکي ٿو، جيڪا 98% آهي،<ref name=PBS /> ۽ هتي ملڪ جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته تعليمي ادارا موجود آهن.<ref name="L. Roberts">{{cite book|title=Planning Urban Education: New Techniques to Transform Learning in the City|year=1972|publisher=Educational Technology Publications|isbn=978-0877780243|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W8Yt8a6qhQEC&pg=PA111|author=Charles S. Benson|editor=Dennis L. Roberts|access-date=3 July 2012|page=111|chapter=New Cities and Educational Planning}}</ref> هتي [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] ۽ [[خانگي يونيورسٽي|خانگي]] شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن. گاديءَ واري هنڌ جا اعليٰ تعليمي ادارا يا تہ وفاقي چارٽر هيٺ قائم آهن يا خانگي تنظيمن پاران هلائجن ٿا، ۽ تقريباً سڀئي [[پاڪستان هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] پاران تسليم ٿيل آهن. هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج يا تہ [[وفاقي بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن يا [[برطانيا ۾ ايڊوانسڊ ليول|برطانوي يونيورسٽين جي تعليمي بورڊن]]، O/A ليولز، يا [[انٽرنيشنل جنرل سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن|آءِ جي سي ايس اي]] سان لاڳاپيل آهن. اڪيڊمي آف ايجوڪيشنل پلاننگ اينڊ مينيجمينٽ جي رپورٽ موجب، 2009ع ۾ اسلام آباد ۾ مجموعي طور 913 تسليم ٿيل ادارا هئا (31 پري-پرائمري، 2 [[مدرسو|مذهبي]]، 367 پرائمري، 162 [[مڊل اسڪول|مڊل]]، 250 هاءِ، 75 هائر سيڪنڊري ۽ انٽرميڊيئيٽ ڪاليج، ۽ 26 [[گريجوئيٽ تعليم|ڊگري ڪاليج]]).<ref name="aepam.edu.pk">{{cite web|title=Pakistan Education Statistics 2008–09|author=AEPAM|url=http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012557/http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> اسلام آباد ۾ ست [[استادن جي تربيت]] جا ادارا آهن، جن ۾ 604,633 شاگرد داخل آهن ۽ 499 استادن جو عملو موجود آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ [[جنسن جي برابري جو اشاريي]] 0.93 آهي، جڏهن⁠تہ قومي اوسط 0.95 آهي. اسلام آباد ۾ 178 صرف ڇوڪرن لاءِ، 175 صرف ڇوڪرين لاءِ، ۽ 551 [[گڏيل تعليم]] وارا ادارا آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀني درجن ۾ شاگردن جو مجموعي داخلا انگ 267,992 آهي؛ جن مان 138,272 ڇوڪرن ۽ 129,720 ڇوڪرين لاءِ آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ 16 تسليم ٿيل يونيورسٽيون آهن، جن ۾ مجموعي طور 372,974 شاگرد ۽ 30,144 استاد موجود آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀ کان وڌيڪ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪامسيٽس انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي]] ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ اينڊ اپلائيڊ سائنسز]] جا مرڪزي دفتر پڻ گاديءَ واري هنڌ ۾ واقع آهن.<ref name="HEC Rankings">{{cite web|title=HEC University Rankings by Category |author=HEC, Pakistan |url=http://beta.hec.gov.pk/InsideHEC/Divisions/QALI/Others/RankingofUniversities/Pages/CategoryWise.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227130407/http://beta.hec.gov.pk/INSIDEHEC/DIVISIONS/QALI/OTHERS/RANKINGOFUNIVERSITIES/Pages/CategoryWise.aspx |archive-date=27 February 2012 }}</ref> [[داخلا جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي عام يونيورسٽي]]، [[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]]، فاصلاتي تعليم لاءِ اسلام آباد ۾ واقع آهي. ٻين يونيورسٽين ۾ [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، [[بحريا يونيورسٽي]]، [[سينٽر فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز اِن انجنيئرنگ]]، [[وفاقي اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[همدرد يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز]]، [[ڪيپيٽل يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]]، [[شفا تعميرِ ملت يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ماڊرن لينگويجز]]، [[اقرا يونيورسٽي]]، [[انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، اسلام آباد|انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي]]، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، [[محمد علي جناح يونيورسٽي]]، [[دي يونيورسٽي آف لاهور]]، [[اباسين يونيورسٽي]]، ۽ [[دي ملينيم يونيورسٽي ڪاليج]] شامل آهن. ==صحت جي سار سنڀال== [[File:Pims2.jpg|thumb|right|[[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]]] 2008ع ۾، اسلام آباد ۾ ٻارن جي فوتگي جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جتي هر هزار ٻارن مان 38 فوتگيون ٿيون، جڏهن⁠تہ قومي اوسط هر هزار تي 78 فوتگيون هئي.<ref>{{cite web|title=Punjab tops in infant mortality, poverty, income inequality|author=TheNews website|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11/9/2008|access-date=27 December 2021|archive-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106042939/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11%2F9%2F2008|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جا طبي مرڪز موجود آهن. اسلام آباد جو سڀ کان وڏو اسپتال [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] (PIMS) اسپتال آهي. اهو 1985ع ۾ تدريسي ۽ ڊاڪٽرن جي تربيت واري اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=About PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227130640/http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> PIMS هڪ قومي حوالاجاتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ خصوصي تشخيصي ۽ علاجي خدمتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ 30 اهم طبي شعبا موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Departments at PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/departments.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228005138/http://www.pims.gov.pk/departments.htm|archive-date=28 February 2014}}</ref> PIMS کي پنج انتظامي شاخن ۾ ورهايو ويو آهي. اسلام آباد اسپتال ان جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 592 بسترن جي سهولت ۽ 22 طبي ۽ جراحي خصوصيتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227131252/http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> ٻارن جو اسپتال 230 بسترن تي مشتمل آهي، جيڪو 1985ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ ڇهه اهم سهولتون شامل آهن: جراحي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، طبي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، تشخيصي سهولتون، آپريشن ٿيٽر، انتهائي نگہداشت (NICU، PICU، Isolation ۽ Accident Emergency)، ۽ رت بئنڪ.<ref>{{cite web|title=Children Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915204759/http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|archive-date=15 September 2009}}</ref> مائرن ۽ ٻارن جي صحت جي سار سنڀال وارو مرڪز هڪ تربيت ڏيندڙ ادارو آهي، جنهن سان 125 بسترن وارو اسپتال پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو مختلف طبي ۽ انتظامي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Maternal & Child Health Care Center|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051101231029/http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|archive-date=1 November 2005}}</ref> پمس (PIMS) پنج علمي ادارن تي مشتمل آهي: قائداعظم پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل ڪاليج، ڪاليج آف نرسنگ، ڪاليج آف ميڊيڪل ٽيڪنالاجي، اسڪول آف نرسنگ، ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز.<ref>{{cite web|title=Quaid-i-Azam Postgraduate Medical College|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050715083956/http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|archive-date=15 July 2005}}</ref> پي اي سي سي (PAEC) جنرل اسپتال ۽ تدريسي ادارو، جيڪو 2006ع ۾ قائم ٿيو، [[پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="paec">{{cite web|title=About PAEC Hospital|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106062241/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> اسپتال ۾ 100 بسترن جي سهولت<ref name="paec"/> ۽ 10 اهم شعبا آهن: [[زچگي]] ۽ [[گائنيڪالاجي]]، [[ٻارن جي بيمارين جو علم|پيڊياٽرڪ]]، [[عام طب]]، [[عام جراحي]]، [[انٽينسو ڪيئر يونٽ]]/[[ڪورونري ڪيئر يونٽ]]، [[هڏن جو علم|آرٿوپيڊڪس]]، [[اکين جو علم|آپٿامولوجي]]، [[پيتھالاجي]]، [[ريڊيولاجي]]، ۽ [[ڏندن جو علم|ڏندن وارو]] شعبو.<ref>{{cite web|title=Functions of Major Departments|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106050652/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> شفا انٽرنيشنل اسپتال اسلام آباد جو هڪ تدريسي اسپتال آهي، جيڪو 1987ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1989ع ۾ عوامي ڪمپني بڻيو. اسپتال ۾ تقريباً سڀني خصوصيتن ۾ 70 قابل ماهر صلاحڪار، 150 [[داخل ٿيل مريضن وارو شعبو|آء پي ڊي]] بستر، ۽ 35 مختلف خصوصيتن ۾ [[ٻاهرين مريضن وارو شعبو|او پي ڊي]] سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=SHIFA History|author=SHIFA International Hospital-Official website|url=http://www.shifa.com.pk/shifa/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423191047/http://www.shifa.com.pk/shifa/|archive-date=23 April 2009}}</ref> پاڪستان جي حڪومت جي وفاقي شماريات بيورو موجب، 2008ع ۾ شهر ۾ 12 اسپتالون، 76 [[ڊسپينسري]]ون، ۽ پنج ماءُ ۽ ٻار جي ڀلائي جا مرڪز موجود هئا، جن ۾ مجموعي طور 5,158 بستر هئا.<ref>{{cite web|title=Hospitals/Dispensaries and Beds by Province|author=Federal Bureau of Statistics|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113153523/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|archive-date=13 November 2010}}</ref> ==رانديون== [[File:Jinnah Sports Stadium track and field.jpg|thumb|[[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]]]] [[File:Islamabad golf Club.jpg|thumb|اسلام آباد گولف ڪلب]] اسلام آباد ۾ [[آبپاره]] جي سامهون هڪ گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس موجود آهي. ان ۾ اندروني راندين لاءِ لياقت جمنازيم، مشاف اسڪواش ڪمپليڪس، ۽ ٻاهرين راندين لاءِ [[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪو باقاعده قومي ۽ بين الاقوامي تقريبن جو هنڌ آهي. [[2004 ڏکڻ ايشيائي رانديون|2004ع جون سيف رانديون]] پڻ هن اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيون. اسلام آباد جي ٻين راندين جي هنڌن ۾ [[ڊائمنڊ ڪلب گرائونڊ]]، شاليمار ڪرڪيٽ گرائونڊ، ۽ اسلام آباد گولف ڪلب شامل آهن. ايف-6 مرڪز ۾ هڪ ٻيو گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس پڻ موجود آهي. هتي ٽينس ڪورٽون، فائبر گلاس بورڊن سان باسڪيٽ بال ڪورٽ، ۽ [[فٽسال]] جو ميدان موجود آهي، جنهن اسلام آباد جي ماڻهن لاءِ مصنوعي گھاس متعارف ڪرائي. شهر جون اهم رانديون [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[اسڪواش (راند)|اسڪواش]]، [[هاڪي]]، ٽيبل ٽينس، رگبي ۽ [[باڪسنگ]] آهن.<ref name="Hanif Raza">{{cite book|title=Islamabad and environs|year=1985|publisher=Colorpix|asin=B0006ENJ0I|page=83|author=M. Hanif Raza}}</ref> هي شهر [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] جو گهر آهي،<ref>{{Cite web |last=Shafique |first=Adnan |title=Islamabad United |url=https://www.islamabadunited.com/about-us/ |access-date=2023-02-24 |language=en-US |archive-date=24 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224040254/https://www.islamabadunited.com/about-us/ |url-status=live }}</ref> جنهن [[2016 پاڪستان سپر ليگ|2016ع]] ۾ پهرين پاڪستان سپر ليگ کٽي، ۽ ٻيهر [[2018 پاڪستان سپر ليگ|2018ع]] ۾ به لقب حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|title=ARY Digital Network President Salman Iqbal congratulates Islamabad United over winning PSL|work=ARY News|date=24 February 2016|access-date=24 February 2016|archive-date=25 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160225092427/http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|url-status=live}}</ref><ref name=CIrep>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|title=Ronchi, Shadab seal Islamabad's second PSL title|publisher=ESPNcricinfo|language=en|access-date=2019-03-25|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327092249/http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|url-status=live}}</ref> اسلام آباد آل اسٽارز پڻ هتي موجود آهي، جيڪا [[سپر ڪباڊي ليگ]] ۾ حصو وٺندي آهي. اسلام آباد ۾ مارگلا جبلن ۾ پٿر چڙهڻ جا مختلف هنڌ پڻ موجود آهن.<ref name="John Arran">{{cite web|last=Arran|first=John|title=A Guide to Climbing in Margalla|url=http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|work=Rock Climbing Islamabad|publisher=Pakistan Alpine Institute|access-date=12 October 2013|year=2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022121139/http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|archive-date=22 October 2013}}</ref> پاڪستان اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ ٻارن لاءِ ٽي ترڻ جا تلاءَ آهن. اهي سهولتون هفتي جي موڪلن دوران وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي متوجه ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Sports facilities at Pakistan Sports Complex |url= http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508062306/http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-date=8 May 2016 }}</ref> ==جوڙ وارا شهر == {{Main|پاڪستان ۾ جوڙ وارن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} {{colbegin|colwidth=25em}} * {{flagicon|UAE}} [[ابوظهبي]]، گڏيل عرب امارات<ref name="Minsk">{{cite web|url=http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|title=Twin towns of Minsk|publisher=Computer Centre of Minsk City Executive Committee|year=2008|access-date=8 December 2008|archive-date=30 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830121424/http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Jordan}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Twin city agreements |author=Greater Amman Municipality-Official website |url=http://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214220519/https://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |url-status=dead |archive-date=14 December 2020 }}</ref><ref name="tribune16">{{cite web|date=9 December 2016|title=The making of a slum city|url=http://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|access-date=31 July 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108161654/https://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|url-status=live}}</ref><ref name="dawn16">{{Cite news|date=5 January 2016|title=Islamabad to get new sister city|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|url=https://www.dawn.com/news/1230842|access-date=31 July 2020|archive-date=18 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318182531/https://www.dawn.com/news/1230842|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[انقره]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|author=Greater Municipality of Ankara|url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705145123/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|archive-date=5 July 2010}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، چين<ref>{{cite web|title=Sister cities|author=Beijing International-Official website|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|access-date=16 May 2015|archive-date=26 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165739/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا 1984ع، ٻيهر 2010ع ۾ شروع ٿيو<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|title=Daily Times|website=Daily Times|access-date=14 August 2018|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729005443/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tambun |first=Lenny Tristia |date=2014-06-26 |title=KONI DKI Jalin Kerja Sama "Sister City" dengan 21 Kota Dunia |url=https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250201162128/https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |archive-date=2025-02-01 |access-date=2025-11-17 |work=BeritaSatu |language=id-ID}}</ref> * {{flagicon|Spain}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /> * {{flagicon|Belarus}} [[منسڪ]]، بيلاروس<ref name="dawn-sister">{{cite news|title=Islamabad to get new sister city|date=5 January 2016|newspaper=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|editor-last=Abbas|editor-first=Zaffar|editor-link=Zaffar Abbas|publisher=[[Pakistan Herald Publications]]|location=Karachi, Pakistan}}</ref><ref>{{cite web|date=5 January 2016|title=Islamabad declared sister city of Minsk|url=https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|access-date=31 July 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130033023/https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /><ref>{{cite web|author=Fazal Sher|title=Islamabad, Seoul to be made sister cities|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|access-date=16 May 2015|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729145801/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|url-status=live|work=Daily Times}}</ref> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[آستانا]]، قازقستان {{colend}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Pakistan}} * [[اسلام آباد سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] ==نوٽس== {{notelist}} ==حوالا== {{Reflist}} ==ڪتابيات== *{{cite book |last1=Daechsel |first1=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-11-07-05717-3 |url=https://books.google.com/books?id=grDGBgAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Moatasim |first1=Faiza |title=Master Plans and Encroachments: The Architecture of Informality in Islamabad |url=https://books.google.com/books?id=cIrCEAAAQBAJ |date=2023 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-1-5128-2519-0 |language=en}} *{{cite book |last1=Nadiem |first1=Ihsan H. |author-link=Ihsan H. Nadiem |title=Islamabad Pothohar, Taxila Valley and Beyond: History & Monuments |year=2006 |publisher=[[سنگِ ميل پبليڪيشنز]] |isbn=978-969-35-1904-4 |url=https://books.google.com/books?id=NO9tAAAAMAAJ |language=en |oclc=85891881}} *{{cite book |last1=Yakas |first1=Orestes |title=Islamabad, The Birth of a Capital |url=https://archive.org/details/islamabadbirthof0000yaka |year=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |isbn=0-19-579533-4 |language=en |url-access=registration}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Islamabad|d=Q1362}} * {{Official website|1=https://ictadministration.gov.pk}} * [http://mci.gov.pk/ Metropolitan Corporation Islamabad]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717051828/http://mci.gov.pk/ |date=17 July 2021 }}. * {{OSM relation|358002}} {{Navboxes |title = اسلام آباد سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Islamabad}} {{Neighbourhoods of Islamabad}} {{PakistanCities}} {{List of Asian capitals by region}} }} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام آباد| ]] [[زمرو:پاڪستان جون گاديون]] [[زمرو:ايشيا جون گادي واريون شهرون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|01]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1960ع واريون قيامون]] [[زمرو:منصوبابند گادي وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جون منصوبابند برادريون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون آباديون|*]] [[زمرو:1960ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل آباديون]] ==رانديون== ==تفريح== ==ڀينر شهر== • [[ابوظهبي]]، [[گڏيل عرب امارات]] • [[عمان]]، [[اردن]] • [[انقره]]، [[ترڪي]] • [[بيجنگ]]، [[چين]] • [[جڪارتا]]، [[انڊونيشيا]] • [[ميڊرڊ|ميڊريز]]، [[اسپين]] • [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] • [[سيئول]]، [[ڏکڻ ڪوريا]] • [[آستانا]]، [[قزاقستان]] ==گيلري== <gallery> Image:Faisal mosque2.jpg|فيصل مسجد Image:Pakistani parliament house.jpg|پاڪستاني پارليامينٽ Image:House of the Prime Minister of Pakistan in Islamabad.jpg|وزيراعظم هائوس فائل:Pakistan Museum of Natural History.JPG| قومي عجائب گهر فائل:Fatima Jinnah Park.JPG|فاطما جناح پارڪ فائل:Rawat Fort Main gate.JPG| قلعہ راوت فائل:Home in Islamabad.JPG|اسلام آباد جو هڪ گهر | فائل:National Art Gallery, Islamabad, Pakistan.jpg قومي نگارخانو براءِ فنون لطيفا </gallery> ==پڻ ڏسو== * [[فيصل مسجد]] * [[مارگلا ريلوي اسٽيشن]] * [[بين الاقوامي اسلامي يونيورسٽي، اسلام آباد]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{ڪومنز|اسلام آباد}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:اسلام آباد]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا جا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:وفاقي راڄڌاني علائقو]] ==حوالا== {{حوالا}} ben58saybbcpy7kdgymr4q3nmomzkhe 381076 381075 2026-05-28T00:17:35Z Intisar Ali 8681 381076 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== {{Main|اسلام آباد ۾ سياحت}} [[File:Faisal mosque on the eve of 27th Ramadan.jpg|thumb|[[رمضان]] دوران فيصل مسجد]] [[فيصل مسجد]]، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] تيار ڪئي هئي،<ref>{{Cite book |last=Marian Rengel |url=http://archive.org/details/pakistanprimarys00reng |title=Pakistan |date=2003 |publisher=Rosen Pub. Group |others=Internet Archive |isbn=978-0-8239-4001-1}}</ref> ۽ گڏوگڏ ان جي [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود]]، جيڪو ان وقت [[سعودي عرب جو بادشاهه]] هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي<ref>{{Cite web |title=Archnet: Faisal Mosque |url=https://www.archnet.org/sites/649 |website=Archnet |access-date=14 August 2025 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171752/https://www.archnet.org/sites/649 |url-status=dead }}</ref> ۽ ان جي اندرين حصي کي [[اسلامي خطاطي]] سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ [[قرآن]] جون آيتون شامل آهن. سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار [[پاڪستان يادگار]] آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ [[بادشاهي مسجد]]، [[مينار پاڪستان]] ۽ [[لاهور قلعو]] کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|[[دامنِ ڪوھ]] پارڪ]] اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج [[شڪرپڙيان]] پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ [[نيشنل آرٽ گيلري، پاڪستان|نيشنل آرٽ گيلري]] ۽ گيلري 6. اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي [[گنڌارا]] دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني [[لوڪ ورثا ميوزيم]] ۽ [[شڪرپڙيان]] پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad/ |access-date=8 March 2020 |title=Archived copy |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205435/http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad |url-status=dead }}</ref> [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[هماليا]] جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ [[هماليائي گورال]]، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ [[چيتا]] شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ===تفريح=== [[File:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد]] شهر ۾ واقع [[فيصل مسجد]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو [[سعودي عرب]] جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو. [[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|thumb|ٽرئيل 3 اسلام آباد]] اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، ''دي مونال'' ۽ ''لا مونٽانا'' موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|title=Hiking Trail 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711120951/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|archive-date=11 July 2018|url-status=dead}}</ref> شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن. شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو [[شير شاهه سوري]] تعمير ڪرايو هو.<ref>{{Cite news |date=2022-06-09 |title=Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism |url=https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |access-date=2023-02-24 |work=The Express Tribune |language=en |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705020116/https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |url-status=live }}</ref> ==آمدورفت== {{main|اسلام آباد ۾ آمدورفت}} [[File:Islamabad Highway From the 9th avenue bridge.jpg|thumb|[[سرينگر هاءِ وي]]، اسلام آباد]] ===هوائي آمدورفت=== اسلام آباد دنيا جي اهم ملڪن ۽ پاڪستان جي اندرين شهرن سان [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ|اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ (آئي آئي اي پي)]] ذريعي ڳنڍيل آهي.<ref name=":0">{{cite web|last=Islamabad Airport|title=Islamabad Airport|url=https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|website=Islamabad Airport|access-date=17 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717040532/https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> هي ايئرپورٽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي ۽ اسلام آباد جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. نئون ايئرپورٽ، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي افتتاح ڪيو ويو، 19 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 15 مسافر بورڊنگ پل شامل آهن. هن ۾ ٻه ڊبل ڊيڪر ايئربس A380 جهازن، 15 ريموٽ بيز، ۽ هوائي سامان لاءِ 3 ريموٽ بيز جي سهولت پڻ موجود آهي.<ref name=":0" /> ===عوامي آمدورفت=== [[File:The Red Metro Bus in Blue Area.jpg|thumb|[[اسلام آباد ميٽروبس]]]] [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] هڪ {{convert|83.6|km|mi|1|abbr=on}} ڊگهو [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي، جيڪو [[اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ هلندو آهي. ميٽروبس نيٽورڪ جو پهريون مرحلو 4 جون 2015ع تي کوليو ويو، جيڪو اسلام آباد جي [[پاڪ سيڪريٽريٽ]] کان [[راولپنڊي]] جي [[صدر، راولپنڊي|صدر]] تائين 22.5 ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ٻيو مرحلو [[پشاور موڙ انٽرچينج]] کان [[نئون اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] تائين 25.6 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن جو افتتاح 18 اپريل 2022ع تي ڪيو ويو.<ref name="Orange line trial run">{{Cite news|url=https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|title=Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service|date=2022-04-16|work=INCPAK|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628161913/https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|url-status=live}}</ref><ref name="PM Shehbaz Sharif inaugurates metrobus service">{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|title=PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan|date=2022-04-18|work=GEO News|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418212155/https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2022ع تي، گرين لائين ۽ بليو لائين پڻ هن ميٽروبس نيٽورڪ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=7 July 2022 |title=PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services |url=https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |access-date=2022-07-21 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en |archive-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814025512/https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |url-status=live }}</ref> هي نظام اي-ٽڪيٽنگ ۽ [[ذهين آمدورفت نظام]] استعمال ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] وٽ آهي. ميٽروبس مزدورن ۽ شاگردن پاران روزاني سفر لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. ===ريلوي=== [[اسلام آباد ريلوي اسٽيشن]] اسلام آباد جي [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ سيڪٽر I-9 ۾ واقع آهي. [[پاڪستان ريلويز]] جي ويب سائيٽ تي هي اسٽيشن [[مارگلا]] جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=5 October 2022 |website=[[پاڪستان ريلويز]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> ===خانگي آمدورفت=== ماڻهو مقامي سفرن لاءِ [[ٽيڪسي]]، [[ڪريم]]، [[بائيڪيا]]، [[اِن ڊرائيو|اِن ڊرائيو]] ۽ يانگو جهڙيون خانگي ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ڪن ٿا. ===سڙڪون=== [[M-2 موٽر وي (پاڪستان)|M-2 موٽر وي]] {{convert|367|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي ۽ اسلام آباد کي [[لاهور]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name="NHA">{{cite web|title=Motorway's of Pakistan|author=National Highway Authority Pakistan|url=http://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|access-date=17 September 2009|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|url-status=dead}}</ref> [[M-1 موٽر وي (پاڪستان)|M-1 موٽر وي]] اسلام آباد کي پشاور سان ڳنڍي ٿي ۽ ان جي ڊيگهه {{convert|155|km|0|abbr=on}} آهي.<ref name="NHA"/> اسلام آباد [[فيض آباد انٽرچينج]] ذريعي راولپنڊي سان ڳنڍيل آهي، جتي روزانو تقريباً 48,000 گاڏيون گذرنديون آهن.<ref>{{cite web|title=Faizabad Interchange|author=NESPAK|url=http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810092226/http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|archive-date=10 August 2011}}</ref> ==تعليم== {{See also|اسلام آباد ۾ يونيورسٽين جي فهرست||اسلام آباد ۾ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:NUST MainOffice.png|thumb|[[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي (پاڪستان)|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]]] 2010ع تائين، اسلام آباد پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ خواندگي جي شرح رکي ٿو، جيڪا 98% آهي،<ref name=PBS /> ۽ هتي ملڪ جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته تعليمي ادارا موجود آهن.<ref name="L. Roberts">{{cite book|title=Planning Urban Education: New Techniques to Transform Learning in the City|year=1972|publisher=Educational Technology Publications|isbn=978-0877780243|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W8Yt8a6qhQEC&pg=PA111|author=Charles S. Benson|editor=Dennis L. Roberts|access-date=3 July 2012|page=111|chapter=New Cities and Educational Planning}}</ref> هتي [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] ۽ [[خانگي يونيورسٽي|خانگي]] شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن. گاديءَ واري هنڌ جا اعليٰ تعليمي ادارا يا تہ وفاقي چارٽر هيٺ قائم آهن يا خانگي تنظيمن پاران هلائجن ٿا، ۽ تقريباً سڀئي [[پاڪستان هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] پاران تسليم ٿيل آهن. هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج يا تہ [[وفاقي بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن يا [[برطانيا ۾ ايڊوانسڊ ليول|برطانوي يونيورسٽين جي تعليمي بورڊن]]، O/A ليولز، يا [[انٽرنيشنل جنرل سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن|آءِ جي سي ايس اي]] سان لاڳاپيل آهن. اڪيڊمي آف ايجوڪيشنل پلاننگ اينڊ مينيجمينٽ جي رپورٽ موجب، 2009ع ۾ اسلام آباد ۾ مجموعي طور 913 تسليم ٿيل ادارا هئا (31 پري-پرائمري، 2 [[مدرسو|مذهبي]]، 367 پرائمري، 162 [[مڊل اسڪول|مڊل]]، 250 هاءِ، 75 هائر سيڪنڊري ۽ انٽرميڊيئيٽ ڪاليج، ۽ 26 [[گريجوئيٽ تعليم|ڊگري ڪاليج]]).<ref name="aepam.edu.pk">{{cite web|title=Pakistan Education Statistics 2008–09|author=AEPAM|url=http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012557/http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> اسلام آباد ۾ ست [[استادن جي تربيت]] جا ادارا آهن، جن ۾ 604,633 شاگرد داخل آهن ۽ 499 استادن جو عملو موجود آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ [[جنسن جي برابري جو اشاريي]] 0.93 آهي، جڏهن⁠تہ قومي اوسط 0.95 آهي. اسلام آباد ۾ 178 صرف ڇوڪرن لاءِ، 175 صرف ڇوڪرين لاءِ، ۽ 551 [[گڏيل تعليم]] وارا ادارا آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀني درجن ۾ شاگردن جو مجموعي داخلا انگ 267,992 آهي؛ جن مان 138,272 ڇوڪرن ۽ 129,720 ڇوڪرين لاءِ آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ 16 تسليم ٿيل يونيورسٽيون آهن، جن ۾ مجموعي طور 372,974 شاگرد ۽ 30,144 استاد موجود آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀ کان وڌيڪ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪامسيٽس انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي]] ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ اينڊ اپلائيڊ سائنسز]] جا مرڪزي دفتر پڻ گاديءَ واري هنڌ ۾ واقع آهن.<ref name="HEC Rankings">{{cite web|title=HEC University Rankings by Category |author=HEC, Pakistan |url=http://beta.hec.gov.pk/InsideHEC/Divisions/QALI/Others/RankingofUniversities/Pages/CategoryWise.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227130407/http://beta.hec.gov.pk/INSIDEHEC/DIVISIONS/QALI/OTHERS/RANKINGOFUNIVERSITIES/Pages/CategoryWise.aspx |archive-date=27 February 2012 }}</ref> [[داخلا جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي عام يونيورسٽي]]، [[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]]، فاصلاتي تعليم لاءِ اسلام آباد ۾ واقع آهي. ٻين يونيورسٽين ۾ [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، [[بحريا يونيورسٽي]]، [[سينٽر فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز اِن انجنيئرنگ]]، [[وفاقي اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[همدرد يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز]]، [[ڪيپيٽل يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]]، [[شفا تعميرِ ملت يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ماڊرن لينگويجز]]، [[اقرا يونيورسٽي]]، [[انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، اسلام آباد|انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي]]، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، [[محمد علي جناح يونيورسٽي]]، [[دي يونيورسٽي آف لاهور]]، [[اباسين يونيورسٽي]]، ۽ [[دي ملينيم يونيورسٽي ڪاليج]] شامل آهن. ==صحت جي سار سنڀال== [[File:Pims2.jpg|thumb|right|[[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]]] 2008ع ۾، اسلام آباد ۾ ٻارن جي فوتگي جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جتي هر هزار ٻارن مان 38 فوتگيون ٿيون، جڏهن⁠تہ قومي اوسط هر هزار تي 78 فوتگيون هئي.<ref>{{cite web|title=Punjab tops in infant mortality, poverty, income inequality|author=TheNews website|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11/9/2008|access-date=27 December 2021|archive-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106042939/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11%2F9%2F2008|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جا طبي مرڪز موجود آهن. اسلام آباد جو سڀ کان وڏو اسپتال [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] (PIMS) اسپتال آهي. اهو 1985ع ۾ تدريسي ۽ ڊاڪٽرن جي تربيت واري اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=About PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227130640/http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> PIMS هڪ قومي حوالاجاتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ خصوصي تشخيصي ۽ علاجي خدمتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ 30 اهم طبي شعبا موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Departments at PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/departments.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228005138/http://www.pims.gov.pk/departments.htm|archive-date=28 February 2014}}</ref> PIMS کي پنج انتظامي شاخن ۾ ورهايو ويو آهي. اسلام آباد اسپتال ان جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 592 بسترن جي سهولت ۽ 22 طبي ۽ جراحي خصوصيتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227131252/http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> ٻارن جو اسپتال 230 بسترن تي مشتمل آهي، جيڪو 1985ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ ڇهه اهم سهولتون شامل آهن: جراحي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، طبي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، تشخيصي سهولتون، آپريشن ٿيٽر، انتهائي نگہداشت (NICU، PICU، Isolation ۽ Accident Emergency)، ۽ رت بئنڪ.<ref>{{cite web|title=Children Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915204759/http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|archive-date=15 September 2009}}</ref> مائرن ۽ ٻارن جي صحت جي سار سنڀال وارو مرڪز هڪ تربيت ڏيندڙ ادارو آهي، جنهن سان 125 بسترن وارو اسپتال پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو مختلف طبي ۽ انتظامي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Maternal & Child Health Care Center|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051101231029/http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|archive-date=1 November 2005}}</ref> پمس (PIMS) پنج علمي ادارن تي مشتمل آهي: قائداعظم پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل ڪاليج، ڪاليج آف نرسنگ، ڪاليج آف ميڊيڪل ٽيڪنالاجي، اسڪول آف نرسنگ، ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز.<ref>{{cite web|title=Quaid-i-Azam Postgraduate Medical College|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050715083956/http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|archive-date=15 July 2005}}</ref> پي اي سي سي (PAEC) جنرل اسپتال ۽ تدريسي ادارو، جيڪو 2006ع ۾ قائم ٿيو، [[پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="paec">{{cite web|title=About PAEC Hospital|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106062241/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> اسپتال ۾ 100 بسترن جي سهولت<ref name="paec"/> ۽ 10 اهم شعبا آهن: [[زچگي]] ۽ [[گائنيڪالاجي]]، [[ٻارن جي بيمارين جو علم|پيڊياٽرڪ]]، [[عام طب]]، [[عام جراحي]]، [[انٽينسو ڪيئر يونٽ]]/[[ڪورونري ڪيئر يونٽ]]، [[هڏن جو علم|آرٿوپيڊڪس]]، [[اکين جو علم|آپٿامولوجي]]، [[پيتھالاجي]]، [[ريڊيولاجي]]، ۽ [[ڏندن جو علم|ڏندن وارو]] شعبو.<ref>{{cite web|title=Functions of Major Departments|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106050652/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> شفا انٽرنيشنل اسپتال اسلام آباد جو هڪ تدريسي اسپتال آهي، جيڪو 1987ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1989ع ۾ عوامي ڪمپني بڻيو. اسپتال ۾ تقريباً سڀني خصوصيتن ۾ 70 قابل ماهر صلاحڪار، 150 [[داخل ٿيل مريضن وارو شعبو|آء پي ڊي]] بستر، ۽ 35 مختلف خصوصيتن ۾ [[ٻاهرين مريضن وارو شعبو|او پي ڊي]] سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=SHIFA History|author=SHIFA International Hospital-Official website|url=http://www.shifa.com.pk/shifa/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423191047/http://www.shifa.com.pk/shifa/|archive-date=23 April 2009}}</ref> پاڪستان جي حڪومت جي وفاقي شماريات بيورو موجب، 2008ع ۾ شهر ۾ 12 اسپتالون، 76 [[ڊسپينسري]]ون، ۽ پنج ماءُ ۽ ٻار جي ڀلائي جا مرڪز موجود هئا، جن ۾ مجموعي طور 5,158 بستر هئا.<ref>{{cite web|title=Hospitals/Dispensaries and Beds by Province|author=Federal Bureau of Statistics|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113153523/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|archive-date=13 November 2010}}</ref> ==رانديون== [[File:Jinnah Sports Stadium track and field.jpg|thumb|[[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]]]] [[File:Islamabad golf Club.jpg|thumb|اسلام آباد گولف ڪلب]] اسلام آباد ۾ [[آبپاره]] جي سامهون هڪ گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس موجود آهي. ان ۾ اندروني راندين لاءِ لياقت جمنازيم، مشاف اسڪواش ڪمپليڪس، ۽ ٻاهرين راندين لاءِ [[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪو باقاعده قومي ۽ بين الاقوامي تقريبن جو هنڌ آهي. [[2004 ڏکڻ ايشيائي رانديون|2004ع جون سيف رانديون]] پڻ هن اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيون. اسلام آباد جي ٻين راندين جي هنڌن ۾ [[ڊائمنڊ ڪلب گرائونڊ]]، شاليمار ڪرڪيٽ گرائونڊ، ۽ اسلام آباد گولف ڪلب شامل آهن. ايف-6 مرڪز ۾ هڪ ٻيو گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس پڻ موجود آهي. هتي ٽينس ڪورٽون، فائبر گلاس بورڊن سان باسڪيٽ بال ڪورٽ، ۽ [[فٽسال]] جو ميدان موجود آهي، جنهن اسلام آباد جي ماڻهن لاءِ مصنوعي گھاس متعارف ڪرائي. شهر جون اهم رانديون [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[اسڪواش (راند)|اسڪواش]]، [[هاڪي]]، ٽيبل ٽينس، رگبي ۽ [[باڪسنگ]] آهن.<ref name="Hanif Raza">{{cite book|title=Islamabad and environs|year=1985|publisher=Colorpix|asin=B0006ENJ0I|page=83|author=M. Hanif Raza}}</ref> هي شهر [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] جو گهر آهي،<ref>{{Cite web |last=Shafique |first=Adnan |title=Islamabad United |url=https://www.islamabadunited.com/about-us/ |access-date=2023-02-24 |language=en-US |archive-date=24 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224040254/https://www.islamabadunited.com/about-us/ |url-status=live }}</ref> جنهن [[2016 پاڪستان سپر ليگ|2016ع]] ۾ پهرين پاڪستان سپر ليگ کٽي، ۽ ٻيهر [[2018 پاڪستان سپر ليگ|2018ع]] ۾ به لقب حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|title=ARY Digital Network President Salman Iqbal congratulates Islamabad United over winning PSL|work=ARY News|date=24 February 2016|access-date=24 February 2016|archive-date=25 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160225092427/http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|url-status=live}}</ref><ref name=CIrep>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|title=Ronchi, Shadab seal Islamabad's second PSL title|publisher=ESPNcricinfo|language=en|access-date=2019-03-25|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327092249/http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|url-status=live}}</ref> اسلام آباد آل اسٽارز پڻ هتي موجود آهي، جيڪا [[سپر ڪباڊي ليگ]] ۾ حصو وٺندي آهي. اسلام آباد ۾ مارگلا جبلن ۾ پٿر چڙهڻ جا مختلف هنڌ پڻ موجود آهن.<ref name="John Arran">{{cite web|last=Arran|first=John|title=A Guide to Climbing in Margalla|url=http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|work=Rock Climbing Islamabad|publisher=Pakistan Alpine Institute|access-date=12 October 2013|year=2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022121139/http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|archive-date=22 October 2013}}</ref> پاڪستان اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ ٻارن لاءِ ٽي ترڻ جا تلاءَ آهن. اهي سهولتون هفتي جي موڪلن دوران وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي متوجه ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Sports facilities at Pakistan Sports Complex |url= http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508062306/http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-date=8 May 2016 }}</ref> ==جوڙ وارا شهر == {{Main|پاڪستان ۾ جوڙ وارن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} {{colbegin|colwidth=25em}} * {{flagicon|UAE}} [[ابوظهبي]]، گڏيل عرب امارات<ref name="Minsk">{{cite web|url=http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|title=Twin towns of Minsk|publisher=Computer Centre of Minsk City Executive Committee|year=2008|access-date=8 December 2008|archive-date=30 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830121424/http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Jordan}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Twin city agreements |author=Greater Amman Municipality-Official website |url=http://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214220519/https://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |url-status=dead |archive-date=14 December 2020 }}</ref><ref name="tribune16">{{cite web|date=9 December 2016|title=The making of a slum city|url=http://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|access-date=31 July 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108161654/https://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|url-status=live}}</ref><ref name="dawn16">{{Cite news|date=5 January 2016|title=Islamabad to get new sister city|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|url=https://www.dawn.com/news/1230842|access-date=31 July 2020|archive-date=18 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318182531/https://www.dawn.com/news/1230842|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[انقره]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|author=Greater Municipality of Ankara|url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705145123/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|archive-date=5 July 2010}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، چين<ref>{{cite web|title=Sister cities|author=Beijing International-Official website|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|access-date=16 May 2015|archive-date=26 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165739/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا 1984ع، ٻيهر 2010ع ۾ شروع ٿيو<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|title=Daily Times|website=Daily Times|access-date=14 August 2018|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729005443/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tambun |first=Lenny Tristia |date=2014-06-26 |title=KONI DKI Jalin Kerja Sama "Sister City" dengan 21 Kota Dunia |url=https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250201162128/https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |archive-date=2025-02-01 |access-date=2025-11-17 |work=BeritaSatu |language=id-ID}}</ref> * {{flagicon|Spain}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /> * {{flagicon|Belarus}} [[منسڪ]]، بيلاروس<ref name="dawn-sister">{{cite news|title=Islamabad to get new sister city|date=5 January 2016|newspaper=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|editor-last=Abbas|editor-first=Zaffar|editor-link=Zaffar Abbas|publisher=[[Pakistan Herald Publications]]|location=Karachi, Pakistan}}</ref><ref>{{cite web|date=5 January 2016|title=Islamabad declared sister city of Minsk|url=https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|access-date=31 July 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130033023/https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /><ref>{{cite web|author=Fazal Sher|title=Islamabad, Seoul to be made sister cities|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|access-date=16 May 2015|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729145801/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|url-status=live|work=Daily Times}}</ref> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[آستانا]]، قازقستان {{colend}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Pakistan}} * [[اسلام آباد سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] ==نوٽس== {{notelist}} ==حوالا== {{Reflist}} ==ڪتابيات== *{{cite book |last1=Daechsel |first1=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-11-07-05717-3 |url=https://books.google.com/books?id=grDGBgAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Moatasim |first1=Faiza |title=Master Plans and Encroachments: The Architecture of Informality in Islamabad |url=https://books.google.com/books?id=cIrCEAAAQBAJ |date=2023 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-1-5128-2519-0 |language=en}} *{{cite book |last1=Nadiem |first1=Ihsan H. |author-link=Ihsan H. Nadiem |title=Islamabad Pothohar, Taxila Valley and Beyond: History & Monuments |year=2006 |publisher=[[سنگِ ميل پبليڪيشنز]] |isbn=978-969-35-1904-4 |url=https://books.google.com/books?id=NO9tAAAAMAAJ |language=en |oclc=85891881}} *{{cite book |last1=Yakas |first1=Orestes |title=Islamabad, The Birth of a Capital |url=https://archive.org/details/islamabadbirthof0000yaka |year=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |isbn=0-19-579533-4 |language=en |url-access=registration}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Islamabad|d=Q1362}} * {{Official website|1=https://ictadministration.gov.pk}} * [http://mci.gov.pk/ Metropolitan Corporation Islamabad]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717051828/http://mci.gov.pk/ |date=17 July 2021 }}. * {{OSM relation|358002}} {{Navboxes |title = اسلام آباد سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Islamabad}} {{Neighbourhoods of Islamabad}} {{PakistanCities}} {{List of Asian capitals by region}} }} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام آباد| ]] [[زمرو:پاڪستان جون گاديون]] [[زمرو:ايشيا جون گادي واريون شهرون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|01]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1960ع واريون قيامون]] [[زمرو:منصوبابند گادي وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جون منصوبابند برادريون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون آباديون|*]] [[زمرو:1960ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل آباديون]] j1qijfolt9vxfstg0zevj3aojbkakh9 381079 381076 2026-05-28T00:27:38Z Intisar Ali 8681 381079 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== {{Main|اسلام آباد ۾ سياحت}} [[File:Faisal mosque on the eve of 27th Ramadan.jpg|thumb|[[رمضان]] دوران فيصل مسجد]] [[فيصل مسجد]]، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] تيار ڪئي هئي،<ref>{{Cite book |last=Marian Rengel |url=http://archive.org/details/pakistanprimarys00reng |title=Pakistan |date=2003 |publisher=Rosen Pub. Group |others=Internet Archive |isbn=978-0-8239-4001-1}}</ref> ۽ گڏوگڏ ان جي [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود]]، جيڪو ان وقت [[سعودي عرب جو بادشاهه]] هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي<ref>{{Cite web |title=Archnet: Faisal Mosque |url=https://www.archnet.org/sites/649 |website=Archnet |access-date=14 August 2025 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171752/https://www.archnet.org/sites/649 |url-status=dead }}</ref> ۽ ان جي اندرين حصي کي [[اسلامي خطاطي]] سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ [[قرآن]] جون آيتون شامل آهن. سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار [[پاڪستان يادگار]] آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ [[بادشاهي مسجد]]، [[مينار پاڪستان]] ۽ [[لاهور قلعو]] کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|[[دامنِ ڪوھ]] پارڪ]] اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج [[شڪرپڙيان]] پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ [[نيشنل آرٽ گيلري، پاڪستان|نيشنل آرٽ گيلري]] ۽ گيلري 6. اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي [[گنڌارا]] دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني [[لوڪ ورثا ميوزيم]] ۽ [[شڪرپڙيان]] پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad/ |access-date=8 March 2020 |title=Archived copy |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205435/http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad |url-status=dead }}</ref> [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[هماليا]] جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ [[هماليائي گورال]]، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ [[چيتا]] شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ===تفريح=== [[File:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد]] شهر ۾ واقع [[فيصل مسجد]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو [[سعودي عرب]] جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو. [[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|thumb|ٽرئيل 3 اسلام آباد]] اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، ''دي مونال'' ۽ ''لا مونٽانا'' موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|title=Hiking Trail 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711120951/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|archive-date=11 July 2018|url-status=dead}}</ref> شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن. شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو [[شير شاهه سوري]] تعمير ڪرايو هو.<ref>{{Cite news |date=2022-06-09 |title=Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism |url=https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |access-date=2023-02-24 |work=The Express Tribune |language=en |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705020116/https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |url-status=live }}</ref> ==آمدورفت== {{main|اسلام آباد ۾ آمدورفت}} [[File:Islamabad Highway From the 9th avenue bridge.jpg|thumb|[[سرينگر هاءِ وي]]، اسلام آباد]] ===هوائي آمدورفت=== اسلام آباد دنيا جي اهم ملڪن ۽ پاڪستان جي اندرين شهرن سان [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ|اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ (آئي آئي اي پي)]] ذريعي ڳنڍيل آهي.<ref name=":0">{{cite web|last=Islamabad Airport|title=Islamabad Airport|url=https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|website=Islamabad Airport|access-date=17 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717040532/https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> هي ايئرپورٽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي ۽ اسلام آباد جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. نئون ايئرپورٽ، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي افتتاح ڪيو ويو، 19 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 15 مسافر بورڊنگ پل شامل آهن. هن ۾ ٻه ڊبل ڊيڪر ايئربس A380 جهازن، 15 ريموٽ بيز، ۽ هوائي سامان لاءِ 3 ريموٽ بيز جي سهولت پڻ موجود آهي.<ref name=":0" /> ===عوامي آمدورفت=== [[File:The Red Metro Bus in Blue Area.jpg|thumb|[[اسلام آباد ميٽروبس]]]] [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] هڪ {{convert|83.6|km|mi|1|abbr=on}} ڊگهو [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي، جيڪو [[اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ هلندو آهي. ميٽروبس نيٽورڪ جو پهريون مرحلو 4 جون 2015ع تي کوليو ويو، جيڪو اسلام آباد جي [[پاڪ سيڪريٽريٽ]] کان [[راولپنڊي]] جي [[صدر، راولپنڊي|صدر]] تائين 22.5 ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ٻيو مرحلو [[پشاور موڙ انٽرچينج]] کان [[نئون اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] تائين 25.6 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن جو افتتاح 18 اپريل 2022ع تي ڪيو ويو.<ref name="Orange line trial run">{{Cite news|url=https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|title=Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service|date=2022-04-16|work=INCPAK|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628161913/https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|url-status=live}}</ref><ref name="PM Shehbaz Sharif inaugurates metrobus service">{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|title=PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan|date=2022-04-18|work=GEO News|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418212155/https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2022ع تي، گرين لائين ۽ بليو لائين پڻ هن ميٽروبس نيٽورڪ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=7 July 2022 |title=PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services |url=https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |access-date=2022-07-21 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en |archive-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814025512/https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |url-status=live }}</ref> هي نظام اي-ٽڪيٽنگ ۽ [[ذهين آمدورفت نظام]] استعمال ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] وٽ آهي. ميٽروبس مزدورن ۽ شاگردن پاران روزاني سفر لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. ===ريلوي=== [[اسلام آباد ريلوي اسٽيشن]] اسلام آباد جي [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ سيڪٽر I-9 ۾ واقع آهي. [[پاڪستان ريلويز]] جي ويب سائيٽ تي هي اسٽيشن [[مارگلا]] جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=5 October 2022 |website=[[پاڪستان ريلويز]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> ===خانگي آمدورفت=== ماڻهو مقامي سفرن لاءِ [[ٽيڪسي]]، [[ڪريم]]، [[بائيڪيا]]، [[اِن ڊرائيو|اِن ڊرائيو]] ۽ يانگو جهڙيون خانگي ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ڪن ٿا. ===سڙڪون=== [[M-2 موٽر وي (پاڪستان)|M-2 موٽر وي]] {{convert|367|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي ۽ اسلام آباد کي [[لاهور]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name="NHA">{{cite web|title=Motorway's of Pakistan|author=National Highway Authority Pakistan|url=http://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|access-date=17 September 2009|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|url-status=dead}}</ref> [[M-1 موٽر وي (پاڪستان)|M-1 موٽر وي]] اسلام آباد کي پشاور سان ڳنڍي ٿي ۽ ان جي ڊيگهه {{convert|155|km|0|abbr=on}} آهي.<ref name="NHA"/> اسلام آباد [[فيض آباد انٽرچينج]] ذريعي راولپنڊي سان ڳنڍيل آهي، جتي روزانو تقريباً 48,000 گاڏيون گذرنديون آهن.<ref>{{cite web|title=Faizabad Interchange|author=NESPAK|url=http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810092226/http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|archive-date=10 August 2011}}</ref> ==تعليم== {{See also|اسلام آباد ۾ يونيورسٽين جي فهرست||اسلام آباد ۾ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:NUST MainOffice.png|thumb|[[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي (پاڪستان)|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]]] 2010ع تائين، اسلام آباد پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ خواندگي جي شرح رکي ٿو، جيڪا 98% آهي،<ref name=PBS /> ۽ هتي ملڪ جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته تعليمي ادارا موجود آهن.<ref name="L. Roberts">{{cite book|title=Planning Urban Education: New Techniques to Transform Learning in the City|year=1972|publisher=Educational Technology Publications|isbn=978-0877780243|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W8Yt8a6qhQEC&pg=PA111|author=Charles S. Benson|editor=Dennis L. Roberts|access-date=3 July 2012|page=111|chapter=New Cities and Educational Planning}}</ref> هتي [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] ۽ [[خانگي يونيورسٽي|خانگي]] شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن. گاديءَ واري هنڌ جا اعليٰ تعليمي ادارا يا تہ وفاقي چارٽر هيٺ قائم آهن يا خانگي تنظيمن پاران هلائجن ٿا، ۽ تقريباً سڀئي [[پاڪستان هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] پاران تسليم ٿيل آهن. هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج يا تہ [[وفاقي بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن يا [[برطانيا ۾ ايڊوانسڊ ليول|برطانوي يونيورسٽين جي تعليمي بورڊن]]، O/A ليولز، يا [[انٽرنيشنل جنرل سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن|آءِ جي سي ايس اي]] سان لاڳاپيل آهن. اڪيڊمي آف ايجوڪيشنل پلاننگ اينڊ مينيجمينٽ جي رپورٽ موجب، 2009ع ۾ اسلام آباد ۾ مجموعي طور 913 تسليم ٿيل ادارا هئا (31 پري-پرائمري، 2 [[مدرسو|مذهبي]]، 367 پرائمري، 162 [[مڊل اسڪول|مڊل]]، 250 هاءِ، 75 هائر سيڪنڊري ۽ انٽرميڊيئيٽ ڪاليج، ۽ 26 [[گريجوئيٽ تعليم|ڊگري ڪاليج]]).<ref name="aepam.edu.pk">{{cite web|title=Pakistan Education Statistics 2008–09|author=AEPAM|url=http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012557/http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> اسلام آباد ۾ ست [[استادن جي تربيت]] جا ادارا آهن، جن ۾ 604,633 شاگرد داخل آهن ۽ 499 استادن جو عملو موجود آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ [[جنسن جي برابري جو اشاريي]] 0.93 آهي، جڏهن⁠تہ قومي اوسط 0.95 آهي. اسلام آباد ۾ 178 صرف ڇوڪرن لاءِ، 175 صرف ڇوڪرين لاءِ، ۽ 551 [[گڏيل تعليم]] وارا ادارا آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀني درجن ۾ شاگردن جو مجموعي داخلا انگ 267,992 آهي؛ جن مان 138,272 ڇوڪرن ۽ 129,720 ڇوڪرين لاءِ آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ 16 تسليم ٿيل يونيورسٽيون آهن، جن ۾ مجموعي طور 372,974 شاگرد ۽ 30,144 استاد موجود آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀ کان وڌيڪ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪامسيٽس انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي]] ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ اينڊ اپلائيڊ سائنسز]] جا مرڪزي دفتر پڻ گاديءَ واري هنڌ ۾ واقع آهن.<ref name="HEC Rankings">{{cite web|title=HEC University Rankings by Category |author=HEC, Pakistan |url=http://beta.hec.gov.pk/InsideHEC/Divisions/QALI/Others/RankingofUniversities/Pages/CategoryWise.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227130407/http://beta.hec.gov.pk/INSIDEHEC/DIVISIONS/QALI/OTHERS/RANKINGOFUNIVERSITIES/Pages/CategoryWise.aspx |archive-date=27 February 2012 }}</ref> [[داخلا جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي عام يونيورسٽي]]، [[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]]، فاصلاتي تعليم لاءِ اسلام آباد ۾ واقع آهي. ٻين يونيورسٽين ۾ [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، [[بحريا يونيورسٽي]]، [[سينٽر فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز اِن انجنيئرنگ]]، [[وفاقي اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[همدرد يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز]]، [[ڪيپيٽل يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]]، [[شفا تعميرِ ملت يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ماڊرن لينگويجز]]، [[اقرا يونيورسٽي]]، [[انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، اسلام آباد|انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي]]، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، [[محمد علي جناح يونيورسٽي]]، [[دي يونيورسٽي آف لاهور]]، [[اباسين يونيورسٽي]]، ۽ [[دي ملينيم يونيورسٽي ڪاليج]] شامل آهن. ==صحت جي سار سنڀال== [[File:Pims2.jpg|thumb|right|[[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]]] 2008ع ۾، اسلام آباد ۾ ٻارن جي فوتگي جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جتي هر هزار ٻارن مان 38 فوتگيون ٿيون، جڏهن⁠تہ قومي اوسط هر هزار تي 78 فوتگيون هئي.<ref>{{cite web|title=Punjab tops in infant mortality, poverty, income inequality|author=TheNews website|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11/9/2008|access-date=27 December 2021|archive-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106042939/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11%2F9%2F2008|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جا طبي مرڪز موجود آهن. اسلام آباد جو سڀ کان وڏو اسپتال [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] (PIMS) اسپتال آهي. اهو 1985ع ۾ تدريسي ۽ ڊاڪٽرن جي تربيت واري اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=About PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227130640/http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> PIMS هڪ قومي حوالاجاتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ خصوصي تشخيصي ۽ علاجي خدمتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ 30 اهم طبي شعبا موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Departments at PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/departments.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228005138/http://www.pims.gov.pk/departments.htm|archive-date=28 February 2014}}</ref> PIMS کي پنج انتظامي شاخن ۾ ورهايو ويو آهي. اسلام آباد اسپتال ان جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 592 بسترن جي سهولت ۽ 22 طبي ۽ جراحي خصوصيتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227131252/http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> ٻارن جو اسپتال 230 بسترن تي مشتمل آهي، جيڪو 1985ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ ڇهه اهم سهولتون شامل آهن: جراحي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، طبي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، تشخيصي سهولتون، آپريشن ٿيٽر، انتهائي نگہداشت (NICU، PICU، Isolation ۽ Accident Emergency)، ۽ رت بئنڪ.<ref>{{cite web|title=Children Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915204759/http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|archive-date=15 September 2009}}</ref> مائرن ۽ ٻارن جي صحت جي سار سنڀال وارو مرڪز هڪ تربيت ڏيندڙ ادارو آهي، جنهن سان 125 بسترن وارو اسپتال پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو مختلف طبي ۽ انتظامي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Maternal & Child Health Care Center|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051101231029/http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|archive-date=1 November 2005}}</ref> پمس (PIMS) پنج علمي ادارن تي مشتمل آهي: قائداعظم پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل ڪاليج، ڪاليج آف نرسنگ، ڪاليج آف ميڊيڪل ٽيڪنالاجي، اسڪول آف نرسنگ، ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز.<ref>{{cite web|title=Quaid-i-Azam Postgraduate Medical College|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050715083956/http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|archive-date=15 July 2005}}</ref> پي اي سي سي (PAEC) جنرل اسپتال ۽ تدريسي ادارو، جيڪو 2006ع ۾ قائم ٿيو، [[پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="paec">{{cite web|title=About PAEC Hospital|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106062241/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> اسپتال ۾ 100 بسترن جي سهولت<ref name="paec"/> ۽ 10 اهم شعبا آهن: [[زچگي]] ۽ [[گائنيڪالاجي]]، [[ٻارن جي بيمارين جو علم|پيڊياٽرڪ]]، [[عام طب]]، [[عام جراحي]]، [[انٽينسو ڪيئر يونٽ]]/[[ڪورونري ڪيئر يونٽ]]، [[هڏن جو علم|آرٿوپيڊڪس]]، [[اکين جو علم|آپٿامولوجي]]، [[پيتھالاجي]]، [[ريڊيولاجي]]، ۽ [[ڏندن جو علم|ڏندن وارو]] شعبو.<ref>{{cite web|title=Functions of Major Departments|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106050652/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> شفا انٽرنيشنل اسپتال اسلام آباد جو هڪ تدريسي اسپتال آهي، جيڪو 1987ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1989ع ۾ عوامي ڪمپني بڻيو. اسپتال ۾ تقريباً سڀني خصوصيتن ۾ 70 قابل ماهر صلاحڪار، 150 [[داخل ٿيل مريضن وارو شعبو|آء پي ڊي]] بستر، ۽ 35 مختلف خصوصيتن ۾ [[ٻاهرين مريضن وارو شعبو|او پي ڊي]] سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=SHIFA History|author=SHIFA International Hospital-Official website|url=http://www.shifa.com.pk/shifa/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423191047/http://www.shifa.com.pk/shifa/|archive-date=23 April 2009}}</ref> پاڪستان جي حڪومت جي وفاقي شماريات بيورو موجب، 2008ع ۾ شهر ۾ 12 اسپتالون، 76 [[ڊسپينسري]]ون، ۽ پنج ماءُ ۽ ٻار جي ڀلائي جا مرڪز موجود هئا، جن ۾ مجموعي طور 5,158 بستر هئا.<ref>{{cite web|title=Hospitals/Dispensaries and Beds by Province|author=Federal Bureau of Statistics|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113153523/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|archive-date=13 November 2010}}</ref> ==رانديون== [[File:Jinnah Sports Stadium track and field.jpg|thumb|[[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]]]] [[File:Islamabad golf Club.jpg|thumb|اسلام آباد گولف ڪلب]] اسلام آباد ۾ [[آبپاره]] جي سامهون هڪ گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس موجود آهي. ان ۾ اندروني راندين لاءِ لياقت جمنازيم، مشاف اسڪواش ڪمپليڪس، ۽ ٻاهرين راندين لاءِ [[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪو باقاعده قومي ۽ بين الاقوامي تقريبن جو هنڌ آهي. [[2004 ڏکڻ ايشيائي رانديون|2004ع جون سيف رانديون]] پڻ هن اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيون. اسلام آباد جي ٻين راندين جي هنڌن ۾ [[ڊائمنڊ ڪلب گرائونڊ]]، شاليمار ڪرڪيٽ گرائونڊ، ۽ اسلام آباد گولف ڪلب شامل آهن. ايف-6 مرڪز ۾ هڪ ٻيو گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس پڻ موجود آهي. هتي ٽينس ڪورٽون، فائبر گلاس بورڊن سان باسڪيٽ بال ڪورٽ، ۽ [[فٽسال]] جو ميدان موجود آهي، جنهن اسلام آباد جي ماڻهن لاءِ مصنوعي گھاس متعارف ڪرائي. شهر جون اهم رانديون [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[اسڪواش (راند)|اسڪواش]]، [[هاڪي]]، ٽيبل ٽينس، رگبي ۽ [[باڪسنگ]] آهن.<ref name="Hanif Raza">{{cite book|title=Islamabad and environs|year=1985|publisher=Colorpix|asin=B0006ENJ0I|page=83|author=M. Hanif Raza}}</ref> هي شهر [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] جو گهر آهي،<ref>{{Cite web |last=Shafique |first=Adnan |title=Islamabad United |url=https://www.islamabadunited.com/about-us/ |access-date=2023-02-24 |language=en-US |archive-date=24 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224040254/https://www.islamabadunited.com/about-us/ |url-status=live }}</ref> جنهن [[2016 پاڪستان سپر ليگ|2016ع]] ۾ پهرين پاڪستان سپر ليگ کٽي، ۽ ٻيهر [[2018 پاڪستان سپر ليگ|2018ع]] ۾ به لقب حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|title=ARY Digital Network President Salman Iqbal congratulates Islamabad United over winning PSL|work=ARY News|date=24 February 2016|access-date=24 February 2016|archive-date=25 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160225092427/http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|url-status=live}}</ref><ref name=CIrep>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|title=Ronchi, Shadab seal Islamabad's second PSL title|publisher=ESPNcricinfo|language=en|access-date=2019-03-25|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327092249/http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|url-status=live}}</ref> اسلام آباد آل اسٽارز پڻ هتي موجود آهي، جيڪا [[سپر ڪباڊي ليگ]] ۾ حصو وٺندي آهي. اسلام آباد ۾ مارگلا جبلن ۾ پٿر چڙهڻ جا مختلف هنڌ پڻ موجود آهن.<ref name="John Arran">{{cite web|last=Arran|first=John|title=A Guide to Climbing in Margalla|url=http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|work=Rock Climbing Islamabad|publisher=Pakistan Alpine Institute|access-date=12 October 2013|year=2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022121139/http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|archive-date=22 October 2013}}</ref> پاڪستان اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ ٻارن لاءِ ٽي ترڻ جا تلاءَ آهن. اهي سهولتون هفتي جي موڪلن دوران وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي متوجه ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Sports facilities at Pakistan Sports Complex |url= http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508062306/http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-date=8 May 2016 }}</ref> ==جوڙ وارا شهر == {{Main|پاڪستان ۾ جوڙ وارن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} {{colbegin|colwidth=25em}} * {{flagicon|UAE}} [[ابوظهبي]]، گڏيل عرب امارات<ref name="Minsk">{{cite web|url=http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|title=Twin towns of Minsk|publisher=Computer Centre of Minsk City Executive Committee|year=2008|access-date=8 December 2008|archive-date=30 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830121424/http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Jordan}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Twin city agreements |author=Greater Amman Municipality-Official website |url=http://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214220519/https://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |url-status=dead |archive-date=14 December 2020 }}</ref><ref name="tribune16">{{cite web|date=9 December 2016|title=The making of a slum city|url=http://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|access-date=31 July 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108161654/https://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|url-status=live}}</ref><ref name="dawn16">{{Cite news|date=5 January 2016|title=Islamabad to get new sister city|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|url=https://www.dawn.com/news/1230842|access-date=31 July 2020|archive-date=18 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318182531/https://www.dawn.com/news/1230842|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[انقره]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|author=Greater Municipality of Ankara|url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705145123/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|archive-date=5 July 2010}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، چين<ref>{{cite web|title=Sister cities|author=Beijing International-Official website|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|access-date=16 May 2015|archive-date=26 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165739/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا 1984ع، ٻيهر 2010ع ۾ شروع ٿيو<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|title=Daily Times|website=Daily Times|access-date=14 August 2018|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729005443/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tambun |first=Lenny Tristia |date=2014-06-26 |title=KONI DKI Jalin Kerja Sama "Sister City" dengan 21 Kota Dunia |url=https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250201162128/https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |archive-date=2025-02-01 |access-date=2025-11-17 |work=BeritaSatu |language=id-ID}}</ref> * {{flagicon|Spain}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /> * {{flagicon|Belarus}} [[منسڪ]]، بيلاروس<ref name="dawn-sister">{{cite news|title=Islamabad to get new sister city|date=5 January 2016|newspaper=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|editor-last=Abbas|editor-first=Zaffar|editor-link=Zaffar Abbas|publisher=[[Pakistan Herald Publications]]|location=Karachi, Pakistan}}</ref><ref>{{cite web|date=5 January 2016|title=Islamabad declared sister city of Minsk|url=https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|access-date=31 July 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130033023/https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /><ref>{{cite web|author=Fazal Sher|title=Islamabad, Seoul to be made sister cities|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|access-date=16 May 2015|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729145801/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|url-status=live|work=Daily Times}}</ref> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[آستانا]]، قازقستان {{colend}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Pakistan}} * [[اسلام آباد سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] ==نوٽس== {{notelist}} ==ڪتابيات== *{{cite book |last1=Daechsel |first1=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-11-07-05717-3 |url=https://books.google.com/books?id=grDGBgAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Moatasim |first1=Faiza |title=Master Plans and Encroachments: The Architecture of Informality in Islamabad |url=https://books.google.com/books?id=cIrCEAAAQBAJ |date=2023 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-1-5128-2519-0 |language=en}} *{{cite book |last1=Nadiem |first1=Ihsan H. |author-link=Ihsan H. Nadiem |title=Islamabad Pothohar, Taxila Valley and Beyond: History & Monuments |year=2006 |publisher=[[سنگِ ميل پبليڪيشنز]] |isbn=978-969-35-1904-4 |url=https://books.google.com/books?id=NO9tAAAAMAAJ |language=en |oclc=85891881}} *{{cite book |last1=Yakas |first1=Orestes |title=Islamabad, The Birth of a Capital |url=https://archive.org/details/islamabadbirthof0000yaka |year=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |isbn=0-19-579533-4 |language=en |url-access=registration}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Islamabad|d=Q1362}} * {{Official website|1=https://ictadministration.gov.pk}} * [http://mci.gov.pk/ Metropolitan Corporation Islamabad]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717051828/http://mci.gov.pk/ |date=17 July 2021 }}. * {{OSM relation|358002}} {{Navboxes |title = اسلام آباد سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Islamabad}} {{Neighbourhoods of Islamabad}} {{PakistanCities}} {{List of Asian capitals by region}} }} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام آباد| ]] [[زمرو:پاڪستان جون گاديون]] [[زمرو:ايشيا جون گادي واريون شهرون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|01]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1960ع واريون قيامون]] [[زمرو:منصوبابند گادي وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جون منصوبابند برادريون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون آباديون|*]] [[زمرو:1960ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل آباديون]] 38mv9b44khmltz9h5wyoymbvgcubid4 381080 381079 2026-05-28T00:28:10Z Intisar Ali 8681 381080 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref><ref name="2023Census"></ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== {{Main|اسلام آباد ۾ سياحت}} [[File:Faisal mosque on the eve of 27th Ramadan.jpg|thumb|[[رمضان]] دوران فيصل مسجد]] [[فيصل مسجد]]، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] تيار ڪئي هئي،<ref>{{Cite book |last=Marian Rengel |url=http://archive.org/details/pakistanprimarys00reng |title=Pakistan |date=2003 |publisher=Rosen Pub. Group |others=Internet Archive |isbn=978-0-8239-4001-1}}</ref> ۽ گڏوگڏ ان جي [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود]]، جيڪو ان وقت [[سعودي عرب جو بادشاهه]] هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي<ref>{{Cite web |title=Archnet: Faisal Mosque |url=https://www.archnet.org/sites/649 |website=Archnet |access-date=14 August 2025 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171752/https://www.archnet.org/sites/649 |url-status=dead }}</ref> ۽ ان جي اندرين حصي کي [[اسلامي خطاطي]] سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ [[قرآن]] جون آيتون شامل آهن. سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار [[پاڪستان يادگار]] آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ [[بادشاهي مسجد]]، [[مينار پاڪستان]] ۽ [[لاهور قلعو]] کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|[[دامنِ ڪوھ]] پارڪ]] اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج [[شڪرپڙيان]] پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ [[نيشنل آرٽ گيلري، پاڪستان|نيشنل آرٽ گيلري]] ۽ گيلري 6. اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي [[گنڌارا]] دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني [[لوڪ ورثا ميوزيم]] ۽ [[شڪرپڙيان]] پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad/ |access-date=8 March 2020 |title=Archived copy |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205435/http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad |url-status=dead }}</ref> [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[هماليا]] جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ [[هماليائي گورال]]، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ [[چيتا]] شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ===تفريح=== [[File:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد]] شهر ۾ واقع [[فيصل مسجد]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو [[سعودي عرب]] جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو. [[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|thumb|ٽرئيل 3 اسلام آباد]] اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، ''دي مونال'' ۽ ''لا مونٽانا'' موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|title=Hiking Trail 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711120951/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|archive-date=11 July 2018|url-status=dead}}</ref> شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن. شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو [[شير شاهه سوري]] تعمير ڪرايو هو.<ref>{{Cite news |date=2022-06-09 |title=Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism |url=https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |access-date=2023-02-24 |work=The Express Tribune |language=en |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705020116/https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |url-status=live }}</ref> ==آمدورفت== {{main|اسلام آباد ۾ آمدورفت}} [[File:Islamabad Highway From the 9th avenue bridge.jpg|thumb|[[سرينگر هاءِ وي]]، اسلام آباد]] ===هوائي آمدورفت=== اسلام آباد دنيا جي اهم ملڪن ۽ پاڪستان جي اندرين شهرن سان [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ|اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ (آئي آئي اي پي)]] ذريعي ڳنڍيل آهي.<ref name=":0">{{cite web|last=Islamabad Airport|title=Islamabad Airport|url=https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|website=Islamabad Airport|access-date=17 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717040532/https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> هي ايئرپورٽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي ۽ اسلام آباد جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. نئون ايئرپورٽ، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي افتتاح ڪيو ويو، 19 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 15 مسافر بورڊنگ پل شامل آهن. هن ۾ ٻه ڊبل ڊيڪر ايئربس A380 جهازن، 15 ريموٽ بيز، ۽ هوائي سامان لاءِ 3 ريموٽ بيز جي سهولت پڻ موجود آهي.<ref name=":0" /> ===عوامي آمدورفت=== [[File:The Red Metro Bus in Blue Area.jpg|thumb|[[اسلام آباد ميٽروبس]]]] [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] هڪ {{convert|83.6|km|mi|1|abbr=on}} ڊگهو [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي، جيڪو [[اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ هلندو آهي. ميٽروبس نيٽورڪ جو پهريون مرحلو 4 جون 2015ع تي کوليو ويو، جيڪو اسلام آباد جي [[پاڪ سيڪريٽريٽ]] کان [[راولپنڊي]] جي [[صدر، راولپنڊي|صدر]] تائين 22.5 ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ٻيو مرحلو [[پشاور موڙ انٽرچينج]] کان [[نئون اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] تائين 25.6 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن جو افتتاح 18 اپريل 2022ع تي ڪيو ويو.<ref name="Orange line trial run">{{Cite news|url=https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|title=Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service|date=2022-04-16|work=INCPAK|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628161913/https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|url-status=live}}</ref><ref name="PM Shehbaz Sharif inaugurates metrobus service">{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|title=PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan|date=2022-04-18|work=GEO News|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418212155/https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2022ع تي، گرين لائين ۽ بليو لائين پڻ هن ميٽروبس نيٽورڪ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=7 July 2022 |title=PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services |url=https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |access-date=2022-07-21 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en |archive-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814025512/https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |url-status=live }}</ref> هي نظام اي-ٽڪيٽنگ ۽ [[ذهين آمدورفت نظام]] استعمال ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] وٽ آهي. ميٽروبس مزدورن ۽ شاگردن پاران روزاني سفر لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. ===ريلوي=== [[اسلام آباد ريلوي اسٽيشن]] اسلام آباد جي [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ سيڪٽر I-9 ۾ واقع آهي. [[پاڪستان ريلويز]] جي ويب سائيٽ تي هي اسٽيشن [[مارگلا]] جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=5 October 2022 |website=[[پاڪستان ريلويز]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> ===خانگي آمدورفت=== ماڻهو مقامي سفرن لاءِ [[ٽيڪسي]]، [[ڪريم]]، [[بائيڪيا]]، [[اِن ڊرائيو|اِن ڊرائيو]] ۽ يانگو جهڙيون خانگي ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ڪن ٿا. ===سڙڪون=== [[M-2 موٽر وي (پاڪستان)|M-2 موٽر وي]] {{convert|367|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي ۽ اسلام آباد کي [[لاهور]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name="NHA">{{cite web|title=Motorway's of Pakistan|author=National Highway Authority Pakistan|url=http://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|access-date=17 September 2009|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|url-status=dead}}</ref> [[M-1 موٽر وي (پاڪستان)|M-1 موٽر وي]] اسلام آباد کي پشاور سان ڳنڍي ٿي ۽ ان جي ڊيگهه {{convert|155|km|0|abbr=on}} آهي.<ref name="NHA"/> اسلام آباد [[فيض آباد انٽرچينج]] ذريعي راولپنڊي سان ڳنڍيل آهي، جتي روزانو تقريباً 48,000 گاڏيون گذرنديون آهن.<ref>{{cite web|title=Faizabad Interchange|author=NESPAK|url=http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810092226/http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|archive-date=10 August 2011}}</ref> ==تعليم== {{See also|اسلام آباد ۾ يونيورسٽين جي فهرست||اسلام آباد ۾ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:NUST MainOffice.png|thumb|[[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي (پاڪستان)|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]]] 2010ع تائين، اسلام آباد پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ خواندگي جي شرح رکي ٿو، جيڪا 98% آهي،<ref name=PBS /> ۽ هتي ملڪ جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته تعليمي ادارا موجود آهن.<ref name="L. Roberts">{{cite book|title=Planning Urban Education: New Techniques to Transform Learning in the City|year=1972|publisher=Educational Technology Publications|isbn=978-0877780243|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W8Yt8a6qhQEC&pg=PA111|author=Charles S. Benson|editor=Dennis L. Roberts|access-date=3 July 2012|page=111|chapter=New Cities and Educational Planning}}</ref> هتي [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] ۽ [[خانگي يونيورسٽي|خانگي]] شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن. گاديءَ واري هنڌ جا اعليٰ تعليمي ادارا يا تہ وفاقي چارٽر هيٺ قائم آهن يا خانگي تنظيمن پاران هلائجن ٿا، ۽ تقريباً سڀئي [[پاڪستان هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] پاران تسليم ٿيل آهن. هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج يا تہ [[وفاقي بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن يا [[برطانيا ۾ ايڊوانسڊ ليول|برطانوي يونيورسٽين جي تعليمي بورڊن]]، O/A ليولز، يا [[انٽرنيشنل جنرل سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن|آءِ جي سي ايس اي]] سان لاڳاپيل آهن. اڪيڊمي آف ايجوڪيشنل پلاننگ اينڊ مينيجمينٽ جي رپورٽ موجب، 2009ع ۾ اسلام آباد ۾ مجموعي طور 913 تسليم ٿيل ادارا هئا (31 پري-پرائمري، 2 [[مدرسو|مذهبي]]، 367 پرائمري، 162 [[مڊل اسڪول|مڊل]]، 250 هاءِ، 75 هائر سيڪنڊري ۽ انٽرميڊيئيٽ ڪاليج، ۽ 26 [[گريجوئيٽ تعليم|ڊگري ڪاليج]]).<ref name="aepam.edu.pk">{{cite web|title=Pakistan Education Statistics 2008–09|author=AEPAM|url=http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012557/http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> اسلام آباد ۾ ست [[استادن جي تربيت]] جا ادارا آهن، جن ۾ 604,633 شاگرد داخل آهن ۽ 499 استادن جو عملو موجود آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ [[جنسن جي برابري جو اشاريي]] 0.93 آهي، جڏهن⁠تہ قومي اوسط 0.95 آهي. اسلام آباد ۾ 178 صرف ڇوڪرن لاءِ، 175 صرف ڇوڪرين لاءِ، ۽ 551 [[گڏيل تعليم]] وارا ادارا آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀني درجن ۾ شاگردن جو مجموعي داخلا انگ 267,992 آهي؛ جن مان 138,272 ڇوڪرن ۽ 129,720 ڇوڪرين لاءِ آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ 16 تسليم ٿيل يونيورسٽيون آهن، جن ۾ مجموعي طور 372,974 شاگرد ۽ 30,144 استاد موجود آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀ کان وڌيڪ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪامسيٽس انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي]] ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ اينڊ اپلائيڊ سائنسز]] جا مرڪزي دفتر پڻ گاديءَ واري هنڌ ۾ واقع آهن.<ref name="HEC Rankings">{{cite web|title=HEC University Rankings by Category |author=HEC, Pakistan |url=http://beta.hec.gov.pk/InsideHEC/Divisions/QALI/Others/RankingofUniversities/Pages/CategoryWise.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227130407/http://beta.hec.gov.pk/INSIDEHEC/DIVISIONS/QALI/OTHERS/RANKINGOFUNIVERSITIES/Pages/CategoryWise.aspx |archive-date=27 February 2012 }}</ref> [[داخلا جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي عام يونيورسٽي]]، [[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]]، فاصلاتي تعليم لاءِ اسلام آباد ۾ واقع آهي. ٻين يونيورسٽين ۾ [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، [[بحريا يونيورسٽي]]، [[سينٽر فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز اِن انجنيئرنگ]]، [[وفاقي اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[همدرد يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز]]، [[ڪيپيٽل يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]]، [[شفا تعميرِ ملت يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ماڊرن لينگويجز]]، [[اقرا يونيورسٽي]]، [[انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، اسلام آباد|انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي]]، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، [[محمد علي جناح يونيورسٽي]]، [[دي يونيورسٽي آف لاهور]]، [[اباسين يونيورسٽي]]، ۽ [[دي ملينيم يونيورسٽي ڪاليج]] شامل آهن. ==صحت جي سار سنڀال== [[File:Pims2.jpg|thumb|right|[[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]]] 2008ع ۾، اسلام آباد ۾ ٻارن جي فوتگي جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جتي هر هزار ٻارن مان 38 فوتگيون ٿيون، جڏهن⁠تہ قومي اوسط هر هزار تي 78 فوتگيون هئي.<ref>{{cite web|title=Punjab tops in infant mortality, poverty, income inequality|author=TheNews website|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11/9/2008|access-date=27 December 2021|archive-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106042939/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11%2F9%2F2008|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جا طبي مرڪز موجود آهن. اسلام آباد جو سڀ کان وڏو اسپتال [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] (PIMS) اسپتال آهي. اهو 1985ع ۾ تدريسي ۽ ڊاڪٽرن جي تربيت واري اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=About PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227130640/http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> PIMS هڪ قومي حوالاجاتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ خصوصي تشخيصي ۽ علاجي خدمتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ 30 اهم طبي شعبا موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Departments at PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/departments.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228005138/http://www.pims.gov.pk/departments.htm|archive-date=28 February 2014}}</ref> PIMS کي پنج انتظامي شاخن ۾ ورهايو ويو آهي. اسلام آباد اسپتال ان جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 592 بسترن جي سهولت ۽ 22 طبي ۽ جراحي خصوصيتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227131252/http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> ٻارن جو اسپتال 230 بسترن تي مشتمل آهي، جيڪو 1985ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ ڇهه اهم سهولتون شامل آهن: جراحي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، طبي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، تشخيصي سهولتون، آپريشن ٿيٽر، انتهائي نگہداشت (NICU، PICU، Isolation ۽ Accident Emergency)، ۽ رت بئنڪ.<ref>{{cite web|title=Children Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915204759/http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|archive-date=15 September 2009}}</ref> مائرن ۽ ٻارن جي صحت جي سار سنڀال وارو مرڪز هڪ تربيت ڏيندڙ ادارو آهي، جنهن سان 125 بسترن وارو اسپتال پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو مختلف طبي ۽ انتظامي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Maternal & Child Health Care Center|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051101231029/http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|archive-date=1 November 2005}}</ref> پمس (PIMS) پنج علمي ادارن تي مشتمل آهي: قائداعظم پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل ڪاليج، ڪاليج آف نرسنگ، ڪاليج آف ميڊيڪل ٽيڪنالاجي، اسڪول آف نرسنگ، ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز.<ref>{{cite web|title=Quaid-i-Azam Postgraduate Medical College|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050715083956/http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|archive-date=15 July 2005}}</ref> پي اي سي سي (PAEC) جنرل اسپتال ۽ تدريسي ادارو، جيڪو 2006ع ۾ قائم ٿيو، [[پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="paec">{{cite web|title=About PAEC Hospital|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106062241/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> اسپتال ۾ 100 بسترن جي سهولت<ref name="paec"/> ۽ 10 اهم شعبا آهن: [[زچگي]] ۽ [[گائنيڪالاجي]]، [[ٻارن جي بيمارين جو علم|پيڊياٽرڪ]]، [[عام طب]]، [[عام جراحي]]، [[انٽينسو ڪيئر يونٽ]]/[[ڪورونري ڪيئر يونٽ]]، [[هڏن جو علم|آرٿوپيڊڪس]]، [[اکين جو علم|آپٿامولوجي]]، [[پيتھالاجي]]، [[ريڊيولاجي]]، ۽ [[ڏندن جو علم|ڏندن وارو]] شعبو.<ref>{{cite web|title=Functions of Major Departments|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106050652/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> شفا انٽرنيشنل اسپتال اسلام آباد جو هڪ تدريسي اسپتال آهي، جيڪو 1987ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1989ع ۾ عوامي ڪمپني بڻيو. اسپتال ۾ تقريباً سڀني خصوصيتن ۾ 70 قابل ماهر صلاحڪار، 150 [[داخل ٿيل مريضن وارو شعبو|آء پي ڊي]] بستر، ۽ 35 مختلف خصوصيتن ۾ [[ٻاهرين مريضن وارو شعبو|او پي ڊي]] سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=SHIFA History|author=SHIFA International Hospital-Official website|url=http://www.shifa.com.pk/shifa/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423191047/http://www.shifa.com.pk/shifa/|archive-date=23 April 2009}}</ref> پاڪستان جي حڪومت جي وفاقي شماريات بيورو موجب، 2008ع ۾ شهر ۾ 12 اسپتالون، 76 [[ڊسپينسري]]ون، ۽ پنج ماءُ ۽ ٻار جي ڀلائي جا مرڪز موجود هئا، جن ۾ مجموعي طور 5,158 بستر هئا.<ref>{{cite web|title=Hospitals/Dispensaries and Beds by Province|author=Federal Bureau of Statistics|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113153523/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|archive-date=13 November 2010}}</ref> ==رانديون== [[File:Jinnah Sports Stadium track and field.jpg|thumb|[[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]]]] [[File:Islamabad golf Club.jpg|thumb|اسلام آباد گولف ڪلب]] اسلام آباد ۾ [[آبپاره]] جي سامهون هڪ گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس موجود آهي. ان ۾ اندروني راندين لاءِ لياقت جمنازيم، مشاف اسڪواش ڪمپليڪس، ۽ ٻاهرين راندين لاءِ [[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪو باقاعده قومي ۽ بين الاقوامي تقريبن جو هنڌ آهي. [[2004 ڏکڻ ايشيائي رانديون|2004ع جون سيف رانديون]] پڻ هن اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيون. اسلام آباد جي ٻين راندين جي هنڌن ۾ [[ڊائمنڊ ڪلب گرائونڊ]]، شاليمار ڪرڪيٽ گرائونڊ، ۽ اسلام آباد گولف ڪلب شامل آهن. ايف-6 مرڪز ۾ هڪ ٻيو گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس پڻ موجود آهي. هتي ٽينس ڪورٽون، فائبر گلاس بورڊن سان باسڪيٽ بال ڪورٽ، ۽ [[فٽسال]] جو ميدان موجود آهي، جنهن اسلام آباد جي ماڻهن لاءِ مصنوعي گھاس متعارف ڪرائي. شهر جون اهم رانديون [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[اسڪواش (راند)|اسڪواش]]، [[هاڪي]]، ٽيبل ٽينس، رگبي ۽ [[باڪسنگ]] آهن.<ref name="Hanif Raza">{{cite book|title=Islamabad and environs|year=1985|publisher=Colorpix|asin=B0006ENJ0I|page=83|author=M. Hanif Raza}}</ref> هي شهر [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] جو گهر آهي،<ref>{{Cite web |last=Shafique |first=Adnan |title=Islamabad United |url=https://www.islamabadunited.com/about-us/ |access-date=2023-02-24 |language=en-US |archive-date=24 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224040254/https://www.islamabadunited.com/about-us/ |url-status=live }}</ref> جنهن [[2016 پاڪستان سپر ليگ|2016ع]] ۾ پهرين پاڪستان سپر ليگ کٽي، ۽ ٻيهر [[2018 پاڪستان سپر ليگ|2018ع]] ۾ به لقب حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|title=ARY Digital Network President Salman Iqbal congratulates Islamabad United over winning PSL|work=ARY News|date=24 February 2016|access-date=24 February 2016|archive-date=25 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160225092427/http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|url-status=live}}</ref><ref name=CIrep>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|title=Ronchi, Shadab seal Islamabad's second PSL title|publisher=ESPNcricinfo|language=en|access-date=2019-03-25|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327092249/http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|url-status=live}}</ref> اسلام آباد آل اسٽارز پڻ هتي موجود آهي، جيڪا [[سپر ڪباڊي ليگ]] ۾ حصو وٺندي آهي. اسلام آباد ۾ مارگلا جبلن ۾ پٿر چڙهڻ جا مختلف هنڌ پڻ موجود آهن.<ref name="John Arran">{{cite web|last=Arran|first=John|title=A Guide to Climbing in Margalla|url=http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|work=Rock Climbing Islamabad|publisher=Pakistan Alpine Institute|access-date=12 October 2013|year=2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022121139/http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|archive-date=22 October 2013}}</ref> پاڪستان اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ ٻارن لاءِ ٽي ترڻ جا تلاءَ آهن. اهي سهولتون هفتي جي موڪلن دوران وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي متوجه ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Sports facilities at Pakistan Sports Complex |url= http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508062306/http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-date=8 May 2016 }}</ref> ==جوڙ وارا شهر == {{Main|پاڪستان ۾ جوڙ وارن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} {{colbegin|colwidth=25em}} * {{flagicon|UAE}} [[ابوظهبي]]، گڏيل عرب امارات<ref name="Minsk">{{cite web|url=http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|title=Twin towns of Minsk|publisher=Computer Centre of Minsk City Executive Committee|year=2008|access-date=8 December 2008|archive-date=30 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830121424/http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Jordan}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Twin city agreements |author=Greater Amman Municipality-Official website |url=http://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214220519/https://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |url-status=dead |archive-date=14 December 2020 }}</ref><ref name="tribune16">{{cite web|date=9 December 2016|title=The making of a slum city|url=http://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|access-date=31 July 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108161654/https://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|url-status=live}}</ref><ref name="dawn16">{{Cite news|date=5 January 2016|title=Islamabad to get new sister city|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|url=https://www.dawn.com/news/1230842|access-date=31 July 2020|archive-date=18 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318182531/https://www.dawn.com/news/1230842|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[انقره]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|author=Greater Municipality of Ankara|url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705145123/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|archive-date=5 July 2010}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، چين<ref>{{cite web|title=Sister cities|author=Beijing International-Official website|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|access-date=16 May 2015|archive-date=26 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165739/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا 1984ع، ٻيهر 2010ع ۾ شروع ٿيو<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|title=Daily Times|website=Daily Times|access-date=14 August 2018|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729005443/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tambun |first=Lenny Tristia |date=2014-06-26 |title=KONI DKI Jalin Kerja Sama "Sister City" dengan 21 Kota Dunia |url=https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250201162128/https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |archive-date=2025-02-01 |access-date=2025-11-17 |work=BeritaSatu |language=id-ID}}</ref> * {{flagicon|Spain}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /> * {{flagicon|Belarus}} [[منسڪ]]، بيلاروس<ref name="dawn-sister">{{cite news|title=Islamabad to get new sister city|date=5 January 2016|newspaper=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|editor-last=Abbas|editor-first=Zaffar|editor-link=Zaffar Abbas|publisher=[[Pakistan Herald Publications]]|location=Karachi, Pakistan}}</ref><ref>{{cite web|date=5 January 2016|title=Islamabad declared sister city of Minsk|url=https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|access-date=31 July 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130033023/https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /><ref>{{cite web|author=Fazal Sher|title=Islamabad, Seoul to be made sister cities|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|access-date=16 May 2015|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729145801/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|url-status=live|work=Daily Times}}</ref> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[آستانا]]، قازقستان {{colend}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Pakistan}} * [[اسلام آباد سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] ==حوالا== {{Reflist}} {{notelist}} ==ڪتابيات== *{{cite book |last1=Daechsel |first1=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-11-07-05717-3 |url=https://books.google.com/books?id=grDGBgAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Moatasim |first1=Faiza |title=Master Plans and Encroachments: The Architecture of Informality in Islamabad |url=https://books.google.com/books?id=cIrCEAAAQBAJ |date=2023 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-1-5128-2519-0 |language=en}} *{{cite book |last1=Nadiem |first1=Ihsan H. |author-link=Ihsan H. Nadiem |title=Islamabad Pothohar, Taxila Valley and Beyond: History & Monuments |year=2006 |publisher=[[سنگِ ميل پبليڪيشنز]] |isbn=978-969-35-1904-4 |url=https://books.google.com/books?id=NO9tAAAAMAAJ |language=en |oclc=85891881}} *{{cite book |last1=Yakas |first1=Orestes |title=Islamabad, The Birth of a Capital |url=https://archive.org/details/islamabadbirthof0000yaka |year=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |isbn=0-19-579533-4 |language=en |url-access=registration}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Islamabad|d=Q1362}} * {{Official website|1=https://ictadministration.gov.pk}} * [http://mci.gov.pk/ Metropolitan Corporation Islamabad]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717051828/http://mci.gov.pk/ |date=17 July 2021 }}. * {{OSM relation|358002}} {{Navboxes |title = اسلام آباد سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Islamabad}} {{Neighbourhoods of Islamabad}} {{PakistanCities}} {{List of Asian capitals by region}} }} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام آباد| ]] [[زمرو:پاڪستان جون گاديون]] [[زمرو:ايشيا جون گادي واريون شهرون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|01]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1960ع واريون قيامون]] [[زمرو:منصوبابند گادي وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جون منصوبابند برادريون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون آباديون|*]] [[زمرو:1960ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل آباديون]] 5hm2t6xuzp06x29wd4e1mwgskrffv58 381081 381080 2026-05-28T00:30:00Z Intisar Ali 8681 /* آبادي انگ اکر */ 381081 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن.<ref name="britannica" /> ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== {{Main|اسلام آباد ۾ سياحت}} [[File:Faisal mosque on the eve of 27th Ramadan.jpg|thumb|[[رمضان]] دوران فيصل مسجد]] [[فيصل مسجد]]، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] تيار ڪئي هئي،<ref>{{Cite book |last=Marian Rengel |url=http://archive.org/details/pakistanprimarys00reng |title=Pakistan |date=2003 |publisher=Rosen Pub. Group |others=Internet Archive |isbn=978-0-8239-4001-1}}</ref> ۽ گڏوگڏ ان جي [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود]]، جيڪو ان وقت [[سعودي عرب جو بادشاهه]] هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي<ref>{{Cite web |title=Archnet: Faisal Mosque |url=https://www.archnet.org/sites/649 |website=Archnet |access-date=14 August 2025 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171752/https://www.archnet.org/sites/649 |url-status=dead }}</ref> ۽ ان جي اندرين حصي کي [[اسلامي خطاطي]] سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ [[قرآن]] جون آيتون شامل آهن. سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار [[پاڪستان يادگار]] آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ [[بادشاهي مسجد]]، [[مينار پاڪستان]] ۽ [[لاهور قلعو]] کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|[[دامنِ ڪوھ]] پارڪ]] اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج [[شڪرپڙيان]] پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ [[نيشنل آرٽ گيلري، پاڪستان|نيشنل آرٽ گيلري]] ۽ گيلري 6. اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي [[گنڌارا]] دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني [[لوڪ ورثا ميوزيم]] ۽ [[شڪرپڙيان]] پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad/ |access-date=8 March 2020 |title=Archived copy |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205435/http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad |url-status=dead }}</ref> [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[هماليا]] جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ [[هماليائي گورال]]، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ [[چيتا]] شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ===تفريح=== [[File:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد]] شهر ۾ واقع [[فيصل مسجد]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو [[سعودي عرب]] جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو. [[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|thumb|ٽرئيل 3 اسلام آباد]] اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، ''دي مونال'' ۽ ''لا مونٽانا'' موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|title=Hiking Trail 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711120951/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|archive-date=11 July 2018|url-status=dead}}</ref> شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن. شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو [[شير شاهه سوري]] تعمير ڪرايو هو.<ref>{{Cite news |date=2022-06-09 |title=Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism |url=https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |access-date=2023-02-24 |work=The Express Tribune |language=en |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705020116/https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |url-status=live }}</ref> ==آمدورفت== {{main|اسلام آباد ۾ آمدورفت}} [[File:Islamabad Highway From the 9th avenue bridge.jpg|thumb|[[سرينگر هاءِ وي]]، اسلام آباد]] ===هوائي آمدورفت=== اسلام آباد دنيا جي اهم ملڪن ۽ پاڪستان جي اندرين شهرن سان [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ|اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ (آئي آئي اي پي)]] ذريعي ڳنڍيل آهي.<ref name=":0">{{cite web|last=Islamabad Airport|title=Islamabad Airport|url=https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|website=Islamabad Airport|access-date=17 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717040532/https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> هي ايئرپورٽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي ۽ اسلام آباد جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. نئون ايئرپورٽ، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي افتتاح ڪيو ويو، 19 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 15 مسافر بورڊنگ پل شامل آهن. هن ۾ ٻه ڊبل ڊيڪر ايئربس A380 جهازن، 15 ريموٽ بيز، ۽ هوائي سامان لاءِ 3 ريموٽ بيز جي سهولت پڻ موجود آهي.<ref name=":0" /> ===عوامي آمدورفت=== [[File:The Red Metro Bus in Blue Area.jpg|thumb|[[اسلام آباد ميٽروبس]]]] [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] هڪ {{convert|83.6|km|mi|1|abbr=on}} ڊگهو [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي، جيڪو [[اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ هلندو آهي. ميٽروبس نيٽورڪ جو پهريون مرحلو 4 جون 2015ع تي کوليو ويو، جيڪو اسلام آباد جي [[پاڪ سيڪريٽريٽ]] کان [[راولپنڊي]] جي [[صدر، راولپنڊي|صدر]] تائين 22.5 ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ٻيو مرحلو [[پشاور موڙ انٽرچينج]] کان [[نئون اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] تائين 25.6 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن جو افتتاح 18 اپريل 2022ع تي ڪيو ويو.<ref name="Orange line trial run">{{Cite news|url=https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|title=Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service|date=2022-04-16|work=INCPAK|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628161913/https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|url-status=live}}</ref><ref name="PM Shehbaz Sharif inaugurates metrobus service">{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|title=PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan|date=2022-04-18|work=GEO News|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418212155/https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2022ع تي، گرين لائين ۽ بليو لائين پڻ هن ميٽروبس نيٽورڪ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=7 July 2022 |title=PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services |url=https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |access-date=2022-07-21 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en |archive-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814025512/https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |url-status=live }}</ref> هي نظام اي-ٽڪيٽنگ ۽ [[ذهين آمدورفت نظام]] استعمال ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] وٽ آهي. ميٽروبس مزدورن ۽ شاگردن پاران روزاني سفر لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. ===ريلوي=== [[اسلام آباد ريلوي اسٽيشن]] اسلام آباد جي [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ سيڪٽر I-9 ۾ واقع آهي. [[پاڪستان ريلويز]] جي ويب سائيٽ تي هي اسٽيشن [[مارگلا]] جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=5 October 2022 |website=[[پاڪستان ريلويز]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> ===خانگي آمدورفت=== ماڻهو مقامي سفرن لاءِ [[ٽيڪسي]]، [[ڪريم]]، [[بائيڪيا]]، [[اِن ڊرائيو|اِن ڊرائيو]] ۽ يانگو جهڙيون خانگي ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ڪن ٿا. ===سڙڪون=== [[M-2 موٽر وي (پاڪستان)|M-2 موٽر وي]] {{convert|367|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي ۽ اسلام آباد کي [[لاهور]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name="NHA">{{cite web|title=Motorway's of Pakistan|author=National Highway Authority Pakistan|url=http://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|access-date=17 September 2009|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|url-status=dead}}</ref> [[M-1 موٽر وي (پاڪستان)|M-1 موٽر وي]] اسلام آباد کي پشاور سان ڳنڍي ٿي ۽ ان جي ڊيگهه {{convert|155|km|0|abbr=on}} آهي.<ref name="NHA"/> اسلام آباد [[فيض آباد انٽرچينج]] ذريعي راولپنڊي سان ڳنڍيل آهي، جتي روزانو تقريباً 48,000 گاڏيون گذرنديون آهن.<ref>{{cite web|title=Faizabad Interchange|author=NESPAK|url=http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810092226/http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|archive-date=10 August 2011}}</ref> ==تعليم== {{See also|اسلام آباد ۾ يونيورسٽين جي فهرست||اسلام آباد ۾ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:NUST MainOffice.png|thumb|[[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي (پاڪستان)|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]]] 2010ع تائين، اسلام آباد پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ خواندگي جي شرح رکي ٿو، جيڪا 98% آهي،<ref name=PBS /> ۽ هتي ملڪ جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته تعليمي ادارا موجود آهن.<ref name="L. Roberts">{{cite book|title=Planning Urban Education: New Techniques to Transform Learning in the City|year=1972|publisher=Educational Technology Publications|isbn=978-0877780243|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W8Yt8a6qhQEC&pg=PA111|author=Charles S. Benson|editor=Dennis L. Roberts|access-date=3 July 2012|page=111|chapter=New Cities and Educational Planning}}</ref> هتي [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] ۽ [[خانگي يونيورسٽي|خانگي]] شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن. گاديءَ واري هنڌ جا اعليٰ تعليمي ادارا يا تہ وفاقي چارٽر هيٺ قائم آهن يا خانگي تنظيمن پاران هلائجن ٿا، ۽ تقريباً سڀئي [[پاڪستان هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] پاران تسليم ٿيل آهن. هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج يا تہ [[وفاقي بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن يا [[برطانيا ۾ ايڊوانسڊ ليول|برطانوي يونيورسٽين جي تعليمي بورڊن]]، O/A ليولز، يا [[انٽرنيشنل جنرل سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن|آءِ جي سي ايس اي]] سان لاڳاپيل آهن. اڪيڊمي آف ايجوڪيشنل پلاننگ اينڊ مينيجمينٽ جي رپورٽ موجب، 2009ع ۾ اسلام آباد ۾ مجموعي طور 913 تسليم ٿيل ادارا هئا (31 پري-پرائمري، 2 [[مدرسو|مذهبي]]، 367 پرائمري، 162 [[مڊل اسڪول|مڊل]]، 250 هاءِ، 75 هائر سيڪنڊري ۽ انٽرميڊيئيٽ ڪاليج، ۽ 26 [[گريجوئيٽ تعليم|ڊگري ڪاليج]]).<ref name="aepam.edu.pk">{{cite web|title=Pakistan Education Statistics 2008–09|author=AEPAM|url=http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012557/http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> اسلام آباد ۾ ست [[استادن جي تربيت]] جا ادارا آهن، جن ۾ 604,633 شاگرد داخل آهن ۽ 499 استادن جو عملو موجود آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ [[جنسن جي برابري جو اشاريي]] 0.93 آهي، جڏهن⁠تہ قومي اوسط 0.95 آهي. اسلام آباد ۾ 178 صرف ڇوڪرن لاءِ، 175 صرف ڇوڪرين لاءِ، ۽ 551 [[گڏيل تعليم]] وارا ادارا آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀني درجن ۾ شاگردن جو مجموعي داخلا انگ 267,992 آهي؛ جن مان 138,272 ڇوڪرن ۽ 129,720 ڇوڪرين لاءِ آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ 16 تسليم ٿيل يونيورسٽيون آهن، جن ۾ مجموعي طور 372,974 شاگرد ۽ 30,144 استاد موجود آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀ کان وڌيڪ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪامسيٽس انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي]] ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ اينڊ اپلائيڊ سائنسز]] جا مرڪزي دفتر پڻ گاديءَ واري هنڌ ۾ واقع آهن.<ref name="HEC Rankings">{{cite web|title=HEC University Rankings by Category |author=HEC, Pakistan |url=http://beta.hec.gov.pk/InsideHEC/Divisions/QALI/Others/RankingofUniversities/Pages/CategoryWise.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227130407/http://beta.hec.gov.pk/INSIDEHEC/DIVISIONS/QALI/OTHERS/RANKINGOFUNIVERSITIES/Pages/CategoryWise.aspx |archive-date=27 February 2012 }}</ref> [[داخلا جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي عام يونيورسٽي]]، [[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]]، فاصلاتي تعليم لاءِ اسلام آباد ۾ واقع آهي. ٻين يونيورسٽين ۾ [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، [[بحريا يونيورسٽي]]، [[سينٽر فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز اِن انجنيئرنگ]]، [[وفاقي اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[همدرد يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز]]، [[ڪيپيٽل يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]]، [[شفا تعميرِ ملت يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ماڊرن لينگويجز]]، [[اقرا يونيورسٽي]]، [[انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، اسلام آباد|انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي]]، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، [[محمد علي جناح يونيورسٽي]]، [[دي يونيورسٽي آف لاهور]]، [[اباسين يونيورسٽي]]، ۽ [[دي ملينيم يونيورسٽي ڪاليج]] شامل آهن. ==صحت جي سار سنڀال== [[File:Pims2.jpg|thumb|right|[[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]]] 2008ع ۾، اسلام آباد ۾ ٻارن جي فوتگي جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جتي هر هزار ٻارن مان 38 فوتگيون ٿيون، جڏهن⁠تہ قومي اوسط هر هزار تي 78 فوتگيون هئي.<ref>{{cite web|title=Punjab tops in infant mortality, poverty, income inequality|author=TheNews website|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11/9/2008|access-date=27 December 2021|archive-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106042939/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11%2F9%2F2008|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جا طبي مرڪز موجود آهن. اسلام آباد جو سڀ کان وڏو اسپتال [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] (PIMS) اسپتال آهي. اهو 1985ع ۾ تدريسي ۽ ڊاڪٽرن جي تربيت واري اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=About PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227130640/http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> PIMS هڪ قومي حوالاجاتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ خصوصي تشخيصي ۽ علاجي خدمتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ 30 اهم طبي شعبا موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Departments at PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/departments.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228005138/http://www.pims.gov.pk/departments.htm|archive-date=28 February 2014}}</ref> PIMS کي پنج انتظامي شاخن ۾ ورهايو ويو آهي. اسلام آباد اسپتال ان جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 592 بسترن جي سهولت ۽ 22 طبي ۽ جراحي خصوصيتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227131252/http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> ٻارن جو اسپتال 230 بسترن تي مشتمل آهي، جيڪو 1985ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ ڇهه اهم سهولتون شامل آهن: جراحي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، طبي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، تشخيصي سهولتون، آپريشن ٿيٽر، انتهائي نگہداشت (NICU، PICU، Isolation ۽ Accident Emergency)، ۽ رت بئنڪ.<ref>{{cite web|title=Children Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915204759/http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|archive-date=15 September 2009}}</ref> مائرن ۽ ٻارن جي صحت جي سار سنڀال وارو مرڪز هڪ تربيت ڏيندڙ ادارو آهي، جنهن سان 125 بسترن وارو اسپتال پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو مختلف طبي ۽ انتظامي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Maternal & Child Health Care Center|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051101231029/http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|archive-date=1 November 2005}}</ref> پمس (PIMS) پنج علمي ادارن تي مشتمل آهي: قائداعظم پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل ڪاليج، ڪاليج آف نرسنگ، ڪاليج آف ميڊيڪل ٽيڪنالاجي، اسڪول آف نرسنگ، ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز.<ref>{{cite web|title=Quaid-i-Azam Postgraduate Medical College|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050715083956/http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|archive-date=15 July 2005}}</ref> پي اي سي سي (PAEC) جنرل اسپتال ۽ تدريسي ادارو، جيڪو 2006ع ۾ قائم ٿيو، [[پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="paec">{{cite web|title=About PAEC Hospital|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106062241/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> اسپتال ۾ 100 بسترن جي سهولت<ref name="paec"/> ۽ 10 اهم شعبا آهن: [[زچگي]] ۽ [[گائنيڪالاجي]]، [[ٻارن جي بيمارين جو علم|پيڊياٽرڪ]]، [[عام طب]]، [[عام جراحي]]، [[انٽينسو ڪيئر يونٽ]]/[[ڪورونري ڪيئر يونٽ]]، [[هڏن جو علم|آرٿوپيڊڪس]]، [[اکين جو علم|آپٿامولوجي]]، [[پيتھالاجي]]، [[ريڊيولاجي]]، ۽ [[ڏندن جو علم|ڏندن وارو]] شعبو.<ref>{{cite web|title=Functions of Major Departments|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106050652/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> شفا انٽرنيشنل اسپتال اسلام آباد جو هڪ تدريسي اسپتال آهي، جيڪو 1987ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1989ع ۾ عوامي ڪمپني بڻيو. اسپتال ۾ تقريباً سڀني خصوصيتن ۾ 70 قابل ماهر صلاحڪار، 150 [[داخل ٿيل مريضن وارو شعبو|آء پي ڊي]] بستر، ۽ 35 مختلف خصوصيتن ۾ [[ٻاهرين مريضن وارو شعبو|او پي ڊي]] سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=SHIFA History|author=SHIFA International Hospital-Official website|url=http://www.shifa.com.pk/shifa/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423191047/http://www.shifa.com.pk/shifa/|archive-date=23 April 2009}}</ref> پاڪستان جي حڪومت جي وفاقي شماريات بيورو موجب، 2008ع ۾ شهر ۾ 12 اسپتالون، 76 [[ڊسپينسري]]ون، ۽ پنج ماءُ ۽ ٻار جي ڀلائي جا مرڪز موجود هئا، جن ۾ مجموعي طور 5,158 بستر هئا.<ref>{{cite web|title=Hospitals/Dispensaries and Beds by Province|author=Federal Bureau of Statistics|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113153523/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|archive-date=13 November 2010}}</ref> ==رانديون== [[File:Jinnah Sports Stadium track and field.jpg|thumb|[[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]]]] [[File:Islamabad golf Club.jpg|thumb|اسلام آباد گولف ڪلب]] اسلام آباد ۾ [[آبپاره]] جي سامهون هڪ گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس موجود آهي. ان ۾ اندروني راندين لاءِ لياقت جمنازيم، مشاف اسڪواش ڪمپليڪس، ۽ ٻاهرين راندين لاءِ [[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪو باقاعده قومي ۽ بين الاقوامي تقريبن جو هنڌ آهي. [[2004 ڏکڻ ايشيائي رانديون|2004ع جون سيف رانديون]] پڻ هن اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيون. اسلام آباد جي ٻين راندين جي هنڌن ۾ [[ڊائمنڊ ڪلب گرائونڊ]]، شاليمار ڪرڪيٽ گرائونڊ، ۽ اسلام آباد گولف ڪلب شامل آهن. ايف-6 مرڪز ۾ هڪ ٻيو گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس پڻ موجود آهي. هتي ٽينس ڪورٽون، فائبر گلاس بورڊن سان باسڪيٽ بال ڪورٽ، ۽ [[فٽسال]] جو ميدان موجود آهي، جنهن اسلام آباد جي ماڻهن لاءِ مصنوعي گھاس متعارف ڪرائي. شهر جون اهم رانديون [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[اسڪواش (راند)|اسڪواش]]، [[هاڪي]]، ٽيبل ٽينس، رگبي ۽ [[باڪسنگ]] آهن.<ref name="Hanif Raza">{{cite book|title=Islamabad and environs|year=1985|publisher=Colorpix|asin=B0006ENJ0I|page=83|author=M. Hanif Raza}}</ref> هي شهر [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] جو گهر آهي،<ref>{{Cite web |last=Shafique |first=Adnan |title=Islamabad United |url=https://www.islamabadunited.com/about-us/ |access-date=2023-02-24 |language=en-US |archive-date=24 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224040254/https://www.islamabadunited.com/about-us/ |url-status=live }}</ref> جنهن [[2016 پاڪستان سپر ليگ|2016ع]] ۾ پهرين پاڪستان سپر ليگ کٽي، ۽ ٻيهر [[2018 پاڪستان سپر ليگ|2018ع]] ۾ به لقب حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|title=ARY Digital Network President Salman Iqbal congratulates Islamabad United over winning PSL|work=ARY News|date=24 February 2016|access-date=24 February 2016|archive-date=25 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160225092427/http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|url-status=live}}</ref><ref name=CIrep>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|title=Ronchi, Shadab seal Islamabad's second PSL title|publisher=ESPNcricinfo|language=en|access-date=2019-03-25|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327092249/http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|url-status=live}}</ref> اسلام آباد آل اسٽارز پڻ هتي موجود آهي، جيڪا [[سپر ڪباڊي ليگ]] ۾ حصو وٺندي آهي. اسلام آباد ۾ مارگلا جبلن ۾ پٿر چڙهڻ جا مختلف هنڌ پڻ موجود آهن.<ref name="John Arran">{{cite web|last=Arran|first=John|title=A Guide to Climbing in Margalla|url=http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|work=Rock Climbing Islamabad|publisher=Pakistan Alpine Institute|access-date=12 October 2013|year=2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022121139/http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|archive-date=22 October 2013}}</ref> پاڪستان اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ ٻارن لاءِ ٽي ترڻ جا تلاءَ آهن. اهي سهولتون هفتي جي موڪلن دوران وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي متوجه ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Sports facilities at Pakistan Sports Complex |url= http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508062306/http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-date=8 May 2016 }}</ref> ==جوڙ وارا شهر == {{Main|پاڪستان ۾ جوڙ وارن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} {{colbegin|colwidth=25em}} * {{flagicon|UAE}} [[ابوظهبي]]، گڏيل عرب امارات<ref name="Minsk">{{cite web|url=http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|title=Twin towns of Minsk|publisher=Computer Centre of Minsk City Executive Committee|year=2008|access-date=8 December 2008|archive-date=30 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830121424/http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Jordan}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Twin city agreements |author=Greater Amman Municipality-Official website |url=http://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214220519/https://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |url-status=dead |archive-date=14 December 2020 }}</ref><ref name="tribune16">{{cite web|date=9 December 2016|title=The making of a slum city|url=http://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|access-date=31 July 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108161654/https://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|url-status=live}}</ref><ref name="dawn16">{{Cite news|date=5 January 2016|title=Islamabad to get new sister city|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|url=https://www.dawn.com/news/1230842|access-date=31 July 2020|archive-date=18 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318182531/https://www.dawn.com/news/1230842|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[انقره]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|author=Greater Municipality of Ankara|url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705145123/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|archive-date=5 July 2010}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، چين<ref>{{cite web|title=Sister cities|author=Beijing International-Official website|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|access-date=16 May 2015|archive-date=26 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165739/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا 1984ع، ٻيهر 2010ع ۾ شروع ٿيو<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|title=Daily Times|website=Daily Times|access-date=14 August 2018|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729005443/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tambun |first=Lenny Tristia |date=2014-06-26 |title=KONI DKI Jalin Kerja Sama "Sister City" dengan 21 Kota Dunia |url=https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250201162128/https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |archive-date=2025-02-01 |access-date=2025-11-17 |work=BeritaSatu |language=id-ID}}</ref> * {{flagicon|Spain}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /> * {{flagicon|Belarus}} [[منسڪ]]، بيلاروس<ref name="dawn-sister">{{cite news|title=Islamabad to get new sister city|date=5 January 2016|newspaper=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|editor-last=Abbas|editor-first=Zaffar|editor-link=Zaffar Abbas|publisher=[[Pakistan Herald Publications]]|location=Karachi, Pakistan}}</ref><ref>{{cite web|date=5 January 2016|title=Islamabad declared sister city of Minsk|url=https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|access-date=31 July 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130033023/https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /><ref>{{cite web|author=Fazal Sher|title=Islamabad, Seoul to be made sister cities|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|access-date=16 May 2015|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729145801/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|url-status=live|work=Daily Times}}</ref> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[آستانا]]، قازقستان {{colend}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Pakistan}} * [[اسلام آباد سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] ==حوالا== {{Reflist}} {{notelist}} ==ڪتابيات== *{{cite book |last1=Daechsel |first1=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-11-07-05717-3 |url=https://books.google.com/books?id=grDGBgAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Moatasim |first1=Faiza |title=Master Plans and Encroachments: The Architecture of Informality in Islamabad |url=https://books.google.com/books?id=cIrCEAAAQBAJ |date=2023 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-1-5128-2519-0 |language=en}} *{{cite book |last1=Nadiem |first1=Ihsan H. |author-link=Ihsan H. Nadiem |title=Islamabad Pothohar, Taxila Valley and Beyond: History & Monuments |year=2006 |publisher=[[سنگِ ميل پبليڪيشنز]] |isbn=978-969-35-1904-4 |url=https://books.google.com/books?id=NO9tAAAAMAAJ |language=en |oclc=85891881}} *{{cite book |last1=Yakas |first1=Orestes |title=Islamabad, The Birth of a Capital |url=https://archive.org/details/islamabadbirthof0000yaka |year=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |isbn=0-19-579533-4 |language=en |url-access=registration}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Islamabad|d=Q1362}} * {{Official website|1=https://ictadministration.gov.pk}} * [http://mci.gov.pk/ Metropolitan Corporation Islamabad]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717051828/http://mci.gov.pk/ |date=17 July 2021 }}. * {{OSM relation|358002}} {{Navboxes |title = اسلام آباد سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Islamabad}} {{Neighbourhoods of Islamabad}} {{PakistanCities}} {{List of Asian capitals by region}} }} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام آباد| ]] [[زمرو:پاڪستان جون گاديون]] [[زمرو:ايشيا جون گادي واريون شهرون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|01]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1960ع واريون قيامون]] [[زمرو:منصوبابند گادي وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جون منصوبابند برادريون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون آباديون|*]] [[زمرو:1960ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل آباديون]] 15l7si18cdp0j5oqys77kuesugv774y 381082 381081 2026-05-28T00:30:45Z Intisar Ali 8681 381082 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن. ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي.<ref name="britannica" /> ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== {{Main|اسلام آباد ۾ سياحت}} [[File:Faisal mosque on the eve of 27th Ramadan.jpg|thumb|[[رمضان]] دوران فيصل مسجد]] [[فيصل مسجد]]، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] تيار ڪئي هئي،<ref>{{Cite book |last=Marian Rengel |url=http://archive.org/details/pakistanprimarys00reng |title=Pakistan |date=2003 |publisher=Rosen Pub. Group |others=Internet Archive |isbn=978-0-8239-4001-1}}</ref> ۽ گڏوگڏ ان جي [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود]]، جيڪو ان وقت [[سعودي عرب جو بادشاهه]] هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي<ref>{{Cite web |title=Archnet: Faisal Mosque |url=https://www.archnet.org/sites/649 |website=Archnet |access-date=14 August 2025 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171752/https://www.archnet.org/sites/649 |url-status=dead }}</ref> ۽ ان جي اندرين حصي کي [[اسلامي خطاطي]] سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ [[قرآن]] جون آيتون شامل آهن. سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار [[پاڪستان يادگار]] آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ [[بادشاهي مسجد]]، [[مينار پاڪستان]] ۽ [[لاهور قلعو]] کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|[[دامنِ ڪوھ]] پارڪ]] اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج [[شڪرپڙيان]] پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ [[نيشنل آرٽ گيلري، پاڪستان|نيشنل آرٽ گيلري]] ۽ گيلري 6. اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي [[گنڌارا]] دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني [[لوڪ ورثا ميوزيم]] ۽ [[شڪرپڙيان]] پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad/ |access-date=8 March 2020 |title=Archived copy |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205435/http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad |url-status=dead }}</ref> [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[هماليا]] جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ [[هماليائي گورال]]، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ [[چيتا]] شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ===تفريح=== [[File:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد]] شهر ۾ واقع [[فيصل مسجد]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو [[سعودي عرب]] جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو. [[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|thumb|ٽرئيل 3 اسلام آباد]] اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، ''دي مونال'' ۽ ''لا مونٽانا'' موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|title=Hiking Trail 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711120951/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|archive-date=11 July 2018|url-status=dead}}</ref> شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن. شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو [[شير شاهه سوري]] تعمير ڪرايو هو.<ref>{{Cite news |date=2022-06-09 |title=Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism |url=https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |access-date=2023-02-24 |work=The Express Tribune |language=en |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705020116/https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |url-status=live }}</ref> ==آمدورفت== {{main|اسلام آباد ۾ آمدورفت}} [[File:Islamabad Highway From the 9th avenue bridge.jpg|thumb|[[سرينگر هاءِ وي]]، اسلام آباد]] ===هوائي آمدورفت=== اسلام آباد دنيا جي اهم ملڪن ۽ پاڪستان جي اندرين شهرن سان [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ|اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ (آئي آئي اي پي)]] ذريعي ڳنڍيل آهي.<ref name=":0">{{cite web|last=Islamabad Airport|title=Islamabad Airport|url=https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|website=Islamabad Airport|access-date=17 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717040532/https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> هي ايئرپورٽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي ۽ اسلام آباد جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. نئون ايئرپورٽ، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي افتتاح ڪيو ويو، 19 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 15 مسافر بورڊنگ پل شامل آهن. هن ۾ ٻه ڊبل ڊيڪر ايئربس A380 جهازن، 15 ريموٽ بيز، ۽ هوائي سامان لاءِ 3 ريموٽ بيز جي سهولت پڻ موجود آهي.<ref name=":0" /> ===عوامي آمدورفت=== [[File:The Red Metro Bus in Blue Area.jpg|thumb|[[اسلام آباد ميٽروبس]]]] [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] هڪ {{convert|83.6|km|mi|1|abbr=on}} ڊگهو [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي، جيڪو [[اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ هلندو آهي. ميٽروبس نيٽورڪ جو پهريون مرحلو 4 جون 2015ع تي کوليو ويو، جيڪو اسلام آباد جي [[پاڪ سيڪريٽريٽ]] کان [[راولپنڊي]] جي [[صدر، راولپنڊي|صدر]] تائين 22.5 ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ٻيو مرحلو [[پشاور موڙ انٽرچينج]] کان [[نئون اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] تائين 25.6 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن جو افتتاح 18 اپريل 2022ع تي ڪيو ويو.<ref name="Orange line trial run">{{Cite news|url=https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|title=Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service|date=2022-04-16|work=INCPAK|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628161913/https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|url-status=live}}</ref><ref name="PM Shehbaz Sharif inaugurates metrobus service">{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|title=PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan|date=2022-04-18|work=GEO News|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418212155/https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2022ع تي، گرين لائين ۽ بليو لائين پڻ هن ميٽروبس نيٽورڪ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=7 July 2022 |title=PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services |url=https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |access-date=2022-07-21 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en |archive-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814025512/https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |url-status=live }}</ref> هي نظام اي-ٽڪيٽنگ ۽ [[ذهين آمدورفت نظام]] استعمال ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] وٽ آهي. ميٽروبس مزدورن ۽ شاگردن پاران روزاني سفر لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. ===ريلوي=== [[اسلام آباد ريلوي اسٽيشن]] اسلام آباد جي [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ سيڪٽر I-9 ۾ واقع آهي. [[پاڪستان ريلويز]] جي ويب سائيٽ تي هي اسٽيشن [[مارگلا]] جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=5 October 2022 |website=[[پاڪستان ريلويز]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> ===خانگي آمدورفت=== ماڻهو مقامي سفرن لاءِ [[ٽيڪسي]]، [[ڪريم]]، [[بائيڪيا]]، [[اِن ڊرائيو|اِن ڊرائيو]] ۽ يانگو جهڙيون خانگي ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ڪن ٿا. ===سڙڪون=== [[M-2 موٽر وي (پاڪستان)|M-2 موٽر وي]] {{convert|367|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي ۽ اسلام آباد کي [[لاهور]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name="NHA">{{cite web|title=Motorway's of Pakistan|author=National Highway Authority Pakistan|url=http://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|access-date=17 September 2009|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|url-status=dead}}</ref> [[M-1 موٽر وي (پاڪستان)|M-1 موٽر وي]] اسلام آباد کي پشاور سان ڳنڍي ٿي ۽ ان جي ڊيگهه {{convert|155|km|0|abbr=on}} آهي.<ref name="NHA"/> اسلام آباد [[فيض آباد انٽرچينج]] ذريعي راولپنڊي سان ڳنڍيل آهي، جتي روزانو تقريباً 48,000 گاڏيون گذرنديون آهن.<ref>{{cite web|title=Faizabad Interchange|author=NESPAK|url=http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810092226/http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|archive-date=10 August 2011}}</ref> ==تعليم== {{See also|اسلام آباد ۾ يونيورسٽين جي فهرست||اسلام آباد ۾ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:NUST MainOffice.png|thumb|[[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي (پاڪستان)|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]]] 2010ع تائين، اسلام آباد پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ خواندگي جي شرح رکي ٿو، جيڪا 98% آهي،<ref name=PBS /> ۽ هتي ملڪ جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته تعليمي ادارا موجود آهن.<ref name="L. Roberts">{{cite book|title=Planning Urban Education: New Techniques to Transform Learning in the City|year=1972|publisher=Educational Technology Publications|isbn=978-0877780243|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W8Yt8a6qhQEC&pg=PA111|author=Charles S. Benson|editor=Dennis L. Roberts|access-date=3 July 2012|page=111|chapter=New Cities and Educational Planning}}</ref> هتي [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] ۽ [[خانگي يونيورسٽي|خانگي]] شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن. گاديءَ واري هنڌ جا اعليٰ تعليمي ادارا يا تہ وفاقي چارٽر هيٺ قائم آهن يا خانگي تنظيمن پاران هلائجن ٿا، ۽ تقريباً سڀئي [[پاڪستان هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] پاران تسليم ٿيل آهن. هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج يا تہ [[وفاقي بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن يا [[برطانيا ۾ ايڊوانسڊ ليول|برطانوي يونيورسٽين جي تعليمي بورڊن]]، O/A ليولز، يا [[انٽرنيشنل جنرل سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن|آءِ جي سي ايس اي]] سان لاڳاپيل آهن. اڪيڊمي آف ايجوڪيشنل پلاننگ اينڊ مينيجمينٽ جي رپورٽ موجب، 2009ع ۾ اسلام آباد ۾ مجموعي طور 913 تسليم ٿيل ادارا هئا (31 پري-پرائمري، 2 [[مدرسو|مذهبي]]، 367 پرائمري، 162 [[مڊل اسڪول|مڊل]]، 250 هاءِ، 75 هائر سيڪنڊري ۽ انٽرميڊيئيٽ ڪاليج، ۽ 26 [[گريجوئيٽ تعليم|ڊگري ڪاليج]]).<ref name="aepam.edu.pk">{{cite web|title=Pakistan Education Statistics 2008–09|author=AEPAM|url=http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012557/http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> اسلام آباد ۾ ست [[استادن جي تربيت]] جا ادارا آهن، جن ۾ 604,633 شاگرد داخل آهن ۽ 499 استادن جو عملو موجود آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ [[جنسن جي برابري جو اشاريي]] 0.93 آهي، جڏهن⁠تہ قومي اوسط 0.95 آهي. اسلام آباد ۾ 178 صرف ڇوڪرن لاءِ، 175 صرف ڇوڪرين لاءِ، ۽ 551 [[گڏيل تعليم]] وارا ادارا آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀني درجن ۾ شاگردن جو مجموعي داخلا انگ 267,992 آهي؛ جن مان 138,272 ڇوڪرن ۽ 129,720 ڇوڪرين لاءِ آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ 16 تسليم ٿيل يونيورسٽيون آهن، جن ۾ مجموعي طور 372,974 شاگرد ۽ 30,144 استاد موجود آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀ کان وڌيڪ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪامسيٽس انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي]] ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ اينڊ اپلائيڊ سائنسز]] جا مرڪزي دفتر پڻ گاديءَ واري هنڌ ۾ واقع آهن.<ref name="HEC Rankings">{{cite web|title=HEC University Rankings by Category |author=HEC, Pakistan |url=http://beta.hec.gov.pk/InsideHEC/Divisions/QALI/Others/RankingofUniversities/Pages/CategoryWise.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227130407/http://beta.hec.gov.pk/INSIDEHEC/DIVISIONS/QALI/OTHERS/RANKINGOFUNIVERSITIES/Pages/CategoryWise.aspx |archive-date=27 February 2012 }}</ref> [[داخلا جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي عام يونيورسٽي]]، [[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]]، فاصلاتي تعليم لاءِ اسلام آباد ۾ واقع آهي. ٻين يونيورسٽين ۾ [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، [[بحريا يونيورسٽي]]، [[سينٽر فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز اِن انجنيئرنگ]]، [[وفاقي اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[همدرد يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز]]، [[ڪيپيٽل يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]]، [[شفا تعميرِ ملت يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ماڊرن لينگويجز]]، [[اقرا يونيورسٽي]]، [[انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، اسلام آباد|انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي]]، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، [[محمد علي جناح يونيورسٽي]]، [[دي يونيورسٽي آف لاهور]]، [[اباسين يونيورسٽي]]، ۽ [[دي ملينيم يونيورسٽي ڪاليج]] شامل آهن. ==صحت جي سار سنڀال== [[File:Pims2.jpg|thumb|right|[[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]]] 2008ع ۾، اسلام آباد ۾ ٻارن جي فوتگي جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جتي هر هزار ٻارن مان 38 فوتگيون ٿيون، جڏهن⁠تہ قومي اوسط هر هزار تي 78 فوتگيون هئي.<ref>{{cite web|title=Punjab tops in infant mortality, poverty, income inequality|author=TheNews website|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11/9/2008|access-date=27 December 2021|archive-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106042939/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11%2F9%2F2008|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جا طبي مرڪز موجود آهن. اسلام آباد جو سڀ کان وڏو اسپتال [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] (PIMS) اسپتال آهي. اهو 1985ع ۾ تدريسي ۽ ڊاڪٽرن جي تربيت واري اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=About PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227130640/http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> PIMS هڪ قومي حوالاجاتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ خصوصي تشخيصي ۽ علاجي خدمتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ 30 اهم طبي شعبا موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Departments at PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/departments.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228005138/http://www.pims.gov.pk/departments.htm|archive-date=28 February 2014}}</ref> PIMS کي پنج انتظامي شاخن ۾ ورهايو ويو آهي. اسلام آباد اسپتال ان جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 592 بسترن جي سهولت ۽ 22 طبي ۽ جراحي خصوصيتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227131252/http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> ٻارن جو اسپتال 230 بسترن تي مشتمل آهي، جيڪو 1985ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ ڇهه اهم سهولتون شامل آهن: جراحي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، طبي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، تشخيصي سهولتون، آپريشن ٿيٽر، انتهائي نگہداشت (NICU، PICU، Isolation ۽ Accident Emergency)، ۽ رت بئنڪ.<ref>{{cite web|title=Children Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915204759/http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|archive-date=15 September 2009}}</ref> مائرن ۽ ٻارن جي صحت جي سار سنڀال وارو مرڪز هڪ تربيت ڏيندڙ ادارو آهي، جنهن سان 125 بسترن وارو اسپتال پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو مختلف طبي ۽ انتظامي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Maternal & Child Health Care Center|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051101231029/http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|archive-date=1 November 2005}}</ref> پمس (PIMS) پنج علمي ادارن تي مشتمل آهي: قائداعظم پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل ڪاليج، ڪاليج آف نرسنگ، ڪاليج آف ميڊيڪل ٽيڪنالاجي، اسڪول آف نرسنگ، ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز.<ref>{{cite web|title=Quaid-i-Azam Postgraduate Medical College|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050715083956/http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|archive-date=15 July 2005}}</ref> پي اي سي سي (PAEC) جنرل اسپتال ۽ تدريسي ادارو، جيڪو 2006ع ۾ قائم ٿيو، [[پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="paec">{{cite web|title=About PAEC Hospital|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106062241/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> اسپتال ۾ 100 بسترن جي سهولت<ref name="paec"/> ۽ 10 اهم شعبا آهن: [[زچگي]] ۽ [[گائنيڪالاجي]]، [[ٻارن جي بيمارين جو علم|پيڊياٽرڪ]]، [[عام طب]]، [[عام جراحي]]، [[انٽينسو ڪيئر يونٽ]]/[[ڪورونري ڪيئر يونٽ]]، [[هڏن جو علم|آرٿوپيڊڪس]]، [[اکين جو علم|آپٿامولوجي]]، [[پيتھالاجي]]، [[ريڊيولاجي]]، ۽ [[ڏندن جو علم|ڏندن وارو]] شعبو.<ref>{{cite web|title=Functions of Major Departments|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106050652/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> شفا انٽرنيشنل اسپتال اسلام آباد جو هڪ تدريسي اسپتال آهي، جيڪو 1987ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1989ع ۾ عوامي ڪمپني بڻيو. اسپتال ۾ تقريباً سڀني خصوصيتن ۾ 70 قابل ماهر صلاحڪار، 150 [[داخل ٿيل مريضن وارو شعبو|آء پي ڊي]] بستر، ۽ 35 مختلف خصوصيتن ۾ [[ٻاهرين مريضن وارو شعبو|او پي ڊي]] سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=SHIFA History|author=SHIFA International Hospital-Official website|url=http://www.shifa.com.pk/shifa/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423191047/http://www.shifa.com.pk/shifa/|archive-date=23 April 2009}}</ref> پاڪستان جي حڪومت جي وفاقي شماريات بيورو موجب، 2008ع ۾ شهر ۾ 12 اسپتالون، 76 [[ڊسپينسري]]ون، ۽ پنج ماءُ ۽ ٻار جي ڀلائي جا مرڪز موجود هئا، جن ۾ مجموعي طور 5,158 بستر هئا.<ref>{{cite web|title=Hospitals/Dispensaries and Beds by Province|author=Federal Bureau of Statistics|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113153523/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|archive-date=13 November 2010}}</ref> ==رانديون== [[File:Jinnah Sports Stadium track and field.jpg|thumb|[[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]]]] [[File:Islamabad golf Club.jpg|thumb|اسلام آباد گولف ڪلب]] اسلام آباد ۾ [[آبپاره]] جي سامهون هڪ گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس موجود آهي. ان ۾ اندروني راندين لاءِ لياقت جمنازيم، مشاف اسڪواش ڪمپليڪس، ۽ ٻاهرين راندين لاءِ [[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪو باقاعده قومي ۽ بين الاقوامي تقريبن جو هنڌ آهي. [[2004 ڏکڻ ايشيائي رانديون|2004ع جون سيف رانديون]] پڻ هن اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيون. اسلام آباد جي ٻين راندين جي هنڌن ۾ [[ڊائمنڊ ڪلب گرائونڊ]]، شاليمار ڪرڪيٽ گرائونڊ، ۽ اسلام آباد گولف ڪلب شامل آهن. ايف-6 مرڪز ۾ هڪ ٻيو گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس پڻ موجود آهي. هتي ٽينس ڪورٽون، فائبر گلاس بورڊن سان باسڪيٽ بال ڪورٽ، ۽ [[فٽسال]] جو ميدان موجود آهي، جنهن اسلام آباد جي ماڻهن لاءِ مصنوعي گھاس متعارف ڪرائي. شهر جون اهم رانديون [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[اسڪواش (راند)|اسڪواش]]، [[هاڪي]]، ٽيبل ٽينس، رگبي ۽ [[باڪسنگ]] آهن.<ref name="Hanif Raza">{{cite book|title=Islamabad and environs|year=1985|publisher=Colorpix|asin=B0006ENJ0I|page=83|author=M. Hanif Raza}}</ref> هي شهر [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] جو گهر آهي،<ref>{{Cite web |last=Shafique |first=Adnan |title=Islamabad United |url=https://www.islamabadunited.com/about-us/ |access-date=2023-02-24 |language=en-US |archive-date=24 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224040254/https://www.islamabadunited.com/about-us/ |url-status=live }}</ref> جنهن [[2016 پاڪستان سپر ليگ|2016ع]] ۾ پهرين پاڪستان سپر ليگ کٽي، ۽ ٻيهر [[2018 پاڪستان سپر ليگ|2018ع]] ۾ به لقب حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|title=ARY Digital Network President Salman Iqbal congratulates Islamabad United over winning PSL|work=ARY News|date=24 February 2016|access-date=24 February 2016|archive-date=25 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160225092427/http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|url-status=live}}</ref><ref name=CIrep>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|title=Ronchi, Shadab seal Islamabad's second PSL title|publisher=ESPNcricinfo|language=en|access-date=2019-03-25|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327092249/http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|url-status=live}}</ref> اسلام آباد آل اسٽارز پڻ هتي موجود آهي، جيڪا [[سپر ڪباڊي ليگ]] ۾ حصو وٺندي آهي. اسلام آباد ۾ مارگلا جبلن ۾ پٿر چڙهڻ جا مختلف هنڌ پڻ موجود آهن.<ref name="John Arran">{{cite web|last=Arran|first=John|title=A Guide to Climbing in Margalla|url=http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|work=Rock Climbing Islamabad|publisher=Pakistan Alpine Institute|access-date=12 October 2013|year=2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022121139/http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|archive-date=22 October 2013}}</ref> پاڪستان اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ ٻارن لاءِ ٽي ترڻ جا تلاءَ آهن. اهي سهولتون هفتي جي موڪلن دوران وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي متوجه ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Sports facilities at Pakistan Sports Complex |url= http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508062306/http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-date=8 May 2016 }}</ref> ==جوڙ وارا شهر == {{Main|پاڪستان ۾ جوڙ وارن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} {{colbegin|colwidth=25em}} * {{flagicon|UAE}} [[ابوظهبي]]، گڏيل عرب امارات<ref name="Minsk">{{cite web|url=http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|title=Twin towns of Minsk|publisher=Computer Centre of Minsk City Executive Committee|year=2008|access-date=8 December 2008|archive-date=30 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830121424/http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Jordan}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Twin city agreements |author=Greater Amman Municipality-Official website |url=http://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214220519/https://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |url-status=dead |archive-date=14 December 2020 }}</ref><ref name="tribune16">{{cite web|date=9 December 2016|title=The making of a slum city|url=http://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|access-date=31 July 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108161654/https://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|url-status=live}}</ref><ref name="dawn16">{{Cite news|date=5 January 2016|title=Islamabad to get new sister city|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|url=https://www.dawn.com/news/1230842|access-date=31 July 2020|archive-date=18 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318182531/https://www.dawn.com/news/1230842|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[انقره]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|author=Greater Municipality of Ankara|url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705145123/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|archive-date=5 July 2010}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، چين<ref>{{cite web|title=Sister cities|author=Beijing International-Official website|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|access-date=16 May 2015|archive-date=26 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165739/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا 1984ع، ٻيهر 2010ع ۾ شروع ٿيو<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|title=Daily Times|website=Daily Times|access-date=14 August 2018|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729005443/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tambun |first=Lenny Tristia |date=2014-06-26 |title=KONI DKI Jalin Kerja Sama "Sister City" dengan 21 Kota Dunia |url=https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250201162128/https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |archive-date=2025-02-01 |access-date=2025-11-17 |work=BeritaSatu |language=id-ID}}</ref> * {{flagicon|Spain}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /> * {{flagicon|Belarus}} [[منسڪ]]، بيلاروس<ref name="dawn-sister">{{cite news|title=Islamabad to get new sister city|date=5 January 2016|newspaper=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|editor-last=Abbas|editor-first=Zaffar|editor-link=Zaffar Abbas|publisher=[[Pakistan Herald Publications]]|location=Karachi, Pakistan}}</ref><ref>{{cite web|date=5 January 2016|title=Islamabad declared sister city of Minsk|url=https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|access-date=31 July 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130033023/https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /><ref>{{cite web|author=Fazal Sher|title=Islamabad, Seoul to be made sister cities|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|access-date=16 May 2015|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729145801/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|url-status=live|work=Daily Times}}</ref> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[آستانا]]، قازقستان {{colend}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Pakistan}} * [[اسلام آباد سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] ==حوالا== {{Reflist}} {{notelist}} ==ڪتابيات== *{{cite book |last1=Daechsel |first1=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-11-07-05717-3 |url=https://books.google.com/books?id=grDGBgAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Moatasim |first1=Faiza |title=Master Plans and Encroachments: The Architecture of Informality in Islamabad |url=https://books.google.com/books?id=cIrCEAAAQBAJ |date=2023 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-1-5128-2519-0 |language=en}} *{{cite book |last1=Nadiem |first1=Ihsan H. |author-link=Ihsan H. Nadiem |title=Islamabad Pothohar, Taxila Valley and Beyond: History & Monuments |year=2006 |publisher=[[سنگِ ميل پبليڪيشنز]] |isbn=978-969-35-1904-4 |url=https://books.google.com/books?id=NO9tAAAAMAAJ |language=en |oclc=85891881}} *{{cite book |last1=Yakas |first1=Orestes |title=Islamabad, The Birth of a Capital |url=https://archive.org/details/islamabadbirthof0000yaka |year=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |isbn=0-19-579533-4 |language=en |url-access=registration}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Islamabad|d=Q1362}} * {{Official website|1=https://ictadministration.gov.pk}} * [http://mci.gov.pk/ Metropolitan Corporation Islamabad]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717051828/http://mci.gov.pk/ |date=17 July 2021 }}. * {{OSM relation|358002}} {{Navboxes |title = اسلام آباد سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Islamabad}} {{Neighbourhoods of Islamabad}} {{PakistanCities}} {{List of Asian capitals by region}} }} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام آباد| ]] [[زمرو:پاڪستان جون گاديون]] [[زمرو:ايشيا جون گادي واريون شهرون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|01]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1960ع واريون قيامون]] [[زمرو:منصوبابند گادي وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جون منصوبابند برادريون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون آباديون|*]] [[زمرو:1960ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل آباديون]] k8mtb6qezmvhkve1k7bwtvz0x6bc9p3 381083 381082 2026-05-28T00:31:46Z Intisar Ali 8681 381083 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = | official_name =اسلام آباد | native_name = {{nobold|{{lang|ur|{{nq|اسلام آباد}}}}}} | other_name = | settlement_type = [[گاديءَ جو هنڌ]] | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Islamabad, Pakistan Monument.jpg | photo2a = Long Exposure of Blue Area Islamabad.JPG | photo2b = Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg | photo3a = | photo3b = Faisal Mosque close up (cropped).jpg | photo4a = Islamabad- Under dark clouds.jpeg | size = 250 | position = center}} | image_caption = کاٻي کان ساڄي پاسي: [[يادگار پاڪستان]]،شھر جو واپاري مرڪز [[بليو ايريا]] ، پاڪستان جي [[قومي اسيمبلي]]،[[فيصل مسجد]]، [[مارگلا پھاڙن وارو نيشنل پارڪ]] | nickname = | image_map = | map_caption = اسلام آباد جون سيٽلائيٽ تصويرون | pushpin_map = Pakistan#South Asia#Asia | pushpin_relief = y | pushpin_label_position = top | coordinates = {{coord|33|41|35|N|73|03|50|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[انتظامي علائقو]] | subdivision_name1 = [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] | established_title =قيام | established_date = 1960 | government_footnotes = | government_type =پارليامينٽري ڊيموڪريٽڪ ريپبلڪ | leader_title = گورننگ&nbsp;باڊي | leader_name = [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] ۽ [[ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي]] | leader_title1 = چيف ڪمشنر | leader_name1 = ذوالفقار حيدر | unit_pref = <!--Enter: Imperial, if Imperial (metric) is desired--> | area_footnotes = <ref>{{Cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/vitalstats.asp|title=CDA Facts & Figures}}</ref> | area_blank1_title = پارڪ | area_total_km2 = 906.5 <!-- ALL fields dealing with a measurements are subject to automatic unit conversion--> | area_land_km2 = 897.7 <!--See table @ Template:Infobox settlement for details on automatic unit conversion--> | area_water_km2 = 8.8 | area_water_percent = 0.97 | area_urban_km2 = 220.15 | area_rural_km2 = 466.20 | area_blank1_km2 = 220.15 | elevation_min_m = 490 <!--<ref name=Google Maps/>--> | population_total = 2,006,572 | population_as_of = 2017 Census | population_footnotes = <ref>{{cite web|url=http://www.pbs.gov.pk/content/provisional-summary-results-6th-population-and-housing-census-2017-0|title=PROVISIONAL SUMMARY RESULTS OF 6TH POPULATION AND HOUSING CENSUS-2017|work=pbs.gov.pk|accessdate=24 November 2017}}</ref> | population_density_km2 = 2089 | population_urban = 1,014,825 | population_rural = 991,747 | population_density_urban_km2 = 4609 | population_density_urban_sq_mi = | population_metro = 4 million | population_demonym = اسلام آبادي يا اسلام آباديز. | population_note = <ref>{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/Population_Results.pdf|title=Population Results}}</ref> | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 44000 | area_code = 051 <!-- General information ---->| blank1_name_sec1 = [[List of districts of Pakistan by Human Development Index|HDI]] | blank1_info_sec1 = 0.87 {{increase}}<ref>{{cite web|url=http://www.spdc.org.pk/Data/Publication/PDF/AR2014-15.pdf|title=SOCIAL DEVELOPMENT IN PAKISTAN ANNUAL REVIEW 2014–15|date=2016|publisher=SOCIAL POLICY AND DEVELOPMENT CENTRE|accessdate=26 March 2017}}</ref> | blank_name_sec2 = نمايان راند جون ٽيمون | blank_info_sec2 = [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] [[اسلام آباد رگبي فٽبال ڪلب|اسلام آباد جينس]] | website = {{URL|http://www.islamabad.gov.pk}} | leader_title2 = چيئرمين سي ڊي اي | leader_name2 =عثمان باجوا | leader_title3 = ڊپٽي ڪمشنر | leader_name3 = ڪيٽن(ر) مشتاق احمد | leader_title4 = [[ميئر]] | leader_name4 = نواز ليگ جو شيخ انصار عزيز | elevation_max_m = 620 <!--<ref name=Google Maps>{{cite web|url=http://maps.google.com.do/maps?q=Islamabad,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&hl=es&ie=UTF8&ll=33.669783,73.098907&spn=0.172866,0.220757&sll=34.533005,69.128895&sspn=0.039879,0.073128&oq=Islama&t=p&gl=do&hnear=Islamabad,+Islamabad+District,+Islamabad+Capital+Territory,+Pakistán&z=12&lci=weather|work=Google Maps|publisher=Google|accessdate=25 February 2013}}</ref>--> | elevation_max_ft = 2000 | timezone = [[پاڪستان جو معياري وقت|پاڪ ٽائيم]]/[[ايم ايس ڪي+2|YEKT]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | blank2_name_sec1 = ايڇ ڊي آء | blank2_info_sec1 = تمام مٿاھين <!-- Area/postal codes and others ---->| blank2_name_sec2 = [[انساني ترقي جي اشاريي واري پاڪستاني ضلعيوار فھرست|ايڇ ڊي آء]] }} '''اسلام آباد''' ({{lang-en|Islamabad}}) [[پاڪستان]]، اسلامي جمهوريه پاڪستان جو گاديءَ جو شهر آهي. اهو ملڪ جو نائين نمبر وڏو آبادي وارو شهر آهي جنهن جي آبادي 12 لک کان مٿي آهي. اهو، اسلام آباد جي گادي واري علائقي جی حصی جی طور تي، پاڪستاني حڪومت جي انتظام هيٺ آهي. 1960ع جي ڏهاڪي ۾ هڪ منصوبابندي ڪيل شهر جي طور تي تعمير ڪيو ويو ۽ 1967 ۾ قائم ٿيو، هن ڪراچي کي پاڪستان جي سرڪاري قومي راڄڌاني طور تبديل ڪيو. هي شهر تمام خوبصورت پهاڙن جي وچ ۾ آهي.<ref name="autogenerated1">{{Citation |title=اسلام آباد1 : (Sindhianaسنڌيانا)<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |access-date=2019-12-17 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305015728/http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%20%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF1 |url-status=dead }}</ref> يوناني معمار، ڪانسٽیٽینوس ڊوڪسياڊس (Constantinos Apostolou Doxiadis) اسلام آباد جو ماسٽر پلان ٺاهيو، جنهن ۾ هن ان کي اٺن علائقن ۾ ورهايو؛ انتظامي، ڊپلوميٽڪ انڪليو، رهائشي علائقا، تعليمي ۽ صنعتي شعبا، تجارتي علائقا، گڏوگڏ ڳوٺاڻن ۽ سرسبز علائقن جو انتظام ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي جي مدد سان ڪيو ويو آهي. اسلام آباد پنهنجي پارڪن ۽ ٻيلن جي ڪري مشهور آهي، جن ۾ مارگلا هلز نيشنل پارڪ ۽ شڪرپريان شامل آهن. اهو ڪيترن ئي نشانين جو گهر آهي، جنهن ۾ ملڪ جي نشانی واری مسجد، فيصل مسجد شامل آهي، جيڪا دنيا جي پنجين وڏي مسجد آهي. ٻين نمايان نشانن ۾ پاڪستان مونیومينٽ ۽ ایوان جمھوریت شامل آهن. گلوبلائيزيشن ۽ ورلڊ سٽيز ريسرچ نيٽ ورڪ پاران گاما+ جي طور تي درجه بندي تیل، اسلام آباد، پاڪستان ۾ رهندڙن جي سڀ کان وڌيڪ مھنگی جاء آهي. شهر جي آبادي ٻنهي وچولي ۽ مٿاهين وچولي طبقي جي شهرين تي مشتمل آهي. اسلام آباد ۾ ويهه يونيورسٽيون آهن، جن ۾ قائداعظم يونيورسٽي، بحريه يونيورسٽي، انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، COMSATS يونيورسٽي ۽ نيشنل يونيورسٽي آف سائنس ۽ ٽيڪنالاجي (NUST) شامل آھن. اهو پڻ پاڪستان جي محفوظ ترين شهرن مان هڪ قرار ڏنو ويو آهي ۽ هڪ وسيع RFID-فعال نگراني نظام سان گڏ لڳ ڀڳ 2,000 فعال سي سي ٽي وي ڪيمرا آهن. [[پاڪستان]] جو وفاقي گاديءَ جو هنڌ، جيڪو [[راولپنڊي|راولپنڊي شھر]] ءَ کان 16 ڪلوميٽرن جي مفاصلي تي آهي. هن شهر کان اڳ ملڪ جي گادي جو هنڌ [[ڪراچي]] شهر هو پر فيلڊ مارشل ايوب خان جي دور ۾ هي شهر خاص طور رٿابنديءَ سان وفاقي گادي ڪرڻ لاءِ ٺهرايو ويو هو، جيڪو، سمنڊ جي سطح کان 1650 کان 2000 فوٽ اُتاهينءَ تي مرگلا پهاڙين ۾ آباد آهي.هن شهر جي اڏاوت سال 1961ع ۾ شروع ٿي ۽ سال 1967ع ۾ تڪميل تي پهتي. هيءُ شهر 350 چورس ميلن تي پکڙيل آهي. هتي حڪومتي انتظام هلائڻ لاءِ وفاقي سيڪريٽريٽ جون عاليشان عمارتون آهن. ايوان صدر ۽ پارليامينٽ هائوس پاڻ ۾ لڳو لڳ آهن. انهن جي ويجهو صدارتي محل، اسٽيت بئنڪ ۽ قومي اسيمبليءَ جون عمارتون آهن. ثقافتي سيڪٽر ۾ نئشنل لائبرري، نئشنل ميوزيم، آرٽس ڪائونسل ۽ ريڊيو پاڪستان جون عمارتون آهن. ڪاروباري لحاظ کان هتي آبپارہ سپر مارڪيٽ، جناح مارڪيٽ، ستاره مارڪيٽ ۽ ميلوڊي مارڪيٽ وغيره آهن. اسلام آباد جي ڪاروباري زندگيءَ ۾ بلیو ايريا کي هڪ خاص مقام حاصل آهي. اسلام آباد جو مرڪزي ۽ تعمير جي لحاظ کان سڀ کان پهريون ۽ مشهور عوامي چوڪ ”آب پاره“ آهي، جنهن کي اسلام آباد جو دل چيو ويندو آهي. هتي فن تعمير جو شاهڪار فيصل مسجد آهي، جنهن جو ڊیزائن ترڪيءَ جي مشهور معمارن ٺاهي هئي. اسلام آباد ۾ انٽرنئشنل اسلامي يونيورسٽي، نئشنل يونيورسٽي آف سائنس ائنڊ ٽئڪنالاجي (NUST)، يونيورسٽي آف ماڊرن لئنگئيجز، علامه اقبال اوپن يونيورسٽي ۽ قائداعظم يونيورسٽي مشهور درسگاهون آهن. اسلام آباد جي معروف تربيت گاهن ۾ نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ، اسلام ريسرچ انسٽيٽيوٽ، گورنمينٽ پُولي ٽيڪنڪ انسٽيٽيوٽ، نئشنل انسٽيٽيوٽ آف ايجوڪيشن، هائڊروڪاربن انسٽيٽيوٽ وغيره شامل آهن. مقتدره قومي زبان، اڪادمي ادبيات پاڪستان ۽ لوڪ ورثي جا ادارا ۽ اشاعت گهر به اسلام آباد جا معروف سرڪاري ادارا آهن. اسلام آباد جي سير تفريح وارين جاين ۾ شڪر پڙيان، راول ڊئم، دامن ڪوهه، اسلام آباد پارڪ، عوامي مرڪز، نور پور شاهان، بري امام جو مقبرو، مرغزار ۽ 50 ايڪڙن تي پکڙيل روز ائنڊ جيسمين گارڊن وغيره ذڪر لائق آهن. هيءُ شهر، خوبصورتي ۾ پنهنجو مٽ پاڻ آهي. اقوام متحده جي اڳوڻي سيڪريٽري جنرل، اوٿانٽ، هن شهر کي ”ايشيا جو برازيليا“ ڪوٺيو هو. جولاءِ 1980ع ۾ هن شهر کي ضلعي جو درجو ڏنو ويو.<ref name="autogenerated1"/> ==نالو== نالو اسلام آباد جو مطلب آهي اسلام جو شهر. اهو ٻن لفظن مان نڪتل آهي: اسلام ۽ آباد. اسلام، پاڪستان جي رياستي مذهب، اسلام جي مذهب ڏانهن اشارو ڪري ٿو، ۽ -آباد هڪ فارسي لافظ آهي، جنهن جي معني آهي پوکي ڪيل جڳهه، هڪ آبادي جڳهه يا شهر کي ظاهر ڪري ٿو. محمد اسماعيل ذبيح جي تاريخ جي ڪتاب موجب، استاد ۽ شاعر قاضي عبدالرحمان امرتسري شهر جو نالو تجويز ڪيو. ڪڏهن ڪڏهن لکڻ ۾، اسلام آباد کي مختصر طور تي ISB سڏيو ويندو آهي. اهڙو استعمال ايس ايم ايس ٻولي ۾ شروع ٿيو، جزوي طور اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ لاءِ IATA مقام جي سڃاڻپ ڪندڙ جي ڪري. ==تاريخ== {{Main|اسلام آباد جي تاريخ}} ===اوائلي تاريخ=== [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]]، جيڪو اتر [[پنجاب علائقو|پنجاب علائقي]] جي [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، ايشيا ۾ انساني آباديءَ جي قديم ترين ماڳن مان هڪ سمجھيو وڃي ٿو. دنيا جي ڪجهه قديم ترين [[پٿر وارو دور|پٿر واري دور]] جا آثار هن پليٽو تان مليا آهن، جيڪي 100,000 کان 500,000 سال پراڻا آهن. [[سوان ندي]] جي ڪنارن تان هٿ آيل ابتدائي پٿر برفاني دور جي وچ واري عرصي ۾ قديم انسان جي ڪوششن جي شاهدي ڏين ٿا.<ref name="defence"/> قبل از تاريخ دور سان تعلق رکندڙ مٽيءَ جي ٿانون ۽ اوزارن جون شيون پڻ مليون آهن.<ref>{{cite web|url=http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |archive-url=https://archive.today/20090807034256/http://beta.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/metropolitan/16-sacred-rocks-of-islamabad-hs-10 |url-status=dead |archive-date=7 August 2009 |title=Sacred rocks of Islamabad |work=Dawn |date=2 August 2009 |access-date=27 June 2010 }}</ref> ڊاڪٽر عبدالغفور لون جي کوٽائين مان علائقي ۾ قبل از تاريخ تهذيب جا ثبوت مليا آهن. 5000 ق.م. سان تعلق رکندڙ آثار ۽ انساني کوپڙيون مليون آهن، جيڪي ظاهر ڪن ٿيون تہ هي علائقو [[نو پٿر وارو دور|نو پٿر واري دور]] جي ماڻهن جو گهر هو، جيڪي [[سوان]] نديءَ جي ڪنارن تي آباد ٿيا هئا<ref name="Pakistan net">{{cite web|title=Islamabad history |publisher=Pakistan.net |url=http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20080630100106/http://www.pakistan.net/cities/islamabad/islamabad.htm |url-status=dead |archive-date=30 June 2008 }}</ref> ۽ بعد ۾ لڳ ڀڳ 3000 ق.م. ڌاري هن علائقي ۾ ننڍيون آباديون قائم ڪيون.<ref name="defence">{{cite web|title=Potohar|author=Pakistan Defence Ministry|url=http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|access-date=29 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20101106014747/http://www.defence.pk/forums/military-history/3753-potohar.html|archive-date=6 November 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Background on the Potohar Plateau |author=LEAD |url=http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110720192217/http://casestudies.lead.org/index.php?cscid=71 |archive-date=20 July 2011 }}</ref> [[واديءِ سنڌ تهذيب|واديءِ سنڌ جي تهذيب]] هن علائقي ۾ 23هين کان 18هين صدي ق.م. جي وچ ۾ ترقي ڪئي. بعد ۾ هي علائقو [[آريائي]] برادريءَ جي ابتدائي آبادين مان هو، جيڪا [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] دوران [[وچ ايشيا]] مان هتي آئي هئي.<ref name="Pakistan net"/> [[ظهيرالدين بابر]]، [[چنگيز خان]]، [[تيمور]] ۽ [[احمد شاهه دراني]] جهڙيون ڪيترين ئي وڏين فوجن هندستاني ننڍي کنڊ تي حملن دوران هن علائقي مان گذر ڪيو.<ref name="Pakistan net"/><ref>{{Cite web |date=2016-03-27 |title=Saidpur Village – a witness to history |url=https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |access-date=2023-05-21 |website=The Express Tribune |language=en |archive-date=18 January 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220118145357/https://tribune.com.pk/story/1073941/saidpur-village-a-witness-to-history |url-status=live }}</ref> 2015–16ع دوران، وفاقي شعبي آثارِ قديمه ۽ عجائب گهرن، نيشنل فنڊ فار ڪلچرل هيريٽيج جي مالي سهڪار سان، ابتدائي آثارِ قديمه جون کوٽايون ڪيون ۽ [[شاهه الله دتا]] غارن جي ويجهو بان فقيران ۾ ٻڌ ڌرم جي هڪ اسٽوپا جا آثار دريافت ڪيا. هن اسٽوپا کي ٻي ۽ چوٿين صدي عيسويءَ جي وچ واري دور سان منسوب ڪيو ويو.<ref>{{Cite news|title=Taxila: Mughal-era coin & 'longest staircase' unearthed near Ban Faqiran|last=Amjid|first=Iqbal|date=29 February 2016|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |url=https://www.dawn.com/news/1242553#:~:text=TAXILA%3A%20During%20an%20excavation%20at,discovered%20in%20Gandhara%20and%20Taxila.}}</ref> <gallery mode="packed" heights="100px" widths="px"> File:Gate of Pharwala Fort toward the Swaan stream.JPG|15هين صديءَ جو [[ڦروالا|ڦروالا قلعو]] [[سوان ندي]] جي ڀرسان File:Shah_Allah_Ditta_caves_2.JPG|[[شاهه الله دتا]] جون غارون، جيڪي اسلام آباد جي مضافات ۾ واقع آهن، قديم ٻڌ ڌرمي خانقاهي برادريءَ جو حصو هيون File:Saidpur 1.jpg|بحال ڪيل [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] ڳوٺ اسلام آباد شهر کان اڳ جو آهي </gallery> ===تعمير ۽ ترقي=== {{Main|اسلام آباد ۾ ترقياتي ڪم}} جڏهن پاڪستان 1947ع ۾ آزادي حاصل ڪئي تہ ڏاکڻي بندرگاهي وارو شهر [[ڪراچي]] ملڪ جو عارضي قومي گاديءَ جو هنڌ هو. 1958ع ۾ هڪ ڪميشن قائم ڪئي وئي تہ جيئن [[راولپنڊي]] جي ويجهو قومي گاديءَ لاءِ مناسب جڳهه چونڊي وڃي، جنهن ۾ جغرافيائي مقام، موسم، رسد، ۽ دفاعي ضرورتن سميت ٻين خاصيتن تي زور ڏنو ويو. وسيع مطالعي، تحقيق، ۽ ممڪن جڳهن جي تفصيلي جائزي کان پوءِ، ڪميشن 1959ع ۾ راولپنڊي جي اتر اوڀر واري علائقي جي سفارش ڪئي، جيڪو انهيءَ سال کان عارضي گاديءَ طور استعمال ٿيو.<ref name="New Orient"/><ref name="M. Bloom">{{cite book|title=The Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture|publisher=Oxford University Press|location=USA|isbn=978-0195309911|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=RA1-PA309|editor=Jonathan M. Bloom|editor2=Sheila Blair |editor1-link=Jonathan M. Bloom |editor2-link=Sheila Blair|page=309|date=23 March 2009}}</ref> 1960ع واري ڏهاڪي ۾ اسلام آباد کي ڪيترن ئي سببن جي بنياد تي [[گاديءَ جو شهر#علامتي گاديءَ جو هنڌ|اڳڀرو گاديءَ جو شهر]] طور تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=City of Islamabad |url=http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |publisher=Capital Development Authority, Govt. of Pakistan |access-date=17 October 2014 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20141012210555/http://www.islamabad.gov.pk/islamabad/default.asp |archive-date=12 October 2014 }}</ref> ڪراچي ملڪ جي ڏاکڻي پڇاڙيءَ تي [[عرب سمنڊ]] جي ڪناري تي واقع هو. پاڪستان کي اهڙي گاديءَ جي ضرورت هئي جيڪا ملڪ جي سڀني حصن کان آسانيءَ سان پهچ ۾ هجي.<ref name="New Orient">{{cite journal|title=New Orient|year=1965|volume=4–6|page=565|journal=Czechoslovak Society for Eastern Studies|location=Prague|issn=0548-6408|oclc=2264893}}</ref><ref name=Weightman>{{cite book|title=Dragons and Tigers: A Geography of South, East, and Southeast Asia|publisher=Wiley|isbn=978-0470876282|url=https://books.google.com/books?id=qeBfed17zxEC&pg=PA187|author=Barbara A. Weightman|edition=3rd|page=146|date=15 March 2011}}</ref> ڪراچي، جيڪو هڪ واپاري مرڪز پڻ هو، حڪومتي معاملن ۾ واپاري مفادن جي مداخلت سبب به مناسب نہ سمجھيو ويو.<ref name=Saxon/> اسلام آباد لاءِ چونڊيل نئون هنڌ [[جنرل هيڊڪوارٽرز (پاڪستان آرمي)|فوجي هيڊڪوارٽر]] راولپنڊي ۽ اتر ۾ تڪراري [[ڪشمير]] جي پاڪستاني انتظام هيٺ علائقن جي وڌيڪ ويجهو هو.<ref name="Pakistan net"/> [[ڪونسٽنٽينوس اپوسٽولوس ڊوڪسيادس]] جي اڳواڻيءَ ۾ يوناني معمارن جي هڪ فرم شهر جو ماسٽر پلان تيار ڪيو، جيڪو [[گرڊ منصوبو]] تي ٻڌل ٽڪنڊي شڪل ۾ هو، جنهن جو چوٽي وارو حصو [[مارگلا ٽڪرين]] ڏانهن هو. پاڪستاني قانونسازن اسلام آباد کي [[چنڊي ڳڙهه]] جو هم منصب قرار ڏنو، جنهن جي [[جديديت (معماري)|جديد طرزِ تعمير]] کان هو متاثر هئا، ۽ ٻنهي شهرن ۾ خيالي لحاظ کان مشابهت موجود آهي.<ref>{{cite book |last=Daechsel |first=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |date=2015 |pages=221–223 |publisher=[[ڪيمبرج يونيورسٽي پريس]] |isbn= 9781107298033 }}</ref> گاديءَ جو هنڌ سڌو سنئون ڪراچيءَ مان اسلام آباد منتقل نہ ڪيو ويو؛ پهرين ان کي 1960ع واري ڏهاڪي جي شروعات ۾ عارضي طور راولپنڊي منتقل ڪيو ويو، ۽ پوءِ 1966ع ۾ جڏهن بنيادي ترقياتي ڪم مڪمل ٿيا تہ اسلام آباد منتقل ڪيو ويو.<ref name="Maneesha Tikekar">{{cite book|title=Across the Wagah: An Indian's Sojourn in Pakistan|publisher=Promilla|isbn=978-8185002347|pages=23–62|url=https://books.google.com/books?id=HGqsWktyFcEC&pg=PA23|author=Maneesha Tikekar|date=1 January 2004}}</ref> 1981ع ۾ اسلام آباد پنجاب صوبي کان الڳ ٿي ڪيپيٽل ٽيريٽري بڻيو. عالمي شهرت يافته معمارن جهڙوڪ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] ۽ [[جيو پونٽي]] پڻ شهر جي ترقي سان لاڳاپيل رهيا آهن. ===تازي تاريخ=== [[File:Islamabad Metro Bus.JPG|thumb|[[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]]، جيڪا 2015ع ۾ اسلام آباد کي پاڙيسري [[راولپنڊي]] سان ڳنڍڻ لاءِ تعمير ڪئي وئي.]] اسلام آباد پاڪستان جي هر حصي مان ماڻهن کي متوجهه ڪيو آهي، جنهن سبب اهو پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ ڪاسموپوليٽن ۽ شهري بڻيل شهرن مان هڪ آهي. گاديءَ واري شهر جي حيثيت سان هن ڪيترين ئي اهم گڏجاڻين جي ميزباني ڪئي آهي، جهڙوڪ 2004ع ۾ [[ڏکڻ ايشيائي علائقائي سهڪار تنظيم]] جي سربراهي اجلاس.<ref>{{cite web|title=Islamabad making history|author=DAWN News|url=https://www.dawn.com/news/390736/sinha-sees-winds-of-change-in-region-islamabad-making-history|date=4 January 2004|access-date=29 September 2009|archive-date=13 October 2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20081013071727/http://www.dawn.com/2004/01/04/top5.htm|url-status=live}}</ref> شهر کي [[2005ع ڪشمير زلزلو|2005ع جي ڪشمير زلزلي]] سبب نقصان پهتو، جنهن جي شدت 7.6 هئي.<ref>{{cite news|url=https://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|title=Quake's terrible toll is revealed|date=9 October 2005|access-date=5 May 2010|work=BBC News|archive-date=24 February 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070224145831/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/south_asia/4323008.stm|url-status=live}}</ref> اسلام آباد ڪيترن ئي دهشتگرد حملن جو پڻ شڪار رهيو آهي، جن ۾ جولاءِ 2007ع جو [[لال مسجد جو گهيرو]]، جون 2008ع جو [[2008ع اسلام آباد ۾ ڊينش سفارتخاني تي بم حملو|ڊينش سفارتخاني تي بم حملو]]، ۽ سيپٽمبر 2008ع جو [[اسلام آباد ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو|ميريئٽ هوٽل بم ڌماڪو]] شامل آهن.<ref>{{cite web|url=http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|title=Timeline of Suicide Blasts in Islamabad|author=OhmyNews|access-date=25 October 2009|archive-date=19 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120119160136/http://english.ohmynews.com/articleview/article_view.asp?menu=c10400&no=383721&rel_no=1|url-status=dead}}</ref> 2011ع ۾ شهر ۾ چار دهشتگرد واقعا پيش آيا، جن ۾ چار ماڻهو مارجي ويا، جن ۾ پنجاب جي گورنر [[سلمان تاثير]] جو قتل پڻ شامل هو.<ref name="2011 terrorism">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/685609/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year|title=Islamabad saw four terror attacks last year|author=Munawer Azeem|date=5 January 2012|newspaper=Dawn|access-date=2 July 2012|location=Islamabad|archive-date=17 January 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117005107/http://dawn.com/2012/01/05/islamabad-saw-four-terror-attacks-last-year/|url-status=live}}</ref> علائقي جي پهرين عوامي ٽرانزٽ لائين [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] جي تعمير فيبروري 2014ع ۾ شروع ٿي ۽ مارچ 2015ع ۾ مڪمل ٿي. راولپنڊي ڊولپمينٽ اٿارٽي هن منصوبي کي تقريباً 24 ارب رپين جي لاڳت سان تعمير ڪيو، جنهن جو خرچ وفاقي حڪومت ۽ پنجاب صوبي جي حڪومت ٻنهي گڏجي برداشت ڪيو.<ref>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|title=Shahbaz to inaugurate work on Metro Bus Service on Feb 28|work=Dawn|access-date=14 March 2016|date=28 January 2014|archive-date=4 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304031745/http://www.dawn.com/news/1083242/shahbaz-to-inaugurate-work-on-metro-bus-service-on-feb-28|url-status=live}}</ref> ==جاگرافي== {{main|اسلام آباد جي جاگرافي}} <gallery mode="packed" heights="100"> File:Islamabad from Satellite.jpg|[[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] سان اتر ۾ اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي جو سيٽلائيٽ منظر. File:Faisal Masjid seen from Margalla Hills.jpg|مارگلا ٽڪريون، اسلام آباد File:ALI_MUJTABA_WLM2015_FAISAL_MOSQUE_DSC_1542_m.jpg|اسلام آباد جو سرسبز شهري منظر مارگلا ٽڪرين سان ملي وڃي ٿو File:FaisalMosqueAfterRain.jpg|اسلام آباد جو سرسبز منظرنامو File:Ataturk Avenue - Islamabad.JPG|اسلام آباد جا پن ڇاڻيندڙ وڻ سرءُ جي موسم ۾ رنگ بدلائين ٿا </gallery> اسلام آباد [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[پوٺوهار پليٽو]] جي اترئين ڪناري ۽ مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ سمنڊ جي سطح کان اٽڪل {{convert|540|m}} مٿي واقع آهي.<ref name="D. Brunn">{{cite book|title=Cities of the World: World Regional Urban Development|year=2003|publisher=Rowman & Littlefield Publishers|isbn=978-0847698981|pages=[https://archive.org/details/citiesofworld00stan/page/368 368]–369|url=https://archive.org/details/citiesofworld00stan|url-access=registration|author=Stanley D. Brunn|edition=3rd|author2=Jack F. Williams |author3=Donald J. Zeigler|chapter=Cities of South Asia}}</ref><ref>{{cite web|title=Islamabad Airport|publisher=Climate Charts|url=http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|access-date=28 August 2009|archive-date=22 July 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090722121742/http://www.climate-charts.com/Locations/p/PK41571.php#data|url-status=live}}</ref> جديد گاديءَ وارو شهر ۽ راولپنڊي جو قديم [[گکڙ|گکڙ]] شهر گڏجي هڪ [[شهري ميلاپ]] ٺاهين ٿا ۽ عام طور تي ٽوئن سٽيز سڏجن ٿا.<ref name="Yasmeen Niaz">{{cite book|title=Pakistan: A Global Studies Handbook|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1851098019|url=https://books.google.com/books?id=OTMy0B9OZjAC&pg=PA299|author=Yasmeen Niaz Mohiuddin|edition=1st|access-date=1 July 2012|page=299|date=27 November 2006}}</ref><ref name=Saxon>{{cite news|title=New Capital City With an Industrial Twin|url=https://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|access-date=1 July 2012|newspaper=The New York Times|date=11 April 1988|author=Wolfgang Saxon|archive-date=9 May 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130509230358/http://www.nytimes.com/1988/04/11/world/new-capital-city-with-an-industrial-twin.html|url-status=live}}</ref> شهر جي اتر اوڀر ۾ نوآبادياتي دور جو ٽڪريءَ وارو تفريحي مقام [[مري]] واقع آهي، ۽ اتر ۾ [[خيبر پختونخوا]] جو [[هريپور ضلعو]] آهي. [[ڪهوٽا]] ڏکڻ اوڀر ۾، [[ٽيڪسيلا]]، [[واهه ڪينٽ]]، ۽ [[اٽڪ ضلعو]] اتر اولهه ۾، [[گوجر خان]]، [[روات، اسلام آباد|روات]]، ۽ [[مندرہ]] ڏکڻ اوڀر ۾، ۽ [[راولپنڊي]] جو وڏو شهر ڏکڻ ۽ ڏکڻ اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد [[مظفرآباد]] کان {{convert|120|km}} ڏکڻ اولهه، [[پشاور]] کان {{convert|185|km}} اوڀر، ۽ [[لاهور]] کان {{convert|295|km}} اتر اولهه ۾ واقع آهي. اسلام آباد {{convert|906|km2}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>Butt, M. J., Waqas, A., Iqbal, M, F., Muhammad., G., and Lodhi, M. A. K., 2011, "Assessment of Urban Sprawl of Islamabad Metropolitan Area Using Multi-Sensor and Multi-Temporal Satellite Data." ''[[Arabian Journal For Science and Engineering]]''. Digital Object Identifier (DOI): 10.1007/s13369-011-0148-3.</ref> وڌيڪ {{convert|2717|km2}} ايراضي مخصوص علائقي طور سڃاتي وڃي ٿي، جنهن ۾ اتر ۽ اتر اوڀر ۾ مارگلا ٽڪريون آهن. شهر جو ڏاکڻو حصو لهرائيندڙ ميدان آهي. ان مان [[ڪورنگ ندي|ڪورنگ ندي]] وهندي آهي، جنهن تي [[راول ڍنڍ#راول ڍنڍ ڊيم جون خاصيتون|راول ڊيم]] واقع آهي. ===آبهوا=== {{Main|اسلام آباد جي آبهوا}} [[File:Margalla_Hills_Islamabad.jpg|thumb|اسلام آباد جي سالياني برسات شهر جي ٽڪرين ۾ سرسبز ٻيلن جي واڌ کي ممڪن بڻائي ٿي.]] اسلام آباد ۾ [[مرطوب نيم گرم آبهوا]] ([[ڪوپن آبهوا درجا بندي|ڪوپن]]: Cwa) آهي، جنهن ۾ پنج موسمون آهن: سيارو (نومبر–فيبروري)، بهار (مارچ ۽ اپريل)، اونهارو (مئي ۽ جون)، برساتي چوماسي (جولاءِ ۽ آگسٽ) ۽ سرءُ (سيپٽمبر ۽ آڪٽوبر). سڀ کان گرم مهينو جون آهي، جنهن ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد معمول موجب {{Convert|38|C|F|1}} کان وڌي وڃي ٿو. سڀ کان وڌيڪ آلو مهينو جولاءِ آهي، جنهن ۾ ڳريون برساتون ۽ شام جا [[گجگوڙ وارا طوفان]] ٿيندا آهن، جن سان [[بادل ڦاٽڻ]] ۽ ٻوڏ جو امڪان هوندو آهي. سڀ کان ٿڌو مهينو جنوري آهي. اسلام آباد جي [[مقامي آبهوا]] کي ٽن مصنوعي ذخيرن: [[راول ڍنڍ|راول]]، [[سملي ڍنڍ|سملي]]، ۽ [[خانپور ڊيم]] وسيلي منظم ڪيو وڃي ٿو. آخري ذخيرو [[هارو ندي]] تي [[خانپور (اين ڊبليو ايف پي)|خانپور]] شهر جي ويجهو، اسلام آباد کان اٽڪل {{convert|40|km}} پري واقع آهي. سملي ڊيم اسلام آباد کان {{convert|30|km}} اتر ۾ آهي. شهر جا {{convert|220|acre}} حصا [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهن. لوئي ڀير ٻيلو [[اسلام آباد هاءِ وي]] سان گڏ واقع آهي، جيڪو {{convert|1087|acre}} ايراضيءَ تي پکڙيل آهي.<ref>{{cite web|title=Urban growth monitoring along Islamabad Highway|publisher=GIS Development|url=http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|access-date=29 August 2009|archive-date=24 September 2015|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924022334/http://www.gisdevelopment.net/application/urban/agglomeration/ma03112a.htm|url-status=live}}</ref> سڀ کان وڌيڪ ماهوار برسات {{convert|743.3|mm|in|abbr=on}} جولاءِ 1995ع دوران رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="pakmet.com.pk">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|access-date=14 January 2012|title=Climate Records: Islamabad|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112060839/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm|archive-date=12 January 2012}}</ref> سياري ۾ عام طور صبح جو گهڻو ڪوهيڙو ۽ منجهند جو سج هوندو آهي. شهر ۾ گرمي پد نرم رهي ٿو، جڏهن تہ ويجهن ٽڪريءَ وارن تفريحي هنڌن جي وڌيڪ اوچائي وارن هنڌن، خاص طور تي [[مري]] ۽ [[نٿيا گلي]] تي برفباري ٿيندي آهي. گرمي پد جنوري ۾ {{convert|13|C|F|}} کان جون ۾ {{convert|38|C|F}} تائين هوندو آهي. سڀ کان وڌيڪ رڪارڊ ٿيل گرمي پد 23 جون 2005ع تي {{convert|46.6|C|F}} هو، جڏهن تہ سڀ کان گهٽ گرمي پد 17 جنوري 1967ع تي {{convert|−6.0|C|F|1}} هو.<ref name="archived-pakmet">{{cite web|url=http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-url=https://web.archive.org/web/20100613053217/http://www.pakmet.com.pk/cdpc/Climate/Islamabad_Climate_Data.txt|archive-date=13 June 2010|date=13 June 2010|access-date=15 January 2012|title=Best Housing Societies in Islamabad to Invest in 2022 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|title=Average Conditions, Islamabad, Pakistan|access-date=25 September 2009|archive-date=13 February 2006|archive-url=https://web.archive.org/web/20060213002216/http://www.bbc.co.uk/weather/world/city_guides/results.shtml?tt=TT002680|url-status=dead}}</ref> شهر مان نظر ايندڙ ٽڪرين جي چوٽين تي ڪڏهن ڪڏهن هلڪي برفباري ٿيندي آهي، جيتوڻيڪ اها ناياب آهي.<ref>{{cite web|title=Margalla hills receive snowfall after decade|date=11 February 2016 |url=https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|access-date=30 September 2021|archive-date=30 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210930154510/https://www.geo.tv/latest/101036-Margalla-hills-receive-snowfall-after-decade|url-status=live}}</ref> شهر پاڻ ۾ برفباري نہ ٿيندي آهي. 23 جولاءِ 2001ع تي اسلام آباد ۾ صرف 10 ڪلاڪن اندر رڪارڊ ٽوڙ {{convert|620|mm|in|abbr=on}} برسات پئي. اها گذريل 100 سالن ۾ اسلام آباد جي سڀ کان ڳري برسات هئي ۽ 24 ڪلاڪن اندر سڀ کان وڌيڪ برسات پڻ هئي.<ref>{{cite web|title=Severe Storms on dated 23rd July 2001 Islamabad, Pakistan|publisher=Abdul Hameed, Director Pakistan Meteorological Department|url=http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|access-date=21 July 2009|archive-date=29 February 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120229004924/http://www.essl.org/ECSS/2007/abs/02-Case-study/sheikh-1-sec02.oral.pdf|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Weather Log&nbsp;– July 21–31, 2001|publisher=National Climatic Data Center|date=6 August 2001|url=http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|access-date=21 July 2009|archive-date=24 March 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120324083743/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/extremes/2001/july/extremes0701.html|url-status=live}}</ref> پاڻي جي فراهمي تي دٻاءُ آهي، جنهن سبب [[غازي بروٿا پاڻي فراهمي منصوبو]] جهڙيون تجويزون سامهون آيون آهن. {{Islamabad weatherbox}} ==شھري منظرنامو== [[File:Islamabad Zone Map.png|thumb|اسلام آباد جا زون]] ===شهري انتظاميا=== {{See also|اسلام آباد جو ميئر|اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن|ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (اسلام آباد)}} [[آئي سي ٽي انتظاميا|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري (آئي سي ٽي) انتظاميا]]، جيڪا عام طور آئي سي ٽي انتظاميا سڏجي ٿي، وفاقي گاديءَ واري هنڌ جي شهري انتظاميا ۽ قانون لاڳو ڪندڙ بنيادي اداري طور ڪم ڪري ٿي. شهر جي مقامي حڪومتي اداري کي [[اسلام آباد ميٽروپوليٽن ڪارپوريشن]] (آءِ ايم سي) چيو وڃي ٿو، جنهن کي ڪيپيٽل ڊولپمينٽ اٿارٽي (سي ڊي اي) جي مدد حاصل آهي، جيڪا شهر جي منصوبابندي، ترقي، تعمير ۽ انتظام جي نگراني ڪري ٿي.<ref name="TN">{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|title=70% CDA employees to be transferred to Islamabad Metropolitan Corporation|work=The Nation|date=2 March 2016|access-date=9 September 2016|first=Muhammad|last=Anis|archive-date=19 September 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160919022736/https://www.thenews.com.pk/print/102224-70-CDA-employees-to-be-transferred-to-Islamabad-Metropolitan-Corporation|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=CDA|author=CDA Official site|url=http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905214400/http://www.cda.gov.pk/cda-latest/files/file.asp?var=aboutus|archive-date=5 September 2009}}</ref> اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري کي اٺن زونن ۾ ورهايو ويو آهي: انتظامي زون، تجارتي ضلعو، تعليمي سيڪٽر، صنعتي سيڪٽر، سفارتي علائقو، رهائشي علائقا، ٻهراڙي وارا علائقا، ۽ سرسبز علائقو.<ref name="Islamabad.com">{{cite web|title=The Idea of Islamabad|publisher=TheIslamabad.com|url=http://www.theislamabad.com/|access-date=28 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090910064024/http://www.theislamabad.com/|archive-date=10 September 2009|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد شهر پنجن وڏن زونن ۾ ورهايل آهي: زون I، زون II، زون III، زون IV، ۽ زون V. انهن مان زون IV ايراضيءَ جي لحاظ کان سڀ کان وڏو آهي.<ref name="map" /> زون I ۾ گهڻو ڪري مڪمل ترقي يافته رهائشي سيڪٽر شامل آهن، جڏهن⁠تہ زون II ۾ اڻ ترقي يافته رهائشي سيڪٽر آهن. هر رهائشي سيڪٽر کي الفابيٽ جي هڪ حرف ۽ هڪ انگ سان سڃاتو وڃي ٿو، ۽ اهو تقريباً 2&nbsp;km&nbsp;× 2&nbsp;km ({{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi&nbsp;× {{Frac|1|1|4}}&nbsp;mi) ايراضيءَ تي مشتمل هوندو آهي. سيڪٽرن کي A کان I تائين حرف ڏنا ويا آهن، ۽ هر سيڪٽر کي وڌيڪ چار نمبر وار ذيلي سيڪٽرن ۾ ورهايو ويو آهي.<ref name="S. Hull">{{cite book|title=Government of Paper: The Materiality of Bureaucracy in Urban Pakistan|publisher=University of California Press|isbn=978-0520272156|url=https://books.google.com/books?id=2ZqVvQN9PTwC&pg=PA50|author=Matthew S. Hull|edition=1st|access-date=4 July 2012|page=50|date=5 June 2012}}</ref> {| class="toccolours" cellpadding="3" cellspacing="0" style="float:right; margin:0 0 1em 1em; font-size:90%;" |- ! colspan="3" style="background:#ace1af; text-align:center;"| اسلام آباد جا زون |- ! rowspan="2" style="text-align:center;"| زون ! colspan="2" style="text-align:center;"| ايراضيو |- ! style="text-align:center;"| ايڪڙ ! style="text-align:center;"| ڪلوميٽر<sup>2</sup> |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| I | {{convert|54958.25|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| II | {{convert|9804.92|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| III | {{convert|50393.01|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| IV | {{convert|69814.35|acre|km2|disp=tablecen}} |- | style="text-align:center;"| V | {{convert|39029.45|acre|km2|disp=tablecen}} |- | colspan=3| |- | style="text-align:center;"| ذريعو: || لاهور ريئل اسٽيٽ<ref name="map">{{cite web|title=Map of Islamabad|author=DHA Lahore|url=http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100214070456/http://www.lahorerealestate.com/Maps/Islamabad%20Master%20Map.jpg|archive-date=14 February 2010}}</ref> |} {{Clear}} ===سيڪٽر=== {{main|اسلام آباد جا سيڪٽر}} [[File:Islamabad map.png|thumb|اسلام آباد جا پنج زون ۽ سيڪٽر]] سيريز A، B، ۽ C اڃا تائين مڪمل ترقي يافته ناهن. D سيريز ۾ ست سيڪٽر (D-11 کان D-17 تائين) آهن،<ref name="map" /> جن مان صرف D-12 مڪمل طور ترقي يافته آهي. هي سيريز [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع آهي.<ref name="Islamabad.com" /> E سيڪٽرن جا نالا E-7 کان E-17 تائين آهن.<ref name="map" /> ڪيترائي پرڏيهي ۽ سفارتي عملدار انهن سيڪٽرن ۾ رهائش پذير آهن.<ref name="Islamabad.com" /> شهر جي ترميم ٿيل ماسٽر پلان ۾، سي ڊي اي فيصلو ڪيو آهي تہ سيڪٽر E-14 ۾ [[فاطمه جناح پارڪ]] جي طرز تي هڪ پارڪ تيار ڪيو وڃي. سيڪٽر E-8 ۽ E-9 ۾ [[بحريا يونيورسٽي]]، [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، ۽ [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]] جا ڪيمپس واقع آهن.<ref>{{cite web|title=Official website|author=Bahria University|url=http://bci.edu.pk/index.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100301122834/http://www.bci.edu.pk/index.aspx|archive-date=1 March 2010}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=Air University|url=http://www.au.edu.pk/#|access-date=26 September 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20100208205245/http://www.au.edu.pk/|archive-date=8 February 2010|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=Official website|author=National Defence University|url=http://www.ndu.edu.pk/|access-date=25 September 2021|archive-date=21 September 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210921014444/https://ndu.edu.pk/|url-status=live}}</ref> F ۽ G سيريز ۾ سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته سيڪٽر موجود آهن. F سيريز ۾ F-5 کان F-17 تائين سيڪٽر شامل آهن؛ ڪجهه سيڪٽر اڃا به اڻ ترقي يافته آهن.<ref name="map" /> F-5 اسلام آباد ۾ سافٽ ويئر صنعت لاءِ اهم سيڪٽر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ هتي ٻه سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪ موجود آهن. مڪمل F-9 سيڪٽر [[فاطمه جناح پارڪ]] سان ڍڪيل آهي. [[دي سينٽورس (عمارت)|سينٽورس ڪمپليڪس]] F-8 سيڪٽر جي اهم سڃاڻپ آهي.<ref name="Islamabad.com" /> G سيڪٽرن کي G-5 کان G-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map" /> ڪجهه اهم هنڌن ۾ G-5 ۾ [[جناح ڪنوينشن سينٽر]] ۽ [[سرينا هوٽلز|سرينا هوٽل]]، G-6 ۾ [[لال مسجد، اسلام آباد|لال مسجد]]، G-8 ۾ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]، جيڪو گاديءَ واري هنڌ جو سڀ کان وڏو طبي مرڪز آهي،<ref name="Islamabad.com" /> ۽ G-9 ۾ ڪراچي ڪمپني شاپنگ سينٽر شامل آهن. H سيڪٽرن کي H-8 کان H-17 تائين نمبر ڏنا ويا آهن.<ref name="map"/> H سيڪٽر گهڻو ڪري تعليمي ۽ صحت جي ادارن لاءِ مخصوص آهن. [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]] سيڪٽر H-12 جي وڏي حصي تي مشتمل آهي.<ref name="Islamabad.com"/> I سيڪٽرن کي I-8 کان I-18 تائين نمبر ڏنا ويا آهن. I-8 کان سواءِ، جيڪو هڪ ترقي يافته رهائشي علائقو آهي، باقي سيڪٽر بنيادي طور صنعتي زون جو حصو آهن. I-9 جا ٻه ذيلي سيڪٽر ۽ [[I-10، اسلام آباد|I-10]] جو هڪ ذيلي سيڪٽر صنعتي علائقن طور استعمال ٿين ٿا. سي ڊي اي سيڪٽر I-18 ۾ اسلام آباد ريلوي اسٽيشن ۽ سيڪٽر I-17 ۾ صنعتي شهر قائم ڪرڻ جي منصوبابندي ڪري رهي آهي.<ref name="Islamabad.com"/> زون III گهڻو ڪري مارگلا ٽڪرين ۽ [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] تي مشتمل آهي. [[راول ڍنڍ]] هن زون ۾ واقع آهي. زون IV ۽ V اسلام آباد پارڪ ۽ شهر جي ٻهراڙي وارن علائقن تي مشتمل آهن. [[سوان ندي]] زون V ذريعي شهر ۾ داخل ٿئي ٿي.<ref name="map"/> [[File:Islamabad skyline.jpg|thumbnail|اسلام آباد جو افق]] === اسلام آباد–راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو === {{main|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو}} جڏهن 1960ع ۾ اسلام آباد جو ماسٽر پلان تيار ڪيو ويو، تہ اسلام آباد ۽ راولپنڊي کي ڀرپاسي وارن علائقن سان گڏ ضم ڪري هڪ وڏو [[ميٽروپوليٽن علائقو]] ٺاهڻ جو منصوبو هو، جنهن کي اسلام آباد/راولپنڊي ميٽروپوليٽن ايريا سڏيو وڃي ها. هن علائقي ۾ ترقي يافته ٿيندڙ اسلام آباد، راولپنڊي جو پراڻو نوآبادياتي فوجي شهر، ۽ مارگلا هِلز نيشنل پارڪ سميت ڀرپاسي جا ٻهراڙي وارا علائقا شامل ٿيڻا هئا.<ref name="Dulyapak">{{cite book|title=Engineering Earth: The Impacts of Megaengineering Projects|publisher=Springer|isbn=978-9048199198|chapter-url=https://books.google.com/books?id=mEyjMx7EV8IC&pg=PA1041|author=Dulyapak Preecharushh|edition=1st|editor=Stanley D. Brunn|page=1041|chapter=Myanmar's New Capital City of Naypyidaw|date=6 April 2011}}</ref><ref name="Isocarp">{{cite web|author=Muhammad|title=Planning of Islamabad and Rawalpindi|url=http://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=4 April 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20230404210301/https://www.isocarp.net/Data/case_studies/720.pdf|url-status=live}}</ref> بهرحال، اسلام آباد شهر [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] جو حصو آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]]، [[راولپنڊي ضلعو|راولپنڊي ضلعي]] جو حصو آهي، جيڪو [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] صوبي ۾ شامل آهي.<ref name="USgov_pub">{{Cite journal|last=Sheikh|first=Iqbal M.|author2=Van S. Williams|author3=S. Qamer Raza|author4=Kanwar S.A. Khan|title=Environmental Geology of the Islamabad-Rawalpindi Area, Northern Pakistan|journal=Regional Studies of the Potwar Plateau Area, Northern Pakistan|publisher=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|url=https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|access-date=28 August 2009|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020155628/https://pubs.usgs.gov/bul/2078/B2078_chapter_G.pdf|url-status=live}}</ref> شروعات ۾ تجويز ڏني وئي هئي تہ اهي ٽي علائقا چار وڏين شاهراهن ذريعي ڳنڍيا وڃن: مري هاءِ وي، [[اسلام آباد هاءِ وي]]، سوان هاءِ وي، ۽ ڪيپيٽل هاءِ وي. بهرحال، هن وقت تائين صرف ٻه شاهراهون تعمير ٿيون آهن: [[ڪشمير هاءِ وي]] (اڳوڻي مري هاءِ وي) ۽ اسلام آباد هاءِ وي.<ref name="Isocarp"/> مارگلا ايونيو جي تعمير جا منصوبا پڻ جاري آهن.<ref>{{cite web|title=Margalla Avenue to benefit commuters of KPK, traffic on Kashmir Highway|url=http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|work=OnePakistan|access-date=7 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304113900/http://pakistan.onepakistan.com.pk/news/city/islamabad/102558-margalla-avenue-to-benefit-commuters-of-kpk-traffic-on-kashmir-highway-chairman-cda.html|archive-date=4 March 2016|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد سمورين حڪومتي سرگرمين جو مرڪز آهي، جڏهن⁠تہ راولپنڊي صنعتي، تجارتي ۽ فوجي سرگرمين جو مرڪز آهي. ٻنهي شهرن کي ڀيڻ شهر سمجھيو وڃي ٿو ۽ اهي هڪ ٻئي تي گهڻو دارومدار رکن ٿا.<ref name="Dulyapak"/> <gallery mode="packed" heights="100"> File:Icons of Islamabad.jpg|[[دي سينٽورس]] جو فضائي منظر File:Pak Secretariat buildings,Islamabad by Usman Ghani.jpg|[[پاڪستان سيڪريٽريٽ]] File:Crescent and Star Monument.jpg|[[شڪرپڙيان]] جي شروعات ڀرسان ستارو ۽ هلال يادگار File:Glorious Sunset in Islamabad.jpg|[[ليڪ ويو پارڪ]] مٿان سج لهڻ جو منظر File:Blue Area, Islamabad.png|بلو ايريا، شهر جو تجارتي مرڪز. File:Constitution Avenue.jpg|[[آئين ايونيو (اسلام آباد)|آئين ايونيو]] File:Said Pur Village.jpg|[[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور ڳوٺ]] </gallery> ===معماري=== {{See also|اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن جي فهرست}} [[File:Dewan Masjid Islamabad.jpg|thumb|ديوان مسجد اسلام آباد]] [[File:F9 islamabad.jpg|thumb|200px|F-9 پارڪ ۾ يادگار|left]] اسلام آباد جي معماري جديديت ۽ قديم [[اسلامي فنِ تعمير]] سان گڏ علائقائي روايتن جو ميلاپ آهي. سعودي-پاڪ ٽاور جديد فنِ تعمير ۽ روايتي طرز جي گڏجڻ جو هڪ مثال آهي. هلڪي ڀوري رنگ واري هن عمارت کي اسلامي روايت مطابق نيري ٽائيلن سان سينگاريو ويو آهي، ۽ اها اسلام آباد جي بلند ترين عمارتن مان هڪ آهي. اسلامي ۽ جديد فنِ تعمير جي گڏيل مثالن ۾ [[پاڪستان يادگار]] ۽ [[فيصل مسجد]] پڻ شامل آهن. ٻين نمايان عمارتن ۾ [[جيو پونٽي]] جي تيار ڪيل سيڪريٽريٽ ڪمپليڪس، [[مغل فنِ تعمير]] تي ٻڌل وزيراعظم سيڪريٽريٽ، ۽ [[ايڊورڊ ڊوريل اسٽون]] پاران تيار ڪيل [[پاڪستان قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] شامل آهن.<ref name="M. Bloom"/> پاڪستان يادگار جي وڏين پنکڙين جي اندرين حصي تي ٺهيل نقش نگاري اسلامي فنِ تعمير تي ٻڌل آهي.<ref>[http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 National Monument&nbsp;— a symbol of unity] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090115205228/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2007%5C03%5C30%5Cstory_30-3-2007_pg11_2 |date=15 January 2009 }}. Daily Times. 30 March. Retrieved 23 March 2008</ref> شاهه فيصل مسجد جديد فنِ تعمير ۽ روايتي وڏي ٽڪنڊي نما نماز هال ۽ چئن مينارن جي امتزاج جو نمونو آهي، جنهن کي ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] ڊزائن ڪيو ۽ [[سعودي عرب]] جي [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود|شاهه فيصل]] جي مالي مدد سان تعمير ڪيو ويو.<ref name="Lee Palmer">{{cite book|title=The A to Z of Architecture|publisher=Scarecrow Press|isbn=978-0810868953|url=https://books.google.com/books?id=diPlsp8g5NsC&pg=PA149|author=Allison Lee Palmer|access-date=1 July 2012|page=149|date=12 October 2009}}</ref> فيصل مسجد جي فنِ تعمير غيرمعمولي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان ۾ گنبذ موجود ناهي. اها عربي، ترڪي، ۽ مغل فنِ تعمير جي روايتن جو ميلاپ آهي.<ref>{{cite web|title=Faisal Mosque |author=Archnet |url=http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110503231203/http://archnet.org/library/sites/one-site.jsp?site_id=864 |archive-date= 3 May 2011 }}</ref> [[دي سينٽورس (عمارت)|دي سينٽورس]] اسلام آباد ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ مثال آهي. ستارن واري هوٽل کي [[ڊبليو ايس ائٽڪنز پي ايل سي]] ڊزائن ڪيو. [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاورز]] پڻ شهر ۾ جديد فنِ تعمير جو هڪ ٻيو مثال آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Stock Exchange Towers|author=Islamabad Stock Exchange-Official Website|url=http://www.ise.com.pk/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050204100603/http://www.ise.com.pk/|archive-date=4 February 2005}}</ref> ==آبادي انگ اکر== {{Historical populations |title = |align = |direction = |width = |state = |shading = |pop_name = |percentages = |footnote = |source =<ref name="pocketbook2006">{{cite book|last1=Elahi|first1=Asad|year=2006|chapter=2: Population|chapter-url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/other/pocket_book2006/2.pdf|title=Pakistan Statistical Pocket Book 2006|url=http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|publisher=Government of Pakistan |department=Statistics Division|place=Islamabad, Pakistan|publication-date=2006|page=28|access-date=29 March 2018|archive-date=30 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180330211332/http://www.pbs.gov.pk/content/pakistan-statistical-pocket-book-2006|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|title=SALIENT FEATURES OF FINAL RESULTS CENSUS-2017|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|access-date=20 May 2021|archive-date=29 August 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210829194924/https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files//population_census/sailent_feature_%20census_2017.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="census2017">{{cite report|year=2017|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=29 August 2017|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|page=13|access-date=29 March 2018}}</ref> |1972 |77000 |1981 |204000 |1998 |529180 |2017 |1,009,003 |2023|1,108,872}} {{Clear}} ===ٻولي=== {{Pie chart |caption = اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون ٻوليون ([[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع]])<ref>{{cite web |publisher=Pakistan Bureau of Statistics |title=TABLE 11 – POPULATION BY MOTHER TONGUE, SEX AND RURAL/ URBAN |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_11_national.pdf|access-date=20 July 2024}}</ref> |label1 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] |value1 = 50.56 |color1 = crimson |label2 = [[پشتو]] |value2 = 18.21 |color2 = gold |label3 = [[اردو]] |value3 = 15.71 |color3 = darkgreen |label4 = [[هندڪو]] |value4 = 6.16 |color4 = wheat |label5 = [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]] |value5 = 2.27 |color5 = pink |label6 = [[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]] |value6 = 2.02 |color6 = red |label7 = [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] |value7 = 0.93 |color7 = saddlebrown |label8 = [[بلتي ٻولي|بلتي]] |value8 = 0.34 |color8 = black |label9 = [[شينا ٻولي|شينا]] |value9 = 0.31 |color9 = aqua |label10 = [[سنڌو ڪوهستاني|ڪوهستاني]] |value10 = 0.21 |color10 = yellow |label11 = [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] |value11 = 0.19 |color11 = blue |label12 = ٻيون |value12 = 2.92 |color12 = grey |thumb=left}} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري]] موجب، [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ ڪل 2,283,244 ڳالهائيندڙن مان 1,154,540 پنجابي، 415,838 پشتو، 358,922 اردو، 140,780 هندڪو، 51,920 ڪشميري، 46,270 سرائيڪي، 21,362 سنڌي، 10,315 بلتي، 7,099 شينا، 5,016 ڪوهستاني، 4,503 بلوچي، 1,095 ميواتي، 668 براهوئي، 182 ڪلاشا ۽ 64,734 ٻيا ڳالهائيندڙ آهن. ===خواندگي=== 2010ع تائين، آباديءَ جي اڪثريت 15–64 سالن جي عمر واري گروهه ۾ هئي، يعني لڳ ڀڳ 59.38%. آباديءَ مان صرف 2.73% ماڻهو 65 سالن کان مٿي عمر جا هئا؛ 37.90% ماڻهو 15 سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref>{{cite web|title=POPULATION BY SELECTIVE AGE GROUPS |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827004028/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_age_group.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ پاڪستان جي سڀ کان وڌيڪ خواندگي شرح آهي، جيڪا 88% آهي.<ref name=PBS>{{cite web|title=Literacy Rate|url=http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|access-date=22 September 2013|archive-date=27 September 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20130927210644/http://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/pslm/publications/pslm_prov2010-11/tables/2.14a.pdf|url-status=live}}</ref> 9.8% آباديءَ انٽرميڊيئيٽ تعليم حاصل ڪئي آهي، جيڪا 11هين ۽ 12هين جماعت جي برابر آهي. 10.26% وٽ بيچلر يا برابر ڊگري آهي، جڏهن⁠تہ 5.2% وٽ ماسٽر يا برابر ڊگري آهي.<ref>{{cite web|title=Population by Level of Education |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090720044627/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/pop_education/pop_education_rural_urban.html |archive-date=20 July 2009 }}</ref> اسلام آباد جي مزدور قوت 185,213 آهي<ref>{{cite web|title=LABOR FORCE PARTICIPATION RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002727/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/labour_force.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ۽ بيروزگاري شرح 15.70% آهي.<ref>{{cite web|title=UN-EMPLOYMENT RATES |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827005129/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/unemployment_rates.pdf |archive-date=27 August 2010 }}</ref> ===مذهب=== {{See also|اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ هندو ڌرم}} {{bar box |title=اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#ddd |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|95.55}} {{bar percent|[[عيسائيت]]|blue|4.26}} {{bar percent|[[هندو ڌرم]]|orange|0.04}} {{bar percent|ٻيا|grey|0.15}} }} [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ [[اسلام]] شهر جو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 95.55% آهن. [[عيسائيت]] ٻيو سڀ کان وڏو مذهب آهي، جنهن جا پيروڪار آباديءَ جو 4.26% آهن. عيسائي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ مرڪوز آهن. [[هندو ڌرم]] جا پيروڪار 2023ع جي آدمشماري موجب آباديءَ جو 0.04% آهن.<ref>{{cite web |title=Population by Sex, Religion and Rural/Urban, Census - 2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_9_national.pdf |website=pbs.gov.pk |publisher=[[پاڪستان بيورو آف اسٽيٽسٽڪس]]}}</ref><ref>{{cite web|title=POPULATION BY RELIGION |author=Population Census Organization, Govt. of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20060617205811/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/other_tables/pop_by_religion.pdf |archive-date=17 June 2006 }}</ref> ==معيشت== {{Main|اسلام آباد جي معيشت}} [[File:Ufone and ISE Tower Islamabad.jpg|thumb|200px|يوفون ٽاور ۽ [[آءِ ايس اي ٽاور]]]] اسلام آباد پاڪستان جي معيشت ۾ خالص حصو ڏيندڙ شهر آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ملڪ جي صرف 0.8% آبادي هتي رهندي آهي، پر ان باوجود هي شهر ملڪ جي مجموعي گهريلو پيداوار (جي ڊي پي) ۾ 1% حصو ڏئي ٿو.<ref>{{cite news |url=http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |title=Pakistan &#124; Economics and extremism |work=Dawn |date=5 January 2010 |access-date=2 June 2010 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100108132730/http://www.dawn.com/wps/wcm/connect/dawn-content-library/dawn/news/pakistan/19-economics-and-extremism-hh-04 |archive-date= 8 January 2010 }}</ref> [[اسلام آباد اسٽاڪ ايڪسچينج]]، جيڪا 1989ع ۾ قائم ڪئي وئي، پاڪستان جي ٽين وڏي اسٽاڪ ايڪسچينج هئي، جيڪا [[ڪراچي اسٽاڪ ايڪسچينج]] ۽ [[لاهور اسٽاڪ ايڪسچينج]] کان پوءِ هئي، ۽ بعد ۾ ضم ٿي [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] جو حصو بڻجي وئي. هن ايڪسچينج جا 118 ميمبر هئا، جن ۾ 104 [[ڪارپوريٽ ادارو|ڪارپوريٽ ادارا]] ۽ 18 انفرادي ميمبر شامل هئا. اسٽاڪ ايڪسچينج جو روزانو اوسط واپار 10 لک شيئرن کان وڌيڪ هوندو هو.<ref>{{cite web|title=About ISE|author=ISE-Official website|url=http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110617005524/http://www.ise.com.pk/About_ISE/AboutISE.asp|archive-date=17 June 2011}}</ref> [[ورلڊ بئنڪ]] جي ''[[ڊوئنگ بزنس رپورٽ]]'' 2010ع موجب، اسلام آباد کي پاڪستان ۾ ڪاروبار شروع ڪرڻ لاءِ بهترين شهر قرار ڏنو ويو.<ref>{{cite news|url=http://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan|title=Faisalabad best place to do business in Pakistan|work=[[دي ايڪسپريس ٽربيون]]|date=30 June 2010|access-date=25 December 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226235609/https://tribune.com.pk/story/24632/faisalabad-best-place-to-do-business-in-pakistan/|url-status=live}}</ref> اسلام آباد جا ڪاروباري ادارا پاڪستان ۾ ٽيڪس ادائيگي جي حوالي سان سڀ کان وڌيڪ قانون جي پابندي ڪندڙ سمجهيا وڃن ٿا.<ref>{{cite web|title=Doing Business in Islamabad|url=http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|website=Doing Business|publisher=Doing Business (World Bank)|access-date=25 December 2017|year=2010|archive-date=25 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171225203050/http://www.doingbusiness.org/data/exploreeconomies/pakistan/sub/islamabad|url-status=live}}</ref> 2012ع بمطابق، اسلام آباد ايل ٽي يو (وڏي ٽيڪس يونٽ) 371 ارب رپين جي ٽيڪس آمدني جي ذميوار هئي، جيڪا وفاقي بورڊ آف روينيو طرفان گڏ ڪيل ڪل آمدنيءَ جو 20% هئي.<ref>{{cite web|url=http://www.brecorder.com/top-news/108-pakistan-top-news/65751-rs371bn-revenue-target-fbr-hails-ltu-islamabads-performance-.html4|title=Rs 371bn revenue target: FBR hails LTU Islamabad's performance|work=Business Recorder|date=5 July 2012|access-date=9 July 2012}}</ref> اسلام آباد ۾ [[معلومات ۽ مواصلاتي ٽيڪنالاجي]] جي شعبي ۾ واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي، جتي ٻن [[سائنس پارڪ|سافٽ ويئر ٽيڪنالاجي پارڪن]] جو اضافو ڪيو ويو، جن ۾ ڪيترين ئي قومي ۽ غيرملڪي ٽيڪنالاجي ۽ معلوماتي ٽيڪنالاجي ڪمپنين جا دفتر موجود آهن. عوامي مرڪز آئي ٽي پارڪ ۾ 36 [[معلوماتي ٽيڪنالاجي|آئي ٽي]] ڪمپنيون موجود آهن، جڏهن⁠تہ ايويڪيو ٽرسٽ ۾ 29 ڪمپنيون آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad |author=Pakistan Software Export Board |url=http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100505124938/http://www.pseb.org.pk/item/stp_islamabad |archive-date=5 May 2010 }}</ref> اسلام آباد ۾ 2020ع تائين ٽيون آئي ٽي پارڪ پڻ قائم ڪيو ويو، جيڪو [[ڏکڻ ڪوريا]] جي سهڪار سان تعمير ڪيو ويو.<ref>{{cite news|title=Islamabad to get IT Park by 2020|url=https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|access-date=25 December 2017|work=The Express Tribune|date=9 July 2017|archive-date=26 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171226033421/https://tribune.com.pk/story/1453594/islamabad-get-park-2020/|url-status=live}}</ref> ==ثقافت== اسلام آباد پاڪستان جي ٻين علائقن مان آيل ڪيترن ئي مهاجرن جو گهر آهي ۽ اتي ثقافتي ۽ مذهبي تنوع ڪافي قديم آهي. پوٺوهار جي پليٽ فارم تي ان جي مقام جي ڪري، قديم ثقافتن ۽ تمدن جا باقي بچيل آثار جهڙوڪ آرين، سوين ۽ سنڌو ماٿري جي تهذيب اڃا تائين علائقي ۾ ملي سگهي ٿي. 15 صدي عيسويءَ جو گکھر قلعو، ڦوروالا قلعو اسلام آباد جي ويجهو واقع آهي. علائقي ۾ راوت قلعو 16 صدي عيسويء ۾ گکھرن پاران تعمير ڪيو ويو ۽ گکھر جي سردار سلطان سارنگ خان جي قبر تي مشتمل آهي. سيدپور ڳوٺ جو نالو سارنگ خان جي پٽ سيد خان جي نالي تي رکيو ويو آهي. 500 سال پراڻو ڳوٺ هڪ مغل ڪمانڊر راجا مان سنگهه هندو عبادتگاهن ۾ تبديل ڪيو هو. هن ڪيترائي ننڍا تلاءَ ٺاهيا: رام ڪنڊا، سيتا ڪُنڊا، لڪشمن ڪُنڊا ۽ حنومان ڪُنڊا. علائقي ۾ هڪ ننڍڙو هندو مندر آهي جيڪو محفوظ آهي، علائقي ۾ هندو ماڻهن جي موجودگي کي ظاهر ڪري ٿو. صوفي بزرگ پير مهر علي شاهه جي درگاهه گولڙه شريف ۾ آهي، جنهن وٽ اسلام کان اڳ واري دور جو ثقافتي ورثو موجود آهي. ٻڌمت جي دور جا آثار اڃا به هن علائقي ۾ ملي سگهن ٿا. بري امام جي مزار کي مغل شهنشاهه اورنگزيب تعمير ڪرايو هو. عرس مبارڪ ۾ سڄي پاڪستان مان هزارين عقيدتمند شرڪت ڪندا آهن. تقريب اسلام آباد ۾ سڀ کان وڏي مذهبي گڏجاڻين مان هڪ آهي. 2004ع ۾ عرس ۾ 12 لک کان وڌيڪ ماڻهن شرڪت ڪئي. اسلام آباد ۾ لوڪ ورثو ميوزيم پاڪستان جي لوڪ ۽ روايتي ثقافتي ورثي جي مختلف قسم جي اظهار کي محفوظ ڪري ٿو. اهو شڪرپاريان جبلن جي ڀرسان آهي. ==سياحت== {{Main|اسلام آباد ۾ سياحت}} [[File:Faisal mosque on the eve of 27th Ramadan.jpg|thumb|[[رمضان]] دوران فيصل مسجد]] [[فيصل مسجد]]، جيڪا 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي، هڪ نمايان ثقافتي ۽ مذهبي يادگار آهي، جيڪا گهڻن سياحن کي پاڻ ڏانهن ڇڪي ٿي؛ سواءِ ملڪي سياحن جي، پرڏيهي سياح پڻ ان جي جديد اسلامي فنِ تعمير جي تشريح سبب هتي اچن ٿا، جيڪا ترڪ معمار [[ويدات دالوقائي]] تيار ڪئي هئي،<ref>{{Cite book |last=Marian Rengel |url=http://archive.org/details/pakistanprimarys00reng |title=Pakistan |date=2003 |publisher=Rosen Pub. Group |others=Internet Archive |isbn=978-0-8239-4001-1}}</ref> ۽ گڏوگڏ ان جي [[مارگلا ٽڪريون|مارگلا ٽڪرين]] جي دامن ۾ واقع هجڻ سبب پڻ. مسجد جو نالو [[فيصل بن عبدالعزيز آل سعود]]، جيڪو ان وقت [[سعودي عرب جو بادشاهه]] هو، جي نالي تي رکيو ويو، جيئن مسجد جي تعمير لاءِ سندس مالي مدد ۽ ڪردار کي خراجِ تحسين پيش ڪري سگهجي. مسجد پاڻ هڪ وقت ۾ لڳ ڀڳ 74,000 نمازين جي گنجائش رکي ٿي<ref>{{Cite web |title=Archnet: Faisal Mosque |url=https://www.archnet.org/sites/649 |website=Archnet |access-date=14 August 2025 |archive-date=4 August 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230804171752/https://www.archnet.org/sites/649 |url-status=dead }}</ref> ۽ ان جي اندرين حصي کي [[اسلامي خطاطي]] سان سينگاريو ويو آهي، جنهن ۾ [[قرآن]] جون آيتون شامل آهن. سياحن لاءِ هڪ اهم يادگار [[پاڪستان يادگار]] آهي، جيڪا 2007ع ۾ اسلام آباد ۾ تعمير ڪئي وئي. هي سياحتي ماڳ پاڪستان جي حب الوطني ۽ خودمختياري جي نمائندگي ڪري ٿو. ان جي ڊزائن هڪ گنبذ جهڙي آهي، جنهن جون پنکڙي نما ديوارون اهڙن فنڪاري نقش سان سينگاريل آهن، جيڪي پاڪستان جي ٻين مشهور سياحتي ماڳن، جهڙوڪ [[بادشاهي مسجد]]، [[مينار پاڪستان]] ۽ [[لاهور قلعو]] کي ظاهر ڪن ٿيون. [[File:Daman-E-Koh.jpg|thumb|[[دامنِ ڪوھ]] پارڪ]] اسلام آباد ۾ پاڪستان جا ڪجهه سڀ کان معزز عجائب گهر موجود آهن، جهڙوڪ لوڪ ورثا ميوزيم، انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج [[شڪرپڙيان]] پارڪ، ۽ نمايان آرٽ گيلريون جهڙوڪ [[نيشنل آرٽ گيلري، پاڪستان|نيشنل آرٽ گيلري]] ۽ گيلري 6. اسلام آباد ميوزيم ۾ علائقي جي [[گنڌارا]] دور سان لاڳاپيل ڪيترائي نوادرات ۽ آثار موجود آهن، جيڪي ٻڌ مت ۽ يوناني-رومي طرز جي دلچسپ ميلاپ کي ظاهر ڪن ٿا. اسلام آباد ۽ پاڪستان جي زندهه ثقافت کي بهترين نموني [[لوڪ ورثا ميوزيم]] ۽ [[شڪرپڙيان]] پارڪ ۾ واقع انسٽيٽيوٽ آف فوڪ اينڊ ٽريڊيشنل هيريٽيج ۾ ڏسي سگهجي ٿو. اسلام آباد اهڙي تهذيب ۽ فنِ تعمير تي قائم آهي، جيڪا ڏهين صديءَ کان جديد دور تائين پکڙيل آهي. ڇاڪاڻ⁠تہ اسلام آباد [[پوٺوهار پليٽو]] تي واقع آهي، تنهنڪري هتي پٿر جي دور مان نڪتل تهذيبن جا آثار، جهڙوڪ اشيوليائي ۽ سواني روايتون، سياحتي ماڳن طور موجود آهن. اسلام آباد وٽ ڪيترائي تاريخي ماڳ آهن، جيڪي هندو تهذيب جي عڪاسي ڪن ٿا، جيڪا 16هين صديءَ تائين پهچي ٿي؛ انهن مان هڪ مثال [[سعيدپور، اسلام آباد|سعيدپور]] آهي. سعيدپور، جيڪو اسلام آباد ۾ واقع آهي، هڪ ڳوٺ مان ترقي ڪري مقدس ماڳ بڻجي ويو، جتي اهڙا مندر شامل آهن، جتي هندو مغل سپهه سالار عبادت ڪندا هئا.<ref>{{cite web |url=http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad/ |access-date=8 March 2020 |title=Archived copy |archive-date=28 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171228205435/http://www.islamabadthecapital.com/culture-of-islamabad |url-status=dead }}</ref> [[مارگلا هِلز نيشنل پارڪ]] اسلام آباد جي اترين علائقي ۾ واقع آهي ۽ [[هماليا]] جبلن جي تمام ويجهو آهي. نيشنل پارڪ مختلف جهنگلي جيوت جو گهر آهي، جن ۾ [[هماليائي گورال]]، ڀونڪندڙ هرڻ، ۽ [[چيتا]] شامل آهن. مارگلا هِلز نيشنل پارڪ ۾ سياحن لاءِ رهائش ۽ ڪيمپنگ جون سهولتون پڻ موجود آهن.{{citation needed|date=October 2025}} ===تفريح=== [[File:Islamabad - Faisal Mosque.jpg|thumb|مارگلا ٽڪرين مان ڏٺل فيصل مسجد]] شهر ۾ واقع [[فيصل مسجد]] ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان وڏي مسجد ۽ دنيا جي ڇهين وڏي مسجد آهي. اها 1986ع ۾ تعمير ڪئي وئي ۽ ان جو نالو [[سعودي عرب]] جي مرحوم بادشاهه فيصل بن عبدالعزيز جي نالي تي رکيو ويو، جنهن مسجد جي تعمير لاءِ مالي سهڪار فراهم ڪيو. [[File:Trail 3 Margalla Hills Islamabad.jpg|thumb|ٽرئيل 3 اسلام آباد]] اسلام آباد جو سڀ کان مشهور ۽ پراڻو جابلو رستو ٽرئيل 3 آهي. اهو سيڪٽر F-6/3 ۾ مارگلا روڊ کان شروع ٿئي ٿو. ٽڪريون ڏاڍيون اوچيون هجڻ سبب هي رستو ڪجهه حد تائين ڏکيو سمجھيو وڃي ٿو. هي رستو هڪ اهڙي هنڌ تائين وٺي وڃي ٿو، جتان ڏسڻ جو نظارو ملي ٿو، ۽ اتي پهچڻ ۾ لڳ ڀڳ 30–50 منٽ لڳن ٿا. ان کان پوءِ رستو وڌيڪ 45–60 منٽ جاري رهي ٿو ۽ پير سهاوا تائين پهچي ٿو، جتي کاڌي لاءِ ٻه ريسٽورنٽ، ''دي مونال'' ۽ ''لا مونٽانا'' موجود آهن. مجموعي طور، هي تقريباً هڪ ڪلاڪ ۽ ٽيھه منٽن جي پنڌ تي مشتمل آهي.<ref>{{cite web|url=http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|title=Hiking Trail 3|archive-url=https://web.archive.org/web/20180711120951/http://www.cda.gov.pk/about_islamabad/trails/default.asp|archive-date=11 July 2018|url-status=dead}}</ref> شاهه الله دتا ڳوٺ صدين پراڻو ڳوٺ ۽ اسلام آباد ڪيپيٽل اٿارٽي جي هڪ يونين ڪائونسل آهي. هن ڳوٺ جو نالو هڪ درويش شاهه الله دتا جي نالي تي رکيو ويو، جيڪو مغل دور سان لاڳاپيل هو. اندازو آهي تہ هن ڳوٺ جي عمر تقريباً 650 سال آهي. هي قديم غارن جو به گهر آهي، جيڪي پراڻين تهذيبن جي عڪاسي ڪن ٿا. مارگلا ٽڪرين جي دامن ۾ واقع 2500 سال پراڻيون ٻڌ مت جون غارون ٽيڪسيلا جي اولهه، اسلام آباد جي اوڀر ۽ خانپور جي وچئين علائقي ۾ واقع آهن. شاهه الله دتا غارن جي ويجهو اڄ به هڪ چشمو، هڪ تلاءُ ۽ هڪ باغ موجود آهن. باغ ۾ ڪجهه وڏا برگد جا وڻ موجود آهن، جڏهن⁠تہ ٻيا ميوا ڏيندڙ وڻ ختم ٿي چڪا آهن. ساڳئي چشمي جو پاڻي غارن ڀرسان باغ کي سيراب ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو هو. مغل دور ۾، جڏهن هندستان عرب ۽ وچ ايشيا مان ايندڙ صوفي تحريڪن جو مرڪز هو، تڏهن شاهه الله دتا نالي هڪ بزرگ هن باغ ۾ رهندو هو ۽ هتي ئي دفن ڪيو ويو. جيڪو هنڌ اڳي سادھن، ڀڪشن يا جوڳين سان منسوب هو، اهو اڄ مشهور صوفي شاهه الله دتا جي ڪري سڃاتو وڃي ٿو. انهن غارن کان ٿوري فاصلي تي ڪنٿيلا ڳوٺ ۾ هڪ قديم باولي (ڏاڪڻين وارو کوهه) پڻ موجود آهي، جنهن بابت چيو وڃي ٿو تہ اهو [[شير شاهه سوري]] تعمير ڪرايو هو.<ref>{{Cite news |date=2022-06-09 |title=Shah Allah Ditta caves – relic of ancient Buddhism |url=https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |access-date=2023-02-24 |work=The Express Tribune |language=en |archive-date=5 July 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220705020116/https://tribune.com.pk/story/2360839/shah-allah-ditta-caves-relic-of-ancient-buddhism |url-status=live }}</ref> ==آمدورفت== {{main|اسلام آباد ۾ آمدورفت}} [[File:Islamabad Highway From the 9th avenue bridge.jpg|thumb|[[سرينگر هاءِ وي]]، اسلام آباد]] ===هوائي آمدورفت=== اسلام آباد دنيا جي اهم ملڪن ۽ پاڪستان جي اندرين شهرن سان [[اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ|اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ (آئي آئي اي پي)]] ذريعي ڳنڍيل آهي.<ref name=":0">{{cite web|last=Islamabad Airport|title=Islamabad Airport|url=https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|website=Islamabad Airport|access-date=17 July 2021|archive-date=17 July 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717040532/https://islamabadairport.com.pk/About/About-Introduction.aspx|url-status=live}}</ref> هي ايئرپورٽ پاڪستان جو سڀ کان وڏو هوائي اڏو آهي ۽ اسلام آباد جي ڏکڻ-اولهه ۾ واقع آهي. نئون ايئرپورٽ، جيڪو 20 اپريل 2018ع تي افتتاح ڪيو ويو، 19 چورس ڪلوميٽرن جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي ۽ ان ۾ 15 مسافر بورڊنگ پل شامل آهن. هن ۾ ٻه ڊبل ڊيڪر ايئربس A380 جهازن، 15 ريموٽ بيز، ۽ هوائي سامان لاءِ 3 ريموٽ بيز جي سهولت پڻ موجود آهي.<ref name=":0" /> ===عوامي آمدورفت=== [[File:The Red Metro Bus in Blue Area.jpg|thumb|[[اسلام آباد ميٽروبس]]]] [[راولپنڊي-اسلام آباد ميٽروبس]] هڪ {{convert|83.6|km|mi|1|abbr=on}} ڊگهو [[بس ريپڊ ٽرانزٽ]] نظام آهي، جيڪو [[اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقو|اسلام آباد-راولپنڊي ميٽروپوليٽن علائقي]] ۾ هلندو آهي. ميٽروبس نيٽورڪ جو پهريون مرحلو 4 جون 2015ع تي کوليو ويو، جيڪو اسلام آباد جي [[پاڪ سيڪريٽريٽ]] کان [[راولپنڊي]] جي [[صدر، راولپنڊي|صدر]] تائين 22.5 ڪلوميٽرن تي مشتمل آهي. ٻيو مرحلو [[پشاور موڙ انٽرچينج]] کان [[نئون اسلام آباد انٽرنيشنل ايئرپورٽ]] تائين 25.6 ڪلوميٽر ڊگهو آهي، جنهن جو افتتاح 18 اپريل 2022ع تي ڪيو ويو.<ref name="Orange line trial run">{{Cite news|url=https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|title=Islamabad Starts Trial of Orange Line Metro Bus Service|date=2022-04-16|work=INCPAK|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=28 June 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220628161913/https://www.incpak.com/national/islamabad-starts-trial-of-orange-line-metro-bus-service/|url-status=live}}</ref><ref name="PM Shehbaz Sharif inaugurates metrobus service">{{Cite news|url=https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|title=PM Shehbaz Sharif confident his 'speedy work' will frighten ex-premier Imran Khan|date=2022-04-18|work=GEO News|access-date=2022-04-18|language=en-US|archive-date=18 April 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220418212155/https://www.geo.tv/latest/412136-pm-shehbaz-sharif-inaugurates-metrobus-service-from-peshawar-mor-to-islamabad|url-status=live}}</ref> 7 جولاءِ 2022ع تي، گرين لائين ۽ بليو لائين پڻ هن ميٽروبس نيٽورڪ ۾ شامل ڪيون ويون.<ref>{{Cite web |date=7 July 2022 |title=PM Shahbaz inaugurates Green Line, Blue Line metro bus services |url=https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |access-date=2022-07-21 |website=[[دي نيوز انٽرنيشنل]] |language=en |archive-date=14 August 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220814025512/https://www.thenews.com.pk/latest/972204-pm-shahbaz-inaugurates-green-blue-lines-of-metro-bus-service-in-islamabad |url-status=live }}</ref> هي نظام اي-ٽڪيٽنگ ۽ [[ذهين آمدورفت نظام]] استعمال ڪري ٿو ۽ ان جو انتظام [[پنجاب ماس ٽرانزٽ اٿارٽي]] وٽ آهي. ميٽروبس مزدورن ۽ شاگردن پاران روزاني سفر لاءِ وڏي پيماني تي استعمال ڪئي وڃي ٿي. ===ريلوي=== [[اسلام آباد ريلوي اسٽيشن]] اسلام آباد جي [[اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|ڪيپيٽل ٽيريٽري]] ۾ سيڪٽر I-9 ۾ واقع آهي. [[پاڪستان ريلويز]] جي ويب سائيٽ تي هي اسٽيشن [[مارگلا]] جي نالي سان ظاهر ٿئي ٿي.<ref>{{Cite web |title=Pakistan Railways |url=https://www.pakrail.gov.pk/ |access-date=5 October 2022 |website=[[پاڪستان ريلويز]] |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201190757/https://www.pakrail.gov.pk/ |url-status=dead }}</ref> ===خانگي آمدورفت=== ماڻهو مقامي سفرن لاءِ [[ٽيڪسي]]، [[ڪريم]]، [[بائيڪيا]]، [[اِن ڊرائيو|اِن ڊرائيو]] ۽ يانگو جهڙيون خانگي ٽرانسپورٽ خدمتون استعمال ڪن ٿا. ===سڙڪون=== [[M-2 موٽر وي (پاڪستان)|M-2 موٽر وي]] {{convert|367|km|0|abbr=on}} ڊگهي آهي ۽ اسلام آباد کي [[لاهور]] سان ڳنڍي ٿي.<ref name="NHA">{{cite web|title=Motorway's of Pakistan|author=National Highway Authority Pakistan|url=http://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|access-date=17 September 2009|archive-date=6 October 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20221006233451/https://www.nha.gov.pk/index.php?option=com_content&task=blogsection&id=5&Itemid=45|url-status=dead}}</ref> [[M-1 موٽر وي (پاڪستان)|M-1 موٽر وي]] اسلام آباد کي پشاور سان ڳنڍي ٿي ۽ ان جي ڊيگهه {{convert|155|km|0|abbr=on}} آهي.<ref name="NHA"/> اسلام آباد [[فيض آباد انٽرچينج]] ذريعي راولپنڊي سان ڳنڍيل آهي، جتي روزانو تقريباً 48,000 گاڏيون گذرنديون آهن.<ref>{{cite web|title=Faizabad Interchange|author=NESPAK|url=http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20110810092226/http://www.nespak.com.pk/services/viewPic.asp?sector=3&id=13|archive-date=10 August 2011}}</ref> ==تعليم== {{See also|اسلام آباد ۾ يونيورسٽين جي فهرست||اسلام آباد ۾ تعليمي ادارن جي فهرست}} [[File:NUST MainOffice.png|thumb|[[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي (پاڪستان)|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]]] 2010ع تائين، اسلام آباد پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ خواندگي جي شرح رکي ٿو، جيڪا 98% آهي،<ref name=PBS /> ۽ هتي ملڪ جا ڪجهه سڀ کان وڌيڪ ترقي يافته تعليمي ادارا موجود آهن.<ref name="L. Roberts">{{cite book|title=Planning Urban Education: New Techniques to Transform Learning in the City|year=1972|publisher=Educational Technology Publications|isbn=978-0877780243|chapter-url=https://books.google.com/books?id=W8Yt8a6qhQEC&pg=PA111|author=Charles S. Benson|editor=Dennis L. Roberts|access-date=3 July 2012|page=111|chapter=New Cities and Educational Planning}}</ref> هتي [[سرڪاري يونيورسٽي|سرڪاري]] ۽ [[خانگي يونيورسٽي|خانگي]] شعبي جا ڪيترائي تعليمي ادارا موجود آهن. گاديءَ واري هنڌ جا اعليٰ تعليمي ادارا يا تہ وفاقي چارٽر هيٺ قائم آهن يا خانگي تنظيمن پاران هلائجن ٿا، ۽ تقريباً سڀئي [[پاڪستان هائير ايجوڪيشن ڪميشن]] پاران تسليم ٿيل آهن. هاءِ اسڪول ۽ ڪاليج يا تہ [[وفاقي بورڊ آف انٽرميڊيئيٽ اينڊ سيڪنڊري ايجوڪيشن]] سان لاڳاپيل آهن يا [[برطانيا ۾ ايڊوانسڊ ليول|برطانوي يونيورسٽين جي تعليمي بورڊن]]، O/A ليولز، يا [[انٽرنيشنل جنرل سرٽيفڪيٽ آف سيڪنڊري ايجوڪيشن|آءِ جي سي ايس اي]] سان لاڳاپيل آهن. اڪيڊمي آف ايجوڪيشنل پلاننگ اينڊ مينيجمينٽ جي رپورٽ موجب، 2009ع ۾ اسلام آباد ۾ مجموعي طور 913 تسليم ٿيل ادارا هئا (31 پري-پرائمري، 2 [[مدرسو|مذهبي]]، 367 پرائمري، 162 [[مڊل اسڪول|مڊل]]، 250 هاءِ، 75 هائر سيڪنڊري ۽ انٽرميڊيئيٽ ڪاليج، ۽ 26 [[گريجوئيٽ تعليم|ڊگري ڪاليج]]).<ref name="aepam.edu.pk">{{cite web|title=Pakistan Education Statistics 2008–09|author=AEPAM|url=http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20130117012557/http://aepam.edu.pk/Files/EducationStatistics/PakistanEducationStatistics2008-09.pdf|archive-date=17 January 2013}}</ref> اسلام آباد ۾ ست [[استادن جي تربيت]] جا ادارا آهن، جن ۾ 604,633 شاگرد داخل آهن ۽ 499 استادن جو عملو موجود آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ [[جنسن جي برابري جو اشاريي]] 0.93 آهي، جڏهن⁠تہ قومي اوسط 0.95 آهي. اسلام آباد ۾ 178 صرف ڇوڪرن لاءِ، 175 صرف ڇوڪرين لاءِ، ۽ 551 [[گڏيل تعليم]] وارا ادارا آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀني درجن ۾ شاگردن جو مجموعي داخلا انگ 267,992 آهي؛ جن مان 138,272 ڇوڪرن ۽ 129,720 ڇوڪرين لاءِ آهي.<ref name="aepam.edu.pk"/> اسلام آباد ۾ 16 تسليم ٿيل يونيورسٽيون آهن، جن ۾ مجموعي طور 372,974 شاگرد ۽ 30,144 استاد موجود آهن.<ref name="aepam.edu.pk"/> سڀ کان وڌيڪ درجابندي رکندڙ يونيورسٽين مان [[نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي، پاڪستان|نيشنل يونيورسٽي آف سائنسز اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[ڪامسيٽس انسٽيٽيوٽ آف انفارميشن ٽيڪنالاجي]] ۽ [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف انجنيئرنگ اينڊ اپلائيڊ سائنسز]] جا مرڪزي دفتر پڻ گاديءَ واري هنڌ ۾ واقع آهن.<ref name="HEC Rankings">{{cite web|title=HEC University Rankings by Category |author=HEC, Pakistan |url=http://beta.hec.gov.pk/InsideHEC/Divisions/QALI/Others/RankingofUniversities/Pages/CategoryWise.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120227130407/http://beta.hec.gov.pk/INSIDEHEC/DIVISIONS/QALI/OTHERS/RANKINGOFUNIVERSITIES/Pages/CategoryWise.aspx |archive-date=27 February 2012 }}</ref> [[داخلا جي لحاظ کان دنيا جي ٻي وڏي عام يونيورسٽي]]، [[علامه اقبال اوپن يونيورسٽي]]، فاصلاتي تعليم لاءِ اسلام آباد ۾ واقع آهي. ٻين يونيورسٽين ۾ [[ايئر يونيورسٽي (پاڪستان)|ايئر يونيورسٽي]]، [[بحريا يونيورسٽي]]، [[سينٽر فار ايڊوانسڊ اسٽڊيز اِن انجنيئرنگ]]، [[وفاقي اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[همدرد يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ڪمپيوٽر اينڊ ايمرجنگ سائنسز]]، [[ڪيپيٽل يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]]، [[نيشنل ڊفينس يونيورسٽي، پاڪستان|نيشنل ڊفينس يونيورسٽي]]، [[شفا تعميرِ ملت يونيورسٽي]]، [[نيشنل يونيورسٽي آف ماڊرن لينگويجز]]، [[اقرا يونيورسٽي]]، [[انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي، اسلام آباد|انٽرنيشنل اسلامڪ يونيورسٽي]]، [[ورچوئل يونيورسٽي آف پاڪستان]]، [[محمد علي جناح يونيورسٽي]]، [[دي يونيورسٽي آف لاهور]]، [[اباسين يونيورسٽي]]، ۽ [[دي ملينيم يونيورسٽي ڪاليج]] شامل آهن. ==صحت جي سار سنڀال== [[File:Pims2.jpg|thumb|right|[[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]]]] 2008ع ۾، اسلام آباد ۾ ٻارن جي فوتگي جي شرح ملڪ ۾ سڀ کان گهٽ هئي، جتي هر هزار ٻارن مان 38 فوتگيون ٿيون، جڏهن⁠تہ قومي اوسط هر هزار تي 78 فوتگيون هئي.<ref>{{cite web|title=Punjab tops in infant mortality, poverty, income inequality|author=TheNews website|url=http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11/9/2008|access-date=27 December 2021|archive-date=6 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131106042939/http://www.thenews.com.pk/TodaysPrintDetail.aspx?ID=145337&Cat=5&dt=11%2F9%2F2008|url-status=dead}}</ref> اسلام آباد ۾ سرڪاري ۽ خانگي ٻئي قسم جا طبي مرڪز موجود آهن. اسلام آباد جو سڀ کان وڏو اسپتال [[پاڪستان انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] (PIMS) اسپتال آهي. اهو 1985ع ۾ تدريسي ۽ ڊاڪٽرن جي تربيت واري اداري طور قائم ڪيو ويو.<ref>{{cite web|title=About PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227130640/http://www.pims.gov.pk/aboutPIMS.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> PIMS هڪ قومي حوالاجاتي مرڪز طور ڪم ڪري ٿو ۽ خصوصي تشخيصي ۽ علاجي خدمتون فراهم ڪري ٿو. اسپتال ۾ 30 اهم طبي شعبا موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Departments at PIMS|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/departments.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20140228005138/http://www.pims.gov.pk/departments.htm|archive-date=28 February 2014}}</ref> PIMS کي پنج انتظامي شاخن ۾ ورهايو ويو آهي. اسلام آباد اسپتال ان جو اهم حصو آهي، جنهن ۾ 592 بسترن جي سهولت ۽ 22 طبي ۽ جراحي خصوصيتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=Islamabad Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051227131252/http://www.pims.gov.pk/isbHospital.htm|archive-date=27 December 2005}}</ref> ٻارن جو اسپتال 230 بسترن تي مشتمل آهي، جيڪو 1985ع ۾ مڪمل ٿيو. ان ۾ ڇهه اهم سهولتون شامل آهن: جراحي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، طبي ۽ لاڳاپيل خصوصيتون، تشخيصي سهولتون، آپريشن ٿيٽر، انتهائي نگہداشت (NICU، PICU، Isolation ۽ Accident Emergency)، ۽ رت بئنڪ.<ref>{{cite web|title=Children Hospital|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090915204759/http://www.pims.gov.pk/childrenHospital.htm|archive-date=15 September 2009}}</ref> مائرن ۽ ٻارن جي صحت جي سار سنڀال وارو مرڪز هڪ تربيت ڏيندڙ ادارو آهي، جنهن سان 125 بسترن وارو اسپتال پڻ لاڳاپيل آهي، جيڪو مختلف طبي ۽ انتظامي خدمتون فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite web|title=Maternal & Child Health Care Center|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20051101231029/http://www.pims.gov.pk/MCH.htm|archive-date=1 November 2005}}</ref> پمس (PIMS) پنج علمي ادارن تي مشتمل آهي: قائداعظم پوسٽ گريجوئيٽ ميڊيڪل ڪاليج، ڪاليج آف نرسنگ، ڪاليج آف ميڊيڪل ٽيڪنالاجي، اسڪول آف نرسنگ، ۽ ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪز.<ref>{{cite web|title=Quaid-i-Azam Postgraduate Medical College|author=PIMS-Official website|url=http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20050715083956/http://www.pims.gov.pk/QPGMC.htm|archive-date=15 July 2005}}</ref> پي اي سي سي (PAEC) جنرل اسپتال ۽ تدريسي ادارو، جيڪو 2006ع ۾ قائم ٿيو، [[پاڪستان ائٽامڪ انرجي ڪميشن]] سان لاڳاپيل آهي.<ref name="paec">{{cite web|title=About PAEC Hospital|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106062241/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/about.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> اسپتال ۾ 100 بسترن جي سهولت<ref name="paec"/> ۽ 10 اهم شعبا آهن: [[زچگي]] ۽ [[گائنيڪالاجي]]، [[ٻارن جي بيمارين جو علم|پيڊياٽرڪ]]، [[عام طب]]، [[عام جراحي]]، [[انٽينسو ڪيئر يونٽ]]/[[ڪورونري ڪيئر يونٽ]]، [[هڏن جو علم|آرٿوپيڊڪس]]، [[اکين جو علم|آپٿامولوجي]]، [[پيتھالاجي]]، [[ريڊيولاجي]]، ۽ [[ڏندن جو علم|ڏندن وارو]] شعبو.<ref>{{cite web|title=Functions of Major Departments|author=PAEC General Hospital-Official website|url=http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090106050652/http://www.paec.gov.pk/paec_hospital/functions.htm|archive-date=6 January 2009}}</ref> شفا انٽرنيشنل اسپتال اسلام آباد جو هڪ تدريسي اسپتال آهي، جيڪو 1987ع ۾ قائم ٿيو ۽ 1989ع ۾ عوامي ڪمپني بڻيو. اسپتال ۾ تقريباً سڀني خصوصيتن ۾ 70 قابل ماهر صلاحڪار، 150 [[داخل ٿيل مريضن وارو شعبو|آء پي ڊي]] بستر، ۽ 35 مختلف خصوصيتن ۾ [[ٻاهرين مريضن وارو شعبو|او پي ڊي]] سهولتون موجود آهن.<ref>{{cite web|title=SHIFA History|author=SHIFA International Hospital-Official website|url=http://www.shifa.com.pk/shifa/|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090423191047/http://www.shifa.com.pk/shifa/|archive-date=23 April 2009}}</ref> پاڪستان جي حڪومت جي وفاقي شماريات بيورو موجب، 2008ع ۾ شهر ۾ 12 اسپتالون، 76 [[ڊسپينسري]]ون، ۽ پنج ماءُ ۽ ٻار جي ڀلائي جا مرڪز موجود هئا، جن ۾ مجموعي طور 5,158 بستر هئا.<ref>{{cite web|title=Hospitals/Dispensaries and Beds by Province|author=Federal Bureau of Statistics|url=http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20101113153523/http://www.statpak.gov.pk/depts/fbs/statistics/social_statistics/health1.pdf|archive-date=13 November 2010}}</ref> ==رانديون== [[File:Jinnah Sports Stadium track and field.jpg|thumb|[[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]]]] [[File:Islamabad golf Club.jpg|thumb|اسلام آباد گولف ڪلب]] اسلام آباد ۾ [[آبپاره]] جي سامهون هڪ گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس موجود آهي. ان ۾ اندروني راندين لاءِ لياقت جمنازيم، مشاف اسڪواش ڪمپليڪس، ۽ ٻاهرين راندين لاءِ [[جناح اسپورٽس اسٽيڊيم]] شامل آهن، جيڪو باقاعده قومي ۽ بين الاقوامي تقريبن جو هنڌ آهي. [[2004 ڏکڻ ايشيائي رانديون|2004ع جون سيف رانديون]] پڻ هن اسٽيڊيم ۾ منعقد ٿيون. اسلام آباد جي ٻين راندين جي هنڌن ۾ [[ڊائمنڊ ڪلب گرائونڊ]]، شاليمار ڪرڪيٽ گرائونڊ، ۽ اسلام آباد گولف ڪلب شامل آهن. ايف-6 مرڪز ۾ هڪ ٻيو گهڻ مقصدي راندين جو ڪمپليڪس پڻ موجود آهي. هتي ٽينس ڪورٽون، فائبر گلاس بورڊن سان باسڪيٽ بال ڪورٽ، ۽ [[فٽسال]] جو ميدان موجود آهي، جنهن اسلام آباد جي ماڻهن لاءِ مصنوعي گھاس متعارف ڪرائي. شهر جون اهم رانديون [[ڪرڪيٽ]]، [[فٽبال]]، [[اسڪواش (راند)|اسڪواش]]، [[هاڪي]]، ٽيبل ٽينس، رگبي ۽ [[باڪسنگ]] آهن.<ref name="Hanif Raza">{{cite book|title=Islamabad and environs|year=1985|publisher=Colorpix|asin=B0006ENJ0I|page=83|author=M. Hanif Raza}}</ref> هي شهر [[اسلام آباد يونائيٽيڊ (ڪرڪيٽ)|اسلام آباد يونائيٽيڊ]] جو گهر آهي،<ref>{{Cite web |last=Shafique |first=Adnan |title=Islamabad United |url=https://www.islamabadunited.com/about-us/ |access-date=2023-02-24 |language=en-US |archive-date=24 February 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230224040254/https://www.islamabadunited.com/about-us/ |url-status=live }}</ref> جنهن [[2016 پاڪستان سپر ليگ|2016ع]] ۾ پهرين پاڪستان سپر ليگ کٽي، ۽ ٻيهر [[2018 پاڪستان سپر ليگ|2018ع]] ۾ به لقب حاصل ڪيو.<ref>{{cite news |url=http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|title=ARY Digital Network President Salman Iqbal congratulates Islamabad United over winning PSL|work=ARY News|date=24 February 2016|access-date=24 February 2016|archive-date=25 February 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160225092427/http://arynews.tv/en/ary-digital-neer-winning-psl/|url-status=live}}</ref><ref name=CIrep>{{cite web|url=http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|title=Ronchi, Shadab seal Islamabad's second PSL title|publisher=ESPNcricinfo|language=en|access-date=2019-03-25|archive-date=27 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190327092249/http://www.espncricinfo.com/series/8679/report/1128851|url-status=live}}</ref> اسلام آباد آل اسٽارز پڻ هتي موجود آهي، جيڪا [[سپر ڪباڊي ليگ]] ۾ حصو وٺندي آهي. اسلام آباد ۾ مارگلا جبلن ۾ پٿر چڙهڻ جا مختلف هنڌ پڻ موجود آهن.<ref name="John Arran">{{cite web|last=Arran|first=John|title=A Guide to Climbing in Margalla|url=http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|work=Rock Climbing Islamabad|publisher=Pakistan Alpine Institute|access-date=12 October 2013|year=2012|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20131022121139/http://www.pakistanalpine.com/wp-content/uploads/2013/08/Monkey-Business-A-Guide-to-Climb-Margalla-2012-Edition.pdf|archive-date=22 October 2013}}</ref> پاڪستان اسپورٽس ڪمپليڪس ۾ ٻارن لاءِ ٽي ترڻ جا تلاءَ آهن. اهي سهولتون هفتي جي موڪلن دوران وڏي تعداد ۾ ماڻهن کي متوجه ڪن ٿيون.<ref>{{cite web|title=Sports facilities at Pakistan Sports Complex |url= http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-url=https://web.archive.org/web/20160508062306/http://www.sports.gov.pk/SportsFacilities/sportsfacilities.htm#cycling |archive-date=8 May 2016 }}</ref> ==جوڙ وارا شهر == {{Main|پاڪستان ۾ جوڙ وارن شهرن ۽ ڀيڻ شهرن جي فهرست}} {{colbegin|colwidth=25em}} * {{flagicon|UAE}} [[ابوظهبي]]، گڏيل عرب امارات<ref name="Minsk">{{cite web|url=http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|title=Twin towns of Minsk|publisher=Computer Centre of Minsk City Executive Committee|year=2008|access-date=8 December 2008|archive-date=30 August 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090830121424/http://minsk.gov.by/cgi-bin/org_ps.pl?k_org=3604&mode=doc&doc=3604_2_a&lang=eng|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Jordan}} [[عمان]]، اردن<ref>{{cite web|title=Twin city agreements |author=Greater Amman Municipality-Official website |url=http://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |archive-url=https://web.archive.org/web/20201214220519/https://www.ammancity.gov.jo/english/accessing/a1.asp |url-status=dead |archive-date=14 December 2020 }}</ref><ref name="tribune16">{{cite web|date=9 December 2016|title=The making of a slum city|url=http://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|access-date=31 July 2020|website=The Express Tribune|language=en|archive-date=8 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201108161654/https://tribune.com.pk/story/1258738/making-slum-city|url-status=live}}</ref><ref name="dawn16">{{Cite news|date=5 January 2016|title=Islamabad to get new sister city|work=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|url=https://www.dawn.com/news/1230842|access-date=31 July 2020|archive-date=18 March 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180318182531/https://www.dawn.com/news/1230842|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|TUR}} [[انقره]]، ترڪي<ref>{{cite web|title=Sister Cities of Ankara|author=Greater Municipality of Ankara|url=http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20100705145123/http://www.ankara.bel.tr/AbbSayfalariEn/hizmet_birimleri/dis_dairesi_baskanligi/kardes_sehirler.aspx|archive-date=5 July 2010}}</ref> * {{flagicon|CHN}} [[بيجنگ]]، چين<ref>{{cite web|title=Sister cities|author=Beijing International-Official website|url=http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|access-date=16 May 2015|archive-date=26 May 2010|archive-url=https://web.archive.org/web/20100526165739/http://www.ebeijing.gov.cn/Sister_Cities/Sister_City/Asia_1/sis_Islamabad/|url-status=dead}}</ref> * {{flagicon|Indonesia}} [[جڪارتا]]، انڊونيشيا 1984ع، ٻيهر 2010ع ۾ شروع ٿيو<ref>{{cite web|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|title=Daily Times|website=Daily Times|access-date=14 August 2018|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729005443/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2010%5C01%5C23%5Cstory_23-1-2010_pg11_2|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite news |last=Tambun |first=Lenny Tristia |date=2014-06-26 |title=KONI DKI Jalin Kerja Sama "Sister City" dengan 21 Kota Dunia |url=https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20250201162128/https://www.beritasatu.com/news/192958/koni-dki-jalin-kerja-sama-sister-city-dengan-21-kota-dunia |archive-date=2025-02-01 |access-date=2025-11-17 |work=BeritaSatu |language=id-ID}}</ref> * {{flagicon|Spain}} [[ميڊرڊ]]، اسپين<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /> * {{flagicon|Belarus}} [[منسڪ]]، بيلاروس<ref name="dawn-sister">{{cite news|title=Islamabad to get new sister city|date=5 January 2016|newspaper=[[ڊان (اخبار)|ڊان]]|editor-last=Abbas|editor-first=Zaffar|editor-link=Zaffar Abbas|publisher=[[Pakistan Herald Publications]]|location=Karachi, Pakistan}}</ref><ref>{{cite web|date=5 January 2016|title=Islamabad declared sister city of Minsk|url=https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|access-date=31 July 2020|website=The Nation|language=en|archive-date=30 November 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20201130033023/https://nation.com.pk/05-Jan-2016/islamabad-declared-sister-city-of-minsk|url-status=live}}</ref> * {{flagicon|KOR}} [[سيئول]]، ڏکڻ ڪوريا<ref name="tribune16" /><ref name="dawn16" /><ref>{{cite web|author=Fazal Sher|title=Islamabad, Seoul to be made sister cities|url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|access-date=16 May 2015|archive-date=29 July 2012|archive-url=https://archive.today/20120729145801/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008%5C11%5C08%5Cstory_8-11-2008_pg11_2|url-status=live|work=Daily Times}}</ref> * {{flagicon|Kazakhstan}} [[آستانا]]، قازقستان {{colend}} ==پڻ ڏسو== {{Portal|Pakistan}} * [[اسلام آباد سان تعلق رکندڙ ماڻهن جي فهرست]] ==حوالا== {{Reflist}} {{notelist}} ==ڪتابيات== *{{cite book |last1=Daechsel |first1=Markus |title=Islamabad and the Politics of International Development in Pakistan |year=2015 |publisher=Cambridge University Press |location=New York |isbn=978-11-07-05717-3 |url=https://books.google.com/books?id=grDGBgAAQBAJ}} *{{cite book |last1=Moatasim |first1=Faiza |title=Master Plans and Encroachments: The Architecture of Informality in Islamabad |url=https://books.google.com/books?id=cIrCEAAAQBAJ |date=2023 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-1-5128-2519-0 |language=en}} *{{cite book |last1=Nadiem |first1=Ihsan H. |author-link=Ihsan H. Nadiem |title=Islamabad Pothohar, Taxila Valley and Beyond: History & Monuments |year=2006 |publisher=[[سنگِ ميل پبليڪيشنز]] |isbn=978-969-35-1904-4 |url=https://books.google.com/books?id=NO9tAAAAMAAJ |language=en |oclc=85891881}} *{{cite book |last1=Yakas |first1=Orestes |title=Islamabad, The Birth of a Capital |url=https://archive.org/details/islamabadbirthof0000yaka |year=2001 |publisher=Oxford University Press |location=Karachi |isbn=0-19-579533-4 |language=en |url-access=registration}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Sister project links|voy=Islamabad|d=Q1362}} * {{Official website|1=https://ictadministration.gov.pk}} * [http://mci.gov.pk/ Metropolitan Corporation Islamabad]. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210717051828/http://mci.gov.pk/ |date=17 July 2021 }}. * {{OSM relation|358002}} {{Navboxes |title = اسلام آباد سان لاڳاپيل مضمون |list = {{Islamabad}} {{Neighbourhoods of Islamabad}} {{PakistanCities}} {{List of Asian capitals by region}} }} {{Authority control}} [[زمرو:اسلام آباد| ]] [[زمرو:پاڪستان جون گاديون]] [[زمرو:ايشيا جون گادي واريون شهرون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري|01]] [[زمرو:پاڪستان جا ميٽروپوليٽن علائقا]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1960ع واريون قيامون]] [[زمرو:منصوبابند گادي وارا شهر]] [[زمرو:پاڪستان جون منصوبابند برادريون]] [[زمرو:اسلام آباد ڪيپيٽل ٽيريٽري جون آباديون|*]] [[زمرو:1960ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل آباديون]] momvb7fdchi530alh343quer3t7z02q سانچو:Infobox former country 10 11508 381111 349676 2026-05-28T02:35:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 381111 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-template|small=yes}}</noinclude>{{infobox | bodyclass = geography vcard | bodystyle = font-size:88%; | headerstyle= text-align:left; | aboveclass = adr | abovestyle = padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em; | above = {{#if:{{{conventional_long_name|}}}{{{native_name|}}}{{{name|}}} | {{#if:{{{conventional_long_name|}}} |<div style="display:inline" class=" fn org country-name">{{{conventional_long_name|}}}</div><br/> }}{{#if:{{{native_name|}}}{{{name|}}} |<div style="padding-top:0.25em; font-weight:normal;"><!-- -->{{br separated entries |{{{native_name|}}} |{{#if:{{{name|}}} |<div style="display:inline" class="fn org country-name">{{{name|}}}</div> }}}}</div> }}<!-- -->{{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes |<div style="display:inline" class=" fn org">[[ننڍڙي رياست]]</div> }} }} | subheader = {{#if:{{{life_span|}}} | {{{life_span}}} | {{#if:{{{year_start|}}}|{{{year_start}}}{{#if:{{{year_end}}}|–{{{year_end}}} }} }} }} | imagestyle = text-align:center;padding:0.5em 0; | image1 = {{#if:{{{image_coat|}}}{{{image_symbol|}}}{{{image_flag|}}}{{{image_flag2|}}} |{{infobox country/imagetable |image1a = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{{image_flag|}}}|sizedefault=125px|size={{{flag_width|{{{flag_size|}}}}}}|maxsize=250|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{alt_flag|{{{flag_alt|}}}}}}|title={{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} جو جهنڊو}} |image1b = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{{image_flag2|}}}|sizedefault=125px|size={{{flag_width|}}}|maxsize=250|border={{yesno |{{{flag2_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{alt_flag2|{{{flag_alt2|}}}}}}}} |caption1= {{#ifexist:{{if empty |{{{flag_type_article|}}} |{{{flag|}}} | {{if empty |{{{linking_name|}}} |{{{common_name|}}} |{{{name|}}} |{{PAGENAME}} }} جو {{if empty |{{{flag_type|}}} |جهنڊو}} }} |[[{{if empty |{{{flag_type_article|}}} |{{{flag|}}} |{{if empty |{{{linking_name|}}} |{{{common_name|}}} |{{{name|}}} |{{PAGENAME}} }} جو {{if empty |{{{flag_type|}}} |جهنڊو}} }}|{{if empty |{{{flag_caption|}}} |{{{flag_type|}}} |جهنڊو}}]] |{{if empty |{{{flag_caption|}}} |{{{flag_type|}}} |جهنڊو}} }} |image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{if empty|{{{image_coat|}}}|{{{image_symbol|}}}}} |size={{{symbol_width|{{{coa_size|}}}}}}|sizedefault=85px|alt={{#if:{{{image_coat|}}}|{{{alt_coat|{{{coat_alt|}}}}}}|{{{alt_symbol|}}}}}|title={{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} جو {{{symbol_type|نشان}}}}} |caption2= {{#ifexist:{{if empty |{{{symbol_type_article|}}} |{{{symbol|}}} |{{if empty |{{{linking_name|}}} |{{{common_name|}}} |{{{name|}}} |{{PAGENAME}} }} جو {{if empty |{{{symbol_type|}}} |نشان}} }} |[[{{if empty |{{{symbol_type_article|}}} |{{{symbol|}}} |{{if empty |{{{linking_name|}}} |{{{common_name|}}} |{{{name|}}} |{{PAGENAME}} }} جو {{if empty |{{{symbol_type|}}} |نشان}} }} | {{if empty |{{{symbol_type|}}} |نشان}}]] |{{if empty |{{{symbol_type|}}} |نشان}} }} }} }} | data1 = {{#if:{{{national_motto|}}}{{{motto|}}} |<div style="line-height:1.2em;">'''قومي شعار:&nbsp;'''{{if empty|{{{motto|}}}|{{{national_motto|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{englishmotto|}}}|<br/><div style="display:inline">{{{englishmotto}}}</div> }}</div> }} | class2 = anthem | data2 = {{#if:{{{national_anthem|}}}{{{anthem|}}} |<div style="line-height:1.2em;">'''قومي ترانو:&nbsp;'''{{if empty|{{{national_anthem|}}}|{{{anthem|}}}}}</div> }}{{#if:{{{anthems|}}} | <div style="line-height:1.2em;">'''ترانا:&nbsp;'''{{{anthems}}}</div> }}{{#if:{{{royal_anthem|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''[[شاهي ترانو]]:&nbsp;'''{{{royal_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{flag_anthem|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''[[جهنڊي جو ترانو]]:&nbsp;'''{{{flag_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{national_march|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''قومي مارچ:&nbsp;'''{{{national_march}}}</div> }}{{#if:{{{territorial_anthem|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''علائقائي ترانو:&nbsp;'''{{{territorial_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{regional_anthem|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''علائقائي ترانو:&nbsp;'''{{{regional_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{state_anthem|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''رياستي ترانو:&nbsp;'''{{{state_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{march|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''مارچ:&nbsp;'''{{{march}}}</div> }} | data3 = {{#if:{{{other_symbol|}}}{{{text_symbol|}}} |<div style="line-height:1.2em;">{{#if:{{{other_symbol_type|}}}{{{text_symbol_type|}}} | '''{{if empty|{{{other_symbol_type|}}}|{{{text_symbol_type|}}}}}'''<br/>}}<!-- -->{{if empty|{{{other_symbol|}}}|{{{text_symbol|}}}}}</div> }} | data4 = {{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_width|{{{image_map_size|}}}}}}|upright=1.15|alt={{{alt_map|{{{image_map_alt|}}}}}}|title={{{map_caption|{{{image_map_caption|{{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}} }}} }}} }}} }}} }}} جو مقام}}<!-- -->{{#if:{{{map_caption|{{{image_map_caption|}}}}}}|<div style="position:relative;top:0.3em;">{{{map_caption|{{{image_map_caption|}}}}}}</div>}} }} | data5 = {{#if:{{{image_map2|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map2|}}}|size={{{map2_width|{{{image_map2_size|}}}}}}|upright=1.15|alt={{{alt_map2|{{{image_map2_alt|}}}}}}|title={{{map_caption2|{{{image_map2_caption|{{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}} }}} }}} }}} }}} }}} جو مقام}}<!-- -->{{#if:{{{map_caption2|{{{image_map2_caption|}}}}}}|<div style="position:relative;top:0.3em;">{{{map_caption2|{{{image_map2_caption|}}}}}}</div>}} }} | label6 = حيثيت | data6 = {{#if:{{{status|}}}|{{Infobox country/status text|status={{{status|}}}|status_text={{{status_text|}}}|empire={{{empire|}}}|year_end={{{year_end|}}}|year_exile_start={{{year_exile_start|}}}|year_exile_end={{{year_exile_end|}}} }} }} | label7 = مقام | data7 = {{{loctext|}}} | label8 = {{#if:{{{capital_type|}}} | {{{capital_type}}} | گاديءَ جو شهر }}{{#ifeq: {{#ifeq:{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}|capital |گاديءَ جو شهر<!-- -->|{{#switch:{{{capital}}} | [[{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}]] = گاديءَ جو شهر | {{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}} = گاديءَ جو شهر | گاديءَ جو شهر ناهي }}<!-- -->}}|گاديءَ جو شهر <!-- (#ifeq:)-->|<!------------------------------------------ capital is largest_city/_settlement: ------------------------------------------- --><br/><div style="display:inline; font-weight:normal">۽ {{{largest_settlement_type|سڀ کان وڏو شهر}}}</div> }} | data8 = {{#if:{{{capital|}}}|{{{capital}}}{{#if:{{{coordinates|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:city}}}} }} | rowclass9 = {{#if:{{{capital|}}}|mergedrow}} | label9 = جلاوطنيءَ واري گادي | data9 = {{#ifexist:{{{capital_exile|}}}|[[{{{capital_exile|}}}]]|{{{capital_exile|}}}}} | rowclass10 = {{#if:{{{capital|}}}|mergedrow}} | label10 = {{#if:{{{admin_center_type|}}}| {{{admin_center_type}}} | انتظامي&nbsp;مرڪز }} | data10 = {{#switch:{{{admin_center|}}} |capital | = |[[{{{capital|}}}]] = |{{{capital|}}} = |#default = {{{admin_center}}}{{#if:{{{capital|}}}||{{#if:{{{coordinates|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:city}}}} }} }} | rowclass11 = {{#if:{{{capital|}}}{{{admin_center|}}}|mergedbottomrow}} | label11 = سڀ کان وڏو {{{largest_settlement_type|شهر}}} | data11 = {{#ifeq: {{#ifeq:{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}|capital |گاديءَ جو شهر<!-- -->|{{#switch:{{{capital}}} | [[{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}]] = گاديءَ جو شهر | {{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}} = گاديءَ جو شهر | گاديءَ جو شهر ناهي }}<!-- -->}}|گاديءَ جو شهر <!-- (#ifeq:)-->|<!-- nothing already appears above --> | {{if empty| {{{largest_city|}}} | {{{largest_settlement|}}} }} }} | rowclass12 = mergedtoprow | label12 = سرڪاري&nbsp;ٻوليون | data12 = {{{official_languages|}}} | rowclass13 = mergedrow | label13 = <span style="font-weight:normal;">{{#if:{{{recognized_languages|}}}|مڃيل|مڃيل}}&nbsp;ٻوليون</span> | data13 = {{if empty| {{{recognized_languages|}}} | {{{recognised_languages|}}} }} | rowclass14 = mergedrow | label14 = <span style="font-weight:normal;">{{#if:{{{recognized_national_languages|}}}|مڃيل|مڃيل}} قومي&nbsp;ٻوليون</span> | data14 = {{if empty| {{{recognized_national_languages|}}} | {{{recognised_national_languages|}}} | {{{national_languages|}}} }} | rowclass15 = mergedrow | label15 = <span style="font-weight:normal;">{{#if:{{{recognized_regional_languages|}}}|مڃيل|مڃيل}} علائقائي&nbsp;ٻوليون</span> | data15 = {{if empty| {{{recognized_regional_languages|}}} | {{{recognised_regional_languages|}}} | {{{regional_languages|}}} }} | label16 = عام&nbsp;ٻوليون | data16 = {{{common_languages|}}} | rowclass17 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |{{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |mergedrow}} |{{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |mergedbottomrow}} }} | label17 ={{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |<div style="display:inline; font-weight:normal;">{{if empty| {{{languages_type|}}} | ٻيون&nbsp;ٻوليون }}</div> |{{if empty| {{{languages_type|}}} | ٻيون&nbsp;ٻوليون }} }} | data17 = {{{languages|}}} | rowclass18 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |mergedbottomrow}} | label18 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |<div style="display:inline; font-weight:normal;">{{if empty|{{{languages2_type|}}} | ٻيون&nbsp;ٻوليون }}</div> |{{if empty|{{{languages2_type|}}} | ٻيون&nbsp;ٻوليون }} }} | data18 = {{{languages2|}}} | label19 = [[نسلي گروهه|نسلي&nbsp;گروهه]] <!-- -->{{#if:{{{ethnic_groups_year|}}} |<div style="font-weight:normal;display:inline;"> ({{{ethnic_groups_year}}}){{{ethnic_groups_ref|}}}</div>|<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{ethnic_groups_ref|}}}</div>}} | data19 = {{{ethnic_groups|}}} | label20 = مذهب <!-- -->{{#if:{{{religion_year|}}} |<div style="font-weight:normal;display:inline;"> ({{{religion_year}}}){{{religion_ref|}}}</div>|<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{religion_ref|}}}</div>}} | data20 = {{{religion|}}} | label21 = [[قوميت|رهواسي نالو]] | data21 = {{#if:{{{demonym|}}} |{{#ifexist:{{{demonym}}} ماڻهو | [[{{{demonym}}} ماڻهو|{{{demonym}}}]] | {{{demonym}}} }} }} | label22 = قسم | data22 = {{{org_type|}}} | label23 = {{if empty|{{{membership_type|}}} | رڪنيت }} | data23 = {{{membership|}}} | label24 = {{#if:{{{government_type|}}} | {{#if:{{{politics_link|}}} | [[{{{politics_link}}}|{{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|حڪومتي ڍانچو|حڪومت}}]]<!-- -->| {{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}} جي سياست }} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} جي سياست|{{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|حڪومتي ڍانچو|حڪومت}}]]<!-- -->| {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|حڪومتي ڍانچو|حڪومت}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}} | data24 = {{{government_type|}}} | header25 = {{#if:{{{government_type|}}} || {{#if:{{{leader_title1|}}}{{{leader_name1|}}} | {{#if:{{{name|}}}{{{membership|}}} | <!--template being used for geopolitical org:-->اڳواڻ | <!--template being used for country/territory: -->حڪومت }} }} }} | label40 = قانون ساز ادارو | data40 = {{{legislature|}}} | rowclass41 = mergedrow | label41 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;{{#if:{{{type_house1|}}}|{{{type_house1}}}|[[مٿيون ايوان]]}}</div> | data41 = {{{upper_house|{{{house1|}}}}}} | rowclass42 = mergedbottomrow | label42 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;{{#if:{{{type_house2|}}}|{{{type_house2}}}|[[هيٺيون ايوان]]}}</div> | data42 = {{{lower_house|{{{house2|}}}}}} | header43 = {{#if:{{{established_event1|}}}{{{sovereignty_type|}}} |{{#if:{{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}}<!-- -->{{#if:{{{sovereignty_note|}}} |&nbsp;<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{sovereignty_note}}}</div>}} | {{#if:{{{established|}}}| | قيام }} }} }} | label44 = قيام | data44 = {{#if:{{{sovereignty_type|}}} | |{{{established|}}} }} | label45 = {{#if:{{{era|}}}|تاريخي دور|تاريخ}} | data45 = {{#if:{{{era|}}} |{{#ifexist:{{{era|}}}|[[{{{era}}}]]|{{{era}}}}} | {{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}}|&nbsp;}}}} | rowclass46 = {{#if:{{{established_event2|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}} | data46 = {{#if:{{{established_date1|}}}|{{Infobox country/multirow |{{{established_event1|}}} |{{{established_date1||}}} |{{{established_event2|}}} |{{{established_date2||}}} |{{{established_event3|}}} |{{{established_date3|}}} |{{{established_event4|}}} |{{{established_date4|}}} |{{{established_event5|}}} |{{{established_date5|}}} |{{{established_event6|}}} |{{{established_date6|}}} |{{{established_event7|}}} |{{{established_date7|}}} |{{{established_event8|}}} |{{{established_date8|}}} |{{{established_event9|}}} |{{{established_date9|}}} |{{{established_event10|}}} |{{{established_date10|}}} |{{{established_event11|}}} |{{{established_date11|}}} |{{{established_event12|}}} |{{{established_date12|}}} |{{{established_event13|}}} |{{{established_date13|}}} |{{{established_event14|}}} |{{{established_date14|}}} |{{{established_event15|}}} |{{{established_date15|}}} |{{{established_event16|}}} |{{{established_date16|}}} |{{{established_event17|}}} |{{{established_date17|}}} |{{{established_event18|}}} |{{{established_date18|}}} |{{{established_event19|}}} |{{{established_date19|}}} |{{{established_event20|}}} |{{{established_date20|}}} }} }} | rowclass47 = {{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}} | data47 = {{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}}|{{Infobox country/multirow |{{{event_pre|}}} |{{{date_pre|}}} |{{if empty|{{{event_start|}}}|قائم ٿيل}} |{{{date_start|}}} {{{year_start|}}} |{{{event1|}}} |{{{date_event1|}}} |{{{event2|}}} |{{{date_event2|}}} |{{{event3|}}} |{{{date_event3|}}} |{{{event4|}}} |{{{date_event4|}}} |{{{event5|}}} |{{{date_event5|}}} |{{{event6|}}} |{{{date_event6|}}}|{{{event7|}}} |{{{date_event7|}}}|{{{event8|}}} |{{{date_event8|}}}|{{{event9|}}} |{{{date_event9|}}}|{{{event10|}}} |{{{date_event10|}}} |{{if empty|{{{event_end|}}}|ختم ٿيل}} |{{{date_end|}}} {{{year_end|}}} |{{{event_post|}}} |{{{date_post|}}} }} }} | rowclass60 = mergedtoprow | header60 = {{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_ha|}}}{{{area_sq_mi|}}}{{{area_acre|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | {{#if:{{{area_link|}}} | [[{{{area_link}}}|ايراضي {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|دعويٰ ڪيل|}}]] | {{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}} جي جاگرافي}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} جي جاگرافي|ايراضي {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|دعويٰ ڪيل|}}]] | ايراضي {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|دعويٰ ڪيل|}}<!-- -->}}<!-- -->}} }} | rowclass61 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{FR_metropole|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label61 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;{{{area_label|ڪل}}}{{{FR_foot4|}}}</div> | data61 = {{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_ha|}}}{{{area_sq_mi|}}}{{{area_acre|}}} |{{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_sq_mi|}}} |{{convinfobox|{{{area_km2|}}}|km2|{{{area_sq_mi|}}}|sqmi|abbr=on}} |{{#if:{{{area_ha|}}}{{{area_acre|}}} |{{convinfobox|{{{area_ha|}}}|ha|{{{area_acre|}}}|acre|abbr=on}} }} }}{{{area_footnote|}}}{{#if:{{{area_rank|}}} |&#32;([[ايراضي موجب ملڪن ۽ تابع علائقن جي فهرست|{{{area_rank}}}]]) }} }} | rowclass62 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{FR_metropole|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label62 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;زمين</div> | data62 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}} |{{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_sq_mi|}}} |{{convinfobox|{{{area_land_km2|}}}|km2|{{{area_land_sq_mi|}}}|sqmi|abbr=on}} |{{#if:{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}} |{{convinfobox|{{{area_land_ha|}}}|ha|{{{area_land_acre|}}}|acre|abbr=on}} }} }}{{{area_land_footnote|}}} }} | rowclass63 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label63 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;پاڻي</div> | data63 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}} |{{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_sq_mi|}}} |{{convinfobox|{{{area_water_km2|}}}|km2|{{{area_water_sq_mi|}}}|sqmi|abbr=on}} |{{#if:{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}} |{{convinfobox|{{{area_water_ha|}}}|ha|{{{area_water_acre|}}}|acre|abbr=on}} }} }}{{{area_water_footnote|}}} }} | rowclass64 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label64 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;پاڻي&nbsp;(٪)</div> | data64 = {{{percent_water|}}} | rowclass65 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{area_label3|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label65 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;{{{area_label2|}}}</div> | data65 = {{#if:{{{area_label2|}}}| {{{area_data2|}}} }} | rowclass66 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label66 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;{{{area_label3|}}}</div> | data66 = {{#if:{{{area_label3|}}}| {{{area_data3|}}} }} | label107= [[گِني ضابطو|گِني]]{{#if:{{{Gini_year|}}} |&nbsp;<span style="font-weight:normal;">({{{Gini_year}}})</span>}} | data107= {{#if:{{{Gini|}}} | {{#switch:{{{Gini_change|}}} |increase = {{increaseNegative}}&nbsp;<!-- -->|decrease = {{decreasePositive}}&nbsp;<!-- -->|steady = {{steady}}&nbsp;<!-- -->}}{{{Gini}}}{{{Gini_ref|}}}<br/><!-- ---------Evaluate and add Gini category:---------- --><span style="white-space:nowrap;"><!-- -->{{#iferror:<!-- -->{{#ifexpr:{{#invoke:ConvertTime|main|{{{Gini}}}}}>100 <!-- -->| {{error|غلطي: گِني قدر 100 کان وڌيڪ آهي}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->| {{#ifexpr:{{#invoke:ConvertTime|main|{{{Gini}}}}}>=60 |{{color|red|تمام گهڻو اُچو}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{#invoke:ConvertTime|main|{{{Gini}}}}}>=46 <!-- -->| {{color|darkred|اُچو}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{#invoke:ConvertTime|main|{{{Gini}}}}}>=30 <!-- -->| {{color|orange|وچولو}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{#invoke:ConvertTime|main|{{{Gini}}}}}>=0 <!-- -->| {{color|forestgreen|گهٽ}}<!-- -->| {{error|غلطي: گِني قدر 0 کان گهٽ آهي}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->| {{error|غلطي: نامناسب گِني قدر}}{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | {{ns:0}} | [[زمرو:مرمت گهربل ملڪ وارا صفحا]] }}<!-- -->}}<!-- --></span><!-- -----------Add Gini_rank (if supplied):---------- -->{{#if:{{{Gini_rank|}}} |&nbsp;·&nbsp;[[آمدني برابري موجب ملڪن جي فهرست|{{{Gini_rank}}}]]<!-- -->}}<!-- -->}} | label108= [[انساني ترقي جو اشاريہ]]{{#if:{{{HDI_year|}}} |&nbsp;<span style="font-weight:normal;">({{{HDI_year}}})</span>}} | data108= {{#if:{{{HDI|}}} | {{#switch:{{{HDI_change|}}} |increase = {{increase}}&nbsp;<!-- -->|decrease = {{decrease}}&nbsp;<!-- -->|steady = {{steady}}&nbsp;<!-- -->}}{{{HDI}}}{{{HDI_ref|}}}<br/><!-- ---------Evaluate and add HDI category:--------- --><span style="white-space:nowrap;"><!-- -->{{#iferror:<!-- -->{{#ifexpr:{{#invoke:ConvertTime|main|{{{HDI}}}}}>1 <!-- -->| {{error|غلطي: HDI قدر 1 کان وڌيڪ آهي}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->| {{#ifexpr:{{#invoke:ConvertTime|main|{{{HDI}}}}}>0.799 <!-- -->| {{color|darkgreen|تمام گهڻو اُچو}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{#invoke:ConvertTime|main|{{{HDI}}}}}>0.699 <!-- -->| {{color|forestgreen|اُچو}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{#invoke:ConvertTime|main|{{{HDI}}}}}>0.549 <!-- -->| {{color|orange|وچولو}}<!-- -->| {{#ifexpr:{{#invoke:ConvertTime|main|{{{HDI}}}}}>=0 <!-- -->| {{color|red|گهٽ}}<!-- -->| {{error|غلطي: HDI قدر 0 کان گهٽ آهي}}<!--Handled by outer #iferror, not visible to users--><!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->| {{error|غلطي: نامناسب HDI قدر}}{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | {{ns:0}} | [[زمرو:مرمت گهربل ملڪ وارا صفحا]] }}<!-- -->}}<!-- --></span><!-- ----------Add HDI_rank (if supplied):----------- -->{{#if:{{{HDI_rank|}}} |&nbsp;·&nbsp;[[انساني ترقي اشاريي موجب ملڪن جي فهرست|{{{HDI_rank}}}]]<!-- -->}}<!-- -->}} 38elo7k2mzv9pnxmqof50spxwgpesue 381112 381111 2026-05-28T02:42:26Z Intisar Ali 8681 /* */ 381112 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{pp-template|small=yes}}</noinclude>{{infobox | bodyclass = geography vcard | bodystyle = font-size:88%; | headerstyle= text-align:left; | aboveclass = adr | abovestyle = padding:0.25em 0.33em 0.33em;line-height:1.2em;font-size:1.25em; | above = {{#if:{{{conventional_long_name|}}}{{{native_name|}}}{{{name|}}} | {{#if:{{{conventional_long_name|}}} |<div style="display:inline" class=" fn org country-name">{{{conventional_long_name|}}}</div><br/> }}{{#if:{{{native_name|}}}{{{name|}}} |<div style="padding-top:0.25em; font-weight:normal;"><!-- -->{{br separated entries |{{{native_name|}}} |{{#if:{{{name|}}} |<div style="display:inline" class="fn org country-name">{{{name|}}}</div> }}}}</div> }}<!-- -->{{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes |<div style="display:inline" class=" fn org">[[ننڍڙي رياست]]</div> }} }} | subheader = {{#if:{{{life_span|}}} | {{{life_span}}} | {{#if:{{{year_start|}}}|{{{year_start}}}{{#if:{{{year_end}}}|–{{{year_end}}} }} }} }} | imagestyle = text-align:center;padding:0.5em 0; | image1 = {{#if:{{{image_coat|}}}{{{image_symbol|}}}{{{image_flag|}}}{{{image_flag2|}}} |{{infobox country/imagetable |image1a = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{{image_flag|}}}|sizedefault=125px|size={{{flag_width|{{{flag_size|}}}}}}|maxsize=250|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{alt_flag|{{{flag_alt|}}}}}}|title={{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} جو جهنڊو}} |image1b = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{{image_flag2|}}}|sizedefault=125px|size={{{flag_width|}}}|maxsize=250|border={{yesno |{{{flag2_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{alt_flag2|{{{flag_alt2|}}}}}}}} |caption1= {{#ifexist:{{if empty |{{{flag_type_article|}}} |{{{flag|}}} | {{if empty |{{{linking_name|}}} |{{{common_name|}}} |{{{name|}}} |{{PAGENAME}} }} جو {{if empty |{{{flag_type|}}} |جهنڊو}} }} |[[{{if empty |{{{flag_type_article|}}} |{{{flag|}}} |{{if empty |{{{linking_name|}}} |{{{common_name|}}} |{{{name|}}} |{{PAGENAME}} }} جو {{if empty |{{{flag_type|}}} |جهنڊو}} }}|{{if empty |{{{flag_caption|}}} |{{{flag_type|}}} |جهنڊو}}]] |{{if empty |{{{flag_caption|}}} |{{{flag_type|}}} |جهنڊو}} }} |image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{if empty|{{{image_coat|}}}|{{{image_symbol|}}}}} |size={{{symbol_width|{{{coa_size|}}}}}}|sizedefault=85px|alt={{#if:{{{image_coat|}}}|{{{alt_coat|{{{coat_alt|}}}}}}|{{{alt_symbol|}}}}}|title={{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} جو {{{symbol_type|نشان}}}}} |caption2= {{#ifexist:{{if empty |{{{symbol_type_article|}}} |{{{symbol|}}} |{{if empty |{{{linking_name|}}} |{{{common_name|}}} |{{{name|}}} |{{PAGENAME}} }} جو {{if empty |{{{symbol_type|}}} |نشان}} }} |[[{{if empty |{{{symbol_type_article|}}} |{{{symbol|}}} |{{if empty |{{{linking_name|}}} |{{{common_name|}}} |{{{name|}}} |{{PAGENAME}} }} جو {{if empty |{{{symbol_type|}}} |نشان}} }} | {{if empty |{{{symbol_type|}}} |نشان}}]] |{{if empty |{{{symbol_type|}}} |نشان}} }} }} }} | data1 = {{#if:{{{national_motto|}}}{{{motto|}}} |<div style="line-height:1.2em;">'''قومي شعار:&nbsp;'''{{if empty|{{{motto|}}}|{{{national_motto|}}}}}<!-- -->{{#if:{{{englishmotto|}}}|<br/><div style="display:inline">{{{englishmotto}}}</div> }}</div> }} | class2 = anthem | data2 = {{#if:{{{national_anthem|}}}{{{anthem|}}} |<div style="line-height:1.2em;">'''قومي ترانو:&nbsp;'''{{if empty|{{{national_anthem|}}}|{{{anthem|}}}}}</div> }}{{#if:{{{anthems|}}} | <div style="line-height:1.2em;">'''ترانا:&nbsp;'''{{{anthems}}}</div> }}{{#if:{{{royal_anthem|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''[[شاهي ترانو]]:&nbsp;'''{{{royal_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{flag_anthem|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''[[جهنڊي جو ترانو]]:&nbsp;'''{{{flag_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{national_march|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''قومي مارچ:&nbsp;'''{{{national_march}}}</div> }}{{#if:{{{territorial_anthem|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''علائقائي ترانو:&nbsp;'''{{{territorial_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{regional_anthem|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''علائقائي ترانو:&nbsp;'''{{{regional_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{state_anthem|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''رياستي ترانو:&nbsp;'''{{{state_anthem}}}</div> }}{{#if:{{{march|}}} | <hr/> <div style="line-height:1.2em;">'''مارچ:&nbsp;'''{{{march}}}</div> }} | data3 = {{#if:{{{other_symbol|}}}{{{text_symbol|}}} |<div style="line-height:1.2em;">{{#if:{{{other_symbol_type|}}}{{{text_symbol_type|}}} | '''{{if empty|{{{other_symbol_type|}}}|{{{text_symbol_type|}}}}}'''<br/>}}<!-- -->{{if empty|{{{other_symbol|}}}|{{{text_symbol|}}}}}</div> }} | data4 = {{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map|}}}|size={{{map_width|{{{image_map_size|}}}}}}|upright=1.15|alt={{{alt_map|{{{image_map_alt|}}}}}}|title={{{map_caption|{{{image_map_caption|{{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}} }}} }}} }}} }}} }}} جو مقام}}<!-- -->{{#if:{{{map_caption|{{{image_map_caption|}}}}}}|<div style="position:relative;top:0.3em;">{{{map_caption|{{{image_map_caption|}}}}}}</div>}} }} | data5 = {{#if:{{{image_map2|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map2|}}}|size={{{map2_width|{{{image_map2_size|}}}}}}|upright=1.15|alt={{{alt_map2|{{{image_map2_alt|}}}}}}|title={{{map_caption2|{{{image_map2_caption|{{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}} }}} }}} }}} }}} }}} جو مقام}}<!-- -->{{#if:{{{map_caption2|{{{image_map2_caption|}}}}}}|<div style="position:relative;top:0.3em;">{{{map_caption2|{{{image_map2_caption|}}}}}}</div>}} }} | label6 = حيثيت | data6 = {{#if:{{{status|}}}|{{Infobox country/status text|status={{{status|}}}|status_text={{{status_text|}}}|empire={{{empire|}}}|year_end={{{year_end|}}}|year_exile_start={{{year_exile_start|}}}|year_exile_end={{{year_exile_end|}}} }} }} | label7 = مقام | data7 = {{{loctext|}}} | label8 = {{#if:{{{capital_type|}}} | {{{capital_type}}} | گاديءَ جو شهر }}{{#ifeq: {{#ifeq:{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}|capital |گاديءَ جو شهر<!-- -->|{{#switch:{{{capital}}} | [[{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}]] = گاديءَ جو شهر | {{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}} = گاديءَ جو شهر | گاديءَ جو شهر ناهي }}<!-- -->}}|گاديءَ جو شهر <!-- (#ifeq:)-->|<!------------------------------------------ capital is largest_city/_settlement: ------------------------------------------- --><br/><div style="display:inline; font-weight:normal">۽ {{{largest_settlement_type|سڀ کان وڏو شهر}}}</div> }} | data8 = {{#if:{{{capital|}}}|{{{capital}}}{{#if:{{{coordinates|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:city}}}} }} | rowclass9 = {{#if:{{{capital|}}}|mergedrow}} | label9 = جلاوطنيءَ واري گادي | data9 = {{#ifexist:{{{capital_exile|}}}|[[{{{capital_exile|}}}]]|{{{capital_exile|}}}}} | rowclass10 = {{#if:{{{capital|}}}|mergedrow}} | label10 = {{#if:{{{admin_center_type|}}}| {{{admin_center_type}}} | انتظامي&nbsp;مرڪز }} | data10 = {{#switch:{{{admin_center|}}} |capital | = |[[{{{capital|}}}]] = |{{{capital|}}} = |#default = {{{admin_center}}}{{#if:{{{capital|}}}||{{#if:{{{coordinates|}}}|<br/>{{#invoke:Coordinates|coordinsert|{{{coordinates}}}|type:city}}}} }} }} | rowclass11 = {{#if:{{{capital|}}}{{{admin_center|}}}|mergedbottomrow}} | label11 = سڀ کان وڏو {{{largest_settlement_type|شهر}}} | data11 = {{#ifeq: {{#ifeq:{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}|capital |گاديءَ جو شهر<!-- -->|{{#switch:{{{capital}}} | [[{{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}}]] = گاديءَ جو شهر | {{{largest_city|}}}{{{largest_settlement|}}} = گاديءَ جو شهر | گاديءَ جو شهر ناهي }}<!-- -->}}|گاديءَ جو شهر <!-- (#ifeq:)-->|<!-- nothing already appears above --> | {{if empty| {{{largest_city|}}} | {{{largest_settlement|}}} }} }} | rowclass12 = mergedtoprow | label12 = سرڪاري&nbsp;ٻوليون | data12 = {{{official_languages|}}} | rowclass13 = mergedrow | label13 = <span style="font-weight:normal;">{{#if:{{{recognized_languages|}}}|مڃيل|مڃيل}}&nbsp;ٻوليون</span> | data13 = {{if empty| {{{recognized_languages|}}} | {{{recognised_languages|}}} }} | rowclass14 = mergedrow | label14 = <span style="font-weight:normal;">{{#if:{{{recognized_national_languages|}}}|مڃيل|مڃيل}} قومي&nbsp;ٻوليون</span> | data14 = {{if empty| {{{recognized_national_languages|}}} | {{{recognised_national_languages|}}} | {{{national_languages|}}} }} | rowclass15 = mergedrow | label15 = <span style="font-weight:normal;">{{#if:{{{recognized_regional_languages|}}}|مڃيل|مڃيل}} علائقائي&nbsp;ٻوليون</span> | data15 = {{if empty| {{{recognized_regional_languages|}}} | {{{recognised_regional_languages|}}} | {{{regional_languages|}}} }} | label16 = عام&nbsp;ٻوليون | data16 = {{{common_languages|}}} | rowclass17 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |{{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |mergedrow}} |{{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |mergedbottomrow}} }} | label17 ={{#ifeq:{{{languages_sub|}}}|yes |<div style="display:inline; font-weight:normal;">{{if empty| {{{languages_type|}}} | ٻيون&nbsp;ٻوليون }}</div> |{{if empty| {{{languages_type|}}} | ٻيون&nbsp;ٻوليون }} }} | data17 = {{{languages|}}} | rowclass18 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |mergedbottomrow}} | label18 = {{#ifeq:{{{languages2_sub|}}}|yes |<div style="display:inline; font-weight:normal;">{{if empty|{{{languages2_type|}}} | ٻيون&nbsp;ٻوليون }}</div> |{{if empty|{{{languages2_type|}}} | ٻيون&nbsp;ٻوليون }} }} | data18 = {{{languages2|}}} | label19 = [[نسلي گروهه|نسلي&nbsp;گروهه]] <!-- -->{{#if:{{{ethnic_groups_year|}}} |<div style="font-weight:normal;display:inline;"> ({{{ethnic_groups_year}}}){{{ethnic_groups_ref|}}}</div>|<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{ethnic_groups_ref|}}}</div>}} | data19 = {{{ethnic_groups|}}} | label20 = مذهب <!-- -->{{#if:{{{religion_year|}}} |<div style="font-weight:normal;display:inline;"> ({{{religion_year}}}){{{religion_ref|}}}</div>|<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{religion_ref|}}}</div>}} | data20 = {{{religion|}}} | label21 = [[قوميت|رهواسي نالو]] | data21 = {{#if:{{{demonym|}}} |{{#ifexist:{{{demonym}}} ماڻهو | [[{{{demonym}}} ماڻهو|{{{demonym}}}]] | {{{demonym}}} }} }} | label22 = قسم | data22 = {{{org_type|}}} | label23 = {{if empty|{{{membership_type|}}} | رڪنيت }} | data23 = {{{membership|}}} | label24 = {{#if:{{{government_type|}}} | {{#if:{{{politics_link|}}} | [[{{{politics_link}}}|{{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|حڪومتي ڍانچو|حڪومت}}]]<!-- -->| {{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}} جي سياست }} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} جي سياست|{{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|حڪومتي ڍانچو|حڪومت}}]]<!-- -->| {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|حڪومتي ڍانچو|حڪومت}}<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->}} | data24 = {{{government_type|}}} | header25 = {{#if:{{{government_type|}}} || {{#if:{{{leader_title1|}}}{{{leader_name1|}}} | {{#if:{{{name|}}}{{{membership|}}} | <!--template being used for geopolitical org:-->اڳواڻ | <!--template being used for country/territory: -->حڪومت }} }} }} | label40 = قانون ساز ادارو | data40 = {{{legislature|}}} | rowclass41 = mergedrow | label41 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;{{#if:{{{type_house1|}}}|{{{type_house1}}}|[[مٿيون ايوان]]}}</div> | data41 = {{{upper_house|{{{house1|}}}}}} | rowclass42 = mergedbottomrow | label42 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;{{#if:{{{type_house2|}}}|{{{type_house2}}}|[[هيٺيون ايوان]]}}</div> | data42 = {{{lower_house|{{{house2|}}}}}} | header43 = {{#if:{{{established_event1|}}}{{{sovereignty_type|}}} |{{#if:{{{sovereignty_type|}}} | {{{sovereignty_type}}}<!-- -->{{#if:{{{sovereignty_note|}}} |&nbsp;<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{sovereignty_note}}}</div>}} | {{#if:{{{established|}}}| | قيام }} }} }} | label44 = قيام | data44 = {{#if:{{{sovereignty_type|}}} | |{{{established|}}} }} | label45 = {{#if:{{{era|}}}|تاريخي دور|تاريخ}} | data45 = {{#if:{{{era|}}} |{{#ifexist:{{{era|}}}|[[{{{era}}}]]|{{{era}}}}} | {{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}}|&nbsp;}}}} | rowclass46 = {{#if:{{{established_event2|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}} | data46 = {{#if:{{{established_date1|}}}|{{Infobox country/multirow |{{{established_event1|}}} |{{{established_date1||}}} |{{{established_event2|}}} |{{{established_date2||}}} |{{{established_event3|}}} |{{{established_date3|}}} |{{{established_event4|}}} |{{{established_date4|}}} |{{{established_event5|}}} |{{{established_date5|}}} |{{{established_event6|}}} |{{{established_date6|}}} |{{{established_event7|}}} |{{{established_date7|}}} |{{{established_event8|}}} |{{{established_date8|}}} |{{{established_event9|}}} |{{{established_date9|}}} |{{{established_event10|}}} |{{{established_date10|}}} |{{{established_event11|}}} |{{{established_date11|}}} |{{{established_event12|}}} |{{{established_date12|}}} |{{{established_event13|}}} |{{{established_date13|}}} |{{{established_event14|}}} |{{{established_date14|}}} |{{{established_event15|}}} |{{{established_date15|}}} |{{{established_event16|}}} |{{{established_date16|}}} |{{{established_event17|}}} |{{{established_date17|}}} |{{{established_event18|}}} |{{{established_date18|}}} |{{{established_event19|}}} |{{{established_date19|}}} |{{{established_event20|}}} |{{{established_date20|}}} }} }} | rowclass47 = {{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}} | data47 = {{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}}|{{Infobox country/multirow |{{{event_pre|}}} |{{{date_pre|}}} |{{if empty|{{{event_start|}}}|قائم ٿيل}} |{{{date_start|}}} {{{year_start|}}} |{{{event1|}}} |{{{date_event1|}}} |{{{event2|}}} |{{{date_event2|}}} |{{{event3|}}} |{{{date_event3|}}} |{{{event4|}}} |{{{date_event4|}}} |{{{event5|}}} |{{{date_event5|}}} |{{{event6|}}} |{{{date_event6|}}}|{{{event7|}}} |{{{date_event7|}}}|{{{event8|}}} |{{{date_event8|}}}|{{{event9|}}} |{{{date_event9|}}}|{{{event10|}}} |{{{date_event10|}}} |{{if empty|{{{event_end|}}}|ختم ٿيل}} |{{{date_end|}}} {{{year_end|}}} |{{{event_post|}}} |{{{date_post|}}} }} }} | rowclass60 = mergedtoprow | header60 = {{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_ha|}}}{{{area_sq_mi|}}}{{{area_acre|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | {{#if:{{{area_link|}}} | [[{{{area_link}}}|ايراضي {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|دعويٰ ڪيل|}}]] | {{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}} جي جاگرافي}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} جي جاگرافي|ايراضي {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|دعويٰ ڪيل|}}]] | ايراضي {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|دعويٰ ڪيل|}}<!-- -->}}<!-- -->}} }} | rowclass61 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{FR_metropole|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label61 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;{{{area_label|ڪل}}}{{{FR_foot4|}}}</div> | data61 = {{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_ha|}}}{{{area_sq_mi|}}}{{{area_acre|}}} |{{#if:{{{area_km2|}}}{{{area_sq_mi|}}} |{{convinfobox|{{{area_km2|}}}|km2|{{{area_sq_mi|}}}|sqmi|abbr=on}} |{{#if:{{{area_ha|}}}{{{area_acre|}}} |{{convinfobox|{{{area_ha|}}}|ha|{{{area_acre|}}}|acre|abbr=on}} }} }}{{{area_footnote|}}}{{#if:{{{area_rank|}}} |&#32;([[ايراضي موجب ملڪن ۽ تابع علائقن جي فهرست|{{{area_rank}}}]]) }} }} | rowclass62 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{FR_metropole|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label62 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;زمين</div> | data62 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_acre|}}} |{{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_sq_mi|}}} |{{convinfobox|{{{area_land_km2|}}}|km2|{{{area_land_sq_mi|}}}|sqmi|abbr=on}} |{{#if:{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}} |{{convinfobox|{{{area_land_ha|}}}|ha|{{{area_land_acre|}}}|acre|abbr=on}} }} }}{{{area_land_footnote|}}} }} | rowclass63 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{percent_water|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label63 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;پاڻي</div> | data63 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_acre|}}} |{{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_sq_mi|}}} |{{convinfobox|{{{area_water_km2|}}}|km2|{{{area_water_sq_mi|}}}|sqmi|abbr=on}} |{{#if:{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}} |{{convinfobox|{{{area_water_ha|}}}|ha|{{{area_water_acre|}}}|acre|abbr=on}} }} }}{{{area_water_footnote|}}} }} | rowclass64 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{area_label2|}}}{{{area_label3|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label64 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;پاڻي&nbsp;(٪)</div> | data64 = {{{percent_water|}}} | rowclass65 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{area_label3|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label65 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;{{{area_label2|}}}</div> | data65 = {{#if:{{{area_label2|}}}| {{{area_data2|}}} }} | rowclass66 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label66 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">•&nbsp;{{{area_label3|}}}</div> | data66 = {{#if:{{{area_label3|}}}| {{{area_data3|}}} }} | rowclass67 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label67 = {{{stat_year1|}}}{{{ref_area1|}}} | data67 = {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area1|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass68 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label68 = {{{stat_year2|}}}{{{ref_area2|}}} | data68 = {{#if: {{{stat_area2|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area2|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass69 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label69 = {{{stat_year3|}}}{{{ref_area3|}}} | data69 = {{#if: {{{stat_area3|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area3|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass70 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label70 = {{{stat_year4|}}}{{{ref_area4|}}} | data70 = {{#if: {{{stat_area4|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area4|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass71 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label71 = {{{stat_year5|}}}{{{ref_area5|}}} | data71 = {{#if: {{{stat_area5|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area5|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass72 = mergedrow | label72 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• {{{FR_metropole}}}</div> | data72 = {{#if:{{{FR_metropole|}}}| <nowiki /> }} | rowclass73 = mergedrow | label73 = <div style="text-indent:0.5em;margin-left:1em;font-weight:normal;">• [[قومي جاگرافيائي ادارو|آءِ جي اين]]{{{FR_foot2|}}}</div> | data73 = {{#if:{{{FR_metropole|}}} |{{#if:{{{FR_IGN_area_km2|}}}{{{FR_IGN_area_sq_mi|}}} |{{convinfobox|{{{FR_IGN_area_km2|}}}|km2|{{{FR_IGN_area_sq_mi|}}}|sqmi|abbr=on}}{{#if:{{{FR_IGN_area_rank|}}}| ([[ملڪن ۽ تابع علائقن جي ايراضي موجب فهرست|{{{FR_IGN_area_rank}}}]])}} }} }} | rowclass89 = mergedbottomrow | label89 = <div style="text-indent:0.5em;margin-left:1em;font-weight:normal;">• [[نقشه بندي/زمين ماپي]]{{{FR_foot3|}}}</div> | data89 = {{#if:{{{FR_metropole|}}} |{{#if:{{{FR_cadastre_area_km2|}}}{{{FR_cadastre_area_sq_mi|}}} | {{convinfobox|{{{FR_cadastre_area_km2|}}}|km2|{{{FR_cadastre_area_sq_mi|}}}|sqmi|abbr=on}}{{#if:{{{FR_cadastre_area_rank|}}}| ([[ايراضي موجب ملڪ ۽ تابع علائقا جي فهرست|{{{FR_cadastre_area_rank}}}]])}} }} }} | rowclass90 = mergedtoprow | header90 = {{#if:{{{population_estimate|}}}{{{population_census|}}}{{{FR_metropole_population|}}}{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} |{{#if:{{{population_link|}}} | {{#ifeq:{{{population_link}}}|no|آبادي|[[{{{population_link}}}|آبادي]]}}<!-- -->| {{#ifexist:{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}} جي آبادي}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} جي آبادي|آبادي]]<!-- -->| آبادي<!-- -->}}<!-- -->}} }} | rowclass91 = mergedrow | label91 = <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• {{#if:{{{population_estimate_year|}}} |{{{population_estimate_year}}} اندازو|اندازو}}</div> | data91 = {{#if:{{{population_estimate|}}} |{{{population_estimate}}}<!-- -->{{#if:{{{population_estimate_rank|}}} | ([[آبادي موجب ملڪ ۽ تابع علائقا جي فهرست|{{{population_estimate_rank}}}]])}} }} | rowclass92 = mergedrow | label92= <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• {{{population_label2|}}}</div> | data92= {{#if:{{{population_label2|}}}|{{{population_data2|}}}}} | rowclass93= mergedrow | label93= <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• {{{population_label3|}}}</div> | data93= {{#if:{{{population_label3|}}}|{{{population_data3|}}}}} | rowclass94= mergedrow | data94= {{#if:{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}}|{{infobox country/multirow|{{{stat_year1|}}}{{{ref_pop1|}}} |{{{stat_pop1|}}}|{{{stat_year2|}}}{{{ref_pop2|}}} |{{{stat_pop2|}}}|{{{stat_year3|}}}{{{ref_pop3|}}} |{{{stat_pop3|}}}|{{{stat_year4|}}}{{{ref_pop4|}}} |{{{stat_pop4|}}}|{{{stat_year5|}}}{{{ref_pop5|}}} |{{{stat_pop5|}}} }} }} | rowclass95= mergedrow | label95= <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• {{#if:{{{population_census_year|}}} |{{{population_census_year}}} آبادي شماري|آبادي شماري}}</div> | data95= {{#if:{{{population_census|}}} |{{{population_census}}}<!-- -->{{#if:{{{population_census_rank|}}} | ([[آبادي موجب ملڪ ۽ تابع علائقا جي فهرست|{{{population_census_rank}}}]])}} }} | rowclass96= mergedrow | label96 = {{#if:{{{FR_metropole_population|}}}|{{#if:{{{FR_total_population_estimate_year|}}}|<span style="font-weight:normal"> ({{{FR_total_population_estimate_year}}})</span>}}}} | data96 = {{#if:{{{FR_metropole_population|}}}|{{#if:{{{FR_total_population_estimate_year|}}}|<nowiki />}}}} | rowclass97 = mergedrow | label97= <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• ڪل{{{FR_foot|}}}</div> | data97= {{#if:{{{FR_metropole_population|}}}|{{#if:{{{FR_total_population_estimate|}}} |{{{FR_total_population_estimate}}}{{#if:{{{FR_total_population_estimate_rank|}}}| ([[آبادي موجب ملڪن جي فهرست (2005)|{{{FR_total_population_estimate_rank}}}]])}} }} }} | rowclass98 = mergedrow | label98= <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• {{{FR_metropole}}}</div> | data98= {{#if:{{{FR_metropole_population|}}}|{{{FR_metropole_population}}}{{#if:{{{FR_metropole_population_estimate_rank|}}} | ([[آبادي موجب ملڪن جي فهرست (2005)|{{{FR_metropole_population_estimate_rank}}}]])}} }} | rowclass99 = mergedbottomrow | label99= <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• گھاڙاڻ/ڪثافت{{{FR_foot5|}}}</div> | data99= {{#if:{{{population_density_km2|}}}{{{population_density_sq_mi|}}} | {{convinfobox|{{{population_density_km2|}}}|/km2|{{{population_density_sq_mi|}}}|/sqmi|1|abbr=on}}{{{pop_den_footnote|}}}<!-- -->{{#if:{{{population_density_rank|}}} | ([[آباديءَ جي ڪثافت موجب ملڪ ۽ تابع علائقا جي فهرست|{{{population_density_rank}}}]])}} }} | rowclass100 = {{#if:{{{population_estimate|}}}{{{population_census|}}}{{{FR_metropole_population|}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label100 = رڪنيت | data100= {{{nummembers|}}} | rowclass101= mergedtoprow | label101= {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|دعويٰ ڪيل:|}} [[مجموعي گھريلو پيداوار]] <span style="font-weight:normal;">([[خريداري قوت برابري]])</span> | data101= {{#if:{{{GDP_PPP|}}}{{{GDP_PPP_per_capita|}}} |{{#if:{{{GDP_PPP_year|}}} |{{{GDP_PPP_year}}} }}اندازو }} | rowclass102= mergedrow | label102= <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• ڪل</div> | data102= {{#if:{{{GDP_PPP|}}} |{{{GDP_PPP}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_PPP_rank|}}} | ([[مجموعي گھريلو پيداوار (PPP) موجب ملڪن جي فهرست|{{{GDP_PPP_rank}}}]])}} }} | rowclass103= mergedbottomrow | label103= <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• في فرد</div> | data103= {{#if:{{{GDP_PPP_per_capita|}}} |{{{GDP_PPP_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_PPP_per_capita_rank|}}} | ([[في فرد مجموعي گھريلو پيداوار (PPP) موجب ملڪن جي فهرست|{{{GDP_PPP_per_capita_rank}}}]])}} }} | rowclass104= mergedtoprow | label104= {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|دعويٰ ڪيل|}} [[مجموعي گھريلو پيداوار]] <span style="font-weight:normal;">(اسمي/نامي)</span> | data104= {{#if:{{{GDP_nominal|}}}{{{GDP_nominal_per_capita|}}} |{{#if:{{{GDP_nominal_year|}}} |{{{GDP_nominal_year}}} }}اندازو }} | rowclass105= mergedrow | label105= <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• ڪل</div> | data105= {{#if:{{{GDP_nominal|}}} |{{{GDP_nominal}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_nominal_rank|}}} | ([[مجموعي گھريلو پيداوار (اسمي) موجب ملڪن جي فهرست|{{{GDP_nominal_rank}}}]])}} }} | rowclass106= mergedbottomrow | label106= <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• في فرد</div> | data106= {{#if:{{{GDP_nominal_per_capita|}}} | {{{GDP_nominal_per_capita}}}<!-- -->{{#if:{{{GDP_nominal_per_capita_rank|}}} | ([[في فرد مجموعي گھريلو پيداوار (اسمي) موجب ملڪن جي فهرست|{{{GDP_nominal_per_capita_rank}}}]])}} }} | label109= {{#ifeq:{{{micronation|}}}|yes|ڪٿيل ڪرنسي|ڪرنسي}} | data109= {{#if:{{{currency|}}} | {{{currency}}} {{#if:{{{currency_code|}}} |([[آءِ ايس او 4217|{{{currency_code}}}]])}} }} | rowclass119= {{#if:{{{utc_offset_DST|}}}{{{DST_note|}}} |mergedtoprow}} | label119= وقت جو علائقو | data119= {{#if:{{{utc_offset|}}} |{{nowrap|[[بين الاقوامي معياري وقت]]{{{utc_offset}}}}} {{#if:{{{time_zone|}}}|({{{time_zone}}})}} |{{{time_zone|}}} }} | rowclass120= {{#if:{{{DST_note|}}} |mergedrow |mergedbottomrow}} | label120= <div style="text-indent:-0.9em;margin-left:1.2em;font-weight:normal;">• اونهاري جو وقت ([[ڏينهن جي روشني بچت وقت]])</div> | data120= {{#if:{{{utc_offset_DST|}}} |{{nowrap|[[بين الاقوامي معياري وقت]]{{{utc_offset_DST}}}}} {{#if:{{{time_zone_DST|}}}|({{{time_zone_DST}}})|{{#if:{{{DST|}}}|({{{DST}}})}}}} |{{#if:{{{time_zone_DST|}}}|{{{time_zone_DST}}}|{{{DST|}}}}} }} | rowclass121= mergedbottomrow | label121= <nowiki /> | data121= {{{DST_note|}}} | label122 = [[ضد پاسي|اينٽي پوڊس]] | data122= {{{antipodes|}}} | label123 = تاريخ جو نمونو | data123= {{{date_format|}}} | label124= [[مکيه بجلي]] | data124= {{{electricity|}}} | label125= [[کاٻي يا ساڄي پاسي ڊرائيو|روڊ تي هلائڻ]] | data125= {{#if:{{{drives_on|}}} | {{lcfirst:{{{drives_on}}}}} }} | label126= {{#if:{{{calling_code|}}} |{{#ifexist:Telephone numbers in {{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} | [[{{{linking_name|{{{common_name|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}}}} ۾ ٽيليفون نمبر|ٽيليفون ڪوڊ]] | ٽيليفون ڪوڊ }} }} | data126= {{{calling_code|}}} | label127= [[ISO 3166|آءِ ايس او 3166 ڪوڊ]] | data127= {{#switch:{{{iso3166code|}}} |omit = <!--(do nothing)--> | = <!--if iso3166code is not supplied: -->{{#if:{{{common_name|}}} | {{#if:{{ISO 3166 code|{{{common_name}}}|nocat=true}} | [[ISO 3166-2:{{ISO 3166 code|{{{common_name}}}}}|{{ISO 3166 code|{{{common_name}}}}}]] }} }} |#default = [[ISO 3166-2:{{uc:{{{iso3166code}}}}}|{{uc:{{{iso3166code}}}}}]] }} | label128= انٽرنيٽ ڊومين | data128= {{{cctld|}}} | data129 = {{#if:{{{official_website|}}} |<div style="line-height:11pt">'''ويب سائيٽ'''<br/>{{{official_website}}}</div> }} | data130= {{#if:{{{image_map3|{{{location_map|}}}}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage |image={{{image_map3|{{{location_map|}}}}}} |size={{{map3_width|}}} |upright=1.15 |alt={{{alt_map3|}}} |title={{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}}}}}}}}}} جو مقام }}<!-- -->{{#if:{{{map_caption3|}}}|<div style="position:relative;top:0.3em;">{{{map_caption3|}}}</div>}} }} | label135 = اڄ | data135 = {{{today|}}} | belowclass = mergedtoprow noprint | below = {{#if:{{{navbar|}}}| {{navbar|{{{navbar|}}}}} }} }}<!-- End of Infobox --> <noinclude> {{documentation}} </noinclude> 2hawp0kzq9gpkpv54qrclkkbxy3l7ig چترال ضلعو 0 11689 381097 313029 2026-05-28T01:27:58Z Intisar Ali 8681 381097 wikitext text/x-wiki {{Short description|خيبر پختونخوا، پاڪستان جو اڳوڻو ضلعو؛ 1969–2018}} {{Infobox Former Subdivision | conventional_long_name = چترال ضلعو | native_name = {{nobold|{{lang|khw|{{nq|ݯھیترارو ضلع}}}}<br/>{{lang|ur|{{nq|ضلع چترال}}}}}} | common_name = | nation = [[پاڪستان]] | status_text = [[پاڪستان جا ضلعا|پاڪستان جو ضلعو]] | era = | year_start = 1947 | date_start = 14 آگسٽ | event_start = قائم ٿيو | year_end = 2018 | date_end = 20 جولاءِ | event_end = [[هيٺيون چترال|هيٺئين]] ۽ [[مٿيون چترال]] جو قيام | capital = [[چترال|چترال شهر]] | p1 = Chitral (princely state){{!}}چترال رياست | s1 = هيٺيون چترال | s2 = مٿيون چترال | flag = | flag_p1 = Flag of State of Chitral.svg | border_p1 = no | image_flag = | flag_type = | image_coat = | motto = | stat_year1 = 1947–2018 |stat_pop1 = 414,000 | stat_area1 = 14850 | image_map = File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Chitral.svg | image_map_caption = [[خيبر پختونخوا]] ۾ اڳوڻي ضلعي جو نقشو | government_type = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعي حڪومت]] | political_subdiv = 6 [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقا]] | today = [[پاڪستان]]<br/>{{·}} [[هيٺيون چترال]] ۽ [[مٿيون چترال]] ضلعا، [[خيبر پختونخوا]] | footnotes = | demonym = [[کهو ماڻهو|چترالي]] | date_pre = }} '''چترال ضلعو''' ({{lang|khw|{{nq|ݯیترارو ضلع}}}}; {{lang|ur|{{nq|ضلع چترال}}}}) 14 آگسٽ 1947ع کان 2018ع تائين [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|خيبر پختونخوا جو ضلعو]] هو، جيڪو [[خيبر پختونخوا]] جي [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|پاڪستاني صوبي]] جي [[ملاڪنڊ ڊويزن]] ۾ واقع هو۔ هي صوبي جو اتر ۾ سڀ کان پري<ref name="District Government Chitral">{{cite web |title=District Government Chitral |url=http://chitral.gov.pk/ |publisher=Chitral District Government Web Portal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928012955/http://chitral.gov.pk/|archive-date=28 September 2015}}</ref> ۽ سڀ کان وڏو ضلعو هو، جنهن جي ايراضي 14,850&nbsp;km<sup>2</sup> هئي، ان کان اڳ جو ضلعو ٻن حصن ۾ ورهايو ويو ۽ نوان ضلعا [[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] ۽ [[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺيون چترال]] قائم ٿيا۔<ref name=Dawn>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|newspaper=Dawn newspaper|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=4 November 2023}}</ref> هن ضلعي جون سرحدون ڏکڻ ۾ [[سوات ضلعو|سوات]] ۽ [[مٿيون دير ضلعو|دير]] سان، اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]] سان صوبائي سرحد، ۽ اتر ۽ اولهه ۾ [[افغانستان]] سان [[ڊيورنڊ لائين]] جي صورت ۾ بين الاقوامي سرحد سان ملنديون هيون۔<ref>{{cite web|title=Governance and Militancy in Afghanistan and Pakistan |url=https://www.csis.org/programs/international-security-program/archives/program-crisis-conflict-and-cooperation-c3-0|publisher=Center for Strategic and International Studies (CSIS)}}</ref> افغانستان جي [[واخان ڪوريڊور]] واري تنگ پٽي چترال کي اتر ۾ [[تاجڪستان]] کان جدا ڪندي هئي۔<ref>{{Cite journal|last1=Nusser|first1=Marcus |last2=Dickoré|first2=Wolf Bernhard |year=2002 |title=A Tangle in the Triangle: Vegetation Map of the Eastern Hindukush (Chitral, Northern Pakistan) |journal=[[Erdkunde]] |volume=56 |issue=1 |pages=37–59 |doi=10.3112/erdkunde.2002.01.03 |jstor=23218603 |url=http://www.sai.uni-heidelberg.de/geo/pdfs/Nuesser_2002_ATangleInTheTriangle_Erdkunde_56(1)_37-59.pdf }}</ref> == تاريخ == چترال پنهنجي تاريخ ۽ ثقافت جو وڏو حصو پاڙيسري [[هندو ڪش]] علائقن، يعني گلگت بلتستان، سان گڏ رکندو هو؛ هن علائقي کي ڪڏهن ڪڏهن “پريستان” پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اوچن جبلن ۾ پَريُن (''peri'') جي رهڻ بابت عام عقيدو موجود هو۔ اهو سمورو علائقو، جيڪو چترال ضلعو بڻيو، 1895ع تائين هڪ آزاد بادشاهي رياست هو، جڏهن برطانوي حڪومت ان جي موروثي حڪمران، مهتر، سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت چترال هندستاني سلطنت اندر هڪ نيم خودمختيار [[رياستي رياست]] بڻجي ويو۔ [[چترال (رياست)|چترال جي رياستي رياست]] 1947ع ۾ پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به اهو درجو برقرار رکيو، ۽ آخرڪار 14 آگسٽ 1947ع تي ان کي پاڪستان جو انتظامي ضلعو بڻايو ويو، جنهن سان رياستي رياست جو خاتمو ٿيو۔<ref>{{Cite book|last=Marsden|first=Magnus |year=2010 |chapter=A tour not so grand: mobile Muslims in northern Pakistan |editor=Osella |editor2=Filippo |editor3=Soares |editor4=Benjamin |title=Islam, Politics, Anthropology |location=Chichester, England |publisher=Royal Anthropological Institute by Wiley-Blackwell |pages=57–75, [https://books.google.com/books?id=k0_QuKXhOuQC&pg=PA58 page 58] |isbn=978-1-4443-3295-7}}</ref> == جاگرافيائي بناوت ۽ رسائي == [[File:Sunrise in QL.jpg|left|thumb|[[بوني]] کان مٿي [[قاڪلاشٽ ميدان]]]] چترال دنيا جي سڀ کان اوچن علائقن ۾ شمار ڪيو ويندو هو، جيڪو [[ارندو، خيبر پختونخوا|ارندو]] ۾ 1,094 ميٽرن کان [[تريچ مير]] ۾ 7,726 ميٽرن تائين پکڙيل هو ۽ 6,100 ميٽرن کان مٿي اوچائي رکندڙ 40 کان وڌيڪ چوٽيون شامل ڪندو هو۔ چترال جو خطو تمام گهڻو جبلائتو هو، ۽ [[تريچ مير]] (25,289 فٽ)، جيڪو [[هندو ڪش]] جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، اڳوڻي ضلعي جي اتر ۾ اڀري ٿو۔<ref>{{cite web |title=Disaster Vulnerability Assessment Report, District Chitral, KPK, Pakistan |url=http://www.hope87.org/Documents/dvar.pdf |access-date=4 November 2023 |website=Hope87.org website|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113144931/http://www.hope87.org/Documents/dvar.pdf |archive-date=13 November 2013 |url-status=dead }}</ref> زمين جو لڳ ڀڳ 4.8 سيڪڙو حصو ٻيلن سان ڍڪيل هو، ۽ 76 سيڪڙو حصو جبلن ۽ گليشيئرن تي مشتمل هو۔ چترال پاڪستان جي باقي حصن سان ٻن وڏن رستن ذريعي ڳنڍيل هو: [[لواري پاس]] (اوچائي 10,23 فٽ) [[دير (پاڪستان)|دير]] کان، ۽ [[شندور ٽاپ]] (اوچائي 12,200&nbsp;فٽ) گلگت کان۔ ٻئي رستا سياري ۾ بند ٿي ويندا هئا، پر لڳ ڀڳ 2017ع کان [[لواري ٽنل]] واري شاهراهه، جيڪا لواري پاس هيٺ آهي، روزانو گهٽ ۾ گهٽ ڏهن ڪلاڪن لاءِ گاڏين جي آمدورفت لاءِ کلي وئي۔<ref name=Dawn_LowariTunnelChitralDevelopment>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1435836 |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |title=Lowari tunnel: opportunities and challenges |author=Zahiruddin |date=30 September 2018 |access-date=26 November 2019}}</ref> ٻيا ڪيترائي اوچا لنگهه، جن ۾ [[دارڪوٽ پاس]]، [[ٿوئي پاس]]، ۽ [[زگران پاس]] شامل آهن، [[گلگت بلتستان]] کان پيدل چترال تائين رسائي ڏيندا هئا۔ * ارندو پاس، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد تي * [[بروغل]] پاس، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد تي * [[دورا پاس]]، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد تي * دارڪوٽ پاس، چترال ۽ [[گوپس-ياسين ضلعو]] جي سرحد تي * [[شندور پاس]]، چترال ۽ گلگت بلتستان جي سرحد تي * [[لواري پاس]]، چترال ۽ [[مٿيون دير ضلعو|مٿئين دير]] جي سرحد تي * [[لواري ٽنل]]، لواري پاس هيٺ شاهراهه<ref name=Dawn_LowariTunnelChitralDevelopment/> * [[ٿوئي پاس]]، چترال ۽ گلگت بلتستان جي سرحد تي * [[زگران پاس]]، چترال ۽ گلگت بلتستان جي سرحد تي == آبادي انگ اکر == ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 414,000 هئي۔<ref name="District Government Chitral" /> عام آبادي گهڻو ڪري [[کو ماڻهو|کو ماڻهن]] تي مشتمل هئي، جيڪي [[خوار ٻولي|خوار]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[ياسين ماٿري|ياسين]]، [[گلگت ضلعو|گلگت]]، [[دير (علائقو)|دير]]، ۽ [[سوات (پاڪستان)|سوات]] جي ڪجهه حصن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي۔ چترال [[ڪلاش ماڻهو|ڪلاش]] قبيلي جو به گهر هو، جيڪي [[بمبوريت]] ۽ چترال شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ ٻن ٻين دور دراز ماٿرين ۾ رهن ٿا۔ چترال ۾ ڪجهه هزار [[نورستاني ماڻهو|نورستاني ماڻهن]] جي رهائش پڻ ڄاتي ويندي هئي۔ علائقي جي مکيه ٻولي [[خوار ٻولي|خوار]] آهي۔ هتي [[داميلي ٻولي|داميلي]]، [[گوار-باتي ٻولي|گوار-باتي]]، [[گجري ٻولي|گجري]]، [[چترالي ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[ڪَتي ٻولي|ڪَتي]]، [[مدڪلاشتي لهجو|مدڪلاشتي]]، [[پَلولا ٻولي|پَلولا]]، [[سَرِيڪولي ٻولي|سَرِيڪولي]]، [[واخي ٻولي|واخي]]، ۽ [[يدغا ٻولي|يدغا]] ڳالهائيندڙن جون ننڍيون برادريون پڻ موجود آهن۔<ref>{{Cite web| title = About [Lower Chitral]| url = https://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about| access-date = 16 June 2022}}</ref> [[اردو]] کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي۔ == چترال شهر == ضلعي ۾ [[چترال]] صدر مقام طور ڪم ڪندو هو۔ اهو [[چترال درياھ]]، جيڪو ڪنڙ درياهه پڻ سڏجي ٿو، جي اولهه ڪناري تي [[ترچ مير]] جي دامن ۾ واقع آهي؛ تريچ مير 7,708&nbsp;m (25,289&nbsp;ft) اوچائيءَ سان [[هندو ڪش]] جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال رياست]] جو دارالحڪومت هو، ۽ هاڻي اهو شھر هيٺئين چترال ضلعي لاءِ صدر مقام وارو ڪردار ادا ڪري ٿو۔ == انتظاميا == چترال ضلعو چوويھ [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۽ ٻن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل هو:<ref name=NRB>{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=70&dn=Chitral |website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326132728/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=70&dn=Chitral |archive-date=26 March 2012|title=Tehsils & Unions in the District of Chitral|access-date=4 November 2023}}</ref><ref>{{Cite web|title=Pakistan: North West Frontier Province: District, Tehsil and Union Code Reference Map (MA518-pak-NWFP UCs A3-v01) |date=1 July 2009|publisher=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (OCHA) |location=Pakistan |url=http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Chitral.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113151834/http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Chitral.pdf |archive-date=13 November 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=List of Tehsils/Talukas with Respect to Their Districts |publisher=Statistics Division, Ministry of Economic Affairs and Statistics, Government of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/admin_unit/admin_list_tehsil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305205949/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/admin_unit/admin_list_tehsil.html |archive-date=5 March 2010 |url-status=dead}}</ref> * [[چترال تعلقو|چترال]] * [[مستوج تعلقو|مستوج]] === قومي اسيمبلي === هي ضلعو [[پاڪستان قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي (قومي اسيمبلي ميمبر) پاران نمائندگي ڪيو ويندو هو۔ ان جو تڪ [[تڪ اين اي-1|اين اي-1]] هو۔<ref>{{cite web |url=http://ecp.gov.pk/GE.aspx |title=Election Commission of Pakistan |access-date=6 November 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154333/http://ecp.gov.pk/GE.aspx |archive-date=10 November 2015 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! قومي اسيمبلي ميمبر !! پارٽي وابستگي !! سال |- | عبدال اڪبر خان ||[[متحده مجلس عمل]] ||2002 |- |[[شهزاده محي الدين]]||[[پاڪستان مسلم ليگ]]||2008 |- | [[شهزاده افتخار الدين]] ||[[آل پاڪستان مسلم ليگ]] ||2013 |} === صوبائي اسيمبلي === ضلعي جي نمائندگي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٻن چونڊيل ايم پي ايز پاران ڪئي ويندي هئي، جيڪي هيٺين تڪن جي نمائندگي ڪندا هئا: * [[تڪ پي ڪي-89 (چترال-I)|پي ڪي-2 (چترال-I)]] * [[تڪ پي ڪي-90 (چترال-II)|پي ڪي-1 (چترال-II)]] == ماٿريون == چترال ضلعو 35 کان وڌيڪ ننڍين ماٿرين ۾ ورهايل آهي<ref>https://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about#:~:text=In%20the%20south%20is%20situated,into%20over%2035%20small%20valleys.</ref> * ڪلاش ماٿريون * گرم چشمه * شيشي کوه * مستوج * لاسپور * يارخون ماٿري == ڳوٺ == <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ فقط اهو هنڌ شامل ڪريو جنهن تي انگريزي وڪيپيڊيا تي اڳ ۾ پنهنجو مضمون موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي الفابيٽ جي ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> * [[برون، پاڪستان|برون]] * [[چمرڪون]] * [[ڪوراغ، خيبر پختونخوا|ڪوراغ]] == پڻ ڏسو == {{Portal|پاڪستان}} == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category|Chitral District}} * [https://web.archive.org/web/20140714152936/http://www.chitral.gov.pk/ ميونسپل ويب سائيٽ - محفوظ ڪيل] {{Geographic location |Centre = چترال {{flag|Pakistan}} |North = [[واخان]] {{flag|Afghanistan}} |Northeast = [[چين]]{{flag|China}} |East = [[گلگت بلتستان|گلگت]] {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[ڪوهستان ضلعو، پاڪستان|ڪوهستان]] {{flag|Pakistan}} |South = [[مٿيون دير ضلعو|مٿيون دير]] {{flag|Pakistan}} |Southwest = [[ڪنڙ ضلعو|ڪنڙ]] {{flag|Afghanistan}} |West = [[ڪران و منجان]]{{flag|Afghanistan}} |Northwest = [[زيبڪ]]{{flag|Afghanistan}} |image = }} {{Pakistan topics}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} {{Coord|36|15|N|72|15|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[زمرو:پاڪستان جا اڳوڻا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:چترال (رياست)]] lcp714v38c1vyz8avyfid21z5tdzygm 381107 381097 2026-05-28T01:56:05Z Intisar Ali 8681 /* */ 381107 wikitext text/x-wiki {{Short description|خيبر پختونخوا، پاڪستان جو اڳوڻو ضلعو؛ 1969–2018}} {{Infobox Former Subdivision | conventional_long_name = چترال ضلعو | native_name = {{nobold|{{lang|khw|{{nq|ݯھیترارو ضلع}}}}<br/>{{lang|ur|{{nq|ضلع چترال}}}}}} | common_name = | nation = [[پاڪستان]] | status_text = [[پاڪستان جا ضلعا|پاڪستان جو ضلعو]] | era = | year_start = 1947 | date_start = 14 آگسٽ | event_start = قائم ٿيو | year_end = 2018 | date_end = 20 جولاءِ | event_end = [[هيٺيون چترال|هيٺئين]] ۽ [[مٿيون چترال]] جو قيام | capital = [[چترال|چترال شهر]] | p1 = Chitral (princely state){{!}}چترال رياست | s1 = هيٺيون چترال | s2 = مٿيون چترال | flag = | flag_p1 = Flag of State of Chitral.svg | border_p1 = no | image_flag = | flag_type = | image_coat = | motto = | stat_year1 = 1947–2018 |stat_pop1 = 414,000 | stat_area1 = 14850 | image_map = File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Chitral.svg | image_map_caption = [[خيبر پختونخوا]] ۾ اڳوڻي ضلعي جو نقشو | government_type = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعي حڪومت]] | political_subdiv = 6 [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقا]] | today = [[پاڪستان]]<br/>{{·}} [[هيٺيون چترال]] ۽ [[مٿيون چترال]] ضلعا، [[خيبر پختونخوا]] | footnotes = | demonym = [[کو ماڻهو|چترالي]] | date_pre = }} '''چترال ضلعو''' ({{lang|khw|{{nq|ݯیترارو ضلع}}}}; {{lang|ur|{{nq|ضلع چترال}}}}) 14 آگسٽ 1947ع کان 2018ع تائين [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|خيبر پختونخوا جو ضلعو]] هو، جيڪو [[خيبر پختونخوا]] جي [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|پاڪستاني صوبي]] جي [[ملاڪنڊ ڊويزن]] ۾ واقع هو۔ هي صوبي جو اتر ۾ سڀ کان پري<ref name="District Government Chitral">{{cite web |title=District Government Chitral |url=http://chitral.gov.pk/ |publisher=Chitral District Government Web Portal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928012955/http://chitral.gov.pk/|archive-date=28 September 2015}}</ref> ۽ سڀ کان وڏو ضلعو هو، جنهن جي ايراضي 14,850&nbsp;km<sup>2</sup> هئي، ان کان اڳ جو ضلعو ٻن حصن ۾ ورهايو ويو ۽ نوان ضلعا [[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] ۽ [[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺيون چترال]] قائم ٿيا۔<ref name=Dawn>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|newspaper=Dawn newspaper|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=4 November 2023}}</ref> هن ضلعي جون سرحدون ڏکڻ ۾ [[سوات ضلعو|سوات]] ۽ [[مٿيون دير ضلعو|دير]] سان، اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]] سان صوبائي سرحد، ۽ اتر ۽ اولهه ۾ [[افغانستان]] سان [[ڊيورنڊ لائين]] جي صورت ۾ بين الاقوامي سرحد سان ملنديون هيون۔<ref>{{cite web|title=Governance and Militancy in Afghanistan and Pakistan |url=https://www.csis.org/programs/international-security-program/archives/program-crisis-conflict-and-cooperation-c3-0|publisher=Center for Strategic and International Studies (CSIS)}}</ref> افغانستان جي [[واخان ڪوريڊور]] واري تنگ پٽي چترال کي اتر ۾ [[تاجڪستان]] کان جدا ڪندي هئي۔<ref>{{Cite journal|last1=Nusser|first1=Marcus |last2=Dickoré|first2=Wolf Bernhard |year=2002 |title=A Tangle in the Triangle: Vegetation Map of the Eastern Hindukush (Chitral, Northern Pakistan) |journal=[[Erdkunde]] |volume=56 |issue=1 |pages=37–59 |doi=10.3112/erdkunde.2002.01.03 |jstor=23218603 |url=http://www.sai.uni-heidelberg.de/geo/pdfs/Nuesser_2002_ATangleInTheTriangle_Erdkunde_56(1)_37-59.pdf }}</ref> == تاريخ == چترال پنهنجي تاريخ ۽ ثقافت جو وڏو حصو پاڙيسري [[هندو ڪش]] علائقن، يعني گلگت بلتستان، سان گڏ رکندو هو؛ هن علائقي کي ڪڏهن ڪڏهن “پريستان” پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اوچن جبلن ۾ پَريُن (''peri'') جي رهڻ بابت عام عقيدو موجود هو۔ اهو سمورو علائقو، جيڪو چترال ضلعو بڻيو، 1895ع تائين هڪ آزاد بادشاهي رياست هو، جڏهن برطانوي حڪومت ان جي موروثي حڪمران، مهتر، سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت چترال هندستاني سلطنت اندر هڪ نيم خودمختيار [[رياستي رياست]] بڻجي ويو۔ [[چترال (رياست)|چترال جي رياستي رياست]] 1947ع ۾ پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به اهو درجو برقرار رکيو، ۽ آخرڪار 14 آگسٽ 1947ع تي ان کي پاڪستان جو انتظامي ضلعو بڻايو ويو، جنهن سان رياستي رياست جو خاتمو ٿيو۔<ref>{{Cite book|last=Marsden|first=Magnus |year=2010 |chapter=A tour not so grand: mobile Muslims in northern Pakistan |editor=Osella |editor2=Filippo |editor3=Soares |editor4=Benjamin |title=Islam, Politics, Anthropology |location=Chichester, England |publisher=Royal Anthropological Institute by Wiley-Blackwell |pages=57–75, [https://books.google.com/books?id=k0_QuKXhOuQC&pg=PA58 page 58] |isbn=978-1-4443-3295-7}}</ref> == جاگرافيائي بناوت ۽ رسائي == [[File:Sunrise in QL.jpg|left|thumb|[[بوني]] کان مٿي [[قاڪلاشٽ ميدان]]]] چترال دنيا جي سڀ کان اوچن علائقن ۾ شمار ڪيو ويندو هو، جيڪو [[ارندو، خيبر پختونخوا|ارندو]] ۾ 1,094 ميٽرن کان [[تريچ مير]] ۾ 7,726 ميٽرن تائين پکڙيل هو ۽ 6,100 ميٽرن کان مٿي اوچائي رکندڙ 40 کان وڌيڪ چوٽيون شامل ڪندو هو۔ چترال جو خطو تمام گهڻو جبلائتو هو، ۽ [[تريچ مير]] (25,289 فٽ)، جيڪو [[هندو ڪش]] جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، اڳوڻي ضلعي جي اتر ۾ اڀري ٿو۔<ref>{{cite web |title=Disaster Vulnerability Assessment Report, District Chitral, KPK, Pakistan |url=http://www.hope87.org/Documents/dvar.pdf |access-date=4 November 2023 |website=Hope87.org website|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113144931/http://www.hope87.org/Documents/dvar.pdf |archive-date=13 November 2013 |url-status=dead }}</ref> زمين جو لڳ ڀڳ 4.8 سيڪڙو حصو ٻيلن سان ڍڪيل هو، ۽ 76 سيڪڙو حصو جبلن ۽ گليشيئرن تي مشتمل هو۔ چترال پاڪستان جي باقي حصن سان ٻن وڏن رستن ذريعي ڳنڍيل هو: [[لواري پاس]] (اوچائي 10,23 فٽ) [[دير (پاڪستان)|دير]] کان، ۽ [[شندور ٽاپ]] (اوچائي 12,200&nbsp;فٽ) گلگت کان۔ ٻئي رستا سياري ۾ بند ٿي ويندا هئا، پر لڳ ڀڳ 2017ع کان [[لواري ٽنل]] واري شاهراهه، جيڪا لواري پاس هيٺ آهي، روزانو گهٽ ۾ گهٽ ڏهن ڪلاڪن لاءِ گاڏين جي آمدورفت لاءِ کلي وئي۔<ref name=Dawn_LowariTunnelChitralDevelopment>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1435836 |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |title=Lowari tunnel: opportunities and challenges |author=Zahiruddin |date=30 September 2018 |access-date=26 November 2019}}</ref> ٻيا ڪيترائي اوچا لنگهه، جن ۾ [[دارڪوٽ پاس]]، [[ٿوئي پاس]]، ۽ [[زگران پاس]] شامل آهن، [[گلگت بلتستان]] کان پيدل چترال تائين رسائي ڏيندا هئا۔ * ارندو پاس، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد تي * [[بروغل]] پاس، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد تي * [[دورا پاس]]، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد تي * دارڪوٽ پاس، چترال ۽ [[گوپس-ياسين ضلعو]] جي سرحد تي * [[شندور پاس]]، چترال ۽ گلگت بلتستان جي سرحد تي * [[لواري پاس]]، چترال ۽ [[مٿيون دير ضلعو|مٿئين دير]] جي سرحد تي * [[لواري ٽنل]]، لواري پاس هيٺ شاهراهه<ref name=Dawn_LowariTunnelChitralDevelopment/> * [[ٿوئي پاس]]، چترال ۽ گلگت بلتستان جي سرحد تي * [[زگران پاس]]، چترال ۽ گلگت بلتستان جي سرحد تي == آبادي انگ اکر == ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 414,000 هئي۔<ref name="District Government Chitral" /> عام آبادي گهڻو ڪري [[کو ماڻهو|کو ماڻهن]] تي مشتمل هئي، جيڪي [[خوار ٻولي|خوار]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[ياسين ماٿري|ياسين]]، [[گلگت ضلعو|گلگت]]، [[دير (علائقو)|دير]]، ۽ [[سوات (پاڪستان)|سوات]] جي ڪجهه حصن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي۔ چترال [[ڪلاش ماڻهو|ڪلاش]] قبيلي جو به گهر هو، جيڪي [[بمبوريت]] ۽ چترال شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ ٻن ٻين دور دراز ماٿرين ۾ رهن ٿا۔ چترال ۾ ڪجهه هزار [[نورستاني ماڻهو|نورستاني ماڻهن]] جي رهائش پڻ ڄاتي ويندي هئي۔ علائقي جي مکيه ٻولي [[خوار ٻولي|خوار]] آهي۔ هتي [[داميلي ٻولي|داميلي]]، [[گوار-باتي ٻولي|گوار-باتي]]، [[گجري ٻولي|گجري]]، [[چترالي ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[ڪَتي ٻولي|ڪَتي]]، [[مدڪلاشتي لهجو|مدڪلاشتي]]، [[پَلولا ٻولي|پَلولا]]، [[سَرِيڪولي ٻولي|سَرِيڪولي]]، [[واخي ٻولي|واخي]]، ۽ [[يدغا ٻولي|يدغا]] ڳالهائيندڙن جون ننڍيون برادريون پڻ موجود آهن۔<ref>{{Cite web| title = About [Lower Chitral]| url = https://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about| access-date = 16 June 2022}}</ref> [[اردو]] کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي۔ == چترال شهر == ضلعي ۾ [[چترال]] صدر مقام طور ڪم ڪندو هو۔ اهو [[چترال درياھ]]، جيڪو ڪنڙ درياهه پڻ سڏجي ٿو، جي اولهه ڪناري تي [[ترچ مير]] جي دامن ۾ واقع آهي؛ تريچ مير 7,708&nbsp;m (25,289&nbsp;ft) اوچائيءَ سان [[هندو ڪش]] جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال رياست]] جو دارالحڪومت هو، ۽ هاڻي اهو شھر هيٺئين چترال ضلعي لاءِ صدر مقام وارو ڪردار ادا ڪري ٿو۔ == انتظاميا == چترال ضلعو چوويھ [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۽ ٻن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل هو:<ref name=NRB>{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=70&dn=Chitral |website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326132728/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=70&dn=Chitral |archive-date=26 March 2012|title=Tehsils & Unions in the District of Chitral|access-date=4 November 2023}}</ref><ref>{{Cite web|title=Pakistan: North West Frontier Province: District, Tehsil and Union Code Reference Map (MA518-pak-NWFP UCs A3-v01) |date=1 July 2009|publisher=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (OCHA) |location=Pakistan |url=http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Chitral.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113151834/http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Chitral.pdf |archive-date=13 November 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=List of Tehsils/Talukas with Respect to Their Districts |publisher=Statistics Division, Ministry of Economic Affairs and Statistics, Government of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/admin_unit/admin_list_tehsil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305205949/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/admin_unit/admin_list_tehsil.html |archive-date=5 March 2010 |url-status=dead}}</ref> * [[چترال تعلقو|چترال]] * [[مستوج تعلقو|مستوج]] === قومي اسيمبلي === هي ضلعو [[پاڪستان قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي (قومي اسيمبلي ميمبر) پاران نمائندگي ڪيو ويندو هو۔ ان جو تڪ [[تڪ اين اي-1|اين اي-1]] هو۔<ref>{{cite web |url=http://ecp.gov.pk/GE.aspx |title=Election Commission of Pakistan |access-date=6 November 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154333/http://ecp.gov.pk/GE.aspx |archive-date=10 November 2015 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! قومي اسيمبلي ميمبر !! پارٽي وابستگي !! سال |- | عبدال اڪبر خان ||[[متحده مجلس عمل]] ||2002 |- |[[شهزاده محي الدين]]||[[پاڪستان مسلم ليگ]]||2008 |- | [[شهزاده افتخار الدين]] ||[[آل پاڪستان مسلم ليگ]] ||2013 |} === صوبائي اسيمبلي === ضلعي جي نمائندگي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٻن چونڊيل ايم پي ايز پاران ڪئي ويندي هئي، جيڪي هيٺين تڪن جي نمائندگي ڪندا هئا: * [[تڪ پي ڪي-89 (چترال-I)|پي ڪي-2 (چترال-I)]] * [[تڪ پي ڪي-90 (چترال-II)|پي ڪي-1 (چترال-II)]] == ماٿريون == چترال ضلعو 35 کان وڌيڪ ننڍين ماٿرين ۾ ورهايل آهي<ref>https://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about#:~:text=In%20the%20south%20is%20situated,into%20over%2035%20small%20valleys.</ref> * ڪلاش ماٿريون * گرم چشمه * شيشي کوه * مستوج * لاسپور * يارخون ماٿري == ڳوٺ == <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ فقط اهو هنڌ شامل ڪريو جنهن تي انگريزي وڪيپيڊيا تي اڳ ۾ پنهنجو مضمون موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي الفابيٽ جي ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> * [[برون، پاڪستان|برون]] * [[چمرڪون]] * [[ڪوراغ، خيبر پختونخوا|ڪوراغ]] == پڻ ڏسو == {{Portal|پاڪستان}} == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category|Chitral District}} * [https://web.archive.org/web/20140714152936/http://www.chitral.gov.pk/ ميونسپل ويب سائيٽ - محفوظ ڪيل] {{Geographic location |Centre = چترال {{flag|Pakistan}} |North = [[واخان]] {{flag|Afghanistan}} |Northeast = [[چين]]{{flag|China}} |East = [[گلگت بلتستان|گلگت]] {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[ڪوهستان ضلعو، پاڪستان|ڪوهستان]] {{flag|Pakistan}} |South = [[مٿيون دير ضلعو|مٿيون دير]] {{flag|Pakistan}} |Southwest = [[ڪنڙ ضلعو|ڪنڙ]] {{flag|Afghanistan}} |West = [[ڪران و منجان]]{{flag|Afghanistan}} |Northwest = [[زيبڪ]]{{flag|Afghanistan}} |image = }} {{Pakistan topics}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} {{Coord|36|15|N|72|15|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[زمرو:پاڪستان جا اڳوڻا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:چترال (رياست)]] 1m9cuahqickxez60cxgp5emd7vbrwvv 381117 381107 2026-05-28T02:57:08Z Intisar Ali 8681 /* */ 381117 wikitext text/x-wiki {{Short description|خيبر پختونخوا، پاڪستان جو اڳوڻو ضلعو؛ 1969–2018}} {{Infobox Former Subdivision | conventional_long_name = چترال ضلعو | native_name = {{nobold|{{lang|khw|{{nq|ݯیترارو ضلع}}}}<br/>{{lang|ur|{{nq|ضلع چترال}}}}}} | common_name = | nation = [[پاڪستان]] | status_text = [[پاڪستان جا ضلعا|پاڪستان جو ضلعو]] | era = | year_start = 1947 | date_start = 14 آگسٽ | event_start = قائم ٿيو | year_end = 2018 | date_end = 20 جولاءِ | event_end = [[هيٺيون چترال|هيٺئين]] ۽ [[مٿيون چترال]] جو قيام | capital = [[چترال|چترال شهر]] | p1 = Chitral (princely state){{!}}چترال رياست | s1 = هيٺيون چترال | s2 = مٿيون چترال | flag = | flag_p1 = Flag of State of Chitral.svg | border_p1 = no | image_flag = | flag_type = | image_coat = | motto = | stat_year1 = 1947–2018 |stat_pop1 = 414,000 | stat_area1 = 14850 | image_map = File:Pakistan - Khyber Pakhtunkhwa - Chitral.svg | image_map_caption = [[خيبر پختونخوا]] ۾ اڳوڻي ضلعي جو نقشو | government_type = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعي حڪومت]] | political_subdiv = 6 [[پاڪستان جا تعلقا|تعلقا]] | today = [[پاڪستان]]<br/>{{·}} [[هيٺيون چترال]] ۽ [[مٿيون چترال]] ضلعا، [[خيبر پختونخوا]] | footnotes = | demonym = [[کو ماڻهو|چترالي]] | date_pre = }} '''چترال ضلعو''' جنھن جو مقامي ٻوليء ۾ نالو ({{lang|khw|{{nq|ݯیترارو ضلع}}}};۽ اردو ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلع چترال}}}}) 14 آگسٽ 1947ع کان 2018ع تائين [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|خيبر پختونخوا جو ضلعو]] هو، جيڪو [[خيبر پختونخوا]] جي [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|پاڪستاني صوبي]] جي [[ملاڪنڊ ڊويزن]] ۾ واقع هو۔ هي صوبي جو اتر ۾ سڀ کان پري<ref name="District Government Chitral">{{cite web |title=District Government Chitral |url=http://chitral.gov.pk/ |publisher=Chitral District Government Web Portal |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20150928012955/http://chitral.gov.pk/|archive-date=28 September 2015}}</ref> ۽ سڀ کان وڏو ضلعو هو، جنهن جي ايراضي 14,850&nbsp;km<sup>2</sup> هئي، ان کان اڳ جو ضلعو ٻن حصن ۾ ورهايو ويو ۽ نوان ضلعا [[مٿيون چترال ضلعو|مٿيون چترال]] ۽ [[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺيون چترال]] قائم ٿيا۔<ref name=Dawn>{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|newspaper=Dawn newspaper|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=4 November 2023}}</ref> هن ضلعي جون سرحدون ڏکڻ ۾ [[سوات ضلعو|سوات]] ۽ [[مٿيون دير ضلعو|دير]] سان، اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]] سان صوبائي سرحد، ۽ اتر ۽ اولهه ۾ [[افغانستان]] سان [[ڊيورنڊ لائين]] جي صورت ۾ بين الاقوامي سرحد سان ملنديون هيون۔<ref>{{cite web|title=Governance and Militancy in Afghanistan and Pakistan |url=https://www.csis.org/programs/international-security-program/archives/program-crisis-conflict-and-cooperation-c3-0|publisher=Center for Strategic and International Studies (CSIS)}}</ref> افغانستان جي [[واخان ڪوريڊور]] واري تنگ پٽي چترال کي اتر ۾ [[تاجڪستان]] کان جدا ڪندي هئي۔<ref>{{Cite journal|last1=Nusser|first1=Marcus |last2=Dickoré|first2=Wolf Bernhard |year=2002 |title=A Tangle in the Triangle: Vegetation Map of the Eastern Hindukush (Chitral, Northern Pakistan) |journal=[[Erdkunde]] |volume=56 |issue=1 |pages=37–59 |doi=10.3112/erdkunde.2002.01.03 |jstor=23218603 |url=http://www.sai.uni-heidelberg.de/geo/pdfs/Nuesser_2002_ATangleInTheTriangle_Erdkunde_56(1)_37-59.pdf }}</ref> == تاريخ == چترال پنهنجي تاريخ ۽ ثقافت جو وڏو حصو پاڙيسري [[هندو ڪش]] علائقن، يعني گلگت بلتستان، سان گڏ رکندو هو؛ هن علائقي کي ڪڏهن ڪڏهن “پريستان” پڻ چيو ويندو آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ اوچن جبلن ۾ پَريُن (''peri'') جي رهڻ بابت عام عقيدو موجود هو۔ اهو سمورو علائقو، جيڪو چترال ضلعو بڻيو، 1895ع تائين هڪ آزاد بادشاهي رياست هو، جڏهن برطانوي حڪومت ان جي موروثي حڪمران، مهتر، سان هڪ معاهدو ڪيو، جنهن تحت چترال هندستاني سلطنت اندر هڪ نيم خودمختيار [[رياستي رياست]] بڻجي ويو۔ [[چترال (رياست)|چترال جي رياستي رياست]] 1947ع ۾ پاڪستان سان الحاق کان پوءِ به اهو درجو برقرار رکيو، ۽ آخرڪار 14 آگسٽ 1947ع تي ان کي پاڪستان جو انتظامي ضلعو بڻايو ويو، جنهن سان رياستي رياست جو خاتمو ٿيو۔<ref>{{Cite book|last=Marsden|first=Magnus |year=2010 |chapter=A tour not so grand: mobile Muslims in northern Pakistan |editor=Osella |editor2=Filippo |editor3=Soares |editor4=Benjamin |title=Islam, Politics, Anthropology |location=Chichester, England |publisher=Royal Anthropological Institute by Wiley-Blackwell |pages=57–75, [https://books.google.com/books?id=k0_QuKXhOuQC&pg=PA58 page 58] |isbn=978-1-4443-3295-7}}</ref> == جاگرافيائي بناوت ۽ رسائي == [[File:Sunrise in QL.jpg|left|thumb|[[بوني]] کان مٿي [[قاڪلاشٽ ميدان]]]] چترال دنيا جي سڀ کان اوچن علائقن ۾ شمار ڪيو ويندو هو، جيڪو [[ارندو، خيبر پختونخوا|ارندو]] ۾ 1,094 ميٽرن کان [[تريچ مير]] ۾ 7,726 ميٽرن تائين پکڙيل هو ۽ 6,100 ميٽرن کان مٿي اوچائي رکندڙ 40 کان وڌيڪ چوٽيون شامل ڪندو هو۔ چترال جو خطو تمام گهڻو جبلائتو هو، ۽ [[تريچ مير]] (25,289 فٽ)، جيڪو [[هندو ڪش]] جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي، اڳوڻي ضلعي جي اتر ۾ اڀري ٿو۔<ref>{{cite web |title=Disaster Vulnerability Assessment Report, District Chitral, KPK, Pakistan |url=http://www.hope87.org/Documents/dvar.pdf |access-date=4 November 2023 |website=Hope87.org website|archive-url=https://web.archive.org/web/20131113144931/http://www.hope87.org/Documents/dvar.pdf |archive-date=13 November 2013 |url-status=dead }}</ref> زمين جو لڳ ڀڳ 4.8 سيڪڙو حصو ٻيلن سان ڍڪيل هو، ۽ 76 سيڪڙو حصو جبلن ۽ گليشيئرن تي مشتمل هو۔ چترال پاڪستان جي باقي حصن سان ٻن وڏن رستن ذريعي ڳنڍيل هو: [[لواري پاس]] (اوچائي 10,23 فٽ) [[دير (پاڪستان)|دير]] کان، ۽ [[شندور ٽاپ]] (اوچائي 12,200&nbsp;فٽ) گلگت کان۔ ٻئي رستا سياري ۾ بند ٿي ويندا هئا، پر لڳ ڀڳ 2017ع کان [[لواري ٽنل]] واري شاهراهه، جيڪا لواري پاس هيٺ آهي، روزانو گهٽ ۾ گهٽ ڏهن ڪلاڪن لاءِ گاڏين جي آمدورفت لاءِ کلي وئي۔<ref name=Dawn_LowariTunnelChitralDevelopment>{{cite news |url=https://www.dawn.com/news/1435836 |publisher=[[ڊان (اخبار)|ڊان]] |title=Lowari tunnel: opportunities and challenges |author=Zahiruddin |date=30 September 2018 |access-date=26 November 2019}}</ref> ٻيا ڪيترائي اوچا لنگهه، جن ۾ [[دارڪوٽ پاس]]، [[ٿوئي پاس]]، ۽ [[زگران پاس]] شامل آهن، [[گلگت بلتستان]] کان پيدل چترال تائين رسائي ڏيندا هئا۔ * ارندو پاس، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد تي * [[بروغل]] پاس، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد تي * [[دورا پاس]]، پاڪستان ۽ افغانستان جي سرحد تي * دارڪوٽ پاس، چترال ۽ [[گوپس-ياسين ضلعو]] جي سرحد تي * [[شندور پاس]]، چترال ۽ گلگت بلتستان جي سرحد تي * [[لواري پاس]]، چترال ۽ [[مٿيون دير ضلعو|مٿئين دير]] جي سرحد تي * [[لواري ٽنل]]، لواري پاس هيٺ شاهراهه<ref name=Dawn_LowariTunnelChitralDevelopment/> * [[ٿوئي پاس]]، چترال ۽ گلگت بلتستان جي سرحد تي * [[زگران پاس]]، چترال ۽ گلگت بلتستان جي سرحد تي == آبادي انگ اکر == ضلعي جي آبادي لڳ ڀڳ 414,000 هئي۔<ref name="District Government Chitral" /> عام آبادي گهڻو ڪري [[کو ماڻهو|کو ماڻهن]] تي مشتمل هئي، جيڪي [[خوار ٻولي|خوار]] ڳالهائين ٿا، جيڪا [[ياسين ماٿري|ياسين]]، [[گلگت ضلعو|گلگت]]، [[دير (علائقو)|دير]]، ۽ [[سوات (پاڪستان)|سوات]] جي ڪجهه حصن ۾ پڻ ڳالهائي وڃي ٿي۔ چترال [[ڪلاش ماڻهو|ڪلاش]] قبيلي جو به گهر هو، جيڪي [[بمبوريت]] ۽ چترال شهر جي ڏکڻ اولهه ۾ ٻن ٻين دور دراز ماٿرين ۾ رهن ٿا۔ چترال ۾ ڪجهه هزار [[نورستاني ماڻهو|نورستاني ماڻهن]] جي رهائش پڻ ڄاتي ويندي هئي۔ علائقي جي مکيه ٻولي [[خوار ٻولي|خوار]] آهي۔ هتي [[داميلي ٻولي|داميلي]]، [[گوار-باتي ٻولي|گوار-باتي]]، [[گجري ٻولي|گجري]]، [[چترالي ڪلاشا ٻولي|ڪلاشا]]، [[ڪرغز ٻولي|ڪرغز]]، [[ڪَتي ٻولي|ڪَتي]]، [[مدڪلاشتي لهجو|مدڪلاشتي]]، [[پَلولا ٻولي|پَلولا]]، [[سَرِيڪولي ٻولي|سَرِيڪولي]]، [[واخي ٻولي|واخي]]، ۽ [[يدغا ٻولي|يدغا]] ڳالهائيندڙن جون ننڍيون برادريون پڻ موجود آهن۔<ref>{{Cite web| title = About [Lower Chitral]| url = https://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about| access-date = 16 June 2022}}</ref> [[اردو]] کي سرڪاري حيثيت حاصل آهي۔ == چترال شهر == ضلعي ۾ [[چترال]] صدر مقام طور ڪم ڪندو هو۔ اهو [[چترال درياھ]]، جيڪو ڪنڙ درياهه پڻ سڏجي ٿو، جي اولهه ڪناري تي [[ترچ مير]] جي دامن ۾ واقع آهي؛ تريچ مير 7,708&nbsp;m (25,289&nbsp;ft) اوچائيءَ سان [[هندو ڪش]] جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال رياست]] جو دارالحڪومت هو، ۽ هاڻي اهو شھر هيٺئين چترال ضلعي لاءِ صدر مقام وارو ڪردار ادا ڪري ٿو۔ == انتظاميا == چترال ضلعو چوويھ [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۽ ٻن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل هو:<ref name=NRB>{{cite web|url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=70&dn=Chitral |website=National Reconstruction Bureau, Government of Pakistan website|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326132728/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=70&dn=Chitral |archive-date=26 March 2012|title=Tehsils & Unions in the District of Chitral|access-date=4 November 2023}}</ref><ref>{{Cite web|title=Pakistan: North West Frontier Province: District, Tehsil and Union Code Reference Map (MA518-pak-NWFP UCs A3-v01) |date=1 July 2009|publisher=United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs (OCHA) |location=Pakistan |url=http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Chitral.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20131113151834/http://www.pdma.gov.pk/documents/District_Tehsil_and_Union_code_Reference_Map_Chitral.pdf |archive-date=13 November 2013 |url-status=dead}}</ref><ref>{{Cite web|title=List of Tehsils/Talukas with Respect to Their Districts |publisher=Statistics Division, Ministry of Economic Affairs and Statistics, Government of Pakistan |url=http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/admin_unit/admin_list_tehsil.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100305205949/http://www.statpak.gov.pk/depts/pco/statistics/admin_unit/admin_list_tehsil.html |archive-date=5 March 2010 |url-status=dead}}</ref> * [[چترال تعلقو|چترال]] * [[مستوج تعلقو|مستوج]] === قومي اسيمبلي === هي ضلعو [[پاڪستان قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي (قومي اسيمبلي ميمبر) پاران نمائندگي ڪيو ويندو هو۔ ان جو تڪ [[تڪ اين اي-1|اين اي-1]] هو۔<ref>{{cite web |url=http://ecp.gov.pk/GE.aspx |title=Election Commission of Pakistan |access-date=6 November 2015 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20151110154333/http://ecp.gov.pk/GE.aspx |archive-date=10 November 2015 }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! قومي اسيمبلي ميمبر !! پارٽي وابستگي !! سال |- | عبدال اڪبر خان ||[[متحده مجلس عمل]] ||2002 |- |[[شهزاده محي الدين]]||[[پاڪستان مسلم ليگ]]||2008 |- | [[شهزاده افتخار الدين]] ||[[آل پاڪستان مسلم ليگ]] ||2013 |} === صوبائي اسيمبلي === ضلعي جي نمائندگي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٻن چونڊيل ايم پي ايز پاران ڪئي ويندي هئي، جيڪي هيٺين تڪن جي نمائندگي ڪندا هئا: * [[تڪ پي ڪي-89 (چترال-I)|پي ڪي-2 (چترال-I)]] * [[تڪ پي ڪي-90 (چترال-II)|پي ڪي-1 (چترال-II)]] == ماٿريون == چترال ضلعو 35 کان وڌيڪ ننڍين ماٿرين ۾ ورهايل آهي<ref>https://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about#:~:text=In%20the%20south%20is%20situated,into%20over%2035%20small%20valleys.</ref> * ڪلاش ماٿريون * گرم چشمه * شيشي کوه * مستوج * لاسپور * يارخون ماٿري == ڳوٺ == <!---♦♦♦ هن فهرست ۾ فقط اهو هنڌ شامل ڪريو جنهن تي انگريزي وڪيپيڊيا تي اڳ ۾ پنهنجو مضمون موجود هجي ♦♦♦---> <!---♦♦♦ مهرباني ڪري فهرست کي الفابيٽ جي ترتيب ۾ رکو ♦♦♦---> * [[برون، پاڪستان|برون]] * [[چمرڪون]] * [[ڪوراغ، خيبر پختونخوا|ڪوراغ]] == پڻ ڏسو == {{Portal|پاڪستان}} == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{commons category|Chitral District}} * [https://web.archive.org/web/20140714152936/http://www.chitral.gov.pk/ ميونسپل ويب سائيٽ - محفوظ ڪيل] {{Geographic location |Centre = چترال {{flag|Pakistan}} |North = [[واخان]] {{flag|Afghanistan}} |Northeast = [[چين]]{{flag|China}} |East = [[گلگت بلتستان|گلگت]] {{flag|Pakistan}} |Southeast = [[ڪوهستان ضلعو، پاڪستان|ڪوهستان]] {{flag|Pakistan}} |South = [[مٿيون دير ضلعو|مٿيون دير]] {{flag|Pakistan}} |Southwest = [[ڪنڙ ضلعو|ڪنڙ]] {{flag|Afghanistan}} |West = [[ڪران و منجان]]{{flag|Afghanistan}} |Northwest = [[زيبڪ]]{{flag|Afghanistan}} |image = }} {{Pakistan topics}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{Authority control}} {{Coord|36|15|N|72|15|E|region:PK_type:adm3rd_source:GNS-enwiki|display=title}} [[زمرو:پاڪستان جا اڳوڻا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:چترال (رياست)]] 2qhcvceebxsmb5709az0mjpuyazw547 ماڊيول:Convert/data 828 14765 381051 377728 2026-05-27T22:06:27Z Intisar Ali 8681 381051 Scribunto text/plain -- Conversion data used by [[Module:Convert]] which uses mw.loadData() for -- read-only access to this module so that it is loaded only once per page. -- See [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] if copying to another wiki. -- -- These data tables follow: -- all_units all properties for a unit, including default output -- default_exceptions exceptions for default output ('kg' and 'g' have different defaults) -- link_exceptions exceptions for links ('kg' and 'g' have different links) -- -- These tables are generated by a script which reads the wikitext of a page that -- documents the required properties of each unit; see [[:en:Module:Convert/doc]]. --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local all_units = { ["Gy"] = { _name1 = "gray", _symbol = "Gy", utype = "absorbed radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rad", link = "Gray (unit)", }, ["rad"] = { _name1 = "rad", _symbol = "rad", utype = "absorbed radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Gy", link = "Rad (unit)", }, ["cm/s2"] = { name1 = "centimetre per second squared", name1_us = "centimeter per second squared", name2 = "centimetres per second squared", name2_us = "centimeters per second squared", symbol = "cm/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.01, default = "ft/s2", link = "Gal (unit)", }, ["ft/s2"] = { name1 = "foot per second squared", name2 = "feet per second squared", symbol = "ft/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.3048, default = "m/s2", }, ["g0"] = { name1 = "standard gravity", name2 = "standard gravities", symbol = "''g''<sub>0</sub>", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", }, ["g-force"] = { name2 = "''g''", symbol = "''g''", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", link = "g-force", }, ["km/hs"] = { name1 = "kilometre per hour per second", name1_us = "kilometer per hour per second", name2 = "kilometres per hour per second", name2_us = "kilometers per hour per second", symbol = "km/(h⋅s)", utype = "acceleration", scale = 0.27777777777777779, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["km/s2"] = { name1 = "kilometre per second squared", name1_us = "kilometer per second squared", name2 = "kilometres per second squared", name2_us = "kilometers per second squared", symbol = "km/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1000, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["m/s2"] = { name1 = "metre per second squared", name1_us = "meter per second squared", name2 = "metres per second squared", name2_us = "meters per second squared", symbol = "m/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1, default = "ft/s2", }, ["mph/s"] = { name1 = "mile per hour per second", name2 = "miles per hour per second", symbol = "mph/s", utype = "acceleration", scale = 0.44704, default = "km/hs", link = "Acceleration", }, ["km/h/s"] = { target = "km/hs", }, ["standard gravity"] = { target = "g0", }, ["1000sqft"] = { name1 = "thousand square feet", name2 = "thousand square feet", symbol = "1000&nbsp;sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 92.90304, default = "m2", link = "Square foot", }, ["a"] = { _name1 = "are", _symbol = "a", utype = "area", scale = 100, prefixes = 1, default = "sqft", link = "Hectare#Are", }, ["acre"] = { symbol = "acre", usename = 1, utype = "area", scale = 4046.8564224, default = "ha", subdivs = { ["rood"] = { 4, default = "ha" }, ["sqperch"] = { 160, default = "ha" } }, }, ["acre-sing"] = { target = "acre", }, ["arpent"] = { symbol = "arpent", usename = 1, utype = "area", scale = 3418.89, default = "ha", }, ["cda"] = { name1 = "cuerda", symbol = "cda", utype = "area", scale = 3930.395625, default = "ha acre", }, ["daa"] = { name1 = "decare", symbol = "daa", utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunam"] = { symbol = "dunam", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunum"] = { symbol = "dunum", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", link = "Dunam", }, ["ha"] = { name1 = "hectare", symbol = "ha", utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["hectare"] = { name1 = "hectare", symbol = "ha", usename = 1, utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["Irish acre"] = { name1 = "Irish acre", symbol = "Irish&nbsp;acres", utype = "area", scale = 6555.2385024, default = "ha", link = "Acre (Irish)", }, ["m2"] = { _name1 = "square metre", _name1_us= "square meter", _symbol = "m<sup>2</sup>", prefix_position= 8, utype = "area", scale = 1, prefixes = 2, default = "sqft", link = "Square metre", }, ["pondemaat"] = { name1 = "pondemaat", name2 = "pondemaat", symbol = "pond", utype = "area", scale = 3674.363358816, default = "m2", link = ":nl:pondemaat", }, ["pyeong"] = { name2 = "pyeong", symbol = "pyeong", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", }, ["rai"] = { name2 = "rai", symbol = "rai", utype = "area", scale = 1600, default = "m2", link = "Rai (unit)", }, ["rood"] = { symbol = "rood", usename = 1, utype = "area", scale = 1011.7141056, default = "sqft m2", subdivs = { ["sqperch"] = { 40, default = "m2" } }, link = "Rood (unit)", }, ["sqfoot"] = { name1 = "square foot", name2 = "square foot", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqft"] = { name1 = "square foot", name2 = "square feet", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqin"] = { name1 = "square inch", name2 = "square inches", symbol = "sq&nbsp;in", utype = "area", scale = 0.00064516, default = "cm2", }, ["sqmi"] = { name1 = "square mile", symbol = "sq&nbsp;mi", utype = "area", scale = 2589988.110336, default = "km2", }, ["sqnmi"] = { name1 = "square nautical mile", symbol = "sq&nbsp;nmi", utype = "area", scale = 3429904, default = "km2 sqmi", link = "Nautical mile", }, ["sqperch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "area", scale = 25.29285264, default = "m2", link = "Rod (unit)#Area and volume", }, ["sqverst"] = { symbol = "square verst", usename = 1, utype = "area", scale = 1138062.24, default = "km2 sqmi", link = "Verst", }, ["sqyd"] = { name1 = "square yard", symbol = "sq&nbsp;yd", utype = "area", scale = 0.83612736, default = "m2", }, ["tsubo"] = { name2 = "tsubo", symbol = "tsubo", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", link = "Japanese units of measurement#Area", }, ["acres"] = { target = "acre", }, ["are"] = { target = "a", }, ["decare"] = { target = "daa", }, ["foot2"] = { target = "sqfoot", }, ["ft2"] = { target = "sqft", symbol = "ft<sup>2</sup>", }, ["in2"] = { target = "sqin", symbol = "in<sup>2</sup>", }, ["km²"] = { target = "km2", }, ["mi2"] = { target = "sqmi", symbol = "mi<sup>2</sup>", }, ["million acre"] = { target = "e6acre", }, ["million acres"] = { target = "e6acre", }, ["million hectares"] = { target = "e6ha", }, ["m²"] = { target = "m2", }, ["nmi2"] = { target = "sqnmi", }, ["pond"] = { target = "pondemaat", }, ["sq arp"] = { target = "arpent", }, ["sqkm"] = { target = "km2", }, ["sqm"] = { target = "m2", }, ["square verst"] = { target = "sqverst", }, ["verst2"] = { target = "sqverst", }, ["yd2"] = { target = "sqyd", symbol = "yd<sup>2</sup>", }, ["m2/ha"] = { name1 = "square metre per hectare", name1_us = "square meter per hectare", name2 = "square metres per hectare", name2_us = "square meters per hectare", symbol = "m<sup>2</sup>/ha", utype = "area per unit area", scale = 0.0001, default = "sqft/acre", link = "Basal area", }, ["sqft/acre"] = { name1 = "square foot per acre", name2 = "square feet per acre", symbol = "sq&nbsp;ft/acre", utype = "area per unit area", scale = 2.295684113865932e-5, default = "m2/ha", link = "Basal area", }, ["cent"] = { name1 = "cent", symbol = "¢", utype = "cent", scale = 1, default = "cent", link = "Cent (currency)", }, ["¢"] = { target = "cent", }, ["A.h"] = { name1 = "ampere hour", symbol = "A⋅h", utype = "charge", scale = 3600, default = "coulomb", }, ["coulomb"] = { _name1 = "coulomb", _symbol = "C", utype = "charge", scale = 1, prefixes = 1, default = "e", link = "Coulomb", }, ["e"] = { name1 = "elementary charge", symbol = "''e''", utype = "charge", scale = 1.602176634e-19, default = "coulomb", }, ["g-mol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "g&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["gmol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "gmol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kmol"] = { name1 = "kilomole", symbol = "kmol", utype = "chemical amount", scale = 1000, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lb&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["lbmol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lbmol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["mol"] = { name1 = "mole", symbol = "mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kgCO2/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/L", utype = "co2 per unit volume", scale = 1000, default = "lbCO2/USgal", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lbCO2/US&nbsp;gal", utype = "co2 per unit volume", scale = 119.82642731689663, default = "kgCO2/L", link = "Exhaust gas", }, ["oz/lb"] = { per = { "oz", "lb" }, utype = "concentration", default = "mg/kg", }, ["mg/kg"] = { per = { "mg", "kg" }, utype = "concentration", default = "oz/lb", }, ["g/dm3"] = { name1 = "gram per cubic decimetre", name1_us = "gram per cubic decimeter", name2 = "grams per cubic decimetre", name2_us = "grams per cubic decimeter", symbol = "g/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["g/L"] = { name1 = "gram per litre", name1_us = "gram per liter", name2 = "grams per litre", name2_us = "grams per liter", symbol = "g/L", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/mL"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/mL", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/ml"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/ml", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["kg/dm3"] = { name1 = "kilogram per cubic decimetre", name1_us = "kilogram per cubic decimeter", name2 = "kilograms per cubic decimetre", name2_us = "kilograms per cubic decimeter", symbol = "kg/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuft", link = "Density", }, ["kg/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/L", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/l"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/l", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/m3"] = { name1 = "kilogram per cubic metre", name1_us = "kilogram per cubic meter", name2 = "kilograms per cubic metre", name2_us = "kilograms per cubic meter", symbol = "kg/m<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["lb/cuft"] = { name1 = "pound per cubic foot", name2 = "pounds per cubic foot", symbol = "lb/cu&nbsp;ft", utype = "density", scale = 16.018463373960142, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuin"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuyd"] = { name1 = "pound per cubic yard", name2 = "pounds per cubic yard", symbol = "lb/cu&nbsp;yd", utype = "density", scale = 0.5932764212577829, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["lb/impgal"] = { name1 = "pound per imperial gallon", name2 = "pounds per imperial gallon", symbol = "lb/imp&nbsp;gal", utype = "density", scale = 99.776372663101697, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/in3"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/U.S.gal"] = { name1 = "pound per U.S. gallon", name2 = "pounds per U.S. gallon", symbol = "lb/U.S.&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/USbu"] = { name1 = "pound per US bushel", name2 = "pounds per US bushel", symbol = "lb/US&nbsp;bu", utype = "density", scale = 12.871859780974471, default = "kg/m3", link = "Bushel", }, ["lb/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lb/US&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lbm/cuin"] = { name1 = "pound mass per cubic inch", name2 = "pounds mass per cubic inch", symbol = "lbm/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["mg/L"] = { name1 = "milligram per litre", name1_us = "milligram per liter", name2 = "milligrams per litre", name2_us = "milligrams per liter", symbol = "mg/L", utype = "density", scale = 0.001, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["oz/cuin"] = { name1 = "ounce per cubic inch", name2 = "ounces per cubic inch", symbol = "oz/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 1729.9940443876951, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["g/cm3"] = { per = { "g", "cm3" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["g/m3"] = { per = { "g", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["Mg/m3"] = { per = { "Mg", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuft", }, ["mg/l"] = { per = { "mg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["μg/dL"] = { per = { "μg", "dL" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["μg/l"] = { per = { "μg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["lb/ft3"] = { target = "lb/cuft", }, ["lb/yd3"] = { target = "lb/cuyd", }, ["lbm/in3"] = { target = "lbm/cuin", }, ["mcg/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["oz/in3"] = { target = "oz/cuin", }, ["ug/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["ug/l"] = { target = "μg/l", }, ["B.O.T.U."] = { name1 = "Board of Trade Unit", symbol = "B.O.T.U.", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["bboe"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "bboe", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BOE"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "BOE", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BTU"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "BTU", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["Btu"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "Btu", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["BTU-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "BTU<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "Btu<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "BTU<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "Btu<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "BTU<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "Btu<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "BTU<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "Btu<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-ISO"] = { name1 = "British thermal unit (ISO)", name2 = "British thermal units (ISO)", symbol = "BTU<sub>ISO</sub>", utype = "energy", scale = 1055.056, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-ISO"] = { target = "BTU-ISO", }, ["BTU-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "BTU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "Btu<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "BTU<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "Btu<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "BTU<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "Btu<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "Cal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", }, ["cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "cal", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", }, ["Cal-15"] = { name1 = "Calorie (15°C)", name2 = "Calories (15°C)", symbol = "Cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-15"] = { name1 = "calorie (15°C)", name2 = "calories (15°C)", symbol = "cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4.1858, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-IT"] = { name1 = "Calorie (International Steam Table)", name2 = "Calories (International Steam Table)", symbol = "Cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-IT"] = { name1 = "calorie (International Steam Table)", name2 = "calories (International Steam Table)", symbol = "cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4.1868, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-th"] = { name1 = "Calorie (thermochemical)", name2 = "Calories (thermochemical)", symbol = "Cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-th"] = { name1 = "calorie (thermochemical)", name2 = "calories (thermochemical)", symbol = "cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", link = "Calorie", }, ["CHU-IT"] = { name1 = "Celsius heat unit (International Table)", name2 = "Celsius heat units (International Table)", symbol = "CHU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1899.100534716, default = "kJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cufootnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic foot of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cuftnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic feet of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["Eh"] = { name1 = "Hartree", symbol = "''E''<sub>h</sub>", utype = "energy", scale = 4.35974417e-18, default = "eV", }, ["erg"] = { symbol = "erg", utype = "energy", scale = 0.0000001, default = "μJ", }, ["eV"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy", scale = 1.602176634e-19, prefixes = 1, default = "aJ", link = "Electronvolt", }, ["foe"] = { symbol = "foe", utype = "energy", scale = 1e44, default = "YJ", link = "Foe (unit)", }, ["ftlb"] = { name1 = "foot-pound", symbol = "ft⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlb-f"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlbf"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftpdl"] = { name1 = "foot-poundal", symbol = "ft⋅pdl", utype = "energy", scale = 0.0421401100938048, default = "J", }, ["gTNT"] = { name2 = "grams of TNT", symbol = "gram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "TNT equivalent", }, ["Gtoe"] = { name1 = "gigatonne of oil equivalent", name2 = "gigatonnes of oil equivalent", symbol = "Gtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e19, default = "EJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["GtonTNT"] = { name2 = "gigatons of TNT", symbol = "gigaton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GtTNT"] = { name2 = "gigatonnes of TNT", symbol = "gigatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GW.h"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["GWh"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GWh", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["hph"] = { name1 = "horsepower-hour", symbol = "hp⋅h", utype = "energy", scale = 2684519.537696172792, default = "kWh", link = "Horsepower", }, ["inlb"] = { name1 = "inch-pound", symbol = "in⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlb-f"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlbf"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inoz-f"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅oz<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inozf"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅ozf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["J"] = { _name1 = "joule", _symbol = "J", utype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "cal", link = "Joule", }, ["kBOE"] = { name1 = "kilo barrel of oil equivalent", name2 = "kilo barrels of oil equivalent", symbol = "kBOE", utype = "energy", scale = 6.1178632e12, default = "TJ", link = "Barrel of oil equivalent", }, ["kcal"] = { name1 = "kilocalorie", symbol = "kcal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-15"] = { name1 = "kilocalorie (15°C)", name2 = "kilocalories (15°C)", symbol = "kcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-IT"] = { name1 = "kilocalorie (International Steam Table)", name2 = "kilocalories (International Steam Table)", symbol = "kcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-th"] = { name1 = "kilocalorie (thermochemical)", name2 = "kilocalories (thermochemical)", symbol = "kcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kerg"] = { name1 = "kiloerg", symbol = "kerg", utype = "energy", scale = 0.0001, default = "mJ", link = "Erg", }, ["kgTNT"] = { name2 = "kilograms of TNT", symbol = "kilogram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["kt(TNT)"] = { name1 = "kilotonne", name1_us = "kiloton", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktoe"] = { name1 = "kilotonne of oil equivalent", name2 = "kilotonnes of oil equivalent", symbol = "ktoe", utype = "energy", scale = 4.1868e13, default = "TJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["ktonTNT"] = { name1 = "kiloton of TNT", name2 = "kilotons of TNT", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT"] = { name2 = "kilotonnes of TNT", symbol = "kilotonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["kW.h"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["kWh"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kWh", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["Mcal"] = { name1 = "megacalorie", symbol = "Mcal", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal"] = { name1 = "millicalorie", symbol = "mcal", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-15"] = { name1 = "megacalorie (15°C)", name2 = "megacalories (15°C)", symbol = "Mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-15"] = { name1 = "millicalorie (15°C)", name2 = "millicalories (15°C)", symbol = "mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041858, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-IT"] = { name1 = "megacalorie (International Steam Table)", name2 = "megacalories (International Steam Table)", symbol = "Mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-IT"] = { name1 = "millicalorie (International Steam Table)", name2 = "millicalories (International Steam Table)", symbol = "mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041868, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-th"] = { name1 = "megacalorie (thermochemical)", name2 = "megacalories (thermochemical)", symbol = "Mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-th"] = { name1 = "millicalorie (thermochemical)", name2 = "millicalories (thermochemical)", symbol = "mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Merg"] = { name1 = "megaerg", symbol = "Merg", utype = "energy", scale = 0.1, default = "J", link = "Erg", }, ["merg"] = { name1 = "millierg", symbol = "merg", utype = "energy", scale = 0.0000000001, default = "μJ", link = "Erg", }, ["MMBtu"] = { name1 = "million British thermal units", name2 = "million British thermal units", symbol = "MMBtu", utype = "energy", scale = 1055055852.62, default = "GJ", link = "British thermal unit", }, ["Mt(TNT)"] = { name1 = "megatonne", name1_us = "megaton", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["Mtoe"] = { name1 = "megatonne of oil equivalent", name2 = "megatonnes of oil equivalent", symbol = "Mtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e16, default = "PJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["MtonTNT"] = { name1 = "megaton of TNT", name2 = "megatons of TNT", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtonTNT"] = { name2 = "millitons of TNT", symbol = "milliton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT"] = { name2 = "megatonnes of TNT", symbol = "megatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtTNT"] = { name2 = "millitonnes of TNT", symbol = "millitonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MW.h"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mW.h"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["MWh"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MWh", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mWh"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mWh", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["PSh"] = { name1 = "Pferdestärkenstunde", symbol = "PSh", utype = "energy", scale = 2647795.5, default = "kWh", }, ["quad"] = { name1 = "quadrillion British thermal units", name2 = "quadrillion British thermal units", symbol = "quad", utype = "energy", scale = 1.054804e18, default = "EJ", link = "Quad (unit)", }, ["Ry"] = { name1 = "rydberg", symbol = "Ry", utype = "energy", scale = 2.1798741e-18, default = "eV", link = "Rydberg constant", }, ["scf"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic feet", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["scfoot"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic foot", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["t(TNT)"] = { name1 = "tonne", name1_us = "ton", symbol = "t", utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["th"] = { name1 = "thermie", symbol = "th", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["thm-EC"] = { name1 = "therm (EC)", name2 = "therms (EC)", symbol = "thm (EC)", utype = "energy", scale = 105506000, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-UK"] = { name1 = "therm (UK)", name2 = "therms (UK)", symbol = "thm (UK)", utype = "energy", scale = 105505585.257348, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-US"] = { name1 = "therm (US)", name1_us = "therm (U.S.)", name2 = "therms (US)", name2_us = "therms (U.S.)", symbol = "thm (US)", sym_us = "thm (U.S.)", utype = "energy", scale = 105480400, default = "MJ", link = "Therm", }, ["toe"] = { name1 = "tonne of oil equivalent", name2 = "tonnes of oil equivalent", symbol = "toe", utype = "energy", scale = 41868000000, default = "GJ", }, ["tonTNT"] = { name2 = "tons of TNT", symbol = "ton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["tTNT"] = { name2 = "tonnes of TNT", symbol = "tonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtonTNT"] = { name2 = "teratons of TNT", symbol = "teraton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtTNT"] = { name2 = "teratonnes of TNT", symbol = "teratonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TW.h"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["TWh"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TWh", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["W.h"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "W⋅h", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["Wh"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "Wh", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μerg"] = { name1 = "microerg", symbol = "μerg", utype = "energy", scale = 1e-13, default = "nJ", link = "Erg", }, ["μW.h"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μW⋅h", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μWh"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μWh", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["-kW.h"] = { target = "kW.h", link = "Kilowatt hour", }, ["btu"] = { target = "BTU", }, ["Calorie"] = { target = "Cal", }, ["ft.lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["ft·lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["g-cal-15"] = { target = "cal-15", }, ["g-cal-IT"] = { target = "cal-IT", }, ["g-cal-th"] = { target = "cal-th", }, ["g-kcal-15"] = { target = "kcal-15", }, ["g-kcal-IT"] = { target = "kcal-IT", }, ["g-kcal-th"] = { target = "kcal-th", }, ["g-Mcal-15"] = { target = "Mcal-15", }, ["g-mcal-15"] = { target = "mcal-15", }, ["g-Mcal-IT"] = { target = "Mcal-IT", }, ["g-mcal-IT"] = { target = "mcal-IT", }, ["g-Mcal-th"] = { target = "Mcal-th", }, ["g-mcal-th"] = { target = "mcal-th", }, ["GW-h"] = { target = "GW.h", }, ["GW·h"] = { target = "GW.h", }, ["Hartree"] = { target = "Eh", }, ["hp.h"] = { target = "hph", }, ["in.lb-f"] = { target = "inlb-f", }, ["in.lbf"] = { target = "inlbf", }, ["in.oz-f"] = { target = "inoz-f", }, ["in.ozf"] = { target = "inozf", }, ["kbboe"] = { target = "kBOE", symbol = "kbboe", }, ["kg-cal-15"] = { target = "Cal-15", }, ["kg-cal-IT"] = { target = "Cal-IT", }, ["kg-cal-th"] = { target = "Cal-th", }, ["kW-h"] = { target = "kW.h", }, ["kW·h"] = { target = "kW.h", }, ["MW-h"] = { target = "MW.h", }, ["mW-h"] = { target = "mW.h", }, ["MW·h"] = { target = "MW.h", }, ["TW-h"] = { target = "TW.h", }, ["uerg"] = { target = "μerg", }, ["uW-h"] = { target = "μW.h", }, ["uW.h"] = { target = "μW.h", }, ["uWh"] = { target = "μWh", }, ["W-h"] = { target = "W.h", }, ["eVpar"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy per chemical amount", scale = 96485.332123310014, prefixes = 1, default = "kcal/mol", defkey = "eVpar", linkey = "eVpar", link = "Electronvolt", }, ["kcal/mol"] = { per = { "kcal", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kJ/mol", link = "Kilocalorie per mole", }, ["kJ/mol"] = { per = { "kJ", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kcal/mol", link = "Joule per mole", }, ["kWh/100 km"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 kilometres", name1_us = "kilowatt-hour per 100 kilometers", name2 = "kilowatt-hours per 100 kilometres", name2_us = "kilowatt-hours per 100 kilometers", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 36, default = "MJ/km kWh/mi", link = "Kilowatt-hour", }, ["kWh/100 mi"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 miles", name2 = "kilowatt-hours per 100 miles", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;mi", utype = "energy per unit length", scale = 22.3694, default = "mpge", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["MJ/100 km"] = { name1 = "megajoule per 100 kilometres", name1_us = "megajoule per 100 kilometers", name2 = "megajoules per 100 kilometres", name2_us = "megajoules per 100 kilometers", symbol = "MJ/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 10, default = "BTU/mi", link = "British thermal unit", }, ["mpge"] = { name1 = "mile per gallon gasoline equivalent", name2 = "miles per gallon gasoline equivalent", symbol = "mpg&#8209;e", utype = "energy per unit length", scale = 1.3263314048360777e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "kWh/100 mi", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["BTU/mi"] = { per = { "BTU", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "v > 1525 ! M ! k ! J/km", }, ["kJ/km"] = { per = { "kJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["kWh/km"] = { per = { "-kW.h", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "MJ/km kWh/mi", }, ["kWh/mi"] = { per = { "-kW.h", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "kWh/km MJ/km", }, ["MJ/km"] = { per = { "MJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["mpg-e"] = { target = "mpge", }, ["BTU/lb"] = { name1 = "British thermal unit per pound", name2 = "British thermal units per pound", symbol = "BTU/lb", utype = "energy per unit mass", scale = 2326, default = "kJ/kg", link = "British thermal unit", }, ["cal/g"] = { name1 = "calorie per gram", name2 = "calories per gram", symbol = "cal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184, default = "J/g", }, ["GJ/kg"] = { name1 = "gigajoule per kilogram", name2 = "gigajoules per kilogram", symbol = "GJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e9, default = "ktTNT/t", link = "Specific energy", }, ["J/g"] = { name1 = "joule per gram", name2 = "joules per gram", symbol = "J/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kcal/g"] = { name1 = "kilocalorie per gram", name2 = "kilocalories per gram", symbol = "kcal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184000, default = "kJ/g", }, ["kJ/g"] = { name1 = "kilojoule per gram", name2 = "kilojoules per gram", symbol = "kJ/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kJ/kg"] = { name1 = "kilojoule per kilogram", name2 = "kilojoules per kilogram", symbol = "kJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "BTU/lb", link = "Specific energy", }, ["ktonTNT/MT"] = { name2 = "kilotons of TNT per metric ton", symbol = "kiloton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT/t"] = { name2 = "kilotonnes of TNT per tonne", symbol = "kilotonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtonTNT/MT"] = { name2 = "megatons of TNT per metric ton", symbol = "megaton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT/MT"] = { name2 = "megatonnes of TNT per tonne", symbol = "megatonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["TJ/kg"] = { name1 = "terajoule per kilogram", name2 = "terajoules per kilogram", symbol = "TJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e12, default = "MtTNT/MT", link = "Specific energy", }, ["Cal/g"] = { per = { "Cal", "g" }, utype = "energy per unit mass", default = "kJ/g", }, ["BTU/cuft"] = { per = { "BTU", "cuft" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(mL)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(mL)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(ml)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(ml)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/l", }, ["Cal/12USozserve"] = { per = { "Cal", "-12USozserve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/USoz"] = { per = { "Cal", "USoz" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/ml", }, ["kJ/L"] = { per = { "kJ", "L" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/l"] = { per = { "kJ", "ll" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/ml"] = { per = { "kJ", "ml" }, utype = "energy per unit volume", default = "Cal/USoz", }, ["MJ/m3"] = { per = { "MJ", "m3" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["Sv"] = { _name1 = "sievert", _symbol = "Sv", utype = "equivalent radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rem", link = "Sievert", }, ["rem"] = { _name1 = "rem", _symbol = "rem", utype = "equivalent radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Sv", link = "Roentgen equivalent man", }, ["g/km"] = { name1 = "gram per kilometre", name1_us = "gram per kilometer", name2 = "grams per kilometre", name2_us = "grams per kilometer", symbol = "g/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "oz/mi", link = "Exhaust gas", }, ["g/mi"] = { name1 = "gram per mile", name2 = "grams per mile", symbol = "g/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/km"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "ozCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/mi"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["kg/km"] = { name1 = "kilogram per kilometre", name1_us = "kilogram per kilometer", name2 = "kilograms per kilometre", name2_us = "kilograms per kilometer", symbol = "kg/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lb/mi", link = "Exhaust gas", }, ["kgCO2/km"] = { name1 = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lbCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["lb/mi"] = { name1 = "pound per mile", name2 = "pounds per mile", symbol = "lb/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kg/km", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/mi"] = { name1 = "pound of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "pounds of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "lb(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kgCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["oz/mi"] = { name1 = "ounce per mile", name2 = "ounces per mile", symbol = "oz/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["ozCO2/mi"] = { name1 = "ounce of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "ounces of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "oz(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["cuft/a"] = { name1 = "cubic foot per annum", name2 = "cubic feet per annum", symbol = "cu&nbsp;ft/a", utype = "flow", scale = 8.9730672142368242e-10, default = "m3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/d"] = { name1 = "cubic foot per day", name2 = "cubic feet per day", symbol = "cu&nbsp;ft/d", utype = "flow", scale = 3.2774128000000003e-7, default = "m3/d", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/h"] = { name1 = "cubic foot per hour", name2 = "cubic feet per hour", symbol = "cu&nbsp;ft/h", utype = "flow", scale = 7.8657907200000004e-6, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/min"] = { name1 = "cubic foot per minute", name2 = "cubic feet per minute", symbol = "cu&nbsp;ft/min", utype = "flow", scale = 0.00047194744319999999, default = "m3/min", }, ["cuft/s"] = { name1 = "cubic foot per second", name2 = "cubic feet per second", symbol = "cu&nbsp;ft/s", utype = "flow", scale = 28316846592e-12, default = "m3/s", }, ["cumi/a"] = { name1 = "cubic mile per annum", name2 = "cubic miles per annum", symbol = "cu&nbsp;mi/a", utype = "flow", scale = 132.08171170940057, default = "km3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/h"] = { name1 = "cubic yard per hour", name2 = "cubic yards per hour", symbol = "cuyd/h", utype = "flow", scale = 0.00021237634944000001, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/s"] = { name1 = "cubic yard per second", name2 = "cubic yards per second", symbol = "cu&nbsp;yd/s", utype = "flow", scale = 0.76455485798400002, default = "m3/s", }, ["Goilbbl/a"] = { name1 = "billion barrels per year", name2 = "billion barrels per year", symbol = "Gbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933836, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["impgal/h"] = { name1 = "imperial gallon per hour", name2 = "imperial gallons per hour", symbol = "imp&nbsp;gal/h", utype = "flow", scale = 1.2628027777777779e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", }, ["impgal/min"] = { name1 = "imperial gallon per minute", name2 = "imperial gallons per minute", symbol = "imp gal/min", utype = "flow", scale = 7.5768166666666671e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["impgal/s"] = { name1 = "imperial gallon per second", name2 = "imperial gallons per second", symbol = "impgal/s", utype = "flow", scale = 0.00454609, default = "m3/s", link = "Imperial gallons per second", }, ["km3/a"] = { name1 = "cubic kilometre per annum", name1_us = "cubic kilometer per annum", name2 = "cubic kilometres per annum", name2_us = "cubic kilometers per annum", symbol = "km<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 31.68808781402895, default = "cumi/a", link = "Cubic metre per second", }, ["km3/d"] = { name1 = "cubic kilometre per day", name1_us = "cubic kilometer per day", name2 = "cubic kilometres per day", name2_us = "cubic kilometers per day", symbol = "km<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 11574.074074074075, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["koilbbl/a"] = { name1 = "thousand barrels per year", name2 = "thousand barrels per year", symbol = "kbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-6, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["koilbbl/d"] = { name1 = "thousand barrels per day", name2 = "thousand barrels per day", symbol = "kbbl/d", utype = "flow", scale = 0.0018401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["L/h"] = { name1 = "litre per hour", name1_us = "liter per hour", name2 = "litres per hour", name2_us = "liters per hour", symbol = "L/h", utype = "flow", scale = 2.7777777777777776e-7, default = "impgal/h USgal/h", link = "Cubic metre per second", }, ["L/min"] = { name1 = "litre per minute", name1_us = "liter per minute", name2 = "litres per minute", name2_us = "liters per minute", symbol = "L/min", utype = "flow", scale = 1.6666666666666667e-5, default = "impgal/min USgal/min", link = "Cubic metre per second", }, ["L/s"] = { name1 = "litre per second", name1_us = "liter per second", name2 = "litres per second", name2_us = "liters per second", symbol = "L/s", utype = "flow", scale = 0.001, default = "cuft/s", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/a"] = { name1 = "cubic metre per annum", name1_us = "cubic meter per annum", name2 = "cubic metres per annum", name2_us = "cubic meters per annum", symbol = "m<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 3.1688087814028947e-8, default = "cuft/a", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/d"] = { name1 = "cubic metre per day", name1_us = "cubic meter per day", name2 = "cubic metres per day", name2_us = "cubic meters per day", symbol = "m<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/h"] = { name1 = "cubic metre per hour", name1_us = "cubic meter per hour", name2 = "cubic metres per hour", name2_us = "cubic meters per hour", symbol = "m<sup>3</sup>/h", utype = "flow", scale = 0.00027777777777777778, default = "cuft/h", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/min"] = { name1 = "cubic metre per minute", name1_us = "cubic meter per minute", name2 = "cubic metres per minute", name2_us = "cubic meters per minute", symbol = "m<sup>3</sup>/min", utype = "flow", scale = 0.016666666666666666, default = "cuft/min", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/s"] = { name1 = "cubic metre per second", name1_us = "cubic meter per second", name2 = "cubic metres per second", name2_us = "cubic meters per second", symbol = "m<sup>3</sup>/s", utype = "flow", scale = 1, default = "cuft/s", }, ["Moilbbl/a"] = { name1 = "million barrels per year", name2 = "million barrels per year", symbol = "Mbbl/a", utype = "flow", scale = 0.0050380033629933837, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["Moilbbl/d"] = { name1 = "million barrels per day", name2 = "million barrels per day", symbol = "Mbbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/a"] = { name1 = "barrel per year", name2 = "barrels per year", symbol = "bbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-9, default = "m3/a", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/d"] = { name1 = "barrel per day", name2 = "barrels per day", symbol = "bbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333336e-6, default = "m3/d", }, ["Toilbbl/a"] = { name1 = "trillion barrels per year", name2 = "trillion barrels per year", symbol = "Tbbl/a", utype = "flow", scale = 5038.0033629933832, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["U.S.gal/d"] = { name1 = "U.S. gallon per day", name2 = "U.S. gallons per day", symbol = "U.S.&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", customary= 1, }, ["U.S.gal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 2, }, ["U.S.gal/min"] = { name1 = "U.S. gallon per minute", name2 = "U.S. gallons per minute", symbol = "U.S.&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/a"] = { name1 = "US gallon per year", name2 = "US gallons per year", symbol = "US&nbsp;gal/a", utype = "flow", scale = 1.1995246102365199e-10, default = "m3/s", }, ["USgal/d"] = { name1 = "US gallon per day", name2 = "US gallons per day", symbol = "US&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", }, ["USgal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 1, }, ["USgal/min"] = { name1 = "US gallon per minute", name2 = "US gallons per minute", symbol = "US&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/s"] = { name1 = "US gallon per second", name1_us = "U.S. gallon per second", name2 = "US gallons per second", name2_us = "U.S. gallons per second", symbol = "USgal/s", utype = "flow", scale = 0.003785411784, default = "m3/s", link = "US gallons per second", }, ["ft3/a"] = { target = "cuft/a", }, ["ft3/d"] = { target = "cuft/d", }, ["ft3/h"] = { target = "cuft/h", }, ["ft3/s"] = { target = "cuft/s", }, ["Gcuft/a"] = { target = "e9cuft/a", }, ["Gcuft/d"] = { target = "e9cuft/d", }, ["kcuft/a"] = { target = "e3cuft/a", }, ["kcuft/d"] = { target = "e3cuft/d", }, ["kcuft/s"] = { target = "e3cuft/s", }, ["Mcuft/a"] = { target = "e6cuft/a", }, ["Mcuft/d"] = { target = "e6cuft/d", }, ["Mcuft/s"] = { target = "e6cuft/s", }, ["m³/s"] = { target = "m3/s", }, ["Tcuft/a"] = { target = "e12cuft/a", }, ["Tcuft/d"] = { target = "e12cuft/d", }, ["u.s.gal/min"] = { target = "U.S.gal/min", }, ["usgal/min"] = { target = "USgal/min", }, ["-LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["-STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["dyn"] = { name1 = "dyne", symbol = "dyn", utype = "force", scale = 0.00001, default = "gr-f", }, ["g-f"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "g<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["gf"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "gf", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN ozf", link = "Kilogram-force", }, ["gr-f"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "gr<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["grf"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "grf", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["kdyn"] = { name1 = "kilodyne", symbol = "kdyn", utype = "force", scale = 0.01, default = "oz-f", link = "Dyne", }, ["kg-f"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", }, ["kgf"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kgf", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lbf", }, ["kp"] = { name1 = "kilopond", symbol = "kp", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", link = "Kilogram-force", }, ["L/T-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["L/Tf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/Tf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["lb-f"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lb<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lbf"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lbf", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lb(f)"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["LT-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LT<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", usename = 1, utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["Mdyn"] = { name1 = "megadyne", symbol = "Mdyn", utype = "force", scale = 10, default = "lb-f", link = "Dyne", }, ["mdyn"] = { name1 = "millidyne", symbol = "mdyn", utype = "force", scale = 0.00000001, default = "gr-f", link = "Dyne", }, ["mg-f"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["mgf"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mgf", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN grf", link = "Kilogram-force", }, ["Mp"] = { name1 = "megapond", symbol = "Mp", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Kilogram-force", }, ["mp"] = { name1 = "millipond", symbol = "mp", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["N"] = { _name1 = "newton", _symbol = "N", utype = "force", scale = 1, prefixes = 1, default = "lb-f", link = "Newton (unit)", }, ["oz-f"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "oz<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["ozf"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "ozf", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["p"] = { name1 = "pond", symbol = "p", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["pdl"] = { name1 = "poundal", symbol = "pdl", utype = "force", scale = 0.138254954376, default = "N", }, ["S/T-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["S/Tf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/Tf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["ST-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "ST<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", usename = 1, utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["t-f"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "t<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["tf"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "tf", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LTf STf", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["dyne"] = { target = "dyn", }, ["newtons"] = { target = "N", }, ["poundal"] = { target = "pdl", }, ["tonne-force"] = { target = "tf", }, ["impgal/mi"] = { per = { "@impgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km USgal/mi", }, ["km/L"] = { per = { "km", "L" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["km/l"] = { per = { "km", "ll" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["L/100 km"] = { per = { "L", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|L/100&nbsp;km]]", }, ["l/100 km"] = { per = { "ll", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|l/100&nbsp;km]]", }, ["L/km"] = { per = { "L", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["l/km"] = { per = { "ll", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["mi/impqt"] = { per = { "mi", "impqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/U.S.qt"] = { per = { "mi", "U.S.qt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/USqt"] = { per = { "mi", "USqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/usqt"] = { per = { "mi", "usqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mpgimp"] = { per = { "mi", "@impgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;imp</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[Imperial units|imp]]</sub>", }, ["mpgus"] = { per = { "mi", "+USgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;US</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgimp", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|US]]</sub>", }, ["U.S.gal/mi"] = { per = { "*U.S.gal", "mi" }, sp_us = true, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["usgal/mi"] = { per = { "+USgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["L/100km"] = { target = "L/100 km", }, ["l/100km"] = { target = "l/100 km", }, ["mpg"] = { shouldbe = "Use %{mpgus%} for miles per US gallon or %{mpgimp%} for miles per imperial gallon (not %{mpg%})", }, ["mpgU.S."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgu.s."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgUS"] = { target = "mpgus", }, ["USgal/mi"] = { target = "usgal/mi", }, ["kPa/m"] = { per = { "kPa", "-m-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "psi/ft", }, ["psi/ft"] = { per = { "psi", "-ft-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "kPa/m", }, ["cm/km"] = { name1 = "centimetre per kilometre", name1_us = "centimeter per kilometer", name2 = "centimetres per kilometre", name2_us = "centimeters per kilometer", symbol = "cm/km", utype = "gradient", scale = 0.00001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["ft/mi"] = { name1 = "foot per mile", name2 = "feet per mile", symbol = "ft/mi", utype = "gradient", scale = 0.00018939393939393939, default = "v < 5.28 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["ft/nmi"] = { name1 = "foot per nautical mile", name2 = "feet per nautical mile", symbol = "ft/nmi", utype = "gradient", scale = 0.00016457883369330455, default = "v < 6.076 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["in/ft"] = { name1 = "inch per foot", name2 = "inches per foot", symbol = "in/ft", utype = "gradient", scale = 0.083333333333333329, default = "mm/m", link = "Grade (slope)", }, ["in/mi"] = { name1 = "inch per mile", name2 = "inches per mile", symbol = "in/mi", utype = "gradient", scale = 1.5782828282828283e-5, default = "v < 0.6336 ! m ! c ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["m/km"] = { name1 = "metre per kilometre", name1_us = "meter per kilometer", name2 = "metres per kilometre", name2_us = "meters per kilometer", symbol = "m/km", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/km"] = { name1 = "millimetre per kilometre", name1_us = "millimeter per kilometer", name2 = "millimetres per kilometre", name2_us = "millimeters per kilometer", symbol = "mm/km", utype = "gradient", scale = 0.000001, default = "in/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/m"] = { name1 = "millimetre per metre", name1_us = "millimeter per meter", name2 = "millimetres per metre", name2_us = "millimeters per meter", symbol = "mm/m", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "in/ft", link = "Grade (slope)", }, ["admi"] = { name1 = "admiralty mile", symbol = "nmi&nbsp;(admiralty)", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["AU"] = { name1 = "astronomical unit", symbol = "AU", utype = "length", scale = 149597870700, default = "km mi", }, ["Brnmi"] = { name1 = "British nautical mile", symbol = "(Brit)&nbsp;nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["bu"] = { name2 = "bu", symbol = "bu", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0030303030303030303, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["ch"] = { name1 = "chain", symbol = "ch", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chlk"] = { name1 = "[[Chain (unit)|chain]]", symbol = "[[Chain (unit)|ch]]", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["chain"] = { symbol = "chain", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chainlk"] = { symbol = "[[Chain (unit)|chain]]", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["dpcm"] = { name2 = "dot/cm", symbol = "dot/cm", utype = "length", scale = 100, invert = -1, iscomplex= true, default = "dpi", link = "Dots per inch", }, ["dpi"] = { name2 = "DPI", symbol = "DPI", utype = "length", scale = 39.370078740157481, invert = -1, iscomplex= true, default = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["fathom"] = { symbol = "fathom", usename = 1, utype = "length", scale = 1.8288, default = "ft m", }, ["foot"] = { name1 = "foot", name2 = "foot", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["ft"] = { name1 = "foot", name2 = "feet", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, exception= "integer_more_precision", default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["furlong"] = { symbol = "furlong", usename = 1, utype = "length", scale = 201.168, default = "ft m", }, ["Gly"] = { name1 = "gigalight-year", symbol = "Gly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e24, default = "Mpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Gpc"] = { name1 = "gigaparsec", symbol = "Gpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e25, default = "Gly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["hand"] = { name1 = "hand", symbol = "h", utype = "length", builtin = "hand", scale = 0.1016, iscomplex= true, default = "in cm", link = "Hand (unit)", }, ["in"] = { name1 = "inch", name2 = "inches", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, exception= "subunit_more_precision", default = "mm", }, ["inabbreviated"] = { name2 = "in", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, default = "mm", link = "Inch", }, ["kly"] = { name1 = "kilolight-year", symbol = "kly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e18, default = "pc", link = "Light-year#Definitions", }, ["kpc"] = { name1 = "kiloparsec", symbol = "kpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e19, default = "kly", link = "Parsec#Parsecs and kiloparsecs", }, ["LD"] = { name1 = "lunar distance", symbol = "LD", utype = "length", scale = 384403000, default = "km mi", link = "Lunar distance (astronomy)", }, ["league"] = { symbol = "league", usename = 1, utype = "length", scale = 4828.032, default = "km", link = "League (unit)", }, ["ly"] = { name1 = "light-year", symbol = "ly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e15, default = "AU", }, ["m"] = { _name1 = "metre", _name1_us= "meter", _symbol = "m", utype = "length", scale = 1, prefixes = 1, default = "v > 0 and v < 3 ! ftin ! ft", link = "Metre", }, ["mi"] = { name1 = "mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["ch"] = { 80, default = "km" }, ["chlk"] = { 80, default = "km" }, ["chain"] = { 80, default = "km" }, ["chainlk"] = { 80, default = "km" }, ["ft"] = { 5280, default = "km" }, ["furlong"] = { 8, default = "km" }, ["yd"] = { 1760, default = "km" } }, }, ["mil"] = { symbol = "mil", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["Mly"] = { name1 = "megalight-year", symbol = "Mly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e21, default = "kpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Mpc"] = { name1 = "megaparsec", symbol = "Mpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e22, default = "Mly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["NM"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "NM", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["nmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["oldUKnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", }, ["oldUSnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", }, ["pc"] = { name1 = "parsec", symbol = "pc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e16, default = "ly", }, ["perch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pitch"] = { name2 = "μm", symbol = "μm", utype = "length", scale = 1e-6, default = "dpi", defkey = "pitch", linkey = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["pole"] = { symbol = "pole", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pre1954U.S.nmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["pre1954USnmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;US) nautical mile", name1_us = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;US) nmi", sym_us = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["rd"] = { name1 = "rod", symbol = "rd", utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["royal cubit"] = { name1 = "royal cubit", symbol = "cu", utype = "length", scale = 0.524, default = "mm", }, ["rtkm"] = { name1 = "route kilometre", name1_us = "route kilometer", symbol = "km", utype = "length", scale = 1000, default = "mi", link = "Kilometre", }, ["rtmi"] = { name1 = "route mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", link = "Mile", }, ["shaku"] = { name2 = "shaku", symbol = "shaku", usename = 1, utype = "length", scale = 0.30303030303030304, default = "m", link = "Shaku (unit)", }, ["sm"] = { name1 = "smoot", symbol = "sm", utype = "length", scale = 1.70180, default = "m", link = "Smoot (unit)", }, ["smi"] = { name1 = "statute mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["chain"] = { 80, default = "km" } }, }, ["solar radius"] = { name1 = "solar radius", name2 = "solar radii", symbol = "''R''<sub>☉</sub>", utype = "length", scale = 695700e3, default = "km", }, ["sun"] = { name2 = "sun", symbol = "sun", usename = 1, utype = "length", scale = 0.030303030303030304, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["thou"] = { name2 = "thou", symbol = "thou", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["verst"] = { symbol = "verst", usename = 1, utype = "length", scale = 1066.8, default = "km mi", }, ["yd"] = { name1 = "yard", symbol = "yd", utype = "length", scale = 0.9144, default = "m", subdivs = { ["ft"] = { 3, default = "m" } }, }, ["μin"] = { name1 = "microinch", name2 = "microinches", symbol = "μin", utype = "length", scale = 0.0000000254, default = "nm", link = "SI prefix#Non-metric units", }, ["Å"] = { name1 = "ångström", symbol = "Å", utype = "length", scale = 0.0000000001, default = "in", }, ["Hz"] = { _name1 = "hertz", _name2 = "hertz", _symbol = "Hz", utype = "length", scale = 3.3356409519815204e-9, invert = -1, iscomplex= true, prefixes = 1, default = "m", link = "Hertz", }, ["rpm"] = { name1 = "revolution per minute", name2 = "revolutions per minute", symbol = "rpm", utype = "length", scale = 5.5594015866358675e-11, invert = -1, iscomplex= true, default = "Hz", link = "Revolutions per minute", }, ["-ft-frac"] = { target = "ft", link = "Fracture gradient", }, ["-in-stiff"] = { target = "in", link = "Stiffness", }, ["-m-frac"] = { target = "m", link = "Fracture gradient", }, ["-m-stiff"] = { target = "m", link = "Stiffness", }, ["100km"] = { target = "km", multiplier= 100, }, ["100mi"] = { target = "mi", multiplier= 100, }, ["100miles"] = { target = "mi", symbol = "miles", multiplier= 100, }, ["admiralty nmi"] = { target = "oldUKnmi", }, ["angstrom"] = { target = "Å", }, ["au"] = { target = "AU", symbol = "au", }, ["feet"] = { target = "ft", }, ["hands"] = { target = "hand", }, ["inch"] = { target = "in", }, ["inches"] = { target = "in", }, ["light-year"] = { target = "ly", }, ["meter"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["meters"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["metre"] = { target = "m", }, ["metres"] = { target = "m", }, ["micrometre"] = { target = "μm", }, ["micron"] = { target = "μm", default = "μin", }, ["mile"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["miles"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["parsec"] = { target = "pc", }, ["rod"] = { target = "rd", }, ["smoot"] = { target = "sm", }, ["uin"] = { target = "μin", }, ["yard"] = { target = "yd", }, ["yards"] = { target = "yd", }, ["yds"] = { target = "yd", }, ["dtex"] = { name1 = "decitex", name2 = "decitex", symbol = "dtex", utype = "linear density", scale = 1e-7, default = "lb/yd", link = "Units of textile measurement#Units", }, ["kg/cm"] = { name1 = "kilogram per centimetre", name1_us = "kilogram per centimeter", name2 = "kilograms per centimetre", name2_us = "kilograms per centimeter", symbol = "kg/cm", utype = "linear density", scale = 100, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["kg/m"] = { name1 = "kilogram per metre", name1_us = "kilogram per meter", name2 = "kilograms per metre", name2_us = "kilograms per meter", symbol = "kg/m", utype = "linear density", scale = 1, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["lb/ft"] = { name1 = "pound per foot", name2 = "pounds per foot", symbol = "lb/ft", utype = "linear density", scale = 1.4881639435695539, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["lb/yd"] = { name1 = "pound per yard", name2 = "pounds per yard", symbol = "lb/yd", utype = "linear density", scale = 0.49605464785651798, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["G"] = { _name1 = "gauss", _name2 = "gauss", _symbol = "G", utype = "magnetic field strength", scale = 0.0001, prefixes = 1, default = "T", link = "Gauss (unit)", }, ["T"] = { _name1 = "tesla", _symbol = "T", utype = "magnetic field strength", scale = 1, prefixes = 1, default = "G", link = "Tesla (unit)", }, ["A/m"] = { name1 = "ampere per metre", name1_us = "ampere per meter", name2 = "amperes per metre", name2_us = "amperes per meter", symbol = "A/m", utype = "magnetizing field", scale = 1, default = "Oe", }, ["kA/m"] = { name1 = "kiloampere per metre", name1_us = "kiloampere per meter", name2 = "kiloamperes per metre", name2_us = "kiloamperes per meter", symbol = "kA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1000, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["MA/m"] = { name1 = "megaampere per metre", name1_us = "megaampere per meter", name2 = "megaamperes per metre", name2_us = "megaamperes per meter", symbol = "MA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1e6, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["Oe"] = { _name1 = "oersted", _symbol = "Oe", utype = "magnetizing field", scale = 79.5774715, prefixes = 1, default = "kA/m", link = "Oersted", }, ["-Lcwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", }, ["-Scwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", }, ["-ST"] = { name1 = "short ton", symbol = "ST", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["carat"] = { symbol = "carat", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.0002, default = "g", link = "Carat (mass)", }, ["Da"] = { _name1 = "dalton", _symbol = "Da", utype = "mass", scale = 1.66053906892e-27, prefixes = 1, default = "kg", link = "Dalton (unit)", }, ["drachm"] = { name1_us = "dram", symbol = "drachm", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.001771845195, default = "g", link = "Dram (unit)", }, ["dram"] = { target = "drachm", }, ["dwt"] = { name1 = "pennyweight", symbol = "dwt", utype = "mass", scale = 0.00155517384, default = "oz g", }, ["DWton"] = { symbol = "deadweight ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "DWtonne", link = "Deadweight tonnage", }, ["DWtonne"] = { name1_us = "deadweight metric ton", symbol = "deadweight tonne", sym_us = "~deadweight metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "DWton", link = "Deadweight tonnage", }, ["g"] = { _name1 = "gram", _symbol = "g", utype = "mass", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "oz", link = "Gram", }, ["gr"] = { name1 = "grain", symbol = "gr", utype = "mass", scale = 0.00006479891, default = "g", link = "Grain (unit)", }, ["Gt"] = { name1 = "gigatonne", symbol = "Gt", utype = "mass", scale = 1000000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["impgalh2o"] = { name1 = "imperial gallon of water", name2 = "imperial gallons of water", symbol = "imp&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 4.5359236999999499, default = "lb kg", link = "Imperial gallon", }, ["kt"] = { name1 = "kilotonne", symbol = "kt", utype = "mass", scale = 1000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["lb"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "mass", scale = 0.45359237, exception= "integer_more_precision", default = "kg", subdivs = { ["oz"] = { 16, default = "kg" } }, link = "Pound (mass)", }, ["Lcwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "Lcwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" }, ["st"] = { 8, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long cwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "long&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb kg", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long qtr"] = { name1 = "long quarter", symbol = "long&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", }, ["LT"] = { symbol = "long ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["lt"] = { name1 = "long ton", symbol = "LT", utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["metric ton"] = { symbol = "metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "long ton", link = "Tonne", }, ["MT"] = { name1 = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["Mt"] = { name1 = "megatonne", symbol = "Mt", utype = "mass", scale = 1000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["oz"] = { name1 = "ounce", symbol = "oz", utype = "mass", scale = 0.028349523125, default = "g", }, ["ozt"] = { name1 = "troy ounce", symbol = "ozt", utype = "mass", scale = 0.0311034768, default = "oz g", }, ["pdr"] = { name1 = "pounder", symbol = "pdr", utype = "mass", scale = 0.45359237, default = "kg", link = "Pound (mass)", }, ["qtr"] = { name1 = "quarter", symbol = "qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 28, default = "kg" } }, link = "Long quarter", }, ["Scwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "Scwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", link = "Hundredweight", }, ["short cwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "short&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb kg", link = "Hundredweight", }, ["short qtr"] = { name1 = "short quarter", symbol = "short&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 11.33980925, default = "lb kg", }, ["ST"] = { symbol = "short ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", subdivs = { ["Scwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Scwt" } }, }, ["shtn"] = { name1 = "short ton", symbol = "sh&nbsp;tn", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["shton"] = { symbol = "ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["solar mass"] = { name1 = "solar mass", name2 = "solar masses", symbol = "''M''<sub>☉</sub>", utype = "mass", scale = 1.98855e30, default = "kg", }, ["st"] = { name1 = "stone", name2 = "stone", symbol = "st", utype = "mass", scale = 6.35029318, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 14, default = "kg lb" } }, link = "Stone (unit)", }, ["t"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", }, ["tonne"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "shton", }, ["troy pound"] = { symbol = "troy pound", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.3732417216, default = "lb kg", link = "Troy weight", }, ["usgalh2o"] = { name1 = "US gallon of water", name1_us = "U.S. gallon of water", name2 = "US gallons of water", name2_us = "U.S. gallons of water", symbol = "US&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 3.7776215836051126, default = "lb kg", link = "United States customary units#Fluid volume", }, ["viss"] = { name2 = "viss", symbol = "viss", utype = "mass", scale = 1.632932532, default = "kg", link = "Myanmar units of measurement#Mass", }, ["billion tonne"] = { target = "e9t", }, ["grain"] = { target = "gr", }, ["kilogram"] = { target = "kg", }, ["kilotonne"] = { target = "kt", }, ["lbs"] = { target = "lb", }, ["lbt"] = { target = "troy pound", }, ["lcwt"] = { target = "Lcwt", }, ["long ton"] = { target = "LT", }, ["mcg"] = { target = "μg", }, ["million tonne"] = { target = "e6t", }, ["scwt"] = { target = "Scwt", }, ["short ton"] = { target = "ST", }, ["stone"] = { target = "st", }, ["thousand tonne"] = { target = "e3t", }, ["tonnes"] = { target = "t", }, ["kg/kW"] = { name1 = "kilogram per kilowatt", name2 = "kilograms per kilowatt", symbol = "kg/kW", utype = "mass per unit power", scale = 0.001, default = "lb/hp", link = "Kilowatt", }, ["lb/hp"] = { name1 = "pound per horsepower", name2 = "pounds per horsepower", symbol = "lb/hp", utype = "mass per unit power", scale = 0.00060827738784176115, default = "kg/kW", link = "Horsepower", }, ["kg/h"] = { per = { "kg", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "lb/h", }, ["lb/h"] = { per = { "lb", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "kg/h", }, ["g-mol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "g&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "g&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "g&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "g-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "g&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "gmol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "gmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "gmol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "gmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "gmol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lbmol/min", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/d"] = { name1 = "kilomole per day", name2 = "kilomoles per day", symbol = "kmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.011574074074074073, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/h"] = { name1 = "kilomole per hour", name2 = "kilomoles per hour", symbol = "kmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.27777777777777779, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/min"] = { name1 = "kilomole per minute", name2 = "kilomoles per minute", symbol = "kmol/min", utype = "molar rate", scale = 16.666666666666668, default = "mol/s", link = "Kilomole (unit)", }, ["kmol/s"] = { name1 = "kilomole per second", name2 = "kilomoles per second", symbol = "kmol/s", utype = "molar rate", scale = 1000, default = "lb-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lb&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lb&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lb&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lb&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lbmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lbmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lbmol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lbmol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["mmol/s"] = { name1 = "millimole per second", name2 = "millimoles per second", symbol = "mmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["mol/d"] = { name1 = "mole per day", name2 = "moles per day", symbol = "mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/h"] = { name1 = "mole per hour", name2 = "moles per hour", symbol = "mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/min"] = { name1 = "mole per minute", name2 = "moles per minute", symbol = "mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/s"] = { name1 = "mole per second", name2 = "moles per second", symbol = "mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["μmol/s"] = { name1 = "micromole per second", name2 = "micromoles per second", symbol = "μmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.000001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["umol/s"] = { target = "μmol/s", }, ["/acre"] = { name1 = "per acre", name2 = "per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "/ha", link = "Acre", }, ["/ha"] = { name1 = "per hectare", name2 = "per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "/acre", link = "Hectare", }, ["/sqcm"] = { name1 = "per square centimetre", name1_us = "per square centimeter", name2 = "per square centimetre", name2_us = "per square centimeter", symbol = "/cm<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e4, default = "/sqin", link = "Square centimetre", }, ["/sqin"] = { name1 = "per square inch", name2 = "per square inch", symbol = "/in<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1550.0031000062002, default = "/sqcm", link = "Square inch", }, ["/sqkm"] = { name1 = "per square kilometre", name1_us = "per square kilometer", name2 = "per square kilometre", name2_us = "per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "/sqmi", link = "Square kilometre", }, ["/sqmi"] = { name1 = "per square mile", name2 = "per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "/sqkm", link = "Square mile", }, ["PD/acre"] = { name1 = "inhabitant per acre", name2 = "inhabitants per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "PD/ha", link = "Acre", }, ["PD/ha"] = { name1 = "inhabitant per hectare", name2 = "inhabitants per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "PD/acre", link = "Hectare", }, ["PD/sqkm"] = { name1 = "inhabitant per square kilometre", name1_us = "inhabitant per square kilometer", name2 = "inhabitants per square kilometre", name2_us = "inhabitants per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "PD/sqmi", link = "Square kilometre", }, ["PD/sqmi"] = { name1 = "inhabitant per square mile", name2 = "inhabitants per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "PD/sqkm", link = "Square mile", }, ["/cm2"] = { target = "/sqcm", }, ["/in2"] = { target = "/sqin", }, ["/km2"] = { target = "/sqkm", }, ["pd/acre"] = { target = "PD/acre", }, ["pd/ha"] = { target = "PD/ha", }, ["PD/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["PD/km²"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqkm"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqmi"] = { target = "PD/sqmi", }, ["/l"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/l", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/L"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/L", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/USgal"] = { name1 = "per gallon", name2 = "per gallon", symbol = "/gal", utype = "per unit volume", scale = 264.172052, default = "/L", link = "US gallon", customary= 2, }, ["/usgal"] = { target = "/USgal", }, ["bhp"] = { name1 = "brake horsepower", name2 = "brake horsepower", symbol = "bhp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Brake horsepower", }, ["Cal/d"] = { name1 = "large calorie per day", name2 = "large calories per day", symbol = "Cal/d", utype = "power", scale = 0.048425925925925928, default = "kJ/d", link = "Calorie", }, ["Cal/h"] = { name1 = "large calorie per hour", name2 = "large calories per hour", symbol = "Cal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kJ/h", link = "Calorie", }, ["cal/h"] = { name1 = "calorie per hour", name2 = "calories per hour", symbol = "cal/h", utype = "power", scale = 0.0011622222222222223, default = "W", link = "Calorie", }, ["CV"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "CV", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hk"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hk", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hp"] = { name1 = "horsepower", name2 = "horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", }, ["hp-electric"] = { name1 = "electric horsepower", name2 = "electric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-electrical"] = { name1 = "electrical horsepower", name2 = "electrical horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-metric"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["ihp"] = { name1 = "indicated horsepower", name2 = "indicated horsepower", symbol = "ihp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Indicated horsepower", }, ["kcal/h"] = { name1 = "kilocalorie per hour", name2 = "kilocalories per hour", symbol = "kcal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kW", link = "Calorie", }, ["kJ/d"] = { name1 = "kilojoule per day", name2 = "kilojoules per day", symbol = "kJ/d", utype = "power", scale = 0.011574074074074073, default = "Cal/d", link = "Kilojoule", }, ["kJ/h"] = { name1 = "kilojoule per hour", name2 = "kilojoules per hour", symbol = "kJ/h", utype = "power", scale = 0.27777777777777779, default = "W", link = "Kilojoule", }, ["PS"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "PS", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["shp"] = { name1 = "shaft horsepower", name2 = "shaft horsepower", symbol = "shp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Shaft horsepower", }, ["W"] = { _name1 = "watt", _symbol = "W", utype = "power", scale = 1, prefixes = 1, default = "hp", link = "Watt", }, ["BTU/h"] = { per = { "BTU", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["Btu/h"] = { per = { "Btu", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["BHP"] = { target = "bhp", }, ["btu/h"] = { target = "BTU/h", }, ["HP"] = { target = "hp", }, ["Hp"] = { target = "hp", }, ["hp-mechanical"] = { target = "hp", }, ["IHP"] = { target = "ihp", }, ["SHP"] = { target = "shp", }, ["whp"] = { target = "hp", }, ["hp/lb"] = { name1 = "horsepower per pound", name2 = "horsepower per pound", symbol = "hp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/LT"] = { name1 = "horsepower per long ton", name2 = "horsepower per long ton", symbol = "hp/LT", utype = "power per unit mass", scale = 0.73392268125000004, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/ST"] = { name1 = "horsepower per short ton", name2 = "horsepower per short ton", symbol = "hp/ST", utype = "power per unit mass", scale = 0.821993403, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/t"] = { name1 = "horsepower per tonne", name2 = "horsepower per tonne", symbol = "hp/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.74569987158227022, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/kg"] = { name1 = "kilowatt per kilogram", name2 = "kilowatts per kilogram", symbol = "kW/kg", utype = "power per unit mass", scale = 1000, default = "hp/lb", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/t"] = { name1 = "kilowatt per tonne", name2 = "kilowatts per tonne", symbol = "kW/t", utype = "power per unit mass", scale = 1, default = "PS/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["PS/t"] = { name1 = "metric horsepower per tonne", name2 = "metric horsepower per tonne", symbol = "PS/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.73549875, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["shp/lb"] = { name1 = "shaft horsepower per pound", name2 = "shaft horsepower per pound", symbol = "shp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/tonne"] = { target = "hp/t", symbol = "hp/tonne", default = "kW/tonne", }, ["kW/tonne"] = { target = "kW/t", symbol = "kW/tonne", }, ["-lb/in2"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "lb/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["atm"] = { name1 = "standard atmosphere", symbol = "atm", utype = "pressure", scale = 101325, default = "kPa", link = "Atmosphere (unit)", }, ["Ba"] = { name1 = "barye", symbol = "Ba", utype = "pressure", scale = 0.1, default = "Pa", }, ["bar"] = { symbol = "bar", utype = "pressure", scale = 100000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["dbar"] = { name1 = "decibar", symbol = "dbar", utype = "pressure", scale = 10000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["inHg"] = { name1 = "inch of mercury", name2 = "inches of mercury", symbol = "inHg", utype = "pressure", scale = 3386.388640341, default = "kPa", }, ["kBa"] = { name1 = "kilobarye", symbol = "kBa", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Barye", }, ["kg-f/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kg<sub>f</sub>/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kg/cm2"] = { name1 = "kilogram per square centimetre", name1_us = "kilogram per square centimeter", name2 = "kilograms per square centimetre", name2_us = "kilograms per square centimeter", symbol = "kg/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kgf/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kgf/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["ksi"] = { name1 = "kilopound per square inch", name2 = "kilopounds per square inch", symbol = "ksi", utype = "pressure", scale = 6894757.2931683613, default = "MPa", link = "Pound per square inch", }, ["lbf/in2"] = { name1 = "pound-force per square inch", name2 = "pounds-force per square inch", symbol = "lbf/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["mb"] = { name1 = "millibar", symbol = "mb", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mbar"] = { name1 = "millibar", symbol = "mbar", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mmHg"] = { name1 = "millimetre of mercury", name1_us = "millimeter of mercury", name2 = "millimetres of mercury", name2_us = "millimeters of mercury", symbol = "mmHg", utype = "pressure", scale = 133.322387415, default = "kPa", }, ["Pa"] = { _name1 = "pascal", _symbol = "Pa", utype = "pressure", scale = 1, prefixes = 1, default = "psi", link = "Pascal (unit)", }, ["psf"] = { name1 = "pound per square foot", name2 = "pounds per square foot", symbol = "psf", utype = "pressure", scale = 47.880258980335839, default = "kPa", link = "Pound per square inch", }, ["psi"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "psi", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa", }, ["Torr"] = { name1 = "torr", symbol = "Torr", utype = "pressure", scale = 133.32236842105263, default = "kPa", }, ["N/cm2"] = { per = { "N", "cm2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["N/m2"] = { per = { "N", "m2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["g/cm2"] = { per = { "g", "cm2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["g/m2"] = { per = { "g", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["kg/ha"] = { per = { "kg", "ha" }, utype = "pressure", default = "lb/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kg/m2"] = { per = { "kg", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["lb/1000sqft"] = { per = { "lb", "1000sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/acre"] = { per = { "lb", "acre" }, utype = "pressure", default = "kg/ha", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqft"] = { per = { "lb", "sqft" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqyd"] = { per = { "lb", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["LT/acre"] = { per = { "LT", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["MT/ha"] = { per = { "MT", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqft"] = { per = { "oz", "sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqyd"] = { per = { "oz", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["ST/acre"] = { per = { "ST", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["t/ha"] = { per = { "t", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/acre"] = { per = { "tonne", "acre" }, utype = "pressure", default = "tonne/ha", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/ha"] = { per = { "tonne", "ha" }, utype = "pressure", default = "tonne/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kgfpsqcm"] = { target = "kgf/cm2", }, ["kgpsqcm"] = { target = "kg/cm2", }, ["kN/m2"] = { target = "kPa", }, ["lb/in2"] = { target = "lbf/in2", }, ["torr"] = { target = "Torr", }, ["Bq"] = { _name1 = "becquerel", _symbol = "Bq", utype = "radioactivity", scale = 1, prefixes = 1, default = "pCi", link = "Becquerel", }, ["Ci"] = { _name1 = "curie", _symbol = "Ci", utype = "radioactivity", scale = 3.7e10, prefixes = 1, default = "GBq", link = "Curie (unit)", }, ["Rd"] = { _name1 = "rutherford", _symbol = "Rd", utype = "radioactivity", scale = 1e6, prefixes = 1, default = "MBq", link = "Rutherford (unit)", }, ["cm/h"] = { name1 = "centimetre per hour", name1_us = "centimeter per hour", name2 = "centimetres per hour", name2_us = "centimeters per hour", symbol = "cm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777775e-6, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["cm/s"] = { name1 = "centimetre per second", name1_us = "centimeter per second", name2 = "centimetres per second", name2_us = "centimeters per second", symbol = "cm/s", utype = "speed", scale = 0.01, default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["cm/year"] = { name1 = "centimetre per year", name1_us = "centimeter per year", name2 = "centimetres per year", name2_us = "centimeters per year", symbol = "cm/year", utype = "speed", scale = 3.168873850681143e-10, default = "in/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["foot/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "foot per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", }, ["ft/min"] = { name1 = "foot per minute", name2 = "feet per minute", symbol = "ft/min", utype = "speed", scale = 0.00508, default = "m/min", link = "Feet per second", }, ["ft/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "feet per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", link = "Feet per second", }, ["furlong per fortnight"] = { name2 = "furlongs per fortnight", symbol = "furlong per fortnight", usename = 1, utype = "speed", scale = 0.00016630952380952381, default = "km/h mph", link = "FFF system", }, ["in/h"] = { name1 = "inch per hour", name2 = "inches per hour", symbol = "in/h", utype = "speed", scale = 7.0555555555555559e-6, default = "cm/h", link = "Inch", }, ["in/s"] = { name1 = "inch per second", name2 = "inches per second", symbol = "in/s", utype = "speed", scale = 0.0254, default = "cm/s", link = "Inch", }, ["in/year"] = { name1 = "inch per year", name2 = "inches per year", symbol = "in/year", utype = "speed", scale = 8.0489395807301024e-10, default = "cm/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["isp"] = { name1 = "second", symbol = "s", utype = "speed", scale = 9.80665, default = "km/s", link = "Specific impulse", }, ["km/d"] = { name1 = "kilometre per day", name1_us = "kilometer per day", name2 = "kilometres per day", name2_us = "kilometers per day", symbol = "km/d", utype = "speed", scale = 1.1574074074074074e-2, default = "mi/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["km/h"] = { name1 = "kilometre per hour", name1_us = "kilometer per hour", name2 = "kilometres per hour", name2_us = "kilometers per hour", symbol = "km/h", utype = "speed", scale = 0.27777777777777779, default = "mph", link = "Kilometres per hour", }, ["km/s"] = { name1 = "kilometre per second", name1_us = "kilometer per second", name2 = "kilometres per second", name2_us = "kilometers per second", symbol = "km/s", utype = "speed", scale = 1000, default = "mi/s", link = "Metre per second", }, ["kn"] = { name1 = "knot", symbol = "kn", utype = "speed", scale = 0.51444444444444448, default = "km/h mph", link = "Knot (unit)", }, ["kNs/kg"] = { name2 = "kN&#8209;s/kg", symbol = "kN&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1000, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["m/min"] = { name1 = "metre per minute", name1_us = "meter per minute", name2 = "metres per minute", name2_us = "meters per minute", symbol = "m/min", utype = "speed", scale = 0.016666666666666666, default = "ft/min", link = "Metre per second", }, ["m/s"] = { name1 = "metre per second", name1_us = "meter per second", name2 = "metres per second", name2_us = "meters per second", symbol = "m/s", utype = "speed", scale = 1, default = "ft/s", }, ["Mach"] = { name2 = "Mach", symbol = "Mach", utype = "speed", builtin = "mach", scale = 0, iscomplex= true, default = "km/h mph", link = "Mach number", }, ["mi/d"] = { name1 = "mile per day", name2 = "miles per day", symbol = "mi/d", utype = "speed", scale = 1.8626666666666667e-2, default = "km/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["mi/s"] = { name1 = "mile per second", name2 = "miles per second", symbol = "mi/s", utype = "speed", scale = 1609.344, default = "km/s", link = "Mile", }, ["mm/h"] = { name1 = "millimetre per hour", name1_us = "millimeter per hour", name2 = "millimetres per hour", name2_us = "millimeters per hour", symbol = "mm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777781e-7, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["mph"] = { name1 = "mile per hour", name2 = "miles per hour", symbol = "mph", utype = "speed", scale = 0.44704, default = "km/h", link = "Miles per hour", }, ["Ns/kg"] = { name2 = "N&#8209;s/kg", symbol = "N&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["si tsfc"] = { name2 = "g/(kN⋅s)", symbol = "g/(kN⋅s)", utype = "speed", scale = 9.9999628621379242e-7, invert = -1, iscomplex= true, default = "tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["tsfc"] = { name2 = "lb/(lbf⋅h)", symbol = "lb/(lbf⋅h)", utype = "speed", scale = 2.832545036049801e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "si tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["cm/y"] = { target = "cm/year", }, ["cm/yr"] = { target = "cm/year", }, ["in/y"] = { target = "in/year", }, ["in/yr"] = { target = "in/year", }, ["knot"] = { target = "kn", }, ["knots"] = { target = "kn", }, ["kph"] = { target = "km/h", }, ["mi/h"] = { target = "mph", }, ["mm/s"] = { per = { "mm", "s" }, utype = "speed", default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["C"] = { name1 = "degree Celsius", name2 = "degrees Celsius", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = -273.15, iscomplex= true, istemperature= true, default = "F", link = "Celsius", }, ["F"] = { name1 = "degree Fahrenheit", name2 = "degrees Fahrenheit", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 32-273.15*(9/5), iscomplex= true, istemperature= true, default = "C", link = "Fahrenheit", }, ["K"] = { _name1 = "kelvin", _symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, prefixes = 1, default = "C F", link = "Kelvin", }, ["keVT"] = { name1 = "kiloelectronvolt", symbol = "keV", utype = "temperature", scale = 11604518.121550081, offset = 0, iscomplex= true, default = "MK", defkey = "keVT", linkey = "keVT", link = "Electronvolt", }, ["R"] = { name1 = "degree Rankine", name2 = "degrees Rankine", symbol = "°R", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, default = "K F C", link = "Rankine scale", }, ["Celsius"] = { target = "C", }, ["°C"] = { target = "C", }, ["°F"] = { target = "F", }, ["°R"] = { target = "R", }, ["C-change"] = { name1 = "degree Celsius change", name2 = "degrees Celsius change", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Celsius", }, ["F-change"] = { name1 = "degree Fahrenheit change", name2 = "degrees Fahrenheit change", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 0.55555555555555558, default = "C-change", link = "Fahrenheit", }, ["K-change"] = { name1 = "kelvin change", name2 = "kelvins change", symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Kelvin", }, ["°C-change"] = { target = "C-change", }, ["°F-change"] = { target = "F-change", }, ["century"] = { name1 = "century", name2 = "centuries", symbol = "ha", utype = "time", scale = 3155760000, default = "Gs", }, ["d"] = { name1 = "day", symbol = "d", utype = "time", scale = 86400, default = "ks", }, ["decade"] = { name1 = "decade", symbol = "daa", utype = "time", scale = 315576000, default = "Ms", }, ["dog year"] = { name1 = "dog year", symbol = "dog yr", utype = "time", scale = 220903200, default = "years", link = "List of unusual units of measurement#Dog year", }, ["fortnight"] = { symbol = "fortnight", usename = 1, utype = "time", scale = 1209600, default = "week", }, ["h"] = { name1 = "hour", symbol = "h", utype = "time", scale = 3600, default = "ks", }, ["long billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["millennium"] = { name1 = "millennium", name2 = "millennia", symbol = "ka", utype = "time", scale = 31557600000, default = "Gs", }, ["milliard year"] = { name1 = "milliard years", name2 = "milliard years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["million year"] = { name1 = "million years", name2 = "million years", symbol = "Ma", utype = "time", scale = 31557600000000, default = "Ts", link = "Annum", }, ["min"] = { name1 = "minute", symbol = "min", utype = "time", scale = 60, default = "s", }, ["month"] = { symbol = "month", usename = 1, utype = "time", scale = 2629800, default = "Ms", }, ["months"] = { name1 = "month", symbol = "mo", utype = "time", scale = 2629800, default = "year", }, ["s"] = { _name1 = "second", _symbol = "s", utype = "time", scale = 1, prefixes = 1, default = "v < 7200 ! min ! h", link = "Second", }, ["short billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["short trillion year"] = { name1 = "trillion years", name2 = "trillion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["thousand million year"] = { name1 = "thousand million years", name2 = "thousand million years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["wk"] = { symbol = "week", usename = 1, utype = "time", scale = 604800, default = "Ms", }, ["year"] = { name1 = "year", symbol = "a", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["years"] = { name1 = "year", symbol = "yr", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["byr"] = { target = "short billion year", }, ["day"] = { target = "d", }, ["days"] = { target = "d", }, ["dog yr"] = { target = "dog year", }, ["Gyr"] = { target = "thousand million year", }, ["hour"] = { target = "h", }, ["hours"] = { target = "h", }, ["kMyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kyr"] = { target = "millennium", }, ["long byr"] = { target = "long billion year", }, ["minute"] = { target = "min", }, ["minutes"] = { target = "min", }, ["mth"] = { target = "month", }, ["Myr"] = { target = "million year", }, ["myr"] = { target = "million year", }, ["sec"] = { target = "s", }, ["second"] = { target = "s", }, ["seconds"] = { target = "s", }, ["tmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["tryr"] = { target = "short trillion year", }, ["tyr"] = { target = "millennium", }, ["week"] = { target = "wk", }, ["weeks"] = { target = "wk", }, ["yr"] = { target = "year", }, ["kg.m"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgf.m"] = { name1 = "kilogram force-metre", name1_us = "kilogram force-meter", symbol = "kgf⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgm"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kpm"] = { name1 = "kilopond metre", name1_us = "kilopond meter", symbol = "kp⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["lb-fft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.ft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.in"] = { name1 = "pound force-inch", symbol = "lb⋅in", utype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mN.m", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbfft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lbf⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbft"] = { name1 = "pound-foot", name2 = "pound-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["m.kg-f"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kg<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["m.kgf"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kgf", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["mN.m"] = { name1 = "millinewton-metre", name1_us = "millinewton-meter", symbol = "mN⋅m", utype = "torque", scale = 0.001, default = "lb.in", link = "Newton-metre", }, ["Nm"] = { _name1 = "newton-metre", _name1_us= "newton-meter", _symbol = "N⋅m", utype = "torque", alttype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "lbfft", link = "Newton-metre", }, ["kN/m"] = { per = { "kN", "-m-stiff" }, utype = "torque", default = "lbf/in", }, ["lbf/in"] = { per = { "lbf", "-in-stiff" }, utype = "torque", default = "kN/m", }, ["lb-f.ft"] = { target = "lb-fft", }, ["lbf.ft"] = { target = "lbfft", }, ["lbf·ft"] = { target = "lbfft", }, ["lb·ft"] = { target = "lb.ft", }, ["mkg-f"] = { target = "m.kg-f", }, ["mkgf"] = { target = "m.kgf", }, ["N.m"] = { target = "Nm", }, ["N·m"] = { target = "Nm", }, ["ton-mile"] = { symbol = "ton-mile", usename = 1, utype = "transportation", scale = 1.4599723182105602, default = "tkm", }, ["tkm"] = { name1 = "tonne-kilometre", name1_us = "tonne-kilometer", symbol = "tkm", utype = "transportation", scale = 1, default = "ton-mile", }, ["-12USoz(mL)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USoz(ml)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "ml", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USozserve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["acre-foot"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-foot", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["acre-ft"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-feet", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["AUtbsp"] = { name1 = "Australian tablespoon", symbol = "AU&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 0.000020, default = "ml", }, ["Bcuft"] = { name1 = "billion cubic foot", name2 = "billion cubic feet", symbol = "billion cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "Gl", link = "Cubic foot", }, ["bdft"] = { name1 = "board foot", name2 = "board feet", symbol = "bd&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board feet"] = { name2 = "board feet", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board foot"] = { name2 = "board foot", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["cc"] = { name1 = "cubic centimetre", name1_us = "cubic centimeter", symbol = "cc", utype = "volume", scale = 0.000001, default = "cuin", }, ["CID"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cc", link = "Cubic inch#Engine displacement", }, ["cord"] = { symbol = "cord", utype = "volume", scale = 3.624556363776, default = "m3", link = "Cord (unit)", }, ["cufoot"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic foot", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuft"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic feet", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuin"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cm3", }, ["cumi"] = { name1 = "cubic mile", symbol = "cu&nbsp;mi", utype = "volume", scale = 4168181825.440579584, default = "km3", }, ["cuyd"] = { name1 = "cubic yard", symbol = "cu&nbsp;yd", utype = "volume", scale = 0.764554857984, default = "m3", }, ["firkin"] = { symbol = "firkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.04091481, default = "L impgal USgal", link = "Firkin (unit)", }, ["foot3"] = { target = "cufoot", }, ["Goilbbl"] = { name1 = "billion barrels", name2 = "billion barrels", symbol = "Gbbl", utype = "volume", scale = 158987294.928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["gr water"] = { name1 = "grains water", name2 = "grains water", symbol = "gr H<sub>2</sub>O", utype = "volume", scale = 0.00000006479891, default = "cm3", link = "Grain (unit)", }, ["grt"] = { name1 = "gross register ton", symbol = "grt", utype = "volume", scale = 2.8316846592, default = "m3", link = "Gross register tonnage", }, ["impbbl"] = { name1 = "imperial barrel", symbol = "imp&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.16365924, default = "L impgal USgal", link = "Barrel (unit)", }, ["impbsh"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "L impgal USdrygal", }, ["impbu"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "m3", }, ["impgal"] = { name1 = "imperial gallon", symbol = "imp&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00454609, default = "L USgal", }, ["impgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001420653125, default = "ml USoz", link = "Gill (unit)", }, ["impkenning"] = { name1 = "imperial kenning", symbol = "kenning", utype = "volume", scale = 0.01818436, default = "L USdrygal", link = "Kenning (unit)", }, ["impoz"] = { name1 = "imperial fluid ounce", symbol = "imp&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000284130625, default = "ml USoz", }, ["imppk"] = { name1 = "imperial peck", symbol = "pk", utype = "volume", scale = 0.00909218, default = "L USdrygal", link = "Peck", }, ["imppt"] = { name1 = "imperial pint", symbol = "imp&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.00056826125, default = "L", }, ["impqt"] = { name1 = "imperial quart", symbol = "imp&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.0011365225, default = "ml USoz", customary= 3, }, ["kilderkin"] = { symbol = "kilderkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.08182962, default = "L impgal USgal", }, ["koilbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "kbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["L"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "L", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "Litre", }, ["l"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "Litre", }, ["ll"] = { name1 = "litre", name1_us = "liter", symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, default = "impgal USgal", }, ["m3"] = { _name1 = "cubic metre", _name1_us= "cubic meter", _symbol = "m<sup>3</sup>", prefix_position= 7, utype = "volume", scale = 1, prefixes = 3, default = "cuft", link = "Cubic metre", }, ["Mbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MMoilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "MMbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["Moilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MTON"] = { name1 = "measurement ton", symbol = "MTON", utype = "volume", scale = 1.13267386368, default = "m3", }, ["MUSgal"] = { name1 = "million US gallons", name1_us = "million U.S. gallons", name2 = "million US gallons", name2_us = "million U.S. gallons", symbol = "million US&nbsp;gal", sym_us = "million U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 3785.411784, default = "Ml", link = "US gallon", }, ["oilbbl"] = { name1 = "barrel", symbol = "bbl", utype = "volume", scale = 0.158987294928, default = "m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["stere"] = { symbol = "stere", usename = 1, utype = "volume", scale = 1, default = "cuft", }, ["tmcft"] = { name2 = "tmcft", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", }, ["Tmcft"] = { name1 = "thousand million cubic feet", name2 = "thousand million cubic feet", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", link = "Tmcft", }, ["Toilbbl"] = { name1 = "trillion barrels", name2 = "trillion barrels", symbol = "Tbbl", utype = "volume", scale = 158987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["USbbl"] = { name1 = "US barrel", name1_us = "U.S. barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.119240471196, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbeerbbl"] = { name1 = "US beer barrel", name1_us = "U.S. beer barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.117347765304, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbsh"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bsh", sym_us = "U.S.&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USbu"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bu", sym_us = "U.S.&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USdrybbl"] = { name1 = "US dry barrel", name1_us = "U.S. dry barrel", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.11562819898508, default = "m3", link = "Barrel (unit)", }, ["USdrygal"] = { name1 = "US dry gallon", name1_us = "U.S. dry gallon", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00440488377086, default = "L", link = "Gallon", }, ["USdrypt"] = { name1 = "US dry pint", name1_us = "U.S. dry pint", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.0005506104713575, default = "ml", link = "Pint", }, ["USdryqt"] = { name1 = "US dry quart", name1_us = "U.S. dry quart", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.001101220942715, default = "ml", link = "Quart", }, ["USflgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US fl gal", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", link = "Gallon", }, ["USgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", }, ["USgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001182941183, default = "ml impoz", link = "Gill (unit)", }, ["USkenning"] = { name1 = "US kenning", name1_us = "U.S. kenning", symbol = "US&nbsp;kenning", sym_us = "U.S.&nbsp;kenning", utype = "volume", scale = 0.01761953508344, default = "L impgal", link = "Kenning (unit)", }, ["USmin"] = { name1 = "US minim", name1_us = "U.S. minim", symbol = "US&nbsp;min", sym_us = "U.S.&nbsp;min", utype = "volume", scale = 0.000000061611519921875, default = "ml", link = "Minim (unit)", }, ["USoz"] = { name1 = "US fluid ounce", name1_us = "U.S. fluid ounce", symbol = "US&nbsp;fl&nbsp;oz", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000295735295625, default = "ml", }, ["USpk"] = { name1 = "US peck", name1_us = "U.S. peck", symbol = "US&nbsp;pk", sym_us = "U.S.&nbsp;pk", utype = "volume", scale = 0.00880976754172, default = "L impgal", link = "Peck", }, ["USpt"] = { name1 = "US pint", name1_us = "U.S. pint", symbol = "US&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.000473176473, default = "L imppt", link = "Pint", }, ["USqt"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml", link = "Quart", customary= 1, }, ["USquart"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml impoz", link = "Quart", }, ["UStbsp"] = { name1 = "US tablespoon", name1_us = "U.S. tablespoon", symbol = "US&nbsp;tbsp", sym_us = "U.S.&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 1.4786764781250001e-5, default = "ml", }, ["winecase"] = { symbol = "case", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.009, default = "L", link = "Case (goods)", }, ["*U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, customary= 2, }, ["*U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, customary= 2, }, ["+USdrygal"] = { target = "USdrygal", customary= 1, }, ["+usfloz"] = { target = "USoz", link = "Fluid ounce", customary= 1, }, ["+USgal"] = { target = "USgal", customary= 1, }, ["+USoz"] = { target = "USoz", customary= 1, }, ["@impgal"] = { target = "impgal", link = "Gallon", customary= 3, }, ["acre feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre-feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre.foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre.ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre·ft"] = { target = "acre-ft", }, ["bushels"] = { target = "USbsh", }, ["cid"] = { target = "CID", }, ["ft3"] = { target = "cuft", symbol = "ft<sup>3</sup>", }, ["gal"] = { target = "USgal", }, ["gallon"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallon%})", }, ["gallons"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallons%})", }, ["Gcuft"] = { target = "e9cuft", }, ["impfloz"] = { target = "impoz", }, ["Impgal"] = { target = "impgal", }, ["in3"] = { target = "cuin", symbol = "in<sup>3</sup>", }, ["hm³"] = { target = "hm3", }, ["kcuft"] = { target = "e3cuft", }, ["kcum"] = { target = "e3m3", }, ["km³"] = { target = "km3", }, ["liter"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["liters"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["litre"] = { target = "L", }, ["litres"] = { target = "L", }, ["Mcuft"] = { target = "e6cuft", }, ["Mcum"] = { target = "e6m3", }, ["Mft3"] = { target = "e6cuft", }, ["mi3"] = { target = "cumi", symbol = "mi<sup>3</sup>", }, ["m³"] = { target = "m3", }, ["Pcuft"] = { target = "e15cuft", }, ["pt"] = { shouldbe = "Use %{USpt%} for US pints or %{imppt%} for imperial pints (not %{pt%})", }, ["qt"] = { shouldbe = "Use %{USqt%} for US quarts or %{impqt%} for imperial quarts (not %{qt%})", }, ["Tcuft"] = { target = "e12cuft", }, ["Tft3"] = { target = "e12cuft", }, ["U.S.bbl"] = { target = "USbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.beerbbl"] = { target = "USbeerbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.bsh"] = { target = "USbsh", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.bu"] = { target = "USbu", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.drybbl"] = { target = "USdrybbl", sp_us = true, }, ["U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, }, ["U.S.drypt"] = { target = "USdrypt", sp_us = true, }, ["U.S.dryqt"] = { target = "USdryqt", sp_us = true, }, ["U.S.flgal"] = { target = "USflgal", sp_us = true, }, ["U.S.floz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["u.s.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["U.S.gi"] = { target = "USgi", sp_us = true, }, ["U.S.kenning"] = { target = "USkenning", sp_us = true, }, ["U.S.oz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.pk"] = { target = "USpk", sp_us = true, }, ["U.S.pt"] = { target = "USpt", sp_us = true, }, ["U.S.qt"] = { target = "USqt", sp_us = true, default = "L impqt", customary= 2, }, ["usbbl"] = { target = "USbbl", }, ["usbeerbbl"] = { target = "USbeerbbl", }, ["usbsh"] = { target = "USbsh", }, ["usbu"] = { target = "USbu", }, ["usdrybbl"] = { target = "USdrybbl", }, ["usdrygal"] = { target = "USdrygal", }, ["usdrypt"] = { target = "USdrypt", }, ["usdryqt"] = { target = "USdryqt", }, ["USfloz"] = { target = "USoz", }, ["usfloz"] = { target = "USoz", }, ["USGAL"] = { target = "USgal", }, ["usgal"] = { target = "USgal", }, ["usgi"] = { target = "USgi", }, ["uskenning"] = { target = "USkenning", }, ["usoz"] = { target = "USoz", }, ["uspk"] = { target = "USpk", }, ["uspt"] = { target = "USpt", }, ["usqt"] = { target = "USqt", }, ["yd3"] = { target = "cuyd", symbol = "yd<sup>3</sup>", }, ["cuft/sqmi"] = { per = { "cuft", "sqmi" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["m3/ha"] = { name1 = "cubic metre per hectare", name1_us = "cubic meter per hectare", name2 = "cubic metres per hectare", name2_us = "cubic meters per hectare", symbol = "m<sup>3</sup>/ha", utype = "volume per unit area", scale = 0.0001, default = "USbu/acre", link = "Hectare", }, ["m3/km2"] = { per = { "m3", "km2" }, utype = "volume per unit area", default = "cuft/sqmi", }, ["U.S.gal/acre"] = { per = { "U.S.gal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["USbu/acre"] = { name2 = "US bushels per acre", symbol = "US bushel per acre", usename = 1, utype = "volume per unit area", scale = 8.7077638761350888e-6, default = "m3/ha", link = "Bushel", }, ["USgal/acre"] = { per = { "USgal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["cuyd/mi"] = { per = { "cuyd", "mi" }, utype = "volume per unit length", default = "m3/km", }, ["m3/km"] = { per = { "m3", "km" }, utype = "volume per unit length", default = "cuyd/mi", }, ["mich"] = { combination= { "ch", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michlk"] = { combination= { "chlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michainlk"] = { combination= { "chainlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["miyd"] = { combination= { "yd", "mi" }, multiple = { 1760 }, utype = "length", }, ["miydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd", "mi" }, multiple = { 12, 3, 1760 }, utype = "length", }, ["mift"] = { combination= { "ft", "mi" }, multiple = { 5280 }, utype = "length", }, ["ydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd" }, multiple = { 12, 3 }, utype = "length", }, ["ydft"] = { combination= { "ft", "yd" }, multiple = { 3 }, utype = "length", }, ["ftin"] = { combination= { "in", "ft" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["footin"] = { combination= { "in", "foot" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["handin"] = { combination= { "in", "hand" }, multiple = { 4 }, utype = "length", }, ["lboz"] = { combination= { "oz", "lb" }, multiple = { 16 }, utype = "mass", }, ["stlb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["stlboz"] = { combination= { "oz", "lb", "st" }, multiple = { 16, 14 }, utype = "mass", }, ["st and lb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["GN LTf"] = { combination= { "GN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["GN LTf STf"] = { combination= { "GN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf"] = { combination= { "GN", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf LTf"] = { combination= { "GN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf"] = { combination= { "kN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf STf"] = { combination= { "kN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf"] = { combination= { "kN", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf LTf"] = { combination= { "kN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["LTf STf"] = { combination= { "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN LTf"] = { combination= { "MN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["MN LTf STf"] = { combination= { "MN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf"] = { combination= { "MN", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf LTf"] = { combination= { "MN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["STf LTf"] = { combination= { "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["L/100 km mpgimp"] = { combination= { "L/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgimp"] = { combination= { "l/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgUS"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgus"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgus"] = { combination= { "l/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["mpgimp L/100 km"] = { combination= { "mpgimp", "L/100 km" }, utype = "fuel efficiency", }, ["LT ST t"] = { combination= { "lt", "-ST", "t" }, utype = "mass", }, ["LT t ST"] = { combination= { "lt", "t", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ST LT t"] = { combination= { "-ST", "lt", "t" }, utype = "mass", }, ["ST t LT"] = { combination= { "-ST", "t", "lt" }, utype = "mass", }, ["t LT ST"] = { combination= { "t", "lt", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ton"] = { combination= { "LT", "ST" }, utype = "mass", }, ["kPa kg/cm2"] = { combination= { "kPa", "kgf/cm2" }, utype = "pressure", }, ["kPa lb/in2"] = { combination= { "kPa", "-lb/in2" }, utype = "pressure", }, ["floz"] = { combination= { "impoz", "USoz" }, utype = "volume", }, } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local default_exceptions = { -- Prefixed units with a default different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (unitcode for engineering notation). ["cm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["dm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["e3acre"] = "km2", ["e3m2"] = "e6sqft", ["e6acre"] = "km2", ["e6ha"] = "e6acre", ["e6km2"] = "e6sqmi", ["e6m2"] = "e6sqft", ["e6sqft"] = "v * 9.290304 < 100 ! e3 ! e6 ! m2", ["e6sqmi"] = "e6km2", ["hm<sup>2</sup>"] = "acre", ["km<sup>2</sup>"] = "sqmi", ["mm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["aJ"] = "eV", ["e3BTU"] = "MJ", ["e6BTU"] = "GJ", ["EJ"] = "kWh", ["eV"] = "aJ", ["feV"] = "yJ", ["fJ"] = "keV", ["GeV"] = "nJ", ["GJ"] = "kWh", ["keV"] = "fJ", ["MeV"] = "pJ", ["meV"] = "zJ", ["MJ"] = "kWh", ["neV"] = "yJ", ["PeV"] = "mJ", ["peV"] = "yJ", ["PJ"] = "kWh", ["pJ"] = "MeV", ["TeV"] = "μJ", ["TJ"] = "kWh", ["YJ"] = "kWh", ["yJ"] = "μeV", ["ZJ"] = "kWh", ["zJ"] = "meV", ["μeV"] = "yJ", ["e12cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/a", ["e12cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/d", ["e12m3/a"] = "Tcuft/a", ["e12m3/d"] = "Tcuft/d", ["e3cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/a", ["e3cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/d", ["e3cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/s", ["e3m3/a"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/a", ["e3m3/d"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/d", ["e3m3/s"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/s", ["e3USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! ! e3 ! m3/a", ["e6cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e6cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/d", ["e6cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/s", ["e6m3/a"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/a", ["e6m3/d"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/d", ["e6m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e6 ! e9 ! cuft/s", ["e6USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e9cuft/a"] = "m3/a", ["e9cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3/d", ["e9m3/a"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/a", ["e9m3/d"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/d", ["e9m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e9 ! e12 ! cuft/s", ["e9USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/a", ["e9USgal/s"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/s", ["nN"] = "gr-f", ["μN"] = "gr-f", ["mN"] = "oz-f", ["am"] = "in", ["cm"] = "in", ["dam"] = "ft", ["dm"] = "in", ["e12km"] = "e12mi", ["e12mi"] = "e12km", ["e3AU"] = "ly", ["e3km"] = "e3mi", ["e3mi"] = "e3km", ["e6km"] = "e6mi", ["e6mi"] = "e6km", ["e9km"] = "AU", ["e9mi"] = "e9km", ["Em"] = "mi", ["fm"] = "in", ["Gm"] = "mi", ["hm"] = "ft", ["km"] = "mi", ["mm"] = "in", ["Mm"] = "mi", ["nm"] = "in", ["Pm"] = "mi", ["pm"] = "in", ["Tm"] = "mi", ["Ym"] = "mi", ["ym"] = "in", ["Zm"] = "mi", ["zm"] = "in", ["μm"] = "in", ["e12lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! Mt ! Gt", ["e3lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kg ! t", ["e3ozt"] = "v * 0.311034768 < 10 ! kg ! t", ["e3t"] = "LT ST", ["e6carat"] = "t", ["e6lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! t ! kilotonne", ["e6ozt"] = "lb kg", ["e6ST"] = "Mt", ["e6t"] = "LT ST", ["e9lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kilotonne ! Mt", ["e9t"] = "LT ST", ["Gg"] = "lb", ["kg"] = "lb", ["mg"] = "gr", ["Mg"] = "LT ST", ["ng"] = "gr", ["μg"] = "gr", ["mBq"] = "fCi", ["kBq"] = "nCi", ["MBq"] = "μCi", ["GBq"] = "mCi", ["TBq"] = "Ci", ["PBq"] = "kCi", ["EBq"] = "kCi", ["fCi"] = "mBq", ["pCi"] = "Bq", ["nCi"] = "Bq", ["μCi"] = "kBq", ["mCi"] = "MBq", ["kCi"] = "TBq", ["MCi"] = "PBq", ["ns"] = "μs", ["μs"] = "ms", ["ms"] = "s", ["ks"] = "h", ["Ms"] = "week", ["Gs"] = "decade", ["Ts"] = "millennium", ["Ps"] = "million year", ["Es"] = "thousand million year", ["MK"] = "keVT", ["cL"] = "impoz usoz", ["cl"] = "impoz usoz", ["cm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dL"] = "impoz usoz", ["dl"] = "impoz usoz", ["mm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["e12cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3", ["e12impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12m3"] = "v < 28.316846592 ! T ! P ! cuft", ["e12U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e15cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e12 ! e15 ! m3", ["e15m3"] = "Pcuft", ["e3bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e3cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3", ["e3impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3m3"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft", ["e3U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e6bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuyd"] = "v * 7.64554857984 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6L"] = "USgal", ["e6m3"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft", ["e6U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e9bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9m3"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft", ["e9U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["GL"] = "cuft", ["Gl"] = "cuft", ["kL"] = "cuft", ["kl"] = "cuft", ["km<sup>3</sup>"] = "cumi", ["mL"] = "impoz usoz", ["ml"] = "impoz usoz", ["Ml"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["ML"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["TL"] = "cumi", ["Tl"] = "cumi", ["μL"] = "cuin", ["μl"] = "cuin", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local link_exceptions = { -- Prefixed units with a linked article different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (not unitcode). ["mm<sup>2</sup>"] = "Square millimetre", ["cm<sup>2</sup>"] = "Square centimetre", ["dm<sup>2</sup>"] = "Square decimetre", ["km<sup>2</sup>"] = "Square kilometre", ["kJ"] = "Kilojoule", ["MJ"] = "Megajoule", ["GJ"] = "Gigajoule", ["TJ"] = "Terajoule", ["fm"] = "Femtometre", ["pm"] = "Picometre", ["nm"] = "Nanometre", ["μm"] = "Micrometre", ["mm"] = "Millimetre", ["cm"] = "Centimetre", ["dm"] = "Decimetre", ["dam"] = "Decametre", ["hm"] = "Hectometre", ["km"] = "Kilometre", ["Mm"] = "Megametre", ["Gm"] = "Gigametre", ["Tm"] = "Terametre", ["Pm"] = "Petametre", ["Em"] = "Exametre", ["Zm"] = "Zettametre", ["Ym"] = "Yottametre", ["μg"] = "Microgram", ["mg"] = "Milligram", ["kg"] = "Kilogram", ["Mg"] = "Tonne", ["yW"] = "Yoctowatt", ["zW"] = "Zeptowatt", ["aW"] = "Attowatt", ["fW"] = "Femtowatt", ["pW"] = "Picowatt", ["nW"] = "Nanowatt", ["μW"] = "Microwatt", ["mW"] = "Milliwatt", ["kW"] = "Kilowatt", ["MW"] = "Megawatt", ["GW"] = "Gigawatt", ["TW"] = "Terawatt", ["PW"] = "Petawatt", ["EW"] = "Exawatt", ["ZW"] = "Zettawatt", ["YW"] = "Yottawatt", ["as"] = "Attosecond", ["fs"] = "Femtosecond", ["ps"] = "Picosecond", ["ns"] = "Nanosecond", ["μs"] = "Microsecond", ["ms"] = "Millisecond", ["ks"] = "Kilosecond", ["Ms"] = "Megasecond", ["Gs"] = "Gigasecond", ["Ts"] = "Terasecond", ["Ps"] = "Petasecond", ["Es"] = "Exasecond", ["Zs"] = "Zettasecond", ["Ys"] = "Yottasecond", ["mm<sup>3</sup>"] = "Cubic millimetre", ["cm<sup>3</sup>"] = "Cubic centimetre", ["dm<sup>3</sup>"] = "Cubic decimetre", ["dam<sup>3</sup>"] = "Cubic decametre", ["km<sup>3</sup>"] = "Cubic kilometre", ["μL"] = "Microlitre", ["μl"] = "Microlitre", ["mL"] = "Millilitre", ["ml"] = "Millilitre", ["cL"] = "Centilitre", ["cl"] = "Centilitre", ["dL"] = "Decilitre", ["dl"] = "Decilitre", ["daL"] = "Decalitre", ["dal"] = "Decalitre", ["hL"] = "Hectolitre", ["hl"] = "Hectolitre", ["kL"] = "Kilolitre", ["kl"] = "Kilolitre", ["ML"] = "Megalitre", ["Ml"] = "Megalitre", ["GL"] = "Gigalitre", ["Gl"] = "Gigalitre", ["TL"] = "Teralitre", ["Tl"] = "Teralitre", ["PL"] = "Petalitre", ["Pl"] = "Petalitre", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local per_unit_fixups = { -- Automatically created per units of form "x/y" may have their unit type -- changed, for example, "length/time" is changed to "speed". -- Other adjustments can also be specified. ["/area"] = "per unit area", ["/volume"] = "per unit volume", ["area/area"] = "area per unit area", ["energy/length"] = "energy per unit length", ["energy/mass"] = "energy per unit mass", ["energy/time"] = { utype = "power", link = "Power (physics)" }, ["energy/volume"] = "energy per unit volume", ["force/area"] = { utype = "pressure", link = "Pressure" }, ["length/length"] = { utype = "gradient", link = "Grade (slope)" }, ["length/time"] = { utype = "speed", link = "Speed" }, ["length/time/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["mass/area"] = { utype = "pressure", multiplier = 9.80665 }, ["mass/length"] = "linear density", ["mass/mass"] = "concentration", ["mass/power"] = "mass per unit power", ["mass/time"] = "mass per unit time", ["mass/volume"] = { utype = "density", link = "Density" }, ["power/mass"] = "power per unit mass", ["power/volume"] = { link = "Power density" }, ["pressure/length"] = "fracture gradient", ["speed/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["volume/area"] = "volume per unit area", ["volume/length"] = "volume per unit length", ["volume/time"] = "flow", } return { all_units = all_units, default_exceptions = default_exceptions, link_exceptions = link_exceptions, per_unit_fixups = per_unit_fixups, } 0q95590f961t1xezg7z6tsfyehe363q 381054 381051 2026-05-27T22:45:55Z Intisar Ali 8681 381054 Scribunto text/plain -- Conversion data used by [[Module:Convert]] which uses mw.loadData() for -- read-only access to this module so that it is loaded only once per page. -- See [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] if copying to another wiki. -- -- These data tables follow: -- all_units all properties for a unit, including default output -- default_exceptions exceptions for default output ('kg' and 'g' have different defaults) -- link_exceptions exceptions for links ('kg' and 'g' have different links) -- -- These tables are generated by a script which reads the wikitext of a page that -- documents the required properties of each unit; see [[:en:Module:Convert/doc]]. --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local all_units = { ["Gy"] = { _name1 = "gray", _symbol = "Gy", utype = "absorbed radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rad", link = "Gray (unit)", }, ["rad"] = { _name1 = "rad", _symbol = "rad", utype = "absorbed radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Gy", link = "Rad (unit)", }, ["cm/s2"] = { name1 = "centimetre per second squared", name1_us = "centimeter per second squared", name2 = "centimetres per second squared", name2_us = "centimeters per second squared", symbol = "cm/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.01, default = "ft/s2", link = "Gal (unit)", }, ["ft/s2"] = { name1 = "foot per second squared", name2 = "feet per second squared", symbol = "ft/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.3048, default = "m/s2", }, ["g0"] = { name1 = "standard gravity", name2 = "standard gravities", symbol = "''g''<sub>0</sub>", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", }, ["g-force"] = { name2 = "''g''", symbol = "''g''", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", link = "g-force", }, ["km/hs"] = { name1 = "kilometre per hour per second", name1_us = "kilometer per hour per second", name2 = "kilometres per hour per second", name2_us = "kilometers per hour per second", symbol = "km/(h⋅s)", utype = "acceleration", scale = 0.27777777777777779, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["km/s2"] = { name1 = "kilometre per second squared", name1_us = "kilometer per second squared", name2 = "kilometres per second squared", name2_us = "kilometers per second squared", symbol = "km/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1000, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["m/s2"] = { name1 = "metre per second squared", name1_us = "meter per second squared", name2 = "metres per second squared", name2_us = "meters per second squared", symbol = "m/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1, default = "ft/s2", }, ["mph/s"] = { name1 = "mile per hour per second", name2 = "miles per hour per second", symbol = "mph/s", utype = "acceleration", scale = 0.44704, default = "km/hs", link = "Acceleration", }, ["km/h/s"] = { target = "km/hs", }, ["standard gravity"] = { target = "g0", }, ["1000sqft"] = { name1 = "thousand square feet", name2 = "thousand square feet", symbol = "1000&nbsp;sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 92.90304, default = "m2", link = "Square foot", }, ["a"] = { _name1 = "are", _symbol = "a", utype = "area", scale = 100, prefixes = 1, default = "sqft", link = "Hectare#Are", }, ["acre"] = { symbol = "acre", usename = 1, utype = "area", scale = 4046.8564224, default = "ha", subdivs = { ["rood"] = { 4, default = "ha" }, ["sqperch"] = { 160, default = "ha" } }, }, ["acre-sing"] = { target = "acre", }, ["arpent"] = { symbol = "arpent", usename = 1, utype = "area", scale = 3418.89, default = "ha", }, ["cda"] = { name1 = "cuerda", symbol = "cda", utype = "area", scale = 3930.395625, default = "ha acre", }, ["daa"] = { name1 = "decare", symbol = "daa", utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunam"] = { symbol = "dunam", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunum"] = { symbol = "dunum", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", link = "Dunam", }, ["ha"] = { name1 = "hectare", symbol = "ha", utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["hectare"] = { name1 = "hectare", symbol = "ha", usename = 1, utype = "area", scale = 10000, default = "acre", }, ["Irish acre"] = { name1 = "Irish acre", symbol = "Irish&nbsp;acres", utype = "area", scale = 6555.2385024, default = "ha", link = "Acre (Irish)", }, ["m2"] = { _name1 = "چورس ميٽر", _name1_us= "چورس ميٽر", _symbol = "m<sup>2</sup>", prefix_position= 8, utype = "area", scale = 1, prefixes = 2, default = "sqft", link = "چورس ميٽر", }, ["pondemaat"] = { name1 = "pondemaat", name2 = "pondemaat", symbol = "pond", utype = "area", scale = 3674.363358816, default = "m2", link = ":nl:pondemaat", }, ["pyeong"] = { name2 = "pyeong", symbol = "pyeong", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", }, ["rai"] = { name2 = "rai", symbol = "rai", utype = "area", scale = 1600, default = "m2", link = "Rai (unit)", }, ["rood"] = { symbol = "rood", usename = 1, utype = "area", scale = 1011.7141056, default = "sqft m2", subdivs = { ["sqperch"] = { 40, default = "m2" } }, link = "Rood (unit)", }, ["sqfoot"] = { name1 = "square foot", name2 = "square foot", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqft"] = { name1 = "square foot", name2 = "square feet", symbol = "sq&nbsp;ft", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqin"] = { name1 = "square inch", name2 = "square inches", symbol = "sq&nbsp;in", utype = "area", scale = 0.00064516, default = "cm2", }, ["sqmi"] = { name1 = "square mile", symbol = "sq&nbsp;mi", utype = "area", scale = 2589988.110336, default = "km2", }, ["sqnmi"] = { name1 = "square nautical mile", symbol = "sq&nbsp;nmi", utype = "area", scale = 3429904, default = "km2 sqmi", link = "Nautical mile", }, ["sqperch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "area", scale = 25.29285264, default = "m2", link = "Rod (unit)#Area and volume", }, ["sqverst"] = { symbol = "square verst", usename = 1, utype = "area", scale = 1138062.24, default = "km2 sqmi", link = "Verst", }, ["sqyd"] = { name1 = "square yard", symbol = "sq&nbsp;yd", utype = "area", scale = 0.83612736, default = "m2", }, ["tsubo"] = { name2 = "tsubo", symbol = "tsubo", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", link = "Japanese units of measurement#Area", }, ["acres"] = { target = "acre", }, ["are"] = { target = "a", }, ["decare"] = { target = "daa", }, ["foot2"] = { target = "sqfoot", }, ["ft2"] = { target = "sqft", symbol = "ft<sup>2</sup>", }, ["in2"] = { target = "sqin", symbol = "in<sup>2</sup>", }, ["km²"] = { target = "km2", }, ["mi2"] = { target = "sqmi", symbol = "mi<sup>2</sup>", }, ["million acre"] = { target = "e6acre", }, ["million acres"] = { target = "e6acre", }, ["million hectares"] = { target = "e6ha", }, ["m²"] = { target = "m2", }, ["nmi2"] = { target = "sqnmi", }, ["pond"] = { target = "pondemaat", }, ["sq arp"] = { target = "arpent", }, ["sqkm"] = { target = "km2", }, ["sqm"] = { target = "m2", }, ["square verst"] = { target = "sqverst", }, ["verst2"] = { target = "sqverst", }, ["yd2"] = { target = "sqyd", symbol = "yd<sup>2</sup>", }, ["m2/ha"] = { name1 = "square metre per hectare", name1_us = "square meter per hectare", name2 = "square metres per hectare", name2_us = "square meters per hectare", symbol = "m<sup>2</sup>/ha", utype = "area per unit area", scale = 0.0001, default = "sqft/acre", link = "Basal area", }, ["sqft/acre"] = { name1 = "square foot per acre", name2 = "square feet per acre", symbol = "sq&nbsp;ft/acre", utype = "area per unit area", scale = 2.295684113865932e-5, default = "m2/ha", link = "Basal area", }, ["cent"] = { name1 = "cent", symbol = "¢", utype = "cent", scale = 1, default = "cent", link = "Cent (currency)", }, ["¢"] = { target = "cent", }, ["A.h"] = { name1 = "ampere hour", symbol = "A⋅h", utype = "charge", scale = 3600, default = "coulomb", }, ["coulomb"] = { _name1 = "coulomb", _symbol = "C", utype = "charge", scale = 1, pre5fixes = 1, default = "e", link = "Coulomb", }, ["e"] = { name1 = "elementary charge", symbol = "''e''", utype = "charge", scale = 1.602176634e-19, default = "coulomb", }, ["g-mol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "g&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["gmol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "gmol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kmol"] = { name1 = "kilomole", symbol = "kmol", utype = "chemical amount", scale = 1000, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lb&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["lbmol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lbmol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["mol"] = { name1 = "mole", symbol = "mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kgCO2/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/L", utype = "co2 per unit volume", scale = 1000, default = "lbCO2/USgal", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lbCO2/US&nbsp;gal", utype = "co2 per unit volume", scale = 119.82642731689663, default = "kgCO2/L", link = "Exhaust gas", }, ["oz/lb"] = { per = { "oz", "lb" }, utype = "concentration", default = "mg/kg", }, ["mg/kg"] = { per = { "mg", "kg" }, utype = "concentration", default = "oz/lb", }, ["g/dm3"] = { name1 = "gram per cubic decimetre", name1_us = "gram per cubic decimeter", name2 = "grams per cubic decimetre", name2_us = "grams per cubic decimeter", symbol = "g/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["g/L"] = { name1 = "gram per litre", name1_us = "gram per liter", name2 = "grams per litre", name2_us = "grams per liter", symbol = "g/L", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/mL"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/mL", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/ml"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/ml", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["kg/dm3"] = { name1 = "kilogram per cubic decimetre", name1_us = "kilogram per cubic decimeter", name2 = "kilograms per cubic decimetre", name2_us = "kilograms per cubic decimeter", symbol = "kg/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuft", link = "Density", }, ["kg/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/L", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/l"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/l", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/m3"] = { name1 = "kilogram per cubic metre", name1_us = "kilogram per cubic meter", name2 = "kilograms per cubic metre", name2_us = "kilograms per cubic meter", symbol = "kg/m<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["lb/cuft"] = { name1 = "pound per cubic foot", name2 = "pounds per cubic foot", symbol = "lb/cu&nbsp;ft", utype = "density", scale = 16.018463373960142, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuin"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuyd"] = { name1 = "pound per cubic yard", name2 = "pounds per cubic yard", symbol = "lb/cu&nbsp;yd", utype = "density", scale = 0.5932764212577829, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["lb/impgal"] = { name1 = "pound per imperial gallon", name2 = "pounds per imperial gallon", symbol = "lb/imp&nbsp;gal", utype = "density", scale = 99.776372663101697, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/in3"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/U.S.gal"] = { name1 = "pound per U.S. gallon", name2 = "pounds per U.S. gallon", symbol = "lb/U.S.&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/USbu"] = { name1 = "pound per US bushel", name2 = "pounds per US bushel", symbol = "lb/US&nbsp;bu", utype = "density", scale = 12.871859780974471, default = "kg/m3", link = "Bushel", }, ["lb/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lb/US&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lbm/cuin"] = { name1 = "pound mass per cubic inch", name2 = "pounds mass per cubic inch", symbol = "lbm/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["mg/L"] = { name1 = "milligram per litre", name1_us = "milligram per liter", name2 = "milligrams per litre", name2_us = "milligrams per liter", symbol = "mg/L", utype = "density", scale = 0.001, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["oz/cuin"] = { name1 = "ounce per cubic inch", name2 = "ounces per cubic inch", symbol = "oz/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 1729.9940443876951, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["g/cm3"] = { per = { "g", "cm3" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["g/m3"] = { per = { "g", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["Mg/m3"] = { per = { "Mg", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuft", }, ["mg/l"] = { per = { "mg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["μg/dL"] = { per = { "μg", "dL" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["μg/l"] = { per = { "μg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["lb/ft3"] = { target = "lb/cuft", }, ["lb/yd3"] = { target = "lb/cuyd", }, ["lbm/in3"] = { target = "lbm/cuin", }, ["mcg/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["oz/in3"] = { target = "oz/cuin", }, ["ug/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["ug/l"] = { target = "μg/l", }, ["B.O.T.U."] = { name1 = "Board of Trade Unit", symbol = "B.O.T.U.", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["bboe"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "bboe", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BOE"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "BOE", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BTU"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "BTU", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["Btu"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "Btu", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["BTU-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "BTU<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "Btu<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "BTU<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "Btu<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "BTU<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "Btu<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "BTU<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "Btu<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-ISO"] = { name1 = "British thermal unit (ISO)", name2 = "British thermal units (ISO)", symbol = "BTU<sub>ISO</sub>", utype = "energy", scale = 1055.056, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-ISO"] = { target = "BTU-ISO", }, ["BTU-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "BTU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "Btu<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "BTU<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "Btu<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "BTU<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "Btu<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "Cal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", }, ["cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "cal", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", }, ["Cal-15"] = { name1 = "Calorie (15°C)", name2 = "Calories (15°C)", symbol = "Cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-15"] = { name1 = "calorie (15°C)", name2 = "calories (15°C)", symbol = "cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4.1858, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-IT"] = { name1 = "Calorie (International Steam Table)", name2 = "Calories (International Steam Table)", symbol = "Cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-IT"] = { name1 = "calorie (International Steam Table)", name2 = "calories (International Steam Table)", symbol = "cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4.1868, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-th"] = { name1 = "Calorie (thermochemical)", name2 = "Calories (thermochemical)", symbol = "Cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-th"] = { name1 = "calorie (thermochemical)", name2 = "calories (thermochemical)", symbol = "cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", link = "Calorie", }, ["CHU-IT"] = { name1 = "Celsius heat unit (International Table)", name2 = "Celsius heat units (International Table)", symbol = "CHU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1899.100534716, default = "kJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cufootnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic foot of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cuftnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic feet of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["Eh"] = { name1 = "Hartree", symbol = "''E''<sub>h</sub>", utype = "energy", scale = 4.35974417e-18, default = "eV", }, ["erg"] = { symbol = "erg", utype = "energy", scale = 0.0000001, default = "μJ", }, ["eV"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy", scale = 1.602176634e-19, prefixes = 1, default = "aJ", link = "Electronvolt", }, ["foe"] = { symbol = "foe", utype = "energy", scale = 1e44, default = "YJ", link = "Foe (unit)", }, ["ftlb"] = { name1 = "foot-pound", symbol = "ft⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlb-f"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlbf"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftpdl"] = { name1 = "foot-poundal", symbol = "ft⋅pdl", utype = "energy", scale = 0.0421401100938048, default = "J", }, ["gTNT"] = { name2 = "grams of TNT", symbol = "gram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "TNT equivalent", }, ["Gtoe"] = { name1 = "gigatonne of oil equivalent", name2 = "gigatonnes of oil equivalent", symbol = "Gtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e19, default = "EJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["GtonTNT"] = { name2 = "gigatons of TNT", symbol = "gigaton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GtTNT"] = { name2 = "gigatonnes of TNT", symbol = "gigatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GW.h"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["GWh"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GWh", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["hph"] = { name1 = "horsepower-hour", symbol = "hp⋅h", utype = "energy", scale = 2684519.537696172792, default = "kWh", link = "Horsepower", }, ["inlb"] = { name1 = "inch-pound", symbol = "in⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlb-f"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlbf"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inoz-f"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅oz<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inozf"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅ozf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["J"] = { _name1 = "joule", _symbol = "J", utype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "cal", link = "Joule", }, ["kBOE"] = { name1 = "kilo barrel of oil equivalent", name2 = "kilo barrels of oil equivalent", symbol = "kBOE", utype = "energy", scale = 6.1178632e12, default = "TJ", link = "Barrel of oil equivalent", }, ["kcal"] = { name1 = "kilocalorie", symbol = "kcal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-15"] = { name1 = "kilocalorie (15°C)", name2 = "kilocalories (15°C)", symbol = "kcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-IT"] = { name1 = "kilocalorie (International Steam Table)", name2 = "kilocalories (International Steam Table)", symbol = "kcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-th"] = { name1 = "kilocalorie (thermochemical)", name2 = "kilocalories (thermochemical)", symbol = "kcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kerg"] = { name1 = "kiloerg", symbol = "kerg", utype = "energy", scale = 0.0001, default = "mJ", link = "Erg", }, ["kgTNT"] = { name2 = "kilograms of TNT", symbol = "kilogram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["kt(TNT)"] = { name1 = "kilotonne", name1_us = "kiloton", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktoe"] = { name1 = "kilotonne of oil equivalent", name2 = "kilotonnes of oil equivalent", symbol = "ktoe", utype = "energy", scale = 4.1868e13, default = "TJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["ktonTNT"] = { name1 = "kiloton of TNT", name2 = "kilotons of TNT", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT"] = { name2 = "kilotonnes of TNT", symbol = "kilotonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["kW.h"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["kWh"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kWh", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["Mcal"] = { name1 = "megacalorie", symbol = "Mcal", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal"] = { name1 = "millicalorie", symbol = "mcal", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-15"] = { name1 = "megacalorie (15°C)", name2 = "megacalories (15°C)", symbol = "Mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-15"] = { name1 = "millicalorie (15°C)", name2 = "millicalories (15°C)", symbol = "mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041858, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-IT"] = { name1 = "megacalorie (International Steam Table)", name2 = "megacalories (International Steam Table)", symbol = "Mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-IT"] = { name1 = "millicalorie (International Steam Table)", name2 = "millicalories (International Steam Table)", symbol = "mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041868, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-th"] = { name1 = "megacalorie (thermochemical)", name2 = "megacalories (thermochemical)", symbol = "Mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-th"] = { name1 = "millicalorie (thermochemical)", name2 = "millicalories (thermochemical)", symbol = "mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Merg"] = { name1 = "megaerg", symbol = "Merg", utype = "energy", scale = 0.1, default = "J", link = "Erg", }, ["merg"] = { name1 = "millierg", symbol = "merg", utype = "energy", scale = 0.0000000001, default = "μJ", link = "Erg", }, ["MMBtu"] = { name1 = "million British thermal units", name2 = "million British thermal units", symbol = "MMBtu", utype = "energy", scale = 1055055852.62, default = "GJ", link = "British thermal unit", }, ["Mt(TNT)"] = { name1 = "megatonne", name1_us = "megaton", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["Mtoe"] = { name1 = "megatonne of oil equivalent", name2 = "megatonnes of oil equivalent", symbol = "Mtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e16, default = "PJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["MtonTNT"] = { name1 = "megaton of TNT", name2 = "megatons of TNT", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtonTNT"] = { name2 = "millitons of TNT", symbol = "milliton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT"] = { name2 = "megatonnes of TNT", symbol = "megatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtTNT"] = { name2 = "millitonnes of TNT", symbol = "millitonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MW.h"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mW.h"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["MWh"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MWh", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mWh"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mWh", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["PSh"] = { name1 = "Pferdestärkenstunde", symbol = "PSh", utype = "energy", scale = 2647795.5, default = "kWh", }, ["quad"] = { name1 = "quadrillion British thermal units", name2 = "quadrillion British thermal units", symbol = "quad", utype = "energy", scale = 1.054804e18, default = "EJ", link = "Quad (unit)", }, ["Ry"] = { name1 = "rydberg", symbol = "Ry", utype = "energy", scale = 2.1798741e-18, default = "eV", link = "Rydberg constant", }, ["scf"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic feet", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["scfoot"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic foot", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["t(TNT)"] = { name1 = "tonne", name1_us = "ton", symbol = "t", utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["th"] = { name1 = "thermie", symbol = "th", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["thm-EC"] = { name1 = "therm (EC)", name2 = "therms (EC)", symbol = "thm (EC)", utype = "energy", scale = 105506000, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-UK"] = { name1 = "therm (UK)", name2 = "therms (UK)", symbol = "thm (UK)", utype = "energy", scale = 105505585.257348, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-US"] = { name1 = "therm (US)", name1_us = "therm (U.S.)", name2 = "therms (US)", name2_us = "therms (U.S.)", symbol = "thm (US)", sym_us = "thm (U.S.)", utype = "energy", scale = 105480400, default = "MJ", link = "Therm", }, ["toe"] = { name1 = "tonne of oil equivalent", name2 = "tonnes of oil equivalent", symbol = "toe", utype = "energy", scale = 41868000000, default = "GJ", }, ["tonTNT"] = { name2 = "tons of TNT", symbol = "ton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["tTNT"] = { name2 = "tonnes of TNT", symbol = "tonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtonTNT"] = { name2 = "teratons of TNT", symbol = "teraton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtTNT"] = { name2 = "teratonnes of TNT", symbol = "teratonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TW.h"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["TWh"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TWh", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["W.h"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "W⋅h", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["Wh"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "Wh", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μerg"] = { name1 = "microerg", symbol = "μerg", utype = "energy", scale = 1e-13, default = "nJ", link = "Erg", }, ["μW.h"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μW⋅h", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μWh"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μWh", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["-kW.h"] = { target = "kW.h", link = "Kilowatt hour", }, ["btu"] = { target = "BTU", }, ["Calorie"] = { target = "Cal", }, ["ft.lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["ft·lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["g-cal-15"] = { target = "cal-15", }, ["g-cal-IT"] = { target = "cal-IT", }, ["g-cal-th"] = { target = "cal-th", }, ["g-kcal-15"] = { target = "kcal-15", }, ["g-kcal-IT"] = { target = "kcal-IT", }, ["g-kcal-th"] = { target = "kcal-th", }, ["g-Mcal-15"] = { target = "Mcal-15", }, ["g-mcal-15"] = { target = "mcal-15", }, ["g-Mcal-IT"] = { target = "Mcal-IT", }, ["g-mcal-IT"] = { target = "mcal-IT", }, ["g-Mcal-th"] = { target = "Mcal-th", }, ["g-mcal-th"] = { target = "mcal-th", }, ["GW-h"] = { target = "GW.h", }, ["GW·h"] = { target = "GW.h", }, ["Hartree"] = { target = "Eh", }, ["hp.h"] = { target = "hph", }, ["in.lb-f"] = { target = "inlb-f", }, ["in.lbf"] = { target = "inlbf", }, ["in.oz-f"] = { target = "inoz-f", }, ["in.ozf"] = { target = "inozf", }, ["kbboe"] = { target = "kBOE", symbol = "kbboe", }, ["kg-cal-15"] = { target = "Cal-15", }, ["kg-cal-IT"] = { target = "Cal-IT", }, ["kg-cal-th"] = { target = "Cal-th", }, ["kW-h"] = { target = "kW.h", }, ["kW·h"] = { target = "kW.h", }, ["MW-h"] = { target = "MW.h", }, ["mW-h"] = { target = "mW.h", }, ["MW·h"] = { target = "MW.h", }, ["TW-h"] = { target = "TW.h", }, ["uerg"] = { target = "μerg", }, ["uW-h"] = { target = "μW.h", }, ["uW.h"] = { target = "μW.h", }, ["uWh"] = { target = "μWh", }, ["W-h"] = { target = "W.h", }, ["eVpar"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy per chemical amount", scale = 96485.332123310014, prefixes = 1, default = "kcal/mol", defkey = "eVpar", linkey = "eVpar", link = "Electronvolt", }, ["kcal/mol"] = { per = { "kcal", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kJ/mol", link = "Kilocalorie per mole", }, ["kJ/mol"] = { per = { "kJ", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kcal/mol", link = "Joule per mole", }, ["kWh/100 km"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 kilometres", name1_us = "kilowatt-hour per 100 kilometers", name2 = "kilowatt-hours per 100 kilometres", name2_us = "kilowatt-hours per 100 kilometers", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 36, default = "MJ/km kWh/mi", link = "Kilowatt-hour", }, ["kWh/100 mi"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 miles", name2 = "kilowatt-hours per 100 miles", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;mi", utype = "energy per unit length", scale = 22.3694, default = "mpge", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["MJ/100 km"] = { name1 = "megajoule per 100 kilometres", name1_us = "megajoule per 100 kilometers", name2 = "megajoules per 100 kilometres", name2_us = "megajoules per 100 kilometers", symbol = "MJ/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 10, default = "BTU/mi", link = "British thermal unit", }, ["mpge"] = { name1 = "mile per gallon gasoline equivalent", name2 = "miles per gallon gasoline equivalent", symbol = "mpg&#8209;e", utype = "energy per unit length", scale = 1.3263314048360777e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "kWh/100 mi", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["BTU/mi"] = { per = { "BTU", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "v > 1525 ! M ! k ! J/km", }, ["kJ/km"] = { per = { "kJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["kWh/km"] = { per = { "-kW.h", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "MJ/km kWh/mi", }, ["kWh/mi"] = { per = { "-kW.h", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "kWh/km MJ/km", }, ["MJ/km"] = { per = { "MJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["mpg-e"] = { target = "mpge", }, ["BTU/lb"] = { name1 = "British thermal unit per pound", name2 = "British thermal units per pound", symbol = "BTU/lb", utype = "energy per unit mass", scale = 2326, default = "kJ/kg", link = "British thermal unit", }, ["cal/g"] = { name1 = "calorie per gram", name2 = "calories per gram", symbol = "cal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184, default = "J/g", }, ["GJ/kg"] = { name1 = "gigajoule per kilogram", name2 = "gigajoules per kilogram", symbol = "GJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e9, default = "ktTNT/t", link = "Specific energy", }, ["J/g"] = { name1 = "joule per gram", name2 = "joules per gram", symbol = "J/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kcal/g"] = { name1 = "kilocalorie per gram", name2 = "kilocalories per gram", symbol = "kcal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184000, default = "kJ/g", }, ["kJ/g"] = { name1 = "kilojoule per gram", name2 = "kilojoules per gram", symbol = "kJ/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kJ/kg"] = { name1 = "kilojoule per kilogram", name2 = "kilojoules per kilogram", symbol = "kJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "BTU/lb", link = "Specific energy", }, ["ktonTNT/MT"] = { name2 = "kilotons of TNT per metric ton", symbol = "kiloton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT/t"] = { name2 = "kilotonnes of TNT per tonne", symbol = "kilotonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtonTNT/MT"] = { name2 = "megatons of TNT per metric ton", symbol = "megaton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT/MT"] = { name2 = "megatonnes of TNT per tonne", symbol = "megatonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["TJ/kg"] = { name1 = "terajoule per kilogram", name2 = "terajoules per kilogram", symbol = "TJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e12, default = "MtTNT/MT", link = "Specific energy", }, ["Cal/g"] = { per = { "Cal", "g" }, utype = "energy per unit mass", default = "kJ/g", }, ["BTU/cuft"] = { per = { "BTU", "cuft" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(mL)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(mL)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(ml)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(ml)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/l", }, ["Cal/12USozserve"] = { per = { "Cal", "-12USozserve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/USoz"] = { per = { "Cal", "USoz" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/ml", }, ["kJ/L"] = { per = { "kJ", "L" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/l"] = { per = { "kJ", "ll" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/ml"] = { per = { "kJ", "ml" }, utype = "energy per unit volume", default = "Cal/USoz", }, ["MJ/m3"] = { per = { "MJ", "m3" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["Sv"] = { _name1 = "sievert", _symbol = "Sv", utype = "equivalent radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rem", link = "Sievert", }, ["rem"] = { _name1 = "rem", _symbol = "rem", utype = "equivalent radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Sv", link = "Roentgen equivalent man", }, ["g/km"] = { name1 = "gram per kilometre", name1_us = "gram per kilometer", name2 = "grams per kilometre", name2_us = "grams per kilometer", symbol = "g/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "oz/mi", link = "Exhaust gas", }, ["g/mi"] = { name1 = "gram per mile", name2 = "grams per mile", symbol = "g/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/km"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "ozCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/mi"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["kg/km"] = { name1 = "kilogram per kilometre", name1_us = "kilogram per kilometer", name2 = "kilograms per kilometre", name2_us = "kilograms per kilometer", symbol = "kg/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lb/mi", link = "Exhaust gas", }, ["kgCO2/km"] = { name1 = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lbCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["lb/mi"] = { name1 = "pound per mile", name2 = "pounds per mile", symbol = "lb/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kg/km", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/mi"] = { name1 = "pound of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "pounds of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "lb(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kgCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["oz/mi"] = { name1 = "ounce per mile", name2 = "ounces per mile", symbol = "oz/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["ozCO2/mi"] = { name1 = "ounce of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "ounces of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "oz(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["cuft/a"] = { name1 = "cubic foot per annum", name2 = "cubic feet per annum", symbol = "cu&nbsp;ft/a", utype = "flow", scale = 8.9730672142368242e-10, default = "m3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/d"] = { name1 = "cubic foot per day", name2 = "cubic feet per day", symbol = "cu&nbsp;ft/d", utype = "flow", scale = 3.2774128000000003e-7, default = "m3/d", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/h"] = { name1 = "cubic foot per hour", name2 = "cubic feet per hour", symbol = "cu&nbsp;ft/h", utype = "flow", scale = 7.8657907200000004e-6, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/min"] = { name1 = "cubic foot per minute", name2 = "cubic feet per minute", symbol = "cu&nbsp;ft/min", utype = "flow", scale = 0.00047194744319999999, default = "m3/min", }, ["cuft/s"] = { name1 = "cubic foot per second", name2 = "cubic feet per second", symbol = "cu&nbsp;ft/s", utype = "flow", scale = 28316846592e-12, default = "m3/s", }, ["cumi/a"] = { name1 = "cubic mile per annum", name2 = "cubic miles per annum", symbol = "cu&nbsp;mi/a", utype = "flow", scale = 132.08171170940057, default = "km3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/h"] = { name1 = "cubic yard per hour", name2 = "cubic yards per hour", symbol = "cuyd/h", utype = "flow", scale = 0.00021237634944000001, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/s"] = { name1 = "cubic yard per second", name2 = "cubic yards per second", symbol = "cu&nbsp;yd/s", utype = "flow", scale = 0.76455485798400002, default = "m3/s", }, ["Goilbbl/a"] = { name1 = "billion barrels per year", name2 = "billion barrels per year", symbol = "Gbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933836, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["impgal/h"] = { name1 = "imperial gallon per hour", name2 = "imperial gallons per hour", symbol = "imp&nbsp;gal/h", utype = "flow", scale = 1.2628027777777779e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", }, ["impgal/min"] = { name1 = "imperial gallon per minute", name2 = "imperial gallons per minute", symbol = "imp gal/min", utype = "flow", scale = 7.5768166666666671e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["impgal/s"] = { name1 = "imperial gallon per second", name2 = "imperial gallons per second", symbol = "impgal/s", utype = "flow", scale = 0.00454609, default = "m3/s", link = "Imperial gallons per second", }, ["km3/a"] = { name1 = "cubic kilometre per annum", name1_us = "cubic kilometer per annum", name2 = "cubic kilometres per annum", name2_us = "cubic kilometers per annum", symbol = "km<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 31.68808781402895, default = "cumi/a", link = "Cubic metre per second", }, ["km3/d"] = { name1 = "cubic kilometre per day", name1_us = "cubic kilometer per day", name2 = "cubic kilometres per day", name2_us = "cubic kilometers per day", symbol = "km<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 11574.074074074075, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["koilbbl/a"] = { name1 = "thousand barrels per year", name2 = "thousand barrels per year", symbol = "kbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-6, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["koilbbl/d"] = { name1 = "thousand barrels per day", name2 = "thousand barrels per day", symbol = "kbbl/d", utype = "flow", scale = 0.0018401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["L/h"] = { name1 = "litre per hour", name1_us = "liter per hour", name2 = "litres per hour", name2_us = "liters per hour", symbol = "L/h", utype = "flow", scale = 2.7777777777777776e-7, default = "impgal/h USgal/h", link = "Cubic metre per second", }, ["L/min"] = { name1 = "litre per minute", name1_us = "liter per minute", name2 = "litres per minute", name2_us = "liters per minute", symbol = "L/min", utype = "flow", scale = 1.6666666666666667e-5, default = "impgal/min USgal/min", link = "Cubic metre per second", }, ["L/s"] = { name1 = "litre per second", name1_us = "liter per second", name2 = "litres per second", name2_us = "liters per second", symbol = "L/s", utype = "flow", scale = 0.001, default = "cuft/s", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/a"] = { name1 = "cubic metre per annum", name1_us = "cubic meter per annum", name2 = "cubic metres per annum", name2_us = "cubic meters per annum", symbol = "m<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 3.1688087814028947e-8, default = "cuft/a", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/d"] = { name1 = "cubic metre per day", name1_us = "cubic meter per day", name2 = "cubic metres per day", name2_us = "cubic meters per day", symbol = "m<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/h"] = { name1 = "cubic metre per hour", name1_us = "cubic meter per hour", name2 = "cubic metres per hour", name2_us = "cubic meters per hour", symbol = "m<sup>3</sup>/h", utype = "flow", scale = 0.00027777777777777778, default = "cuft/h", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/min"] = { name1 = "cubic metre per minute", name1_us = "cubic meter per minute", name2 = "cubic metres per minute", name2_us = "cubic meters per minute", symbol = "m<sup>3</sup>/min", utype = "flow", scale = 0.016666666666666666, default = "cuft/min", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/s"] = { name1 = "cubic metre per second", name1_us = "cubic meter per second", name2 = "cubic metres per second", name2_us = "cubic meters per second", symbol = "m<sup>3</sup>/s", utype = "flow", scale = 1, default = "cuft/s", }, ["Moilbbl/a"] = { name1 = "million barrels per year", name2 = "million barrels per year", symbol = "Mbbl/a", utype = "flow", scale = 0.0050380033629933837, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["Moilbbl/d"] = { name1 = "million barrels per day", name2 = "million barrels per day", symbol = "Mbbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/a"] = { name1 = "barrel per year", name2 = "barrels per year", symbol = "bbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-9, default = "m3/a", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/d"] = { name1 = "barrel per day", name2 = "barrels per day", symbol = "bbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333336e-6, default = "m3/d", }, ["Toilbbl/a"] = { name1 = "trillion barrels per year", name2 = "trillion barrels per year", symbol = "Tbbl/a", utype = "flow", scale = 5038.0033629933832, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["U.S.gal/d"] = { name1 = "U.S. gallon per day", name2 = "U.S. gallons per day", symbol = "U.S.&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", customary= 1, }, ["U.S.gal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 2, }, ["U.S.gal/min"] = { name1 = "U.S. gallon per minute", name2 = "U.S. gallons per minute", symbol = "U.S.&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/a"] = { name1 = "US gallon per year", name2 = "US gallons per year", symbol = "US&nbsp;gal/a", utype = "flow", scale = 1.1995246102365199e-10, default = "m3/s", }, ["USgal/d"] = { name1 = "US gallon per day", name2 = "US gallons per day", symbol = "US&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", }, ["USgal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 1, }, ["USgal/min"] = { name1 = "US gallon per minute", name2 = "US gallons per minute", symbol = "US&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/s"] = { name1 = "US gallon per second", name1_us = "U.S. gallon per second", name2 = "US gallons per second", name2_us = "U.S. gallons per second", symbol = "USgal/s", utype = "flow", scale = 0.003785411784, default = "m3/s", link = "US gallons per second", }, ["ft3/a"] = { target = "cuft/a", }, ["ft3/d"] = { target = "cuft/d", }, ["ft3/h"] = { target = "cuft/h", }, ["ft3/s"] = { target = "cuft/s", }, ["Gcuft/a"] = { target = "e9cuft/a", }, ["Gcuft/d"] = { target = "e9cuft/d", }, ["kcuft/a"] = { target = "e3cuft/a", }, ["kcuft/d"] = { target = "e3cuft/d", }, ["kcuft/s"] = { target = "e3cuft/s", }, ["Mcuft/a"] = { target = "e6cuft/a", }, ["Mcuft/d"] = { target = "e6cuft/d", }, ["Mcuft/s"] = { target = "e6cuft/s", }, ["m³/s"] = { target = "m3/s", }, ["Tcuft/a"] = { target = "e12cuft/a", }, ["Tcuft/d"] = { target = "e12cuft/d", }, ["u.s.gal/min"] = { target = "U.S.gal/min", }, ["usgal/min"] = { target = "USgal/min", }, ["-LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["-STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["dyn"] = { name1 = "dyne", symbol = "dyn", utype = "force", scale = 0.00001, default = "gr-f", }, ["g-f"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "g<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["gf"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "gf", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN ozf", link = "Kilogram-force", }, ["gr-f"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "gr<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["grf"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "grf", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["kdyn"] = { name1 = "kilodyne", symbol = "kdyn", utype = "force", scale = 0.01, default = "oz-f", link = "Dyne", }, ["kg-f"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", }, ["kgf"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kgf", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lbf", }, ["kp"] = { name1 = "kilopond", symbol = "kp", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", link = "Kilogram-force", }, ["L/T-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["L/Tf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/Tf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["lb-f"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lb<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lbf"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lbf", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lb(f)"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["LT-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LT<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", usename = 1, utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["Mdyn"] = { name1 = "megadyne", symbol = "Mdyn", utype = "force", scale = 10, default = "lb-f", link = "Dyne", }, ["mdyn"] = { name1 = "millidyne", symbol = "mdyn", utype = "force", scale = 0.00000001, default = "gr-f", link = "Dyne", }, ["mg-f"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["mgf"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mgf", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN grf", link = "Kilogram-force", }, ["Mp"] = { name1 = "megapond", symbol = "Mp", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Kilogram-force", }, ["mp"] = { name1 = "millipond", symbol = "mp", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["N"] = { _name1 = "newton", _symbol = "N", utype = "force", scale = 1, prefixes = 1, default = "lb-f", link = "Newton (unit)", }, ["oz-f"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "oz<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["ozf"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "ozf", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["p"] = { name1 = "pond", symbol = "p", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["pdl"] = { name1 = "poundal", symbol = "pdl", utype = "force", scale = 0.138254954376, default = "N", }, ["S/T-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["S/Tf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/Tf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["ST-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "ST<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", usename = 1, utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["t-f"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "t<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["tf"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "tf", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LTf STf", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["dyne"] = { target = "dyn", }, ["newtons"] = { target = "N", }, ["poundal"] = { target = "pdl", }, ["tonne-force"] = { target = "tf", }, ["impgal/mi"] = { per = { "@impgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km USgal/mi", }, ["km/L"] = { per = { "km", "L" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["km/l"] = { per = { "km", "ll" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["L/100 km"] = { per = { "L", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|L/100&nbsp;km]]", }, ["l/100 km"] = { per = { "ll", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|l/100&nbsp;km]]", }, ["L/km"] = { per = { "L", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["l/km"] = { per = { "ll", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["mi/impqt"] = { per = { "mi", "impqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/U.S.qt"] = { per = { "mi", "U.S.qt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/USqt"] = { per = { "mi", "USqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/usqt"] = { per = { "mi", "usqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mpgimp"] = { per = { "mi", "@impgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;imp</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[Imperial units|imp]]</sub>", }, ["mpgus"] = { per = { "mi", "+USgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;US</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgimp", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|US]]</sub>", }, ["U.S.gal/mi"] = { per = { "*U.S.gal", "mi" }, sp_us = true, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["usgal/mi"] = { per = { "+USgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["L/100km"] = { target = "L/100 km", }, ["l/100km"] = { target = "l/100 km", }, ["mpg"] = { shouldbe = "Use %{mpgus%} for miles per US gallon or %{mpgimp%} for miles per imperial gallon (not %{mpg%})", }, ["mpgU.S."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgu.s."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgUS"] = { target = "mpgus", }, ["USgal/mi"] = { target = "usgal/mi", }, ["kPa/m"] = { per = { "kPa", "-m-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "psi/ft", }, ["psi/ft"] = { per = { "psi", "-ft-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "kPa/m", }, ["cm/km"] = { name1 = "centimetre per kilometre", name1_us = "centimeter per kilometer", name2 = "centimetres per kilometre", name2_us = "centimeters per kilometer", symbol = "cm/km", utype = "gradient", scale = 0.00001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["ft/mi"] = { name1 = "foot per mile", name2 = "feet per mile", symbol = "ft/mi", utype = "gradient", scale = 0.00018939393939393939, default = "v < 5.28 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["ft/nmi"] = { name1 = "foot per nautical mile", name2 = "feet per nautical mile", symbol = "ft/nmi", utype = "gradient", scale = 0.00016457883369330455, default = "v < 6.076 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["in/ft"] = { name1 = "inch per foot", name2 = "inches per foot", symbol = "in/ft", utype = "gradient", scale = 0.083333333333333329, default = "mm/m", link = "Grade (slope)", }, ["in/mi"] = { name1 = "inch per mile", name2 = "inches per mile", symbol = "in/mi", utype = "gradient", scale = 1.5782828282828283e-5, default = "v < 0.6336 ! m ! c ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["m/km"] = { name1 = "metre per kilometre", name1_us = "meter per kilometer", name2 = "metres per kilometre", name2_us = "meters per kilometer", symbol = "m/km", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/km"] = { name1 = "millimetre per kilometre", name1_us = "millimeter per kilometer", name2 = "millimetres per kilometre", name2_us = "millimeters per kilometer", symbol = "mm/km", utype = "gradient", scale = 0.000001, default = "in/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/m"] = { name1 = "millimetre per metre", name1_us = "millimeter per meter", name2 = "millimetres per metre", name2_us = "millimeters per meter", symbol = "mm/m", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "in/ft", link = "Grade (slope)", }, ["admi"] = { name1 = "admiralty mile", symbol = "nmi&nbsp;(admiralty)", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["AU"] = { name1 = "astronomical unit", symbol = "AU", utype = "length", scale = 149597870700, default = "km mi", }, ["Brnmi"] = { name1 = "British nautical mile", symbol = "(Brit)&nbsp;nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["bu"] = { name2 = "bu", symbol = "bu", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0030303030303030303, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["ch"] = { name1 = "chain", symbol = "ch", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chlk"] = { name1 = "[[Chain (unit)|chain]]", symbol = "[[Chain (unit)|ch]]", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["chain"] = { symbol = "chain", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chainlk"] = { symbol = "[[Chain (unit)|chain]]", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["dpcm"] = { name2 = "dot/cm", symbol = "dot/cm", utype = "length", scale = 100, invert = -1, iscomplex= true, default = "dpi", link = "Dots per inch", }, ["dpi"] = { name2 = "DPI", symbol = "DPI", utype = "length", scale = 39.370078740157481, invert = -1, iscomplex= true, default = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["fathom"] = { symbol = "fathom", usename = 1, utype = "length", scale = 1.8288, default = "ft m", }, ["foot"] = { name1 = "foot", name2 = "foot", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["ft"] = { name1 = "foot", name2 = "feet", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, exception= "integer_more_precision", default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["furlong"] = { symbol = "furlong", usename = 1, utype = "length", scale = 201.168, default = "ft m", }, ["Gly"] = { name1 = "gigalight-year", symbol = "Gly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e24, default = "Mpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Gpc"] = { name1 = "gigaparsec", symbol = "Gpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e25, default = "Gly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["hand"] = { name1 = "hand", symbol = "h", utype = "length", builtin = "hand", scale = 0.1016, iscomplex= true, default = "in cm", link = "Hand (unit)", }, ["in"] = { name1 = "inch", name2 = "inches", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, exception= "subunit_more_precision", default = "mm", }, ["inabbreviated"] = { name2 = "in", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, default = "mm", link = "Inch", }, ["kly"] = { name1 = "kilolight-year", symbol = "kly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e18, default = "pc", link = "Light-year#Definitions", }, ["kpc"] = { name1 = "kiloparsec", symbol = "kpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e19, default = "kly", link = "Parsec#Parsecs and kiloparsecs", }, ["LD"] = { name1 = "lunar distance", symbol = "LD", utype = "length", scale = 384403000, default = "km mi", link = "Lunar distance (astronomy)", }, ["league"] = { symbol = "league", usename = 1, utype = "length", scale = 4828.032, default = "km", link = "League (unit)", }, ["ly"] = { name1 = "light-year", symbol = "ly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e15, default = "AU", }, ["m"] = { _name1 = "metre", _name1_us= "meter", _symbol = "m", utype = "length", scale = 1, prefixes = 1, default = "v > 0 and v < 3 ! ftin ! ft", link = "Metre", }, ["mi"] = { name1 = "mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["ch"] = { 80, default = "km" }, ["chlk"] = { 80, default = "km" }, ["chain"] = { 80, default = "km" }, ["chainlk"] = { 80, default = "km" }, ["ft"] = { 5280, default = "km" }, ["furlong"] = { 8, default = "km" }, ["yd"] = { 1760, default = "km" } }, }, ["mil"] = { symbol = "mil", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["Mly"] = { name1 = "megalight-year", symbol = "Mly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e21, default = "kpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Mpc"] = { name1 = "megaparsec", symbol = "Mpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e22, default = "Mly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["NM"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "NM", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["nmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["oldUKnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", }, ["oldUSnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", }, ["pc"] = { name1 = "parsec", symbol = "pc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e16, default = "ly", }, ["perch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pitch"] = { name2 = "μm", symbol = "μm", utype = "length", scale = 1e-6, default = "dpi", defkey = "pitch", linkey = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["pole"] = { symbol = "pole", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pre1954U.S.nmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["pre1954USnmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;US) nautical mile", name1_us = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;US) nmi", sym_us = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["rd"] = { name1 = "rod", symbol = "rd", utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["royal cubit"] = { name1 = "royal cubit", symbol = "cu", utype = "length", scale = 0.524, default = "mm", }, ["rtkm"] = { name1 = "route kilometre", name1_us = "route kilometer", symbol = "km", utype = "length", scale = 1000, default = "mi", link = "Kilometre", }, ["rtmi"] = { name1 = "route mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", link = "Mile", }, ["shaku"] = { name2 = "shaku", symbol = "shaku", usename = 1, utype = "length", scale = 0.30303030303030304, default = "m", link = "Shaku (unit)", }, ["sm"] = { name1 = "smoot", symbol = "sm", utype = "length", scale = 1.70180, default = "m", link = "Smoot (unit)", }, ["smi"] = { name1 = "statute mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["chain"] = { 80, default = "km" } }, }, ["solar radius"] = { name1 = "solar radius", name2 = "solar radii", symbol = "''R''<sub>☉</sub>", utype = "length", scale = 695700e3, default = "km", }, ["sun"] = { name2 = "sun", symbol = "sun", usename = 1, utype = "length", scale = 0.030303030303030304, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["thou"] = { name2 = "thou", symbol = "thou", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["verst"] = { symbol = "verst", usename = 1, utype = "length", scale = 1066.8, default = "km mi", }, ["yd"] = { name1 = "yard", symbol = "yd", utype = "length", scale = 0.9144, default = "m", subdivs = { ["ft"] = { 3, default = "m" } }, }, ["μin"] = { name1 = "microinch", name2 = "microinches", symbol = "μin", utype = "length", scale = 0.0000000254, default = "nm", link = "SI prefix#Non-metric units", }, ["Å"] = { name1 = "ångström", symbol = "Å", utype = "length", scale = 0.0000000001, default = "in", }, ["Hz"] = { _name1 = "hertz", _name2 = "hertz", _symbol = "Hz", utype = "length", scale = 3.3356409519815204e-9, invert = -1, iscomplex= true, prefixes = 1, default = "m", link = "Hertz", }, ["rpm"] = { name1 = "revolution per minute", name2 = "revolutions per minute", symbol = "rpm", utype = "length", scale = 5.5594015866358675e-11, invert = -1, iscomplex= true, default = "Hz", link = "Revolutions per minute", }, ["-ft-frac"] = { target = "ft", link = "Fracture gradient", }, ["-in-stiff"] = { target = "in", link = "Stiffness", }, ["-m-frac"] = { target = "m", link = "Fracture gradient", }, ["-m-stiff"] = { target = "m", link = "Stiffness", }, ["100km"] = { target = "km", multiplier= 100, }, ["100mi"] = { target = "mi", multiplier= 100, }, ["100miles"] = { target = "mi", symbol = "miles", multiplier= 100, }, ["admiralty nmi"] = { target = "oldUKnmi", }, ["angstrom"] = { target = "Å", }, ["au"] = { target = "AU", symbol = "au", }, ["feet"] = { target = "ft", }, ["hands"] = { target = "hand", }, ["inch"] = { target = "in", }, ["inches"] = { target = "in", }, ["light-year"] = { target = "ly", }, ["meter"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["meters"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["metre"] = { target = "m", }, ["metres"] = { target = "m", }, ["micrometre"] = { target = "μm", }, ["micron"] = { target = "μm", default = "μin", }, ["mile"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["miles"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["parsec"] = { target = "pc", }, ["rod"] = { target = "rd", }, ["smoot"] = { target = "sm", }, ["uin"] = { target = "μin", }, ["yard"] = { target = "yd", }, ["yards"] = { target = "yd", }, ["yds"] = { target = "yd", }, ["dtex"] = { name1 = "decitex", name2 = "decitex", symbol = "dtex", utype = "linear density", scale = 1e-7, default = "lb/yd", link = "Units of textile measurement#Units", }, ["kg/cm"] = { name1 = "kilogram per centimetre", name1_us = "kilogram per centimeter", name2 = "kilograms per centimetre", name2_us = "kilograms per centimeter", symbol = "kg/cm", utype = "linear density", scale = 100, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["kg/m"] = { name1 = "kilogram per metre", name1_us = "kilogram per meter", name2 = "kilograms per metre", name2_us = "kilograms per meter", symbol = "kg/m", utype = "linear density", scale = 1, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["lb/ft"] = { name1 = "pound per foot", name2 = "pounds per foot", symbol = "lb/ft", utype = "linear density", scale = 1.4881639435695539, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["lb/yd"] = { name1 = "pound per yard", name2 = "pounds per yard", symbol = "lb/yd", utype = "linear density", scale = 0.49605464785651798, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["G"] = { _name1 = "gauss", _name2 = "gauss", _symbol = "G", utype = "magnetic field strength", scale = 0.0001, prefixes = 1, default = "T", link = "Gauss (unit)", }, ["T"] = { _name1 = "tesla", _symbol = "T", utype = "magnetic field strength", scale = 1, prefixes = 1, default = "G", link = "Tesla (unit)", }, ["A/m"] = { name1 = "ampere per metre", name1_us = "ampere per meter", name2 = "amperes per metre", name2_us = "amperes per meter", symbol = "A/m", utype = "magnetizing field", scale = 1, default = "Oe", }, ["kA/m"] = { name1 = "kiloampere per metre", name1_us = "kiloampere per meter", name2 = "kiloamperes per metre", name2_us = "kiloamperes per meter", symbol = "kA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1000, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["MA/m"] = { name1 = "megaampere per metre", name1_us = "megaampere per meter", name2 = "megaamperes per metre", name2_us = "megaamperes per meter", symbol = "MA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1e6, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["Oe"] = { _name1 = "oersted", _symbol = "Oe", utype = "magnetizing field", scale = 79.5774715, prefixes = 1, default = "kA/m", link = "Oersted", }, ["-Lcwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", }, ["-Scwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", }, ["-ST"] = { name1 = "short ton", symbol = "ST", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["carat"] = { symbol = "carat", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.0002, default = "g", link = "Carat (mass)", }, ["Da"] = { _name1 = "dalton", _symbol = "Da", utype = "mass", scale = 1.66053906892e-27, prefixes = 1, default = "kg", link = "Dalton (unit)", }, ["drachm"] = { name1_us = "dram", symbol = "drachm", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.001771845195, default = "g", link = "Dram (unit)", }, ["dram"] = { target = "drachm", }, ["dwt"] = { name1 = "pennyweight", symbol = "dwt", utype = "mass", scale = 0.00155517384, default = "oz g", }, ["DWton"] = { symbol = "deadweight ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "DWtonne", link = "Deadweight tonnage", }, ["DWtonne"] = { name1_us = "deadweight metric ton", symbol = "deadweight tonne", sym_us = "~deadweight metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "DWton", link = "Deadweight tonnage", }, ["g"] = { _name1 = "gram", _symbol = "g", utype = "mass", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "oz", link = "Gram", }, ["gr"] = { name1 = "grain", symbol = "gr", utype = "mass", scale = 0.00006479891, default = "g", link = "Grain (unit)", }, ["Gt"] = { name1 = "gigatonne", symbol = "Gt", utype = "mass", scale = 1000000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["impgalh2o"] = { name1 = "imperial gallon of water", name2 = "imperial gallons of water", symbol = "imp&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 4.5359236999999499, default = "lb kg", link = "Imperial gallon", }, ["kt"] = { name1 = "kilotonne", symbol = "kt", utype = "mass", scale = 1000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["lb"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "mass", scale = 0.45359237, exception= "integer_more_precision", default = "kg", subdivs = { ["oz"] = { 16, default = "kg" } }, link = "Pound (mass)", }, ["Lcwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "Lcwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" }, ["st"] = { 8, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long cwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "long&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb kg", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long qtr"] = { name1 = "long quarter", symbol = "long&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", }, ["LT"] = { symbol = "long ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["lt"] = { name1 = "long ton", symbol = "LT", utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["metric ton"] = { symbol = "metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "long ton", link = "Tonne", }, ["MT"] = { name1 = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["Mt"] = { name1 = "megatonne", symbol = "Mt", utype = "mass", scale = 1000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["oz"] = { name1 = "ounce", symbol = "oz", utype = "mass", scale = 0.028349523125, default = "g", }, ["ozt"] = { name1 = "troy ounce", symbol = "ozt", utype = "mass", scale = 0.0311034768, default = "oz g", }, ["pdr"] = { name1 = "pounder", symbol = "pdr", utype = "mass", scale = 0.45359237, default = "kg", link = "Pound (mass)", }, ["qtr"] = { name1 = "quarter", symbol = "qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 28, default = "kg" } }, link = "Long quarter", }, ["Scwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "Scwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", link = "Hundredweight", }, ["short cwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "short&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb kg", link = "Hundredweight", }, ["short qtr"] = { name1 = "short quarter", symbol = "short&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 11.33980925, default = "lb kg", }, ["ST"] = { symbol = "short ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", subdivs = { ["Scwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Scwt" } }, }, ["shtn"] = { name1 = "short ton", symbol = "sh&nbsp;tn", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["shton"] = { symbol = "ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["solar mass"] = { name1 = "solar mass", name2 = "solar masses", symbol = "''M''<sub>☉</sub>", utype = "mass", scale = 1.98855e30, default = "kg", }, ["st"] = { name1 = "stone", name2 = "stone", symbol = "st", utype = "mass", scale = 6.35029318, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 14, default = "kg lb" } }, link = "Stone (unit)", }, ["t"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", }, ["tonne"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "shton", }, ["troy pound"] = { symbol = "troy pound", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.3732417216, default = "lb kg", link = "Troy weight", }, ["usgalh2o"] = { name1 = "US gallon of water", name1_us = "U.S. gallon of water", name2 = "US gallons of water", name2_us = "U.S. gallons of water", symbol = "US&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 3.7776215836051126, default = "lb kg", link = "United States customary units#Fluid volume", }, ["viss"] = { name2 = "viss", symbol = "viss", utype = "mass", scale = 1.632932532, default = "kg", link = "Myanmar units of measurement#Mass", }, ["billion tonne"] = { target = "e9t", }, ["grain"] = { target = "gr", }, ["kilogram"] = { target = "kg", }, ["kilotonne"] = { target = "kt", }, ["lbs"] = { target = "lb", }, ["lbt"] = { target = "troy pound", }, ["lcwt"] = { target = "Lcwt", }, ["long ton"] = { target = "LT", }, ["mcg"] = { target = "μg", }, ["million tonne"] = { target = "e6t", }, ["scwt"] = { target = "Scwt", }, ["short ton"] = { target = "ST", }, ["stone"] = { target = "st", }, ["thousand tonne"] = { target = "e3t", }, ["tonnes"] = { target = "t", }, ["kg/kW"] = { name1 = "kilogram per kilowatt", name2 = "kilograms per kilowatt", symbol = "kg/kW", utype = "mass per unit power", scale = 0.001, default = "lb/hp", link = "Kilowatt", }, ["lb/hp"] = { name1 = "pound per horsepower", name2 = "pounds per horsepower", symbol = "lb/hp", utype = "mass per unit power", scale = 0.00060827738784176115, default = "kg/kW", link = "Horsepower", }, ["kg/h"] = { per = { "kg", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "lb/h", }, ["lb/h"] = { per = { "lb", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "kg/h", }, ["g-mol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "g&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "g&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "g&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "g-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "g&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "gmol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "gmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "gmol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "gmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "gmol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lbmol/min", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/d"] = { name1 = "kilomole per day", name2 = "kilomoles per day", symbol = "kmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.011574074074074073, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/h"] = { name1 = "kilomole per hour", name2 = "kilomoles per hour", symbol = "kmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.27777777777777779, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/min"] = { name1 = "kilomole per minute", name2 = "kilomoles per minute", symbol = "kmol/min", utype = "molar rate", scale = 16.666666666666668, default = "mol/s", link = "Kilomole (unit)", }, ["kmol/s"] = { name1 = "kilomole per second", name2 = "kilomoles per second", symbol = "kmol/s", utype = "molar rate", scale = 1000, default = "lb-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lb&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lb&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lb&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lb&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lbmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lbmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lbmol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lbmol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["mmol/s"] = { name1 = "millimole per second", name2 = "millimoles per second", symbol = "mmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["mol/d"] = { name1 = "mole per day", name2 = "moles per day", symbol = "mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/h"] = { name1 = "mole per hour", name2 = "moles per hour", symbol = "mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/min"] = { name1 = "mole per minute", name2 = "moles per minute", symbol = "mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/s"] = { name1 = "mole per second", name2 = "moles per second", symbol = "mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["μmol/s"] = { name1 = "micromole per second", name2 = "micromoles per second", symbol = "μmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.000001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["umol/s"] = { target = "μmol/s", }, ["/acre"] = { name1 = "per acre", name2 = "per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "/ha", link = "Acre", }, ["/ha"] = { name1 = "per hectare", name2 = "per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "/acre", link = "Hectare", }, ["/sqcm"] = { name1 = "per square centimetre", name1_us = "per square centimeter", name2 = "per square centimetre", name2_us = "per square centimeter", symbol = "/cm<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e4, default = "/sqin", link = "Square centimetre", }, ["/sqin"] = { name1 = "per square inch", name2 = "per square inch", symbol = "/in<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1550.0031000062002, default = "/sqcm", link = "Square inch", }, ["/sqkm"] = { name1 = "per square kilometre", name1_us = "per square kilometer", name2 = "per square kilometre", name2_us = "per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "/sqmi", link = "Square kilometre", }, ["/sqmi"] = { name1 = "per square mile", name2 = "per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "/sqkm", link = "Square mile", }, ["PD/acre"] = { name1 = "inhabitant per acre", name2 = "inhabitants per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "PD/ha", link = "Acre", }, ["PD/ha"] = { name1 = "inhabitant per hectare", name2 = "inhabitants per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "PD/acre", link = "Hectare", }, ["PD/sqkm"] = { name1 = "inhabitant per square kilometre", name1_us = "inhabitant per square kilometer", name2 = "inhabitants per square kilometre", name2_us = "inhabitants per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "PD/sqmi", link = "Square kilometre", }, ["PD/sqmi"] = { name1 = "inhabitant per square mile", name2 = "inhabitants per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "PD/sqkm", link = "Square mile", }, ["/cm2"] = { target = "/sqcm", }, ["/in2"] = { target = "/sqin", }, ["/km2"] = { target = "/sqkm", }, ["pd/acre"] = { target = "PD/acre", }, ["pd/ha"] = { target = "PD/ha", }, ["PD/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["PD/km²"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqkm"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqmi"] = { target = "PD/sqmi", }, ["/l"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/l", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/L"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/L", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/USgal"] = { name1 = "per gallon", name2 = "per gallon", symbol = "/gal", utype = "per unit volume", scale = 264.172052, default = "/L", link = "US gallon", customary= 2, }, ["/usgal"] = { target = "/USgal", }, ["bhp"] = { name1 = "brake horsepower", name2 = "brake horsepower", symbol = "bhp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Brake horsepower", }, ["Cal/d"] = { name1 = "large calorie per day", name2 = "large calories per day", symbol = "Cal/d", utype = "power", scale = 0.048425925925925928, default = "kJ/d", link = "Calorie", }, ["Cal/h"] = { name1 = "large calorie per hour", name2 = "large calories per hour", symbol = "Cal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kJ/h", link = "Calorie", }, ["cal/h"] = { name1 = "calorie per hour", name2 = "calories per hour", symbol = "cal/h", utype = "power", scale = 0.0011622222222222223, default = "W", link = "Calorie", }, ["CV"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "CV", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hk"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hk", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hp"] = { name1 = "horsepower", name2 = "horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", }, ["hp-electric"] = { name1 = "electric horsepower", name2 = "electric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-electrical"] = { name1 = "electrical horsepower", name2 = "electrical horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-metric"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["ihp"] = { name1 = "indicated horsepower", name2 = "indicated horsepower", symbol = "ihp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Indicated horsepower", }, ["kcal/h"] = { name1 = "kilocalorie per hour", name2 = "kilocalories per hour", symbol = "kcal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kW", link = "Calorie", }, ["kJ/d"] = { name1 = "kilojoule per day", name2 = "kilojoules per day", symbol = "kJ/d", utype = "power", scale = 0.011574074074074073, default = "Cal/d", link = "Kilojoule", }, ["kJ/h"] = { name1 = "kilojoule per hour", name2 = "kilojoules per hour", symbol = "kJ/h", utype = "power", scale = 0.27777777777777779, default = "W", link = "Kilojoule", }, ["PS"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "PS", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["shp"] = { name1 = "shaft horsepower", name2 = "shaft horsepower", symbol = "shp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Shaft horsepower", }, ["W"] = { _name1 = "watt", _symbol = "W", utype = "power", scale = 1, prefixes = 1, default = "hp", link = "Watt", }, ["BTU/h"] = { per = { "BTU", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["Btu/h"] = { per = { "Btu", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["BHP"] = { target = "bhp", }, ["btu/h"] = { target = "BTU/h", }, ["HP"] = { target = "hp", }, ["Hp"] = { target = "hp", }, ["hp-mechanical"] = { target = "hp", }, ["IHP"] = { target = "ihp", }, ["SHP"] = { target = "shp", }, ["whp"] = { target = "hp", }, ["hp/lb"] = { name1 = "horsepower per pound", name2 = "horsepower per pound", symbol = "hp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/LT"] = { name1 = "horsepower per long ton", name2 = "horsepower per long ton", symbol = "hp/LT", utype = "power per unit mass", scale = 0.73392268125000004, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/ST"] = { name1 = "horsepower per short ton", name2 = "horsepower per short ton", symbol = "hp/ST", utype = "power per unit mass", scale = 0.821993403, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/t"] = { name1 = "horsepower per tonne", name2 = "horsepower per tonne", symbol = "hp/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.74569987158227022, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/kg"] = { name1 = "kilowatt per kilogram", name2 = "kilowatts per kilogram", symbol = "kW/kg", utype = "power per unit mass", scale = 1000, default = "hp/lb", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/t"] = { name1 = "kilowatt per tonne", name2 = "kilowatts per tonne", symbol = "kW/t", utype = "power per unit mass", scale = 1, default = "PS/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["PS/t"] = { name1 = "metric horsepower per tonne", name2 = "metric horsepower per tonne", symbol = "PS/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.73549875, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["shp/lb"] = { name1 = "shaft horsepower per pound", name2 = "shaft horsepower per pound", symbol = "shp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/tonne"] = { target = "hp/t", symbol = "hp/tonne", default = "kW/tonne", }, ["kW/tonne"] = { target = "kW/t", symbol = "kW/tonne", }, ["-lb/in2"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "lb/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["atm"] = { name1 = "standard atmosphere", symbol = "atm", utype = "pressure", scale = 101325, default = "kPa", link = "Atmosphere (unit)", }, ["Ba"] = { name1 = "barye", symbol = "Ba", utype = "pressure", scale = 0.1, default = "Pa", }, ["bar"] = { symbol = "bar", utype = "pressure", scale = 100000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["dbar"] = { name1 = "decibar", symbol = "dbar", utype = "pressure", scale = 10000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["inHg"] = { name1 = "inch of mercury", name2 = "inches of mercury", symbol = "inHg", utype = "pressure", scale = 3386.388640341, default = "kPa", }, ["kBa"] = { name1 = "kilobarye", symbol = "kBa", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Barye", }, ["kg-f/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kg<sub>f</sub>/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kg/cm2"] = { name1 = "kilogram per square centimetre", name1_us = "kilogram per square centimeter", name2 = "kilograms per square centimetre", name2_us = "kilograms per square centimeter", symbol = "kg/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kgf/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kgf/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["ksi"] = { name1 = "kilopound per square inch", name2 = "kilopounds per square inch", symbol = "ksi", utype = "pressure", scale = 6894757.2931683613, default = "MPa", link = "Pound per square inch", }, ["lbf/in2"] = { name1 = "pound-force per square inch", name2 = "pounds-force per square inch", symbol = "lbf/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["mb"] = { name1 = "millibar", symbol = "mb", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mbar"] = { name1 = "millibar", symbol = "mbar", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mmHg"] = { name1 = "millimetre of mercury", name1_us = "millimeter of mercury", name2 = "millimetres of mercury", name2_us = "millimeters of mercury", symbol = "mmHg", utype = "pressure", scale = 133.322387415, default = "kPa", }, ["Pa"] = { _name1 = "pascal", _symbol = "Pa", utype = "pressure", scale = 1, prefixes = 1, default = "psi", link = "Pascal (unit)", }, ["psf"] = { name1 = "pound per square foot", name2 = "pounds per square foot", symbol = "psf", utype = "pressure", scale = 47.880258980335839, default = "kPa", link = "Pound per square inch", }, ["psi"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "psi", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa", }, ["Torr"] = { name1 = "torr", symbol = "Torr", utype = "pressure", scale = 133.32236842105263, default = "kPa", }, ["N/cm2"] = { per = { "N", "cm2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["N/m2"] = { per = { "N", "m2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["g/cm2"] = { per = { "g", "cm2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["g/m2"] = { per = { "g", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["kg/ha"] = { per = { "kg", "ha" }, utype = "pressure", default = "lb/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kg/m2"] = { per = { "kg", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["lb/1000sqft"] = { per = { "lb", "1000sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/acre"] = { per = { "lb", "acre" }, utype = "pressure", default = "kg/ha", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqft"] = { per = { "lb", "sqft" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqyd"] = { per = { "lb", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["LT/acre"] = { per = { "LT", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["MT/ha"] = { per = { "MT", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqft"] = { per = { "oz", "sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqyd"] = { per = { "oz", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["ST/acre"] = { per = { "ST", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["t/ha"] = { per = { "t", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/acre"] = { per = { "tonne", "acre" }, utype = "pressure", default = "tonne/ha", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/ha"] = { per = { "tonne", "ha" }, utype = "pressure", default = "tonne/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kgfpsqcm"] = { target = "kgf/cm2", }, ["kgpsqcm"] = { target = "kg/cm2", }, ["kN/m2"] = { target = "kPa", }, ["lb/in2"] = { target = "lbf/in2", }, ["torr"] = { target = "Torr", }, ["Bq"] = { _name1 = "becquerel", _symbol = "Bq", utype = "radioactivity", scale = 1, prefixes = 1, default = "pCi", link = "Becquerel", }, ["Ci"] = { _name1 = "curie", _symbol = "Ci", utype = "radioactivity", scale = 3.7e10, prefixes = 1, default = "GBq", link = "Curie (unit)", }, ["Rd"] = { _name1 = "rutherford", _symbol = "Rd", utype = "radioactivity", scale = 1e6, prefixes = 1, default = "MBq", link = "Rutherford (unit)", }, ["cm/h"] = { name1 = "centimetre per hour", name1_us = "centimeter per hour", name2 = "centimetres per hour", name2_us = "centimeters per hour", symbol = "cm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777775e-6, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["cm/s"] = { name1 = "centimetre per second", name1_us = "centimeter per second", name2 = "centimetres per second", name2_us = "centimeters per second", symbol = "cm/s", utype = "speed", scale = 0.01, default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["cm/year"] = { name1 = "centimetre per year", name1_us = "centimeter per year", name2 = "centimetres per year", name2_us = "centimeters per year", symbol = "cm/year", utype = "speed", scale = 3.168873850681143e-10, default = "in/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["foot/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "foot per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", }, ["ft/min"] = { name1 = "foot per minute", name2 = "feet per minute", symbol = "ft/min", utype = "speed", scale = 0.00508, default = "m/min", link = "Feet per second", }, ["ft/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "feet per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", link = "Feet per second", }, ["furlong per fortnight"] = { name2 = "furlongs per fortnight", symbol = "furlong per fortnight", usename = 1, utype = "speed", scale = 0.00016630952380952381, default = "km/h mph", link = "FFF system", }, ["in/h"] = { name1 = "inch per hour", name2 = "inches per hour", symbol = "in/h", utype = "speed", scale = 7.0555555555555559e-6, default = "cm/h", link = "Inch", }, ["in/s"] = { name1 = "inch per second", name2 = "inches per second", symbol = "in/s", utype = "speed", scale = 0.0254, default = "cm/s", link = "Inch", }, ["in/year"] = { name1 = "inch per year", name2 = "inches per year", symbol = "in/year", utype = "speed", scale = 8.0489395807301024e-10, default = "cm/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["isp"] = { name1 = "second", symbol = "s", utype = "speed", scale = 9.80665, default = "km/s", link = "Specific impulse", }, ["km/d"] = { name1 = "kilometre per day", name1_us = "kilometer per day", name2 = "kilometres per day", name2_us = "kilometers per day", symbol = "km/d", utype = "speed", scale = 1.1574074074074074e-2, default = "mi/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["km/h"] = { name1 = "kilometre per hour", name1_us = "kilometer per hour", name2 = "kilometres per hour", name2_us = "kilometers per hour", symbol = "km/h", utype = "speed", scale = 0.27777777777777779, default = "mph", link = "Kilometres per hour", }, ["km/s"] = { name1 = "kilometre per second", name1_us = "kilometer per second", name2 = "kilometres per second", name2_us = "kilometers per second", symbol = "km/s", utype = "speed", scale = 1000, default = "mi/s", link = "Metre per second", }, ["kn"] = { name1 = "knot", symbol = "kn", utype = "speed", scale = 0.51444444444444448, default = "km/h mph", link = "Knot (unit)", }, ["kNs/kg"] = { name2 = "kN&#8209;s/kg", symbol = "kN&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1000, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["m/min"] = { name1 = "metre per minute", name1_us = "meter per minute", name2 = "metres per minute", name2_us = "meters per minute", symbol = "m/min", utype = "speed", scale = 0.016666666666666666, default = "ft/min", link = "Metre per second", }, ["m/s"] = { name1 = "metre per second", name1_us = "meter per second", name2 = "metres per second", name2_us = "meters per second", symbol = "m/s", utype = "speed", scale = 1, default = "ft/s", }, ["Mach"] = { name2 = "Mach", symbol = "Mach", utype = "speed", builtin = "mach", scale = 0, iscomplex= true, default = "km/h mph", link = "Mach number", }, ["mi/d"] = { name1 = "mile per day", name2 = "miles per day", symbol = "mi/d", utype = "speed", scale = 1.8626666666666667e-2, default = "km/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["mi/s"] = { name1 = "mile per second", name2 = "miles per second", symbol = "mi/s", utype = "speed", scale = 1609.344, default = "km/s", link = "Mile", }, ["mm/h"] = { name1 = "millimetre per hour", name1_us = "millimeter per hour", name2 = "millimetres per hour", name2_us = "millimeters per hour", symbol = "mm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777781e-7, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["mph"] = { name1 = "mile per hour", name2 = "miles per hour", symbol = "mph", utype = "speed", scale = 0.44704, default = "km/h", link = "Miles per hour", }, ["Ns/kg"] = { name2 = "N&#8209;s/kg", symbol = "N&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["si tsfc"] = { name2 = "g/(kN⋅s)", symbol = "g/(kN⋅s)", utype = "speed", scale = 9.9999628621379242e-7, invert = -1, iscomplex= true, default = "tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["tsfc"] = { name2 = "lb/(lbf⋅h)", symbol = "lb/(lbf⋅h)", utype = "speed", scale = 2.832545036049801e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "si tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["cm/y"] = { target = "cm/year", }, ["cm/yr"] = { target = "cm/year", }, ["in/y"] = { target = "in/year", }, ["in/yr"] = { target = "in/year", }, ["knot"] = { target = "kn", }, ["knots"] = { target = "kn", }, ["kph"] = { target = "km/h", }, ["mi/h"] = { target = "mph", }, ["mm/s"] = { per = { "mm", "s" }, utype = "speed", default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["C"] = { name1 = "degree Celsius", name2 = "degrees Celsius", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = -273.15, iscomplex= true, istemperature= true, default = "F", link = "Celsius", }, ["F"] = { name1 = "degree Fahrenheit", name2 = "degrees Fahrenheit", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 32-273.15*(9/5), iscomplex= true, istemperature= true, default = "C", link = "Fahrenheit", }, ["K"] = { _name1 = "kelvin", _symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, prefixes = 1, default = "C F", link = "Kelvin", }, ["keVT"] = { name1 = "kiloelectronvolt", symbol = "keV", utype = "temperature", scale = 11604518.121550081, offset = 0, iscomplex= true, default = "MK", defkey = "keVT", linkey = "keVT", link = "Electronvolt", }, ["R"] = { name1 = "degree Rankine", name2 = "degrees Rankine", symbol = "°R", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, default = "K F C", link = "Rankine scale", }, ["Celsius"] = { target = "C", }, ["°C"] = { target = "C", }, ["°F"] = { target = "F", }, ["°R"] = { target = "R", }, ["C-change"] = { name1 = "degree Celsius change", name2 = "degrees Celsius change", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Celsius", }, ["F-change"] = { name1 = "degree Fahrenheit change", name2 = "degrees Fahrenheit change", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 0.55555555555555558, default = "C-change", link = "Fahrenheit", }, ["K-change"] = { name1 = "kelvin change", name2 = "kelvins change", symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Kelvin", }, ["°C-change"] = { target = "C-change", }, ["°F-change"] = { target = "F-change", }, ["century"] = { name1 = "century", name2 = "centuries", symbol = "ha", utype = "time", scale = 3155760000, default = "Gs", }, ["d"] = { name1 = "day", symbol = "d", utype = "time", scale = 86400, default = "ks", }, ["decade"] = { name1 = "decade", symbol = "daa", utype = "time", scale = 315576000, default = "Ms", }, ["dog year"] = { name1 = "dog year", symbol = "dog yr", utype = "time", scale = 220903200, default = "years", link = "List of unusual units of measurement#Dog year", }, ["fortnight"] = { symbol = "fortnight", usename = 1, utype = "time", scale = 1209600, default = "week", }, ["h"] = { name1 = "hour", symbol = "h", utype = "time", scale = 3600, default = "ks", }, ["long billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["millennium"] = { name1 = "millennium", name2 = "millennia", symbol = "ka", utype = "time", scale = 31557600000, default = "Gs", }, ["milliard year"] = { name1 = "milliard years", name2 = "milliard years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["million year"] = { name1 = "million years", name2 = "million years", symbol = "Ma", utype = "time", scale = 31557600000000, default = "Ts", link = "Annum", }, ["min"] = { name1 = "minute", symbol = "min", utype = "time", scale = 60, default = "s", }, ["month"] = { symbol = "month", usename = 1, utype = "time", scale = 2629800, default = "Ms", }, ["months"] = { name1 = "month", symbol = "mo", utype = "time", scale = 2629800, default = "year", }, ["s"] = { _name1 = "second", _symbol = "s", utype = "time", scale = 1, prefixes = 1, default = "v < 7200 ! min ! h", link = "Second", }, ["short billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["short trillion year"] = { name1 = "trillion years", name2 = "trillion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["thousand million year"] = { name1 = "thousand million years", name2 = "thousand million years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["wk"] = { symbol = "week", usename = 1, utype = "time", scale = 604800, default = "Ms", }, ["year"] = { name1 = "year", symbol = "a", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["years"] = { name1 = "year", symbol = "yr", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["byr"] = { target = "short billion year", }, ["day"] = { target = "d", }, ["days"] = { target = "d", }, ["dog yr"] = { target = "dog year", }, ["Gyr"] = { target = "thousand million year", }, ["hour"] = { target = "h", }, ["hours"] = { target = "h", }, ["kMyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kyr"] = { target = "millennium", }, ["long byr"] = { target = "long billion year", }, ["minute"] = { target = "min", }, ["minutes"] = { target = "min", }, ["mth"] = { target = "month", }, ["Myr"] = { target = "million year", }, ["myr"] = { target = "million year", }, ["sec"] = { target = "s", }, ["second"] = { target = "s", }, ["seconds"] = { target = "s", }, ["tmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["tryr"] = { target = "short trillion year", }, ["tyr"] = { target = "millennium", }, ["week"] = { target = "wk", }, ["weeks"] = { target = "wk", }, ["yr"] = { target = "year", }, ["kg.m"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgf.m"] = { name1 = "kilogram force-metre", name1_us = "kilogram force-meter", symbol = "kgf⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgm"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kpm"] = { name1 = "kilopond metre", name1_us = "kilopond meter", symbol = "kp⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["lb-fft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.ft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.in"] = { name1 = "pound force-inch", symbol = "lb⋅in", utype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mN.m", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbfft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lbf⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbft"] = { name1 = "pound-foot", name2 = "pound-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["m.kg-f"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kg<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["m.kgf"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kgf", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["mN.m"] = { name1 = "millinewton-metre", name1_us = "millinewton-meter", symbol = "mN⋅m", utype = "torque", scale = 0.001, default = "lb.in", link = "Newton-metre", }, ["Nm"] = { _name1 = "newton-metre", _name1_us= "newton-meter", _symbol = "N⋅m", utype = "torque", alttype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "lbfft", link = "Newton-metre", }, ["kN/m"] = { per = { "kN", "-m-stiff" }, utype = "torque", default = "lbf/in", }, ["lbf/in"] = { per = { "lbf", "-in-stiff" }, utype = "torque", default = "kN/m", }, ["lb-f.ft"] = { target = "lb-fft", }, ["lbf.ft"] = { target = "lbfft", }, ["lbf·ft"] = { target = "lbfft", }, ["lb·ft"] = { target = "lb.ft", }, ["mkg-f"] = { target = "m.kg-f", }, ["mkgf"] = { target = "m.kgf", }, ["N.m"] = { target = "Nm", }, ["N·m"] = { target = "Nm", }, ["ton-mile"] = { symbol = "ton-mile", usename = 1, utype = "transportation", scale = 1.4599723182105602, default = "tkm", }, ["tkm"] = { name1 = "tonne-kilometre", name1_us = "tonne-kilometer", symbol = "tkm", utype = "transportation", scale = 1, default = "ton-mile", }, ["-12USoz(mL)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USoz(ml)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "ml", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USozserve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["acre-foot"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-foot", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["acre-ft"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-feet", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["AUtbsp"] = { name1 = "Australian tablespoon", symbol = "AU&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 0.000020, default = "ml", }, ["Bcuft"] = { name1 = "billion cubic foot", name2 = "billion cubic feet", symbol = "billion cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "Gl", link = "Cubic foot", }, ["bdft"] = { name1 = "board foot", name2 = "board feet", symbol = "bd&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board feet"] = { name2 = "board feet", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board foot"] = { name2 = "board foot", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["cc"] = { name1 = "cubic centimetre", name1_us = "cubic centimeter", symbol = "cc", utype = "volume", scale = 0.000001, default = "cuin", }, ["CID"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cc", link = "Cubic inch#Engine displacement", }, ["cord"] = { symbol = "cord", utype = "volume", scale = 3.624556363776, default = "m3", link = "Cord (unit)", }, ["cufoot"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic foot", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuft"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic feet", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuin"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cm3", }, ["cumi"] = { name1 = "cubic mile", symbol = "cu&nbsp;mi", utype = "volume", scale = 4168181825.440579584, default = "km3", }, ["cuyd"] = { name1 = "cubic yard", symbol = "cu&nbsp;yd", utype = "volume", scale = 0.764554857984, default = "m3", }, ["firkin"] = { symbol = "firkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.04091481, default = "L impgal USgal", link = "Firkin (unit)", }, ["foot3"] = { target = "cufoot", }, ["Goilbbl"] = { name1 = "billion barrels", name2 = "billion barrels", symbol = "Gbbl", utype = "volume", scale = 158987294.928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["gr water"] = { name1 = "grains water", name2 = "grains water", symbol = "gr H<sub>2</sub>O", utype = "volume", scale = 0.00000006479891, default = "cm3", link = "Grain (unit)", }, ["grt"] = { name1 = "gross register ton", symbol = "grt", utype = "volume", scale = 2.8316846592, default = "m3", link = "Gross register tonnage", }, ["impbbl"] = { name1 = "imperial barrel", symbol = "imp&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.16365924, default = "L impgal USgal", link = "Barrel (unit)", }, ["impbsh"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "L impgal USdrygal", }, ["impbu"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "m3", }, ["impgal"] = { name1 = "imperial gallon", symbol = "imp&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00454609, default = "L USgal", }, ["impgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001420653125, default = "ml USoz", link = "Gill (unit)", }, ["impkenning"] = { name1 = "imperial kenning", symbol = "kenning", utype = "volume", scale = 0.01818436, default = "L USdrygal", link = "Kenning (unit)", }, ["impoz"] = { name1 = "imperial fluid ounce", symbol = "imp&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000284130625, default = "ml USoz", }, ["imppk"] = { name1 = "imperial peck", symbol = "pk", utype = "volume", scale = 0.00909218, default = "L USdrygal", link = "Peck", }, ["imppt"] = { name1 = "imperial pint", symbol = "imp&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.00056826125, default = "L", }, ["impqt"] = { name1 = "imperial quart", symbol = "imp&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.0011365225, default = "ml USoz", customary= 3, }, ["kilderkin"] = { symbol = "kilderkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.08182962, default = "L impgal USgal", }, ["koilbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "kbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["L"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "L", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "Litre", }, ["l"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "Litre", }, ["ll"] = { name1 = "litre", name1_us = "liter", symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, default = "impgal USgal", }, ["m3"] = { _name1 = "cubic metre", _name1_us= "cubic meter", _symbol = "m<sup>3</sup>", prefix_position= 7, utype = "volume", scale = 1, prefixes = 3, default = "cuft", link = "Cubic metre", }, ["Mbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MMoilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "MMbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["Moilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MTON"] = { name1 = "measurement ton", symbol = "MTON", utype = "volume", scale = 1.13267386368, default = "m3", }, ["MUSgal"] = { name1 = "million US gallons", name1_us = "million U.S. gallons", name2 = "million US gallons", name2_us = "million U.S. gallons", symbol = "million US&nbsp;gal", sym_us = "million U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 3785.411784, default = "Ml", link = "US gallon", }, ["oilbbl"] = { name1 = "barrel", symbol = "bbl", utype = "volume", scale = 0.158987294928, default = "m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["stere"] = { symbol = "stere", usename = 1, utype = "volume", scale = 1, default = "cuft", }, ["tmcft"] = { name2 = "tmcft", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", }, ["Tmcft"] = { name1 = "thousand million cubic feet", name2 = "thousand million cubic feet", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", link = "Tmcft", }, ["Toilbbl"] = { name1 = "trillion barrels", name2 = "trillion barrels", symbol = "Tbbl", utype = "volume", scale = 158987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["USbbl"] = { name1 = "US barrel", name1_us = "U.S. barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.119240471196, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbeerbbl"] = { name1 = "US beer barrel", name1_us = "U.S. beer barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.117347765304, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbsh"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bsh", sym_us = "U.S.&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USbu"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bu", sym_us = "U.S.&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USdrybbl"] = { name1 = "US dry barrel", name1_us = "U.S. dry barrel", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.11562819898508, default = "m3", link = "Barrel (unit)", }, ["USdrygal"] = { name1 = "US dry gallon", name1_us = "U.S. dry gallon", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00440488377086, default = "L", link = "Gallon", }, ["USdrypt"] = { name1 = "US dry pint", name1_us = "U.S. dry pint", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.0005506104713575, default = "ml", link = "Pint", }, ["USdryqt"] = { name1 = "US dry quart", name1_us = "U.S. dry quart", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.001101220942715, default = "ml", link = "Quart", }, ["USflgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US fl gal", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", link = "Gallon", }, ["USgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", }, ["USgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001182941183, default = "ml impoz", link = "Gill (unit)", }, ["USkenning"] = { name1 = "US kenning", name1_us = "U.S. kenning", symbol = "US&nbsp;kenning", sym_us = "U.S.&nbsp;kenning", utype = "volume", scale = 0.01761953508344, default = "L impgal", link = "Kenning (unit)", }, ["USmin"] = { name1 = "US minim", name1_us = "U.S. minim", symbol = "US&nbsp;min", sym_us = "U.S.&nbsp;min", utype = "volume", scale = 0.000000061611519921875, default = "ml", link = "Minim (unit)", }, ["USoz"] = { name1 = "US fluid ounce", name1_us = "U.S. fluid ounce", symbol = "US&nbsp;fl&nbsp;oz", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000295735295625, default = "ml", }, ["USpk"] = { name1 = "US peck", name1_us = "U.S. peck", symbol = "US&nbsp;pk", sym_us = "U.S.&nbsp;pk", utype = "volume", scale = 0.00880976754172, default = "L impgal", link = "Peck", }, ["USpt"] = { name1 = "US pint", name1_us = "U.S. pint", symbol = "US&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.000473176473, default = "L imppt", link = "Pint", }, ["USqt"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml", link = "Quart", customary= 1, }, ["USquart"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml impoz", link = "Quart", }, ["UStbsp"] = { name1 = "US tablespoon", name1_us = "U.S. tablespoon", symbol = "US&nbsp;tbsp", sym_us = "U.S.&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 1.4786764781250001e-5, default = "ml", }, ["winecase"] = { symbol = "case", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.009, default = "L", link = "Case (goods)", }, ["*U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, customary= 2, }, ["*U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, customary= 2, }, ["+USdrygal"] = { target = "USdrygal", customary= 1, }, ["+usfloz"] = { target = "USoz", link = "Fluid ounce", customary= 1, }, ["+USgal"] = { target = "USgal", customary= 1, }, ["+USoz"] = { target = "USoz", customary= 1, }, ["@impgal"] = { target = "impgal", link = "Gallon", customary= 3, }, ["acre feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre-feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre.foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre.ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre·ft"] = { target = "acre-ft", }, ["bushels"] = { target = "USbsh", }, ["cid"] = { target = "CID", }, ["ft3"] = { target = "cuft", symbol = "ft<sup>3</sup>", }, ["gal"] = { target = "USgal", }, ["gallon"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallon%})", }, ["gallons"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallons%})", }, ["Gcuft"] = { target = "e9cuft", }, ["impfloz"] = { target = "impoz", }, ["Impgal"] = { target = "impgal", }, ["in3"] = { target = "cuin", symbol = "in<sup>3</sup>", }, ["hm³"] = { target = "hm3", }, ["kcuft"] = { target = "e3cuft", }, ["kcum"] = { target = "e3m3", }, ["km³"] = { target = "km3", }, ["liter"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["liters"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["litre"] = { target = "L", }, ["litres"] = { target = "L", }, ["Mcuft"] = { target = "e6cuft", }, ["Mcum"] = { target = "e6m3", }, ["Mft3"] = { target = "e6cuft", }, ["mi3"] = { target = "cumi", symbol = "mi<sup>3</sup>", }, ["m³"] = { target = "m3", }, ["Pcuft"] = { target = "e15cuft", }, ["pt"] = { shouldbe = "Use %{USpt%} for US pints or %{imppt%} for imperial pints (not %{pt%})", }, ["qt"] = { shouldbe = "Use %{USqt%} for US quarts or %{impqt%} for imperial quarts (not %{qt%})", }, ["Tcuft"] = { target = "e12cuft", }, ["Tft3"] = { target = "e12cuft", }, ["U.S.bbl"] = { target = "USbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.beerbbl"] = { target = "USbeerbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.bsh"] = { target = "USbsh", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.bu"] = { target = "USbu", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.drybbl"] = { target = "USdrybbl", sp_us = true, }, ["U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, }, ["U.S.drypt"] = { target = "USdrypt", sp_us = true, }, ["U.S.dryqt"] = { target = "USdryqt", sp_us = true, }, ["U.S.flgal"] = { target = "USflgal", sp_us = true, }, ["U.S.floz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["u.s.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["U.S.gi"] = { target = "USgi", sp_us = true, }, ["U.S.kenning"] = { target = "USkenning", sp_us = true, }, ["U.S.oz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.pk"] = { target = "USpk", sp_us = true, }, ["U.S.pt"] = { target = "USpt", sp_us = true, }, ["U.S.qt"] = { target = "USqt", sp_us = true, default = "L impqt", customary= 2, }, ["usbbl"] = { target = "USbbl", }, ["usbeerbbl"] = { target = "USbeerbbl", }, ["usbsh"] = { target = "USbsh", }, ["usbu"] = { target = "USbu", }, ["usdrybbl"] = { target = "USdrybbl", }, ["usdrygal"] = { target = "USdrygal", }, ["usdrypt"] = { target = "USdrypt", }, ["usdryqt"] = { target = "USdryqt", }, ["USfloz"] = { target = "USoz", }, ["usfloz"] = { target = "USoz", }, ["USGAL"] = { target = "USgal", }, ["usgal"] = { target = "USgal", }, ["usgi"] = { target = "USgi", }, ["uskenning"] = { target = "USkenning", }, ["usoz"] = { target = "USoz", }, ["uspk"] = { target = "USpk", }, ["uspt"] = { target = "USpt", }, ["usqt"] = { target = "USqt", }, ["yd3"] = { target = "cuyd", symbol = "yd<sup>3</sup>", }, ["cuft/sqmi"] = { per = { "cuft", "sqmi" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["m3/ha"] = { name1 = "cubic metre per hectare", name1_us = "cubic meter per hectare", name2 = "cubic metres per hectare", name2_us = "cubic meters per hectare", symbol = "m<sup>3</sup>/ha", utype = "volume per unit area", scale = 0.0001, default = "USbu/acre", link = "Hectare", }, ["m3/km2"] = { per = { "m3", "km2" }, utype = "volume per unit area", default = "cuft/sqmi", }, ["U.S.gal/acre"] = { per = { "U.S.gal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["USbu/acre"] = { name2 = "US bushels per acre", symbol = "US bushel per acre", usename = 1, utype = "volume per unit area", scale = 8.7077638761350888e-6, default = "m3/ha", link = "Bushel", }, ["USgal/acre"] = { per = { "USgal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["cuyd/mi"] = { per = { "cuyd", "mi" }, utype = "volume per unit length", default = "m3/km", }, ["m3/km"] = { per = { "m3", "km" }, utype = "volume per unit length", default = "cuyd/mi", }, ["mich"] = { combination= { "ch", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michlk"] = { combination= { "chlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michainlk"] = { combination= { "chainlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["miyd"] = { combination= { "yd", "mi" }, multiple = { 1760 }, utype = "length", }, ["miydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd", "mi" }, multiple = { 12, 3, 1760 }, utype = "length", }, ["mift"] = { combination= { "ft", "mi" }, multiple = { 5280 }, utype = "length", }, ["ydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd" }, multiple = { 12, 3 }, utype = "length", }, ["ydft"] = { combination= { "ft", "yd" }, multiple = { 3 }, utype = "length", }, ["ftin"] = { combination= { "in", "ft" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["footin"] = { combination= { "in", "foot" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["handin"] = { combination= { "in", "hand" }, multiple = { 4 }, utype = "length", }, ["lboz"] = { combination= { "oz", "lb" }, multiple = { 16 }, utype = "mass", }, ["stlb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["stlboz"] = { combination= { "oz", "lb", "st" }, multiple = { 16, 14 }, utype = "mass", }, ["st and lb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["GN LTf"] = { combination= { "GN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["GN LTf STf"] = { combination= { "GN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf"] = { combination= { "GN", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf LTf"] = { combination= { "GN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf"] = { combination= { "kN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf STf"] = { combination= { "kN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf"] = { combination= { "kN", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf LTf"] = { combination= { "kN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["LTf STf"] = { combination= { "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN LTf"] = { combination= { "MN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["MN LTf STf"] = { combination= { "MN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf"] = { combination= { "MN", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf LTf"] = { combination= { "MN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["STf LTf"] = { combination= { "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["L/100 km mpgimp"] = { combination= { "L/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgimp"] = { combination= { "l/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgUS"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgus"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgus"] = { combination= { "l/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["mpgimp L/100 km"] = { combination= { "mpgimp", "L/100 km" }, utype = "fuel efficiency", }, ["LT ST t"] = { combination= { "lt", "-ST", "t" }, utype = "mass", }, ["LT t ST"] = { combination= { "lt", "t", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ST LT t"] = { combination= { "-ST", "lt", "t" }, utype = "mass", }, ["ST t LT"] = { combination= { "-ST", "t", "lt" }, utype = "mass", }, ["t LT ST"] = { combination= { "t", "lt", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ton"] = { combination= { "LT", "ST" }, utype = "mass", }, ["kPa kg/cm2"] = { combination= { "kPa", "kgf/cm2" }, utype = "pressure", }, ["kPa lb/in2"] = { combination= { "kPa", "-lb/in2" }, utype = "pressure", }, ["floz"] = { combination= { "impoz", "USoz" }, utype = "volume", }, } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local default_exceptions = { -- Prefixed units with a default different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (unitcode for engineering notation). ["cm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["dm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["e3acre"] = "km2", ["e3m2"] = "e6sqft", ["e6acre"] = "km2", ["e6ha"] = "e6acre", ["e6km2"] = "e6sqmi", ["e6m2"] = "e6sqft", ["e6sqft"] = "v * 9.290304 < 100 ! e3 ! e6 ! m2", ["e6sqmi"] = "e6km2", ["hm<sup>2</sup>"] = "acre", ["km<sup>2</sup>"] = "sqmi", ["mm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["aJ"] = "eV", ["e3BTU"] = "MJ", ["e6BTU"] = "GJ", ["EJ"] = "kWh", ["eV"] = "aJ", ["feV"] = "yJ", ["fJ"] = "keV", ["GeV"] = "nJ", ["GJ"] = "kWh", ["keV"] = "fJ", ["MeV"] = "pJ", ["meV"] = "zJ", ["MJ"] = "kWh", ["neV"] = "yJ", ["PeV"] = "mJ", ["peV"] = "yJ", ["PJ"] = "kWh", ["pJ"] = "MeV", ["TeV"] = "μJ", ["TJ"] = "kWh", ["YJ"] = "kWh", ["yJ"] = "μeV", ["ZJ"] = "kWh", ["zJ"] = "meV", ["μeV"] = "yJ", ["e12cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/a", ["e12cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/d", ["e12m3/a"] = "Tcuft/a", ["e12m3/d"] = "Tcuft/d", ["e3cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/a", ["e3cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/d", ["e3cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/s", ["e3m3/a"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/a", ["e3m3/d"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/d", ["e3m3/s"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/s", ["e3USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! ! e3 ! m3/a", ["e6cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e6cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/d", ["e6cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/s", ["e6m3/a"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/a", ["e6m3/d"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/d", ["e6m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e6 ! e9 ! cuft/s", ["e6USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e9cuft/a"] = "m3/a", ["e9cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3/d", ["e9m3/a"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/a", ["e9m3/d"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/d", ["e9m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e9 ! e12 ! cuft/s", ["e9USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/a", ["e9USgal/s"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/s", ["nN"] = "gr-f", ["μN"] = "gr-f", ["mN"] = "oz-f", ["am"] = "in", ["cm"] = "in", ["dam"] = "ft", ["dm"] = "in", ["e12km"] = "e12mi", ["e12mi"] = "e12km", ["e3AU"] = "ly", ["e3km"] = "e3mi", ["e3mi"] = "e3km", ["e6km"] = "e6mi", ["e6mi"] = "e6km", ["e9km"] = "AU", ["e9mi"] = "e9km", ["Em"] = "mi", ["fm"] = "in", ["Gm"] = "mi", ["hm"] = "ft", ["km"] = "mi", ["mm"] = "in", ["Mm"] = "mi", ["nm"] = "in", ["Pm"] = "mi", ["pm"] = "in", ["Tm"] = "mi", ["Ym"] = "mi", ["ym"] = "in", ["Zm"] = "mi", ["zm"] = "in", ["μm"] = "in", ["e12lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! Mt ! Gt", ["e3lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kg ! t", ["e3ozt"] = "v * 0.311034768 < 10 ! kg ! t", ["e3t"] = "LT ST", ["e6carat"] = "t", ["e6lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! t ! kilotonne", ["e6ozt"] = "lb kg", ["e6ST"] = "Mt", ["e6t"] = "LT ST", ["e9lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kilotonne ! Mt", ["e9t"] = "LT ST", ["Gg"] = "lb", ["kg"] = "lb", ["mg"] = "gr", ["Mg"] = "LT ST", ["ng"] = "gr", ["μg"] = "gr", ["mBq"] = "fCi", ["kBq"] = "nCi", ["MBq"] = "μCi", ["GBq"] = "mCi", ["TBq"] = "Ci", ["PBq"] = "kCi", ["EBq"] = "kCi", ["fCi"] = "mBq", ["pCi"] = "Bq", ["nCi"] = "Bq", ["μCi"] = "kBq", ["mCi"] = "MBq", ["kCi"] = "TBq", ["MCi"] = "PBq", ["ns"] = "μs", ["μs"] = "ms", ["ms"] = "s", ["ks"] = "h", ["Ms"] = "week", ["Gs"] = "decade", ["Ts"] = "millennium", ["Ps"] = "million year", ["Es"] = "thousand million year", ["MK"] = "keVT", ["cL"] = "impoz usoz", ["cl"] = "impoz usoz", ["cm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dL"] = "impoz usoz", ["dl"] = "impoz usoz", ["mm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["e12cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3", ["e12impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12m3"] = "v < 28.316846592 ! T ! P ! cuft", ["e12U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e15cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e12 ! e15 ! m3", ["e15m3"] = "Pcuft", ["e3bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e3cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3", ["e3impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3m3"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft", ["e3U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e6bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuyd"] = "v * 7.64554857984 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6L"] = "USgal", ["e6m3"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft", ["e6U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e9bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9m3"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft", ["e9U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["GL"] = "cuft", ["Gl"] = "cuft", ["kL"] = "cuft", ["kl"] = "cuft", ["km<sup>3</sup>"] = "cumi", ["mL"] = "impoz usoz", ["ml"] = "impoz usoz", ["Ml"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["ML"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["TL"] = "cumi", ["Tl"] = "cumi", ["μL"] = "cuin", ["μl"] = "cuin", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local link_exceptions = { -- Prefixed units with a linked article different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (not unitcode). ["mm<sup>2</sup>"] = "Square millimetre", ["cm<sup>2</sup>"] = "Square centimetre", ["dm<sup>2</sup>"] = "Square decimetre", ["km<sup>2</sup>"] = "Square kilometre", ["kJ"] = "Kilojoule", ["MJ"] = "Megajoule", ["GJ"] = "Gigajoule", ["TJ"] = "Terajoule", ["fm"] = "Femtometre", ["pm"] = "Picometre", ["nm"] = "Nanometre", ["μm"] = "Micrometre", ["mm"] = "Millimetre", ["cm"] = "Centimetre", ["dm"] = "Decimetre", ["dam"] = "Decametre", ["hm"] = "Hectometre", ["km"] = "Kilometre", ["Mm"] = "Megametre", ["Gm"] = "Gigametre", ["Tm"] = "Terametre", ["Pm"] = "Petametre", ["Em"] = "Exametre", ["Zm"] = "Zettametre", ["Ym"] = "Yottametre", ["μg"] = "Microgram", ["mg"] = "Milligram", ["kg"] = "Kilogram", ["Mg"] = "Tonne", ["yW"] = "Yoctowatt", ["zW"] = "Zeptowatt", ["aW"] = "Attowatt", ["fW"] = "Femtowatt", ["pW"] = "Picowatt", ["nW"] = "Nanowatt", ["μW"] = "Microwatt", ["mW"] = "Milliwatt", ["kW"] = "Kilowatt", ["MW"] = "Megawatt", ["GW"] = "Gigawatt", ["TW"] = "Terawatt", ["PW"] = "Petawatt", ["EW"] = "Exawatt", ["ZW"] = "Zettawatt", ["YW"] = "Yottawatt", ["as"] = "Attosecond", ["fs"] = "Femtosecond", ["ps"] = "Picosecond", ["ns"] = "Nanosecond", ["μs"] = "Microsecond", ["ms"] = "Millisecond", ["ks"] = "Kilosecond", ["Ms"] = "Megasecond", ["Gs"] = "Gigasecond", ["Ts"] = "Terasecond", ["Ps"] = "Petasecond", ["Es"] = "Exasecond", ["Zs"] = "Zettasecond", ["Ys"] = "Yottasecond", ["mm<sup>3</sup>"] = "Cubic millimetre", ["cm<sup>3</sup>"] = "Cubic centimetre", ["dm<sup>3</sup>"] = "Cubic decimetre", ["dam<sup>3</sup>"] = "Cubic decametre", ["km<sup>3</sup>"] = "Cubic kilometre", ["μL"] = "Microlitre", ["μl"] = "Microlitre", ["mL"] = "Millilitre", ["ml"] = "Millilitre", ["cL"] = "Centilitre", ["cl"] = "Centilitre", ["dL"] = "Decilitre", ["dl"] = "Decilitre", ["daL"] = "Decalitre", ["dal"] = "Decalitre", ["hL"] = "Hectolitre", ["hl"] = "Hectolitre", ["kL"] = "Kilolitre", ["kl"] = "Kilolitre", ["ML"] = "Megalitre", ["Ml"] = "Megalitre", ["GL"] = "Gigalitre", ["Gl"] = "Gigalitre", ["TL"] = "Teralitre", ["Tl"] = "Teralitre", ["PL"] = "Petalitre", ["Pl"] = "Petalitre", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local per_unit_fixups = { -- Automatically created per units of form "x/y" may have their unit type -- changed, for example, "length/time" is changed to "speed". -- Other adjustments can also be specified. ["/area"] = "per unit area", ["/volume"] = "per unit volume", ["area/area"] = "area per unit area", ["energy/length"] = "energy per unit length", ["energy/mass"] = "energy per unit mass", ["energy/time"] = { utype = "power", link = "Power (physics)" }, ["energy/volume"] = "energy per unit volume", ["force/area"] = { utype = "pressure", link = "Pressure" }, ["length/length"] = { utype = "gradient", link = "Grade (slope)" }, ["length/time"] = { utype = "speed", link = "Speed" }, ["length/time/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["mass/area"] = { utype = "pressure", multiplier = 9.80665 }, ["mass/length"] = "linear density", ["mass/mass"] = "concentration", ["mass/power"] = "mass per unit power", ["mass/time"] = "mass per unit time", ["mass/volume"] = { utype = "density", link = "Density" }, ["power/mass"] = "power per unit mass", ["power/volume"] = { link = "Power density" }, ["pressure/length"] = "fracture gradient", ["speed/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["volume/area"] = "volume per unit area", ["volume/length"] = "volume per unit length", ["volume/time"] = "flow", } return { all_units = all_units, default_exceptions = default_exceptions, link_exceptions = link_exceptions, per_unit_fixups = per_unit_fixups, } mx1xkg9ql5flkjlf7l1l00dp094b3px 381056 381054 2026-05-27T23:15:33Z Intisar Ali 8681 381056 Scribunto text/plain -- Conversion data used by [[Module:Convert]] which uses mw.loadData() for -- read-only access to this module so that it is loaded only once per page. -- See [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] if copying to another wiki. -- -- These data tables follow: -- all_units all properties for a unit, including default output -- default_exceptions exceptions for default output ('kg' and 'g' have different defaults) -- link_exceptions exceptions for links ('kg' and 'g' have different links) -- -- These tables are generated by a script which reads the wikitext of a page that -- documents the required properties of each unit; see [[:en:Module:Convert/doc]]. --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local all_units = { ["Gy"] = { _name1 = "gray", _symbol = "Gy", utype = "absorbed radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rad", link = "Gray (unit)", }, ["rad"] = { _name1 = "rad", _symbol = "rad", utype = "absorbed radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Gy", link = "Rad (unit)", }, ["cm/s2"] = { name1 = "centimetre per second squared", name1_us = "centimeter per second squared", name2 = "centimetres per second squared", name2_us = "centimeters per second squared", symbol = "cm/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.01, default = "ft/s2", link = "Gal (unit)", }, ["ft/s2"] = { name1 = "foot per second squared", name2 = "feet per second squared", symbol = "ft/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.3048, default = "m/s2", }, ["g0"] = { name1 = "standard gravity", name2 = "standard gravities", symbol = "''g''<sub>0</sub>", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", }, ["g-force"] = { name2 = "''g''", symbol = "''g''", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", link = "g-force", }, ["km/hs"] = { name1 = "kilometre per hour per second", name1_us = "kilometer per hour per second", name2 = "kilometres per hour per second", name2_us = "kilometers per hour per second", symbol = "km/(h⋅s)", utype = "acceleration", scale = 0.27777777777777779, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["km/s2"] = { name1 = "kilometre per second squared", name1_us = "kilometer per second squared", name2 = "kilometres per second squared", name2_us = "kilometers per second squared", symbol = "km/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1000, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["m/s2"] = { name1 = "metre per second squared", name1_us = "meter per second squared", name2 = "metres per second squared", name2_us = "meters per second squared", symbol = "m/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1, default = "ft/s2", }, ["mph/s"] = { name1 = "mile per hour per second", name2 = "miles per hour per second", symbol = "mph/s", utype = "acceleration", scale = 0.44704, default = "km/hs", link = "Acceleration", }, ["km/h/s"] = { target = "km/hs", }, ["standard gravity"] = { target = "g0", }, ["1000sqft"] = { name1 = "ھزار چورس فٽ", name2 = "ھزار چورس فٽ", symbol = "1000&nbsp;چ&nbsp;ف", utype = "area", scale = 92.90304, default = "m2", link = "چورس فٽ", }, ["a"] = { _name1 = "are", _symbol = "a", utype = "area", scale = 100, prefixes = 1, default = "sqft", link = "Hectare#Are", }, ["acre"] = { symbol = "ايڪڙ", usename = 1, utype = "area", scale = 4046.8564224, default = "ha", subdivs = { ["rood"] = { 4, default = "ha" }, ["sqperch"] = { 160, default = "ha" } }, }, ["acre-sing"] = { target = "acre", }, ["arpent"] = { symbol = "arpent", usename = 1, utype = "area", scale = 3418.89, default = "ha", }, ["cda"] = { name1 = "cuerda", symbol = "cda", utype = "area", scale = 3930.395625, default = "ha acre", }, ["daa"] = { name1 = "ڊيڪر", symbol = "daa", utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunam"] = { symbol = "dunam", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunum"] = { symbol = "dunum", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", link = "Dunam", }, ["ha"] = { name1 = "ھيڪٽر", symbol = "ha", utype = "area", scale = 10000, default = "ايڪڙ", }, ["hectare"] = { name1 = "ھيڪٽر", symbol = "ha", usename = 1, utype = "area", scale = 10000, default = "ايڪڙ", }, ["Irish acre"] = { name1 = "آئرش ايڪڙ", symbol = "آئرش&nbsp;ايڪڙ", utype = "area", scale = 6555.2385024, default = "ha", link = "ايڪڙ (آئرش)", }, ["m2"] = { _name1 = "چورس ميٽر", _name1_us= "چورس ميٽر", _symbol = "م<sup>2</sup>", prefix_position= 8, utype = "area", scale = 1, prefixes = 2, default = "sqft", link = "چورس ميٽر", }, ["pondemaat"] = { name1 = "pondemaat", name2 = "pondemaat", symbol = "pond", utype = "area", scale = 3674.363358816, default = "m2", link = ":nl:pondemaat", }, ["pyeong"] = { name2 = "pyeong", symbol = "pyeong", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", }, ["rai"] = { name2 = "rai", symbol = "rai", utype = "area", scale = 1600, default = "m2", link = "Rai (unit)", }, ["rood"] = { symbol = "rood", usename = 1, utype = "area", scale = 1011.7141056, default = "sqft m2", subdivs = { ["sqperch"] = { 40, default = "m2" } }, link = "Rood (unit)", }, ["sqfoot"] = { name1 = "چورس فٽ", name2 = "چورس فٽ", symbol = "چ&nbsp;ف", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqft"] = { name1 = "چورس فٽ", name2 = "چورس فٽ", symbol = "چ&nbsp;ف", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqin"] = { name1 = "چورس انچ", name2 = "چورس انچ", symbol = "sq&nbsp;انچ", utype = "area", scale = 0.00064516, default = "cm2", }, ["sqmi"] = { name1 = "چورس ميل", symbol = "چ&nbsp;ميل", utype = "area", scale = 2589988.110336, default = "km2", }, ["sqnmi"] = { name1 = "square nautical mile", symbol = "sq&nbsp;nmi", utype = "area", scale = 3429904, default = "km2 sqmi", link = "Nautical mile", }, ["sqperch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "area", scale = 25.29285264, default = "m2", link = "Rod (unit)#Area and volume", }, ["sqverst"] = { symbol = "square verst", usename = 1, utype = "area", scale = 1138062.24, default = "km2 sqmi", link = "Verst", }, ["sqyd"] = { name1 = "چورس گز", symbol = "چ&nbsp;گز", utype = "area", scale = 0.83612736, default = "m2", }, ["tsubo"] = { name2 = "tsubo", symbol = "tsubo", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", link = "Japanese units of measurement#Area", }, ["acres"] = { target = "acre", }, ["are"] = { target = "a", }, ["decare"] = { target = "daa", }, ["foot2"] = { target = "sqfoot", }, ["ft2"] = { target = "sqft", symbol = "ft<sup>2</sup>", }, ["in2"] = { target = "sqin", symbol = "in<sup>2</sup>", }, ["km²"] = { target = "km2", }, ["mi2"] = { target = "sqmi", symbol = "mi<sup>2</sup>", }, ["million acre"] = { target = "e6acre", }, ["million acres"] = { target = "e6acre", }, ["million hectares"] = { target = "e6ha", }, ["m²"] = { target = "m2", }, ["nmi2"] = { target = "sqnmi", }, ["pond"] = { target = "pondemaat", }, ["sq arp"] = { target = "arpent", }, ["sqkm"] = { target = "km2", }, ["sqm"] = { target = "m2", }, ["square verst"] = { target = "sqverst", }, ["verst2"] = { target = "sqverst", }, ["yd2"] = { target = "sqyd", symbol = "yd<sup>2</sup>", }, ["m2/ha"] = { name1 = "square metre per hectare", name1_us = "square meter per hectare", name2 = "square metres per hectare", name2_us = "square meters per hectare", symbol = "m<sup>2</sup>/ha", utype = "area per unit area", scale = 0.0001, default = "sqft/acre", link = "Basal area", }, ["sqft/acre"] = { name1 = "square foot per acre", name2 = "square feet per acre", symbol = "sq&nbsp;ft/acre", utype = "area per unit area", scale = 2.295684113865932e-5, default = "m2/ha", link = "Basal area", }, ["cent"] = { name1 = "cent", symbol = "¢", utype = "cent", scale = 1, default = "cent", link = "Cent (currency)", }, ["¢"] = { target = "cent", }, ["A.h"] = { name1 = "ampere hour", symbol = "A⋅h", utype = "charge", scale = 3600, default = "coulomb", }, ["coulomb"] = { _name1 = "coulomb", _symbol = "C", utype = "charge", scale = 1, pre5fixes = 1, default = "e", link = "Coulomb", }, ["e"] = { name1 = "elementary charge", symbol = "''e''", utype = "charge", scale = 1.602176634e-19, default = "coulomb", }, ["g-mol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "g&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["gmol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "gmol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kmol"] = { name1 = "kilomole", symbol = "kmol", utype = "chemical amount", scale = 1000, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lb&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["lbmol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lbmol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["mol"] = { name1 = "mole", symbol = "mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kgCO2/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/L", utype = "co2 per unit volume", scale = 1000, default = "lbCO2/USgal", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lbCO2/US&nbsp;gal", utype = "co2 per unit volume", scale = 119.82642731689663, default = "kgCO2/L", link = "Exhaust gas", }, ["oz/lb"] = { per = { "oz", "lb" }, utype = "concentration", default = "mg/kg", }, ["mg/kg"] = { per = { "mg", "kg" }, utype = "concentration", default = "oz/lb", }, ["g/dm3"] = { name1 = "gram per cubic decimetre", name1_us = "gram per cubic decimeter", name2 = "grams per cubic decimetre", name2_us = "grams per cubic decimeter", symbol = "g/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["g/L"] = { name1 = "gram per litre", name1_us = "gram per liter", name2 = "grams per litre", name2_us = "grams per liter", symbol = "g/L", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/mL"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/mL", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/ml"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/ml", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["kg/dm3"] = { name1 = "kilogram per cubic decimetre", name1_us = "kilogram per cubic decimeter", name2 = "kilograms per cubic decimetre", name2_us = "kilograms per cubic decimeter", symbol = "kg/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuft", link = "Density", }, ["kg/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/L", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/l"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/l", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/m3"] = { name1 = "kilogram per cubic metre", name1_us = "kilogram per cubic meter", name2 = "kilograms per cubic metre", name2_us = "kilograms per cubic meter", symbol = "kg/m<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["lb/cuft"] = { name1 = "pound per cubic foot", name2 = "pounds per cubic foot", symbol = "lb/cu&nbsp;ft", utype = "density", scale = 16.018463373960142, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuin"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuyd"] = { name1 = "pound per cubic yard", name2 = "pounds per cubic yard", symbol = "lb/cu&nbsp;yd", utype = "density", scale = 0.5932764212577829, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["lb/impgal"] = { name1 = "pound per imperial gallon", name2 = "pounds per imperial gallon", symbol = "lb/imp&nbsp;gal", utype = "density", scale = 99.776372663101697, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/in3"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/U.S.gal"] = { name1 = "pound per U.S. gallon", name2 = "pounds per U.S. gallon", symbol = "lb/U.S.&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/USbu"] = { name1 = "pound per US bushel", name2 = "pounds per US bushel", symbol = "lb/US&nbsp;bu", utype = "density", scale = 12.871859780974471, default = "kg/m3", link = "Bushel", }, ["lb/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lb/US&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lbm/cuin"] = { name1 = "pound mass per cubic inch", name2 = "pounds mass per cubic inch", symbol = "lbm/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["mg/L"] = { name1 = "milligram per litre", name1_us = "milligram per liter", name2 = "milligrams per litre", name2_us = "milligrams per liter", symbol = "mg/L", utype = "density", scale = 0.001, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["oz/cuin"] = { name1 = "ounce per cubic inch", name2 = "ounces per cubic inch", symbol = "oz/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 1729.9940443876951, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["g/cm3"] = { per = { "g", "cm3" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["g/m3"] = { per = { "g", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["Mg/m3"] = { per = { "Mg", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuft", }, ["mg/l"] = { per = { "mg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["μg/dL"] = { per = { "μg", "dL" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["μg/l"] = { per = { "μg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["lb/ft3"] = { target = "lb/cuft", }, ["lb/yd3"] = { target = "lb/cuyd", }, ["lbm/in3"] = { target = "lbm/cuin", }, ["mcg/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["oz/in3"] = { target = "oz/cuin", }, ["ug/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["ug/l"] = { target = "μg/l", }, ["B.O.T.U."] = { name1 = "Board of Trade Unit", symbol = "B.O.T.U.", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["bboe"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "bboe", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BOE"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "BOE", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BTU"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "BTU", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["Btu"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "Btu", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["BTU-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "BTU<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "Btu<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "BTU<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "Btu<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "BTU<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "Btu<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "BTU<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "Btu<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-ISO"] = { name1 = "British thermal unit (ISO)", name2 = "British thermal units (ISO)", symbol = "BTU<sub>ISO</sub>", utype = "energy", scale = 1055.056, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-ISO"] = { target = "BTU-ISO", }, ["BTU-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "BTU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "Btu<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "BTU<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "Btu<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "BTU<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "Btu<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "Cal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", }, ["cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "cal", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", }, ["Cal-15"] = { name1 = "Calorie (15°C)", name2 = "Calories (15°C)", symbol = "Cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-15"] = { name1 = "calorie (15°C)", name2 = "calories (15°C)", symbol = "cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4.1858, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-IT"] = { name1 = "Calorie (International Steam Table)", name2 = "Calories (International Steam Table)", symbol = "Cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-IT"] = { name1 = "calorie (International Steam Table)", name2 = "calories (International Steam Table)", symbol = "cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4.1868, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-th"] = { name1 = "Calorie (thermochemical)", name2 = "Calories (thermochemical)", symbol = "Cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-th"] = { name1 = "calorie (thermochemical)", name2 = "calories (thermochemical)", symbol = "cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", link = "Calorie", }, ["CHU-IT"] = { name1 = "Celsius heat unit (International Table)", name2 = "Celsius heat units (International Table)", symbol = "CHU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1899.100534716, default = "kJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cufootnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic foot of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cuftnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic feet of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["Eh"] = { name1 = "Hartree", symbol = "''E''<sub>h</sub>", utype = "energy", scale = 4.35974417e-18, default = "eV", }, ["erg"] = { symbol = "erg", utype = "energy", scale = 0.0000001, default = "μJ", }, ["eV"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy", scale = 1.602176634e-19, prefixes = 1, default = "aJ", link = "Electronvolt", }, ["foe"] = { symbol = "foe", utype = "energy", scale = 1e44, default = "YJ", link = "Foe (unit)", }, ["ftlb"] = { name1 = "foot-pound", symbol = "ft⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlb-f"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlbf"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftpdl"] = { name1 = "foot-poundal", symbol = "ft⋅pdl", utype = "energy", scale = 0.0421401100938048, default = "J", }, ["gTNT"] = { name2 = "grams of TNT", symbol = "gram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "TNT equivalent", }, ["Gtoe"] = { name1 = "gigatonne of oil equivalent", name2 = "gigatonnes of oil equivalent", symbol = "Gtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e19, default = "EJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["GtonTNT"] = { name2 = "gigatons of TNT", symbol = "gigaton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GtTNT"] = { name2 = "gigatonnes of TNT", symbol = "gigatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GW.h"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["GWh"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GWh", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["hph"] = { name1 = "horsepower-hour", symbol = "hp⋅h", utype = "energy", scale = 2684519.537696172792, default = "kWh", link = "Horsepower", }, ["inlb"] = { name1 = "inch-pound", symbol = "in⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlb-f"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlbf"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inoz-f"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅oz<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inozf"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅ozf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["J"] = { _name1 = "joule", _symbol = "J", utype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "cal", link = "Joule", }, ["kBOE"] = { name1 = "kilo barrel of oil equivalent", name2 = "kilo barrels of oil equivalent", symbol = "kBOE", utype = "energy", scale = 6.1178632e12, default = "TJ", link = "Barrel of oil equivalent", }, ["kcal"] = { name1 = "kilocalorie", symbol = "kcal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-15"] = { name1 = "kilocalorie (15°C)", name2 = "kilocalories (15°C)", symbol = "kcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-IT"] = { name1 = "kilocalorie (International Steam Table)", name2 = "kilocalories (International Steam Table)", symbol = "kcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-th"] = { name1 = "kilocalorie (thermochemical)", name2 = "kilocalories (thermochemical)", symbol = "kcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kerg"] = { name1 = "kiloerg", symbol = "kerg", utype = "energy", scale = 0.0001, default = "mJ", link = "Erg", }, ["kgTNT"] = { name2 = "kilograms of TNT", symbol = "kilogram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["kt(TNT)"] = { name1 = "kilotonne", name1_us = "kiloton", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktoe"] = { name1 = "kilotonne of oil equivalent", name2 = "kilotonnes of oil equivalent", symbol = "ktoe", utype = "energy", scale = 4.1868e13, default = "TJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["ktonTNT"] = { name1 = "kiloton of TNT", name2 = "kilotons of TNT", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT"] = { name2 = "kilotonnes of TNT", symbol = "kilotonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["kW.h"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["kWh"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kWh", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["Mcal"] = { name1 = "megacalorie", symbol = "Mcal", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal"] = { name1 = "millicalorie", symbol = "mcal", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-15"] = { name1 = "megacalorie (15°C)", name2 = "megacalories (15°C)", symbol = "Mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-15"] = { name1 = "millicalorie (15°C)", name2 = "millicalories (15°C)", symbol = "mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041858, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-IT"] = { name1 = "megacalorie (International Steam Table)", name2 = "megacalories (International Steam Table)", symbol = "Mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-IT"] = { name1 = "millicalorie (International Steam Table)", name2 = "millicalories (International Steam Table)", symbol = "mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041868, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-th"] = { name1 = "megacalorie (thermochemical)", name2 = "megacalories (thermochemical)", symbol = "Mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-th"] = { name1 = "millicalorie (thermochemical)", name2 = "millicalories (thermochemical)", symbol = "mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Merg"] = { name1 = "megaerg", symbol = "Merg", utype = "energy", scale = 0.1, default = "J", link = "Erg", }, ["merg"] = { name1 = "millierg", symbol = "merg", utype = "energy", scale = 0.0000000001, default = "μJ", link = "Erg", }, ["MMBtu"] = { name1 = "million British thermal units", name2 = "million British thermal units", symbol = "MMBtu", utype = "energy", scale = 1055055852.62, default = "GJ", link = "British thermal unit", }, ["Mt(TNT)"] = { name1 = "megatonne", name1_us = "megaton", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["Mtoe"] = { name1 = "megatonne of oil equivalent", name2 = "megatonnes of oil equivalent", symbol = "Mtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e16, default = "PJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["MtonTNT"] = { name1 = "megaton of TNT", name2 = "megatons of TNT", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtonTNT"] = { name2 = "millitons of TNT", symbol = "milliton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT"] = { name2 = "megatonnes of TNT", symbol = "megatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtTNT"] = { name2 = "millitonnes of TNT", symbol = "millitonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MW.h"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mW.h"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["MWh"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MWh", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mWh"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mWh", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["PSh"] = { name1 = "Pferdestärkenstunde", symbol = "PSh", utype = "energy", scale = 2647795.5, default = "kWh", }, ["quad"] = { name1 = "quadrillion British thermal units", name2 = "quadrillion British thermal units", symbol = "quad", utype = "energy", scale = 1.054804e18, default = "EJ", link = "Quad (unit)", }, ["Ry"] = { name1 = "rydberg", symbol = "Ry", utype = "energy", scale = 2.1798741e-18, default = "eV", link = "Rydberg constant", }, ["scf"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic feet", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["scfoot"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic foot", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["t(TNT)"] = { name1 = "tonne", name1_us = "ton", symbol = "t", utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["th"] = { name1 = "thermie", symbol = "th", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["thm-EC"] = { name1 = "therm (EC)", name2 = "therms (EC)", symbol = "thm (EC)", utype = "energy", scale = 105506000, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-UK"] = { name1 = "therm (UK)", name2 = "therms (UK)", symbol = "thm (UK)", utype = "energy", scale = 105505585.257348, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-US"] = { name1 = "therm (US)", name1_us = "therm (U.S.)", name2 = "therms (US)", name2_us = "therms (U.S.)", symbol = "thm (US)", sym_us = "thm (U.S.)", utype = "energy", scale = 105480400, default = "MJ", link = "Therm", }, ["toe"] = { name1 = "tonne of oil equivalent", name2 = "tonnes of oil equivalent", symbol = "toe", utype = "energy", scale = 41868000000, default = "GJ", }, ["tonTNT"] = { name2 = "tons of TNT", symbol = "ton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["tTNT"] = { name2 = "tonnes of TNT", symbol = "tonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtonTNT"] = { name2 = "teratons of TNT", symbol = "teraton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtTNT"] = { name2 = "teratonnes of TNT", symbol = "teratonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TW.h"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["TWh"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TWh", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["W.h"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "W⋅h", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["Wh"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "Wh", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μerg"] = { name1 = "microerg", symbol = "μerg", utype = "energy", scale = 1e-13, default = "nJ", link = "Erg", }, ["μW.h"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μW⋅h", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μWh"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μWh", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["-kW.h"] = { target = "kW.h", link = "Kilowatt hour", }, ["btu"] = { target = "BTU", }, ["Calorie"] = { target = "Cal", }, ["ft.lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["ft·lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["g-cal-15"] = { target = "cal-15", }, ["g-cal-IT"] = { target = "cal-IT", }, ["g-cal-th"] = { target = "cal-th", }, ["g-kcal-15"] = { target = "kcal-15", }, ["g-kcal-IT"] = { target = "kcal-IT", }, ["g-kcal-th"] = { target = "kcal-th", }, ["g-Mcal-15"] = { target = "Mcal-15", }, ["g-mcal-15"] = { target = "mcal-15", }, ["g-Mcal-IT"] = { target = "Mcal-IT", }, ["g-mcal-IT"] = { target = "mcal-IT", }, ["g-Mcal-th"] = { target = "Mcal-th", }, ["g-mcal-th"] = { target = "mcal-th", }, ["GW-h"] = { target = "GW.h", }, ["GW·h"] = { target = "GW.h", }, ["Hartree"] = { target = "Eh", }, ["hp.h"] = { target = "hph", }, ["in.lb-f"] = { target = "inlb-f", }, ["in.lbf"] = { target = "inlbf", }, ["in.oz-f"] = { target = "inoz-f", }, ["in.ozf"] = { target = "inozf", }, ["kbboe"] = { target = "kBOE", symbol = "kbboe", }, ["kg-cal-15"] = { target = "Cal-15", }, ["kg-cal-IT"] = { target = "Cal-IT", }, ["kg-cal-th"] = { target = "Cal-th", }, ["kW-h"] = { target = "kW.h", }, ["kW·h"] = { target = "kW.h", }, ["MW-h"] = { target = "MW.h", }, ["mW-h"] = { target = "mW.h", }, ["MW·h"] = { target = "MW.h", }, ["TW-h"] = { target = "TW.h", }, ["uerg"] = { target = "μerg", }, ["uW-h"] = { target = "μW.h", }, ["uW.h"] = { target = "μW.h", }, ["uWh"] = { target = "μWh", }, ["W-h"] = { target = "W.h", }, ["eVpar"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy per chemical amount", scale = 96485.332123310014, prefixes = 1, default = "kcal/mol", defkey = "eVpar", linkey = "eVpar", link = "Electronvolt", }, ["kcal/mol"] = { per = { "kcal", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kJ/mol", link = "Kilocalorie per mole", }, ["kJ/mol"] = { per = { "kJ", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kcal/mol", link = "Joule per mole", }, ["kWh/100 km"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 kilometres", name1_us = "kilowatt-hour per 100 kilometers", name2 = "kilowatt-hours per 100 kilometres", name2_us = "kilowatt-hours per 100 kilometers", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 36, default = "MJ/km kWh/mi", link = "Kilowatt-hour", }, ["kWh/100 mi"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 miles", name2 = "kilowatt-hours per 100 miles", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;mi", utype = "energy per unit length", scale = 22.3694, default = "mpge", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["MJ/100 km"] = { name1 = "megajoule per 100 kilometres", name1_us = "megajoule per 100 kilometers", name2 = "megajoules per 100 kilometres", name2_us = "megajoules per 100 kilometers", symbol = "MJ/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 10, default = "BTU/mi", link = "British thermal unit", }, ["mpge"] = { name1 = "mile per gallon gasoline equivalent", name2 = "miles per gallon gasoline equivalent", symbol = "mpg&#8209;e", utype = "energy per unit length", scale = 1.3263314048360777e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "kWh/100 mi", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["BTU/mi"] = { per = { "BTU", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "v > 1525 ! M ! k ! J/km", }, ["kJ/km"] = { per = { "kJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["kWh/km"] = { per = { "-kW.h", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "MJ/km kWh/mi", }, ["kWh/mi"] = { per = { "-kW.h", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "kWh/km MJ/km", }, ["MJ/km"] = { per = { "MJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["mpg-e"] = { target = "mpge", }, ["BTU/lb"] = { name1 = "British thermal unit per pound", name2 = "British thermal units per pound", symbol = "BTU/lb", utype = "energy per unit mass", scale = 2326, default = "kJ/kg", link = "British thermal unit", }, ["cal/g"] = { name1 = "calorie per gram", name2 = "calories per gram", symbol = "cal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184, default = "J/g", }, ["GJ/kg"] = { name1 = "gigajoule per kilogram", name2 = "gigajoules per kilogram", symbol = "GJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e9, default = "ktTNT/t", link = "Specific energy", }, ["J/g"] = { name1 = "joule per gram", name2 = "joules per gram", symbol = "J/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kcal/g"] = { name1 = "kilocalorie per gram", name2 = "kilocalories per gram", symbol = "kcal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184000, default = "kJ/g", }, ["kJ/g"] = { name1 = "kilojoule per gram", name2 = "kilojoules per gram", symbol = "kJ/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kJ/kg"] = { name1 = "kilojoule per kilogram", name2 = "kilojoules per kilogram", symbol = "kJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "BTU/lb", link = "Specific energy", }, ["ktonTNT/MT"] = { name2 = "kilotons of TNT per metric ton", symbol = "kiloton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT/t"] = { name2 = "kilotonnes of TNT per tonne", symbol = "kilotonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtonTNT/MT"] = { name2 = "megatons of TNT per metric ton", symbol = "megaton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT/MT"] = { name2 = "megatonnes of TNT per tonne", symbol = "megatonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["TJ/kg"] = { name1 = "terajoule per kilogram", name2 = "terajoules per kilogram", symbol = "TJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e12, default = "MtTNT/MT", link = "Specific energy", }, ["Cal/g"] = { per = { "Cal", "g" }, utype = "energy per unit mass", default = "kJ/g", }, ["BTU/cuft"] = { per = { "BTU", "cuft" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(mL)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(mL)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(ml)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(ml)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/l", }, ["Cal/12USozserve"] = { per = { "Cal", "-12USozserve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/USoz"] = { per = { "Cal", "USoz" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/ml", }, ["kJ/L"] = { per = { "kJ", "L" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/l"] = { per = { "kJ", "ll" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/ml"] = { per = { "kJ", "ml" }, utype = "energy per unit volume", default = "Cal/USoz", }, ["MJ/m3"] = { per = { "MJ", "m3" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["Sv"] = { _name1 = "sievert", _symbol = "Sv", utype = "equivalent radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rem", link = "Sievert", }, ["rem"] = { _name1 = "rem", _symbol = "rem", utype = "equivalent radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Sv", link = "Roentgen equivalent man", }, ["g/km"] = { name1 = "gram per kilometre", name1_us = "gram per kilometer", name2 = "grams per kilometre", name2_us = "grams per kilometer", symbol = "g/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "oz/mi", link = "Exhaust gas", }, ["g/mi"] = { name1 = "gram per mile", name2 = "grams per mile", symbol = "g/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/km"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "ozCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/mi"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["kg/km"] = { name1 = "kilogram per kilometre", name1_us = "kilogram per kilometer", name2 = "kilograms per kilometre", name2_us = "kilograms per kilometer", symbol = "kg/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lb/mi", link = "Exhaust gas", }, ["kgCO2/km"] = { name1 = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lbCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["lb/mi"] = { name1 = "pound per mile", name2 = "pounds per mile", symbol = "lb/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kg/km", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/mi"] = { name1 = "pound of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "pounds of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "lb(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kgCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["oz/mi"] = { name1 = "ounce per mile", name2 = "ounces per mile", symbol = "oz/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["ozCO2/mi"] = { name1 = "ounce of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "ounces of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "oz(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["cuft/a"] = { name1 = "cubic foot per annum", name2 = "cubic feet per annum", symbol = "cu&nbsp;ft/a", utype = "flow", scale = 8.9730672142368242e-10, default = "m3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/d"] = { name1 = "cubic foot per day", name2 = "cubic feet per day", symbol = "cu&nbsp;ft/d", utype = "flow", scale = 3.2774128000000003e-7, default = "m3/d", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/h"] = { name1 = "cubic foot per hour", name2 = "cubic feet per hour", symbol = "cu&nbsp;ft/h", utype = "flow", scale = 7.8657907200000004e-6, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/min"] = { name1 = "cubic foot per minute", name2 = "cubic feet per minute", symbol = "cu&nbsp;ft/min", utype = "flow", scale = 0.00047194744319999999, default = "m3/min", }, ["cuft/s"] = { name1 = "cubic foot per second", name2 = "cubic feet per second", symbol = "cu&nbsp;ft/s", utype = "flow", scale = 28316846592e-12, default = "m3/s", }, ["cumi/a"] = { name1 = "cubic mile per annum", name2 = "cubic miles per annum", symbol = "cu&nbsp;mi/a", utype = "flow", scale = 132.08171170940057, default = "km3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/h"] = { name1 = "cubic yard per hour", name2 = "cubic yards per hour", symbol = "cuyd/h", utype = "flow", scale = 0.00021237634944000001, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/s"] = { name1 = "cubic yard per second", name2 = "cubic yards per second", symbol = "cu&nbsp;yd/s", utype = "flow", scale = 0.76455485798400002, default = "m3/s", }, ["Goilbbl/a"] = { name1 = "billion barrels per year", name2 = "billion barrels per year", symbol = "Gbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933836, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["impgal/h"] = { name1 = "imperial gallon per hour", name2 = "imperial gallons per hour", symbol = "imp&nbsp;gal/h", utype = "flow", scale = 1.2628027777777779e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", }, ["impgal/min"] = { name1 = "imperial gallon per minute", name2 = "imperial gallons per minute", symbol = "imp gal/min", utype = "flow", scale = 7.5768166666666671e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["impgal/s"] = { name1 = "imperial gallon per second", name2 = "imperial gallons per second", symbol = "impgal/s", utype = "flow", scale = 0.00454609, default = "m3/s", link = "Imperial gallons per second", }, ["km3/a"] = { name1 = "cubic kilometre per annum", name1_us = "cubic kilometer per annum", name2 = "cubic kilometres per annum", name2_us = "cubic kilometers per annum", symbol = "km<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 31.68808781402895, default = "cumi/a", link = "Cubic metre per second", }, ["km3/d"] = { name1 = "cubic kilometre per day", name1_us = "cubic kilometer per day", name2 = "cubic kilometres per day", name2_us = "cubic kilometers per day", symbol = "km<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 11574.074074074075, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["koilbbl/a"] = { name1 = "thousand barrels per year", name2 = "thousand barrels per year", symbol = "kbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-6, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["koilbbl/d"] = { name1 = "thousand barrels per day", name2 = "thousand barrels per day", symbol = "kbbl/d", utype = "flow", scale = 0.0018401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["L/h"] = { name1 = "litre per hour", name1_us = "liter per hour", name2 = "litres per hour", name2_us = "liters per hour", symbol = "L/h", utype = "flow", scale = 2.7777777777777776e-7, default = "impgal/h USgal/h", link = "Cubic metre per second", }, ["L/min"] = { name1 = "litre per minute", name1_us = "liter per minute", name2 = "litres per minute", name2_us = "liters per minute", symbol = "L/min", utype = "flow", scale = 1.6666666666666667e-5, default = "impgal/min USgal/min", link = "Cubic metre per second", }, ["L/s"] = { name1 = "litre per second", name1_us = "liter per second", name2 = "litres per second", name2_us = "liters per second", symbol = "L/s", utype = "flow", scale = 0.001, default = "cuft/s", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/a"] = { name1 = "cubic metre per annum", name1_us = "cubic meter per annum", name2 = "cubic metres per annum", name2_us = "cubic meters per annum", symbol = "m<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 3.1688087814028947e-8, default = "cuft/a", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/d"] = { name1 = "cubic metre per day", name1_us = "cubic meter per day", name2 = "cubic metres per day", name2_us = "cubic meters per day", symbol = "m<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/h"] = { name1 = "cubic metre per hour", name1_us = "cubic meter per hour", name2 = "cubic metres per hour", name2_us = "cubic meters per hour", symbol = "m<sup>3</sup>/h", utype = "flow", scale = 0.00027777777777777778, default = "cuft/h", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/min"] = { name1 = "cubic metre per minute", name1_us = "cubic meter per minute", name2 = "cubic metres per minute", name2_us = "cubic meters per minute", symbol = "m<sup>3</sup>/min", utype = "flow", scale = 0.016666666666666666, default = "cuft/min", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/s"] = { name1 = "cubic metre per second", name1_us = "cubic meter per second", name2 = "cubic metres per second", name2_us = "cubic meters per second", symbol = "m<sup>3</sup>/s", utype = "flow", scale = 1, default = "cuft/s", }, ["Moilbbl/a"] = { name1 = "million barrels per year", name2 = "million barrels per year", symbol = "Mbbl/a", utype = "flow", scale = 0.0050380033629933837, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["Moilbbl/d"] = { name1 = "million barrels per day", name2 = "million barrels per day", symbol = "Mbbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/a"] = { name1 = "barrel per year", name2 = "barrels per year", symbol = "bbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-9, default = "m3/a", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/d"] = { name1 = "barrel per day", name2 = "barrels per day", symbol = "bbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333336e-6, default = "m3/d", }, ["Toilbbl/a"] = { name1 = "trillion barrels per year", name2 = "trillion barrels per year", symbol = "Tbbl/a", utype = "flow", scale = 5038.0033629933832, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["U.S.gal/d"] = { name1 = "U.S. gallon per day", name2 = "U.S. gallons per day", symbol = "U.S.&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", customary= 1, }, ["U.S.gal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 2, }, ["U.S.gal/min"] = { name1 = "U.S. gallon per minute", name2 = "U.S. gallons per minute", symbol = "U.S.&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/a"] = { name1 = "US gallon per year", name2 = "US gallons per year", symbol = "US&nbsp;gal/a", utype = "flow", scale = 1.1995246102365199e-10, default = "m3/s", }, ["USgal/d"] = { name1 = "US gallon per day", name2 = "US gallons per day", symbol = "US&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", }, ["USgal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 1, }, ["USgal/min"] = { name1 = "US gallon per minute", name2 = "US gallons per minute", symbol = "US&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/s"] = { name1 = "US gallon per second", name1_us = "U.S. gallon per second", name2 = "US gallons per second", name2_us = "U.S. gallons per second", symbol = "USgal/s", utype = "flow", scale = 0.003785411784, default = "m3/s", link = "US gallons per second", }, ["ft3/a"] = { target = "cuft/a", }, ["ft3/d"] = { target = "cuft/d", }, ["ft3/h"] = { target = "cuft/h", }, ["ft3/s"] = { target = "cuft/s", }, ["Gcuft/a"] = { target = "e9cuft/a", }, ["Gcuft/d"] = { target = "e9cuft/d", }, ["kcuft/a"] = { target = "e3cuft/a", }, ["kcuft/d"] = { target = "e3cuft/d", }, ["kcuft/s"] = { target = "e3cuft/s", }, ["Mcuft/a"] = { target = "e6cuft/a", }, ["Mcuft/d"] = { target = "e6cuft/d", }, ["Mcuft/s"] = { target = "e6cuft/s", }, ["m³/s"] = { target = "m3/s", }, ["Tcuft/a"] = { target = "e12cuft/a", }, ["Tcuft/d"] = { target = "e12cuft/d", }, ["u.s.gal/min"] = { target = "U.S.gal/min", }, ["usgal/min"] = { target = "USgal/min", }, ["-LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["-STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["dyn"] = { name1 = "dyne", symbol = "dyn", utype = "force", scale = 0.00001, default = "gr-f", }, ["g-f"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "g<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["gf"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "gf", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN ozf", link = "Kilogram-force", }, ["gr-f"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "gr<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["grf"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "grf", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["kdyn"] = { name1 = "kilodyne", symbol = "kdyn", utype = "force", scale = 0.01, default = "oz-f", link = "Dyne", }, ["kg-f"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", }, ["kgf"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kgf", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lbf", }, ["kp"] = { name1 = "kilopond", symbol = "kp", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", link = "Kilogram-force", }, ["L/T-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["L/Tf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/Tf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["lb-f"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lb<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lbf"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lbf", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lb(f)"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["LT-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LT<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", usename = 1, utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["Mdyn"] = { name1 = "megadyne", symbol = "Mdyn", utype = "force", scale = 10, default = "lb-f", link = "Dyne", }, ["mdyn"] = { name1 = "millidyne", symbol = "mdyn", utype = "force", scale = 0.00000001, default = "gr-f", link = "Dyne", }, ["mg-f"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["mgf"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mgf", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN grf", link = "Kilogram-force", }, ["Mp"] = { name1 = "megapond", symbol = "Mp", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Kilogram-force", }, ["mp"] = { name1 = "millipond", symbol = "mp", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["N"] = { _name1 = "newton", _symbol = "N", utype = "force", scale = 1, prefixes = 1, default = "lb-f", link = "Newton (unit)", }, ["oz-f"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "oz<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["ozf"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "ozf", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["p"] = { name1 = "pond", symbol = "p", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["pdl"] = { name1 = "poundal", symbol = "pdl", utype = "force", scale = 0.138254954376, default = "N", }, ["S/T-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["S/Tf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/Tf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["ST-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "ST<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", usename = 1, utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["t-f"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "t<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["tf"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "tf", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LTf STf", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["dyne"] = { target = "dyn", }, ["newtons"] = { target = "N", }, ["poundal"] = { target = "pdl", }, ["tonne-force"] = { target = "tf", }, ["impgal/mi"] = { per = { "@impgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km USgal/mi", }, ["km/L"] = { per = { "km", "L" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["km/l"] = { per = { "km", "ll" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["L/100 km"] = { per = { "L", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|L/100&nbsp;km]]", }, ["l/100 km"] = { per = { "ll", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|l/100&nbsp;km]]", }, ["L/km"] = { per = { "L", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["l/km"] = { per = { "ll", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["mi/impqt"] = { per = { "mi", "impqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/U.S.qt"] = { per = { "mi", "U.S.qt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/USqt"] = { per = { "mi", "USqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/usqt"] = { per = { "mi", "usqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mpgimp"] = { per = { "mi", "@impgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;imp</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[Imperial units|imp]]</sub>", }, ["mpgus"] = { per = { "mi", "+USgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;US</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgimp", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|US]]</sub>", }, ["U.S.gal/mi"] = { per = { "*U.S.gal", "mi" }, sp_us = true, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["usgal/mi"] = { per = { "+USgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["L/100km"] = { target = "L/100 km", }, ["l/100km"] = { target = "l/100 km", }, ["mpg"] = { shouldbe = "Use %{mpgus%} for miles per US gallon or %{mpgimp%} for miles per imperial gallon (not %{mpg%})", }, ["mpgU.S."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgu.s."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgUS"] = { target = "mpgus", }, ["USgal/mi"] = { target = "usgal/mi", }, ["kPa/m"] = { per = { "kPa", "-m-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "psi/ft", }, ["psi/ft"] = { per = { "psi", "-ft-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "kPa/m", }, ["cm/km"] = { name1 = "centimetre per kilometre", name1_us = "centimeter per kilometer", name2 = "centimetres per kilometre", name2_us = "centimeters per kilometer", symbol = "cm/km", utype = "gradient", scale = 0.00001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["ft/mi"] = { name1 = "foot per mile", name2 = "feet per mile", symbol = "ft/mi", utype = "gradient", scale = 0.00018939393939393939, default = "v < 5.28 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["ft/nmi"] = { name1 = "foot per nautical mile", name2 = "feet per nautical mile", symbol = "ft/nmi", utype = "gradient", scale = 0.00016457883369330455, default = "v < 6.076 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["in/ft"] = { name1 = "inch per foot", name2 = "inches per foot", symbol = "in/ft", utype = "gradient", scale = 0.083333333333333329, default = "mm/m", link = "Grade (slope)", }, ["in/mi"] = { name1 = "inch per mile", name2 = "inches per mile", symbol = "in/mi", utype = "gradient", scale = 1.5782828282828283e-5, default = "v < 0.6336 ! m ! c ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["m/km"] = { name1 = "metre per kilometre", name1_us = "meter per kilometer", name2 = "metres per kilometre", name2_us = "meters per kilometer", symbol = "m/km", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/km"] = { name1 = "millimetre per kilometre", name1_us = "millimeter per kilometer", name2 = "millimetres per kilometre", name2_us = "millimeters per kilometer", symbol = "mm/km", utype = "gradient", scale = 0.000001, default = "in/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/m"] = { name1 = "millimetre per metre", name1_us = "millimeter per meter", name2 = "millimetres per metre", name2_us = "millimeters per meter", symbol = "mm/m", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "in/ft", link = "Grade (slope)", }, ["admi"] = { name1 = "admiralty mile", symbol = "nmi&nbsp;(admiralty)", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["AU"] = { name1 = "astronomical unit", symbol = "AU", utype = "length", scale = 149597870700, default = "km mi", }, ["Brnmi"] = { name1 = "British nautical mile", symbol = "(Brit)&nbsp;nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["bu"] = { name2 = "bu", symbol = "bu", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0030303030303030303, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["ch"] = { name1 = "chain", symbol = "ch", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chlk"] = { name1 = "[[Chain (unit)|chain]]", symbol = "[[Chain (unit)|ch]]", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["chain"] = { symbol = "chain", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chainlk"] = { symbol = "[[Chain (unit)|chain]]", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["dpcm"] = { name2 = "dot/cm", symbol = "dot/cm", utype = "length", scale = 100, invert = -1, iscomplex= true, default = "dpi", link = "Dots per inch", }, ["dpi"] = { name2 = "DPI", symbol = "DPI", utype = "length", scale = 39.370078740157481, invert = -1, iscomplex= true, default = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["fathom"] = { symbol = "fathom", usename = 1, utype = "length", scale = 1.8288, default = "ft m", }, ["foot"] = { name1 = "foot", name2 = "foot", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["ft"] = { name1 = "foot", name2 = "feet", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, exception= "integer_more_precision", default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["furlong"] = { symbol = "furlong", usename = 1, utype = "length", scale = 201.168, default = "ft m", }, ["Gly"] = { name1 = "gigalight-year", symbol = "Gly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e24, default = "Mpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Gpc"] = { name1 = "gigaparsec", symbol = "Gpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e25, default = "Gly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["hand"] = { name1 = "hand", symbol = "h", utype = "length", builtin = "hand", scale = 0.1016, iscomplex= true, default = "in cm", link = "Hand (unit)", }, ["in"] = { name1 = "inch", name2 = "inches", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, exception= "subunit_more_precision", default = "mm", }, ["inabbreviated"] = { name2 = "in", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, default = "mm", link = "Inch", }, ["kly"] = { name1 = "kilolight-year", symbol = "kly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e18, default = "pc", link = "Light-year#Definitions", }, ["kpc"] = { name1 = "kiloparsec", symbol = "kpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e19, default = "kly", link = "Parsec#Parsecs and kiloparsecs", }, ["LD"] = { name1 = "lunar distance", symbol = "LD", utype = "length", scale = 384403000, default = "km mi", link = "Lunar distance (astronomy)", }, ["league"] = { symbol = "league", usename = 1, utype = "length", scale = 4828.032, default = "km", link = "League (unit)", }, ["ly"] = { name1 = "light-year", symbol = "ly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e15, default = "AU", }, ["m"] = { _name1 = "metre", _name1_us= "meter", _symbol = "m", utype = "length", scale = 1, prefixes = 1, default = "v > 0 and v < 3 ! ftin ! ft", link = "Metre", }, ["mi"] = { name1 = "mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["ch"] = { 80, default = "km" }, ["chlk"] = { 80, default = "km" }, ["chain"] = { 80, default = "km" }, ["chainlk"] = { 80, default = "km" }, ["ft"] = { 5280, default = "km" }, ["furlong"] = { 8, default = "km" }, ["yd"] = { 1760, default = "km" } }, }, ["mil"] = { symbol = "mil", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["Mly"] = { name1 = "megalight-year", symbol = "Mly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e21, default = "kpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Mpc"] = { name1 = "megaparsec", symbol = "Mpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e22, default = "Mly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["NM"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "NM", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["nmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["oldUKnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", }, ["oldUSnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", }, ["pc"] = { name1 = "parsec", symbol = "pc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e16, default = "ly", }, ["perch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pitch"] = { name2 = "μm", symbol = "μm", utype = "length", scale = 1e-6, default = "dpi", defkey = "pitch", linkey = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["pole"] = { symbol = "pole", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pre1954U.S.nmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["pre1954USnmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;US) nautical mile", name1_us = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;US) nmi", sym_us = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["rd"] = { name1 = "rod", symbol = "rd", utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["royal cubit"] = { name1 = "royal cubit", symbol = "cu", utype = "length", scale = 0.524, default = "mm", }, ["rtkm"] = { name1 = "route kilometre", name1_us = "route kilometer", symbol = "km", utype = "length", scale = 1000, default = "mi", link = "Kilometre", }, ["rtmi"] = { name1 = "route mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", link = "Mile", }, ["shaku"] = { name2 = "shaku", symbol = "shaku", usename = 1, utype = "length", scale = 0.30303030303030304, default = "m", link = "Shaku (unit)", }, ["sm"] = { name1 = "smoot", symbol = "sm", utype = "length", scale = 1.70180, default = "m", link = "Smoot (unit)", }, ["smi"] = { name1 = "statute mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["chain"] = { 80, default = "km" } }, }, ["solar radius"] = { name1 = "solar radius", name2 = "solar radii", symbol = "''R''<sub>☉</sub>", utype = "length", scale = 695700e3, default = "km", }, ["sun"] = { name2 = "sun", symbol = "sun", usename = 1, utype = "length", scale = 0.030303030303030304, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["thou"] = { name2 = "thou", symbol = "thou", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["verst"] = { symbol = "verst", usename = 1, utype = "length", scale = 1066.8, default = "km mi", }, ["yd"] = { name1 = "yard", symbol = "yd", utype = "length", scale = 0.9144, default = "m", subdivs = { ["ft"] = { 3, default = "m" } }, }, ["μin"] = { name1 = "microinch", name2 = "microinches", symbol = "μin", utype = "length", scale = 0.0000000254, default = "nm", link = "SI prefix#Non-metric units", }, ["Å"] = { name1 = "ångström", symbol = "Å", utype = "length", scale = 0.0000000001, default = "in", }, ["Hz"] = { _name1 = "hertz", _name2 = "hertz", _symbol = "Hz", utype = "length", scale = 3.3356409519815204e-9, invert = -1, iscomplex= true, prefixes = 1, default = "m", link = "Hertz", }, ["rpm"] = { name1 = "revolution per minute", name2 = "revolutions per minute", symbol = "rpm", utype = "length", scale = 5.5594015866358675e-11, invert = -1, iscomplex= true, default = "Hz", link = "Revolutions per minute", }, ["-ft-frac"] = { target = "ft", link = "Fracture gradient", }, ["-in-stiff"] = { target = "in", link = "Stiffness", }, ["-m-frac"] = { target = "m", link = "Fracture gradient", }, ["-m-stiff"] = { target = "m", link = "Stiffness", }, ["100km"] = { target = "km", multiplier= 100, }, ["100mi"] = { target = "mi", multiplier= 100, }, ["100miles"] = { target = "mi", symbol = "miles", multiplier= 100, }, ["admiralty nmi"] = { target = "oldUKnmi", }, ["angstrom"] = { target = "Å", }, ["au"] = { target = "AU", symbol = "au", }, ["feet"] = { target = "ft", }, ["hands"] = { target = "hand", }, ["inch"] = { target = "in", }, ["inches"] = { target = "in", }, ["light-year"] = { target = "ly", }, ["meter"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["meters"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["metre"] = { target = "m", }, ["metres"] = { target = "m", }, ["micrometre"] = { target = "μm", }, ["micron"] = { target = "μm", default = "μin", }, ["mile"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["miles"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["parsec"] = { target = "pc", }, ["rod"] = { target = "rd", }, ["smoot"] = { target = "sm", }, ["uin"] = { target = "μin", }, ["yard"] = { target = "yd", }, ["yards"] = { target = "yd", }, ["yds"] = { target = "yd", }, ["dtex"] = { name1 = "decitex", name2 = "decitex", symbol = "dtex", utype = "linear density", scale = 1e-7, default = "lb/yd", link = "Units of textile measurement#Units", }, ["kg/cm"] = { name1 = "kilogram per centimetre", name1_us = "kilogram per centimeter", name2 = "kilograms per centimetre", name2_us = "kilograms per centimeter", symbol = "kg/cm", utype = "linear density", scale = 100, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["kg/m"] = { name1 = "kilogram per metre", name1_us = "kilogram per meter", name2 = "kilograms per metre", name2_us = "kilograms per meter", symbol = "kg/m", utype = "linear density", scale = 1, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["lb/ft"] = { name1 = "pound per foot", name2 = "pounds per foot", symbol = "lb/ft", utype = "linear density", scale = 1.4881639435695539, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["lb/yd"] = { name1 = "pound per yard", name2 = "pounds per yard", symbol = "lb/yd", utype = "linear density", scale = 0.49605464785651798, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["G"] = { _name1 = "gauss", _name2 = "gauss", _symbol = "G", utype = "magnetic field strength", scale = 0.0001, prefixes = 1, default = "T", link = "Gauss (unit)", }, ["T"] = { _name1 = "tesla", _symbol = "T", utype = "magnetic field strength", scale = 1, prefixes = 1, default = "G", link = "Tesla (unit)", }, ["A/m"] = { name1 = "ampere per metre", name1_us = "ampere per meter", name2 = "amperes per metre", name2_us = "amperes per meter", symbol = "A/m", utype = "magnetizing field", scale = 1, default = "Oe", }, ["kA/m"] = { name1 = "kiloampere per metre", name1_us = "kiloampere per meter", name2 = "kiloamperes per metre", name2_us = "kiloamperes per meter", symbol = "kA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1000, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["MA/m"] = { name1 = "megaampere per metre", name1_us = "megaampere per meter", name2 = "megaamperes per metre", name2_us = "megaamperes per meter", symbol = "MA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1e6, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["Oe"] = { _name1 = "oersted", _symbol = "Oe", utype = "magnetizing field", scale = 79.5774715, prefixes = 1, default = "kA/m", link = "Oersted", }, ["-Lcwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", }, ["-Scwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", }, ["-ST"] = { name1 = "short ton", symbol = "ST", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["carat"] = { symbol = "carat", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.0002, default = "g", link = "Carat (mass)", }, ["Da"] = { _name1 = "dalton", _symbol = "Da", utype = "mass", scale = 1.66053906892e-27, prefixes = 1, default = "kg", link = "Dalton (unit)", }, ["drachm"] = { name1_us = "dram", symbol = "drachm", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.001771845195, default = "g", link = "Dram (unit)", }, ["dram"] = { target = "drachm", }, ["dwt"] = { name1 = "pennyweight", symbol = "dwt", utype = "mass", scale = 0.00155517384, default = "oz g", }, ["DWton"] = { symbol = "deadweight ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "DWtonne", link = "Deadweight tonnage", }, ["DWtonne"] = { name1_us = "deadweight metric ton", symbol = "deadweight tonne", sym_us = "~deadweight metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "DWton", link = "Deadweight tonnage", }, ["g"] = { _name1 = "gram", _symbol = "g", utype = "mass", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "oz", link = "Gram", }, ["gr"] = { name1 = "grain", symbol = "gr", utype = "mass", scale = 0.00006479891, default = "g", link = "Grain (unit)", }, ["Gt"] = { name1 = "gigatonne", symbol = "Gt", utype = "mass", scale = 1000000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["impgalh2o"] = { name1 = "imperial gallon of water", name2 = "imperial gallons of water", symbol = "imp&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 4.5359236999999499, default = "lb kg", link = "Imperial gallon", }, ["kt"] = { name1 = "kilotonne", symbol = "kt", utype = "mass", scale = 1000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["lb"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "mass", scale = 0.45359237, exception= "integer_more_precision", default = "kg", subdivs = { ["oz"] = { 16, default = "kg" } }, link = "Pound (mass)", }, ["Lcwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "Lcwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" }, ["st"] = { 8, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long cwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "long&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb kg", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long qtr"] = { name1 = "long quarter", symbol = "long&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", }, ["LT"] = { symbol = "long ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["lt"] = { name1 = "long ton", symbol = "LT", utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["metric ton"] = { symbol = "metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "long ton", link = "Tonne", }, ["MT"] = { name1 = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["Mt"] = { name1 = "megatonne", symbol = "Mt", utype = "mass", scale = 1000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["oz"] = { name1 = "ounce", symbol = "oz", utype = "mass", scale = 0.028349523125, default = "g", }, ["ozt"] = { name1 = "troy ounce", symbol = "ozt", utype = "mass", scale = 0.0311034768, default = "oz g", }, ["pdr"] = { name1 = "pounder", symbol = "pdr", utype = "mass", scale = 0.45359237, default = "kg", link = "Pound (mass)", }, ["qtr"] = { name1 = "quarter", symbol = "qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 28, default = "kg" } }, link = "Long quarter", }, ["Scwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "Scwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", link = "Hundredweight", }, ["short cwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "short&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb kg", link = "Hundredweight", }, ["short qtr"] = { name1 = "short quarter", symbol = "short&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 11.33980925, default = "lb kg", }, ["ST"] = { symbol = "short ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", subdivs = { ["Scwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Scwt" } }, }, ["shtn"] = { name1 = "short ton", symbol = "sh&nbsp;tn", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["shton"] = { symbol = "ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["solar mass"] = { name1 = "solar mass", name2 = "solar masses", symbol = "''M''<sub>☉</sub>", utype = "mass", scale = 1.98855e30, default = "kg", }, ["st"] = { name1 = "stone", name2 = "stone", symbol = "st", utype = "mass", scale = 6.35029318, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 14, default = "kg lb" } }, link = "Stone (unit)", }, ["t"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", }, ["tonne"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "shton", }, ["troy pound"] = { symbol = "troy pound", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.3732417216, default = "lb kg", link = "Troy weight", }, ["usgalh2o"] = { name1 = "US gallon of water", name1_us = "U.S. gallon of water", name2 = "US gallons of water", name2_us = "U.S. gallons of water", symbol = "US&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 3.7776215836051126, default = "lb kg", link = "United States customary units#Fluid volume", }, ["viss"] = { name2 = "viss", symbol = "viss", utype = "mass", scale = 1.632932532, default = "kg", link = "Myanmar units of measurement#Mass", }, ["billion tonne"] = { target = "e9t", }, ["grain"] = { target = "gr", }, ["kilogram"] = { target = "kg", }, ["kilotonne"] = { target = "kt", }, ["lbs"] = { target = "lb", }, ["lbt"] = { target = "troy pound", }, ["lcwt"] = { target = "Lcwt", }, ["long ton"] = { target = "LT", }, ["mcg"] = { target = "μg", }, ["million tonne"] = { target = "e6t", }, ["scwt"] = { target = "Scwt", }, ["short ton"] = { target = "ST", }, ["stone"] = { target = "st", }, ["thousand tonne"] = { target = "e3t", }, ["tonnes"] = { target = "t", }, ["kg/kW"] = { name1 = "kilogram per kilowatt", name2 = "kilograms per kilowatt", symbol = "kg/kW", utype = "mass per unit power", scale = 0.001, default = "lb/hp", link = "Kilowatt", }, ["lb/hp"] = { name1 = "pound per horsepower", name2 = "pounds per horsepower", symbol = "lb/hp", utype = "mass per unit power", scale = 0.00060827738784176115, default = "kg/kW", link = "Horsepower", }, ["kg/h"] = { per = { "kg", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "lb/h", }, ["lb/h"] = { per = { "lb", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "kg/h", }, ["g-mol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "g&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "g&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "g&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "g-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "g&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "gmol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "gmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "gmol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "gmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "gmol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lbmol/min", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/d"] = { name1 = "kilomole per day", name2 = "kilomoles per day", symbol = "kmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.011574074074074073, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/h"] = { name1 = "kilomole per hour", name2 = "kilomoles per hour", symbol = "kmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.27777777777777779, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/min"] = { name1 = "kilomole per minute", name2 = "kilomoles per minute", symbol = "kmol/min", utype = "molar rate", scale = 16.666666666666668, default = "mol/s", link = "Kilomole (unit)", }, ["kmol/s"] = { name1 = "kilomole per second", name2 = "kilomoles per second", symbol = "kmol/s", utype = "molar rate", scale = 1000, default = "lb-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lb&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lb&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lb&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lb&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lbmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lbmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lbmol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lbmol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["mmol/s"] = { name1 = "millimole per second", name2 = "millimoles per second", symbol = "mmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["mol/d"] = { name1 = "mole per day", name2 = "moles per day", symbol = "mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/h"] = { name1 = "mole per hour", name2 = "moles per hour", symbol = "mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/min"] = { name1 = "mole per minute", name2 = "moles per minute", symbol = "mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/s"] = { name1 = "mole per second", name2 = "moles per second", symbol = "mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["μmol/s"] = { name1 = "micromole per second", name2 = "micromoles per second", symbol = "μmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.000001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["umol/s"] = { target = "μmol/s", }, ["/acre"] = { name1 = "per acre", name2 = "per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "/ha", link = "Acre", }, ["/ha"] = { name1 = "per hectare", name2 = "per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "/acre", link = "Hectare", }, ["/sqcm"] = { name1 = "per square centimetre", name1_us = "per square centimeter", name2 = "per square centimetre", name2_us = "per square centimeter", symbol = "/cm<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e4, default = "/sqin", link = "Square centimetre", }, ["/sqin"] = { name1 = "per square inch", name2 = "per square inch", symbol = "/in<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1550.0031000062002, default = "/sqcm", link = "Square inch", }, ["/sqkm"] = { name1 = "per square kilometre", name1_us = "per square kilometer", name2 = "per square kilometre", name2_us = "per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "/sqmi", link = "Square kilometre", }, ["/sqmi"] = { name1 = "per square mile", name2 = "per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "/sqkm", link = "Square mile", }, ["PD/acre"] = { name1 = "inhabitant per acre", name2 = "inhabitants per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "PD/ha", link = "Acre", }, ["PD/ha"] = { name1 = "inhabitant per hectare", name2 = "inhabitants per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "PD/acre", link = "Hectare", }, ["PD/sqkm"] = { name1 = "inhabitant per square kilometre", name1_us = "inhabitant per square kilometer", name2 = "inhabitants per square kilometre", name2_us = "inhabitants per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "PD/sqmi", link = "Square kilometre", }, ["PD/sqmi"] = { name1 = "inhabitant per square mile", name2 = "inhabitants per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "PD/sqkm", link = "Square mile", }, ["/cm2"] = { target = "/sqcm", }, ["/in2"] = { target = "/sqin", }, ["/km2"] = { target = "/sqkm", }, ["pd/acre"] = { target = "PD/acre", }, ["pd/ha"] = { target = "PD/ha", }, ["PD/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["PD/km²"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqkm"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqmi"] = { target = "PD/sqmi", }, ["/l"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/l", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/L"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/L", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/USgal"] = { name1 = "per gallon", name2 = "per gallon", symbol = "/gal", utype = "per unit volume", scale = 264.172052, default = "/L", link = "US gallon", customary= 2, }, ["/usgal"] = { target = "/USgal", }, ["bhp"] = { name1 = "brake horsepower", name2 = "brake horsepower", symbol = "bhp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Brake horsepower", }, ["Cal/d"] = { name1 = "large calorie per day", name2 = "large calories per day", symbol = "Cal/d", utype = "power", scale = 0.048425925925925928, default = "kJ/d", link = "Calorie", }, ["Cal/h"] = { name1 = "large calorie per hour", name2 = "large calories per hour", symbol = "Cal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kJ/h", link = "Calorie", }, ["cal/h"] = { name1 = "calorie per hour", name2 = "calories per hour", symbol = "cal/h", utype = "power", scale = 0.0011622222222222223, default = "W", link = "Calorie", }, ["CV"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "CV", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hk"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hk", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hp"] = { name1 = "horsepower", name2 = "horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", }, ["hp-electric"] = { name1 = "electric horsepower", name2 = "electric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-electrical"] = { name1 = "electrical horsepower", name2 = "electrical horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-metric"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["ihp"] = { name1 = "indicated horsepower", name2 = "indicated horsepower", symbol = "ihp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Indicated horsepower", }, ["kcal/h"] = { name1 = "kilocalorie per hour", name2 = "kilocalories per hour", symbol = "kcal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kW", link = "Calorie", }, ["kJ/d"] = { name1 = "kilojoule per day", name2 = "kilojoules per day", symbol = "kJ/d", utype = "power", scale = 0.011574074074074073, default = "Cal/d", link = "Kilojoule", }, ["kJ/h"] = { name1 = "kilojoule per hour", name2 = "kilojoules per hour", symbol = "kJ/h", utype = "power", scale = 0.27777777777777779, default = "W", link = "Kilojoule", }, ["PS"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "PS", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["shp"] = { name1 = "shaft horsepower", name2 = "shaft horsepower", symbol = "shp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Shaft horsepower", }, ["W"] = { _name1 = "watt", _symbol = "W", utype = "power", scale = 1, prefixes = 1, default = "hp", link = "Watt", }, ["BTU/h"] = { per = { "BTU", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["Btu/h"] = { per = { "Btu", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["BHP"] = { target = "bhp", }, ["btu/h"] = { target = "BTU/h", }, ["HP"] = { target = "hp", }, ["Hp"] = { target = "hp", }, ["hp-mechanical"] = { target = "hp", }, ["IHP"] = { target = "ihp", }, ["SHP"] = { target = "shp", }, ["whp"] = { target = "hp", }, ["hp/lb"] = { name1 = "horsepower per pound", name2 = "horsepower per pound", symbol = "hp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/LT"] = { name1 = "horsepower per long ton", name2 = "horsepower per long ton", symbol = "hp/LT", utype = "power per unit mass", scale = 0.73392268125000004, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/ST"] = { name1 = "horsepower per short ton", name2 = "horsepower per short ton", symbol = "hp/ST", utype = "power per unit mass", scale = 0.821993403, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/t"] = { name1 = "horsepower per tonne", name2 = "horsepower per tonne", symbol = "hp/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.74569987158227022, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/kg"] = { name1 = "kilowatt per kilogram", name2 = "kilowatts per kilogram", symbol = "kW/kg", utype = "power per unit mass", scale = 1000, default = "hp/lb", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/t"] = { name1 = "kilowatt per tonne", name2 = "kilowatts per tonne", symbol = "kW/t", utype = "power per unit mass", scale = 1, default = "PS/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["PS/t"] = { name1 = "metric horsepower per tonne", name2 = "metric horsepower per tonne", symbol = "PS/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.73549875, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["shp/lb"] = { name1 = "shaft horsepower per pound", name2 = "shaft horsepower per pound", symbol = "shp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/tonne"] = { target = "hp/t", symbol = "hp/tonne", default = "kW/tonne", }, ["kW/tonne"] = { target = "kW/t", symbol = "kW/tonne", }, ["-lb/in2"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "lb/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["atm"] = { name1 = "standard atmosphere", symbol = "atm", utype = "pressure", scale = 101325, default = "kPa", link = "Atmosphere (unit)", }, ["Ba"] = { name1 = "barye", symbol = "Ba", utype = "pressure", scale = 0.1, default = "Pa", }, ["bar"] = { symbol = "bar", utype = "pressure", scale = 100000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["dbar"] = { name1 = "decibar", symbol = "dbar", utype = "pressure", scale = 10000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["inHg"] = { name1 = "inch of mercury", name2 = "inches of mercury", symbol = "inHg", utype = "pressure", scale = 3386.388640341, default = "kPa", }, ["kBa"] = { name1 = "kilobarye", symbol = "kBa", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Barye", }, ["kg-f/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kg<sub>f</sub>/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kg/cm2"] = { name1 = "kilogram per square centimetre", name1_us = "kilogram per square centimeter", name2 = "kilograms per square centimetre", name2_us = "kilograms per square centimeter", symbol = "kg/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kgf/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kgf/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["ksi"] = { name1 = "kilopound per square inch", name2 = "kilopounds per square inch", symbol = "ksi", utype = "pressure", scale = 6894757.2931683613, default = "MPa", link = "Pound per square inch", }, ["lbf/in2"] = { name1 = "pound-force per square inch", name2 = "pounds-force per square inch", symbol = "lbf/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["mb"] = { name1 = "millibar", symbol = "mb", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mbar"] = { name1 = "millibar", symbol = "mbar", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mmHg"] = { name1 = "millimetre of mercury", name1_us = "millimeter of mercury", name2 = "millimetres of mercury", name2_us = "millimeters of mercury", symbol = "mmHg", utype = "pressure", scale = 133.322387415, default = "kPa", }, ["Pa"] = { _name1 = "pascal", _symbol = "Pa", utype = "pressure", scale = 1, prefixes = 1, default = "psi", link = "Pascal (unit)", }, ["psf"] = { name1 = "pound per square foot", name2 = "pounds per square foot", symbol = "psf", utype = "pressure", scale = 47.880258980335839, default = "kPa", link = "Pound per square inch", }, ["psi"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "psi", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa", }, ["Torr"] = { name1 = "torr", symbol = "Torr", utype = "pressure", scale = 133.32236842105263, default = "kPa", }, ["N/cm2"] = { per = { "N", "cm2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["N/m2"] = { per = { "N", "m2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["g/cm2"] = { per = { "g", "cm2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["g/m2"] = { per = { "g", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["kg/ha"] = { per = { "kg", "ha" }, utype = "pressure", default = "lb/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kg/m2"] = { per = { "kg", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["lb/1000sqft"] = { per = { "lb", "1000sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/acre"] = { per = { "lb", "acre" }, utype = "pressure", default = "kg/ha", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqft"] = { per = { "lb", "sqft" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqyd"] = { per = { "lb", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["LT/acre"] = { per = { "LT", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["MT/ha"] = { per = { "MT", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqft"] = { per = { "oz", "sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqyd"] = { per = { "oz", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["ST/acre"] = { per = { "ST", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["t/ha"] = { per = { "t", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/acre"] = { per = { "tonne", "acre" }, utype = "pressure", default = "tonne/ha", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/ha"] = { per = { "tonne", "ha" }, utype = "pressure", default = "tonne/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kgfpsqcm"] = { target = "kgf/cm2", }, ["kgpsqcm"] = { target = "kg/cm2", }, ["kN/m2"] = { target = "kPa", }, ["lb/in2"] = { target = "lbf/in2", }, ["torr"] = { target = "Torr", }, ["Bq"] = { _name1 = "becquerel", _symbol = "Bq", utype = "radioactivity", scale = 1, prefixes = 1, default = "pCi", link = "Becquerel", }, ["Ci"] = { _name1 = "curie", _symbol = "Ci", utype = "radioactivity", scale = 3.7e10, prefixes = 1, default = "GBq", link = "Curie (unit)", }, ["Rd"] = { _name1 = "rutherford", _symbol = "Rd", utype = "radioactivity", scale = 1e6, prefixes = 1, default = "MBq", link = "Rutherford (unit)", }, ["cm/h"] = { name1 = "centimetre per hour", name1_us = "centimeter per hour", name2 = "centimetres per hour", name2_us = "centimeters per hour", symbol = "cm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777775e-6, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["cm/s"] = { name1 = "centimetre per second", name1_us = "centimeter per second", name2 = "centimetres per second", name2_us = "centimeters per second", symbol = "cm/s", utype = "speed", scale = 0.01, default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["cm/year"] = { name1 = "centimetre per year", name1_us = "centimeter per year", name2 = "centimetres per year", name2_us = "centimeters per year", symbol = "cm/year", utype = "speed", scale = 3.168873850681143e-10, default = "in/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["foot/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "foot per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", }, ["ft/min"] = { name1 = "foot per minute", name2 = "feet per minute", symbol = "ft/min", utype = "speed", scale = 0.00508, default = "m/min", link = "Feet per second", }, ["ft/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "feet per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", link = "Feet per second", }, ["furlong per fortnight"] = { name2 = "furlongs per fortnight", symbol = "furlong per fortnight", usename = 1, utype = "speed", scale = 0.00016630952380952381, default = "km/h mph", link = "FFF system", }, ["in/h"] = { name1 = "inch per hour", name2 = "inches per hour", symbol = "in/h", utype = "speed", scale = 7.0555555555555559e-6, default = "cm/h", link = "Inch", }, ["in/s"] = { name1 = "inch per second", name2 = "inches per second", symbol = "in/s", utype = "speed", scale = 0.0254, default = "cm/s", link = "Inch", }, ["in/year"] = { name1 = "inch per year", name2 = "inches per year", symbol = "in/year", utype = "speed", scale = 8.0489395807301024e-10, default = "cm/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["isp"] = { name1 = "second", symbol = "s", utype = "speed", scale = 9.80665, default = "km/s", link = "Specific impulse", }, ["km/d"] = { name1 = "kilometre per day", name1_us = "kilometer per day", name2 = "kilometres per day", name2_us = "kilometers per day", symbol = "km/d", utype = "speed", scale = 1.1574074074074074e-2, default = "mi/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["km/h"] = { name1 = "kilometre per hour", name1_us = "kilometer per hour", name2 = "kilometres per hour", name2_us = "kilometers per hour", symbol = "km/h", utype = "speed", scale = 0.27777777777777779, default = "mph", link = "Kilometres per hour", }, ["km/s"] = { name1 = "kilometre per second", name1_us = "kilometer per second", name2 = "kilometres per second", name2_us = "kilometers per second", symbol = "km/s", utype = "speed", scale = 1000, default = "mi/s", link = "Metre per second", }, ["kn"] = { name1 = "knot", symbol = "kn", utype = "speed", scale = 0.51444444444444448, default = "km/h mph", link = "Knot (unit)", }, ["kNs/kg"] = { name2 = "kN&#8209;s/kg", symbol = "kN&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1000, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["m/min"] = { name1 = "metre per minute", name1_us = "meter per minute", name2 = "metres per minute", name2_us = "meters per minute", symbol = "m/min", utype = "speed", scale = 0.016666666666666666, default = "ft/min", link = "Metre per second", }, ["m/s"] = { name1 = "metre per second", name1_us = "meter per second", name2 = "metres per second", name2_us = "meters per second", symbol = "m/s", utype = "speed", scale = 1, default = "ft/s", }, ["Mach"] = { name2 = "Mach", symbol = "Mach", utype = "speed", builtin = "mach", scale = 0, iscomplex= true, default = "km/h mph", link = "Mach number", }, ["mi/d"] = { name1 = "mile per day", name2 = "miles per day", symbol = "mi/d", utype = "speed", scale = 1.8626666666666667e-2, default = "km/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["mi/s"] = { name1 = "mile per second", name2 = "miles per second", symbol = "mi/s", utype = "speed", scale = 1609.344, default = "km/s", link = "Mile", }, ["mm/h"] = { name1 = "millimetre per hour", name1_us = "millimeter per hour", name2 = "millimetres per hour", name2_us = "millimeters per hour", symbol = "mm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777781e-7, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["mph"] = { name1 = "mile per hour", name2 = "miles per hour", symbol = "mph", utype = "speed", scale = 0.44704, default = "km/h", link = "Miles per hour", }, ["Ns/kg"] = { name2 = "N&#8209;s/kg", symbol = "N&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["si tsfc"] = { name2 = "g/(kN⋅s)", symbol = "g/(kN⋅s)", utype = "speed", scale = 9.9999628621379242e-7, invert = -1, iscomplex= true, default = "tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["tsfc"] = { name2 = "lb/(lbf⋅h)", symbol = "lb/(lbf⋅h)", utype = "speed", scale = 2.832545036049801e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "si tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["cm/y"] = { target = "cm/year", }, ["cm/yr"] = { target = "cm/year", }, ["in/y"] = { target = "in/year", }, ["in/yr"] = { target = "in/year", }, ["knot"] = { target = "kn", }, ["knots"] = { target = "kn", }, ["kph"] = { target = "km/h", }, ["mi/h"] = { target = "mph", }, ["mm/s"] = { per = { "mm", "s" }, utype = "speed", default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["C"] = { name1 = "degree Celsius", name2 = "degrees Celsius", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = -273.15, iscomplex= true, istemperature= true, default = "F", link = "Celsius", }, ["F"] = { name1 = "degree Fahrenheit", name2 = "degrees Fahrenheit", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 32-273.15*(9/5), iscomplex= true, istemperature= true, default = "C", link = "Fahrenheit", }, ["K"] = { _name1 = "kelvin", _symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, prefixes = 1, default = "C F", link = "Kelvin", }, ["keVT"] = { name1 = "kiloelectronvolt", symbol = "keV", utype = "temperature", scale = 11604518.121550081, offset = 0, iscomplex= true, default = "MK", defkey = "keVT", linkey = "keVT", link = "Electronvolt", }, ["R"] = { name1 = "degree Rankine", name2 = "degrees Rankine", symbol = "°R", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, default = "K F C", link = "Rankine scale", }, ["Celsius"] = { target = "C", }, ["°C"] = { target = "C", }, ["°F"] = { target = "F", }, ["°R"] = { target = "R", }, ["C-change"] = { name1 = "degree Celsius change", name2 = "degrees Celsius change", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Celsius", }, ["F-change"] = { name1 = "degree Fahrenheit change", name2 = "degrees Fahrenheit change", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 0.55555555555555558, default = "C-change", link = "Fahrenheit", }, ["K-change"] = { name1 = "kelvin change", name2 = "kelvins change", symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Kelvin", }, ["°C-change"] = { target = "C-change", }, ["°F-change"] = { target = "F-change", }, ["century"] = { name1 = "century", name2 = "centuries", symbol = "ha", utype = "time", scale = 3155760000, default = "Gs", }, ["d"] = { name1 = "day", symbol = "d", utype = "time", scale = 86400, default = "ks", }, ["decade"] = { name1 = "decade", symbol = "daa", utype = "time", scale = 315576000, default = "Ms", }, ["dog year"] = { name1 = "dog year", symbol = "dog yr", utype = "time", scale = 220903200, default = "years", link = "List of unusual units of measurement#Dog year", }, ["fortnight"] = { symbol = "fortnight", usename = 1, utype = "time", scale = 1209600, default = "week", }, ["h"] = { name1 = "hour", symbol = "h", utype = "time", scale = 3600, default = "ks", }, ["long billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["millennium"] = { name1 = "millennium", name2 = "millennia", symbol = "ka", utype = "time", scale = 31557600000, default = "Gs", }, ["milliard year"] = { name1 = "milliard years", name2 = "milliard years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["million year"] = { name1 = "million years", name2 = "million years", symbol = "Ma", utype = "time", scale = 31557600000000, default = "Ts", link = "Annum", }, ["min"] = { name1 = "minute", symbol = "min", utype = "time", scale = 60, default = "s", }, ["month"] = { symbol = "month", usename = 1, utype = "time", scale = 2629800, default = "Ms", }, ["months"] = { name1 = "month", symbol = "mo", utype = "time", scale = 2629800, default = "year", }, ["s"] = { _name1 = "second", _symbol = "s", utype = "time", scale = 1, prefixes = 1, default = "v < 7200 ! min ! h", link = "Second", }, ["short billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["short trillion year"] = { name1 = "trillion years", name2 = "trillion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["thousand million year"] = { name1 = "thousand million years", name2 = "thousand million years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["wk"] = { symbol = "week", usename = 1, utype = "time", scale = 604800, default = "Ms", }, ["year"] = { name1 = "year", symbol = "a", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["years"] = { name1 = "year", symbol = "yr", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["byr"] = { target = "short billion year", }, ["day"] = { target = "d", }, ["days"] = { target = "d", }, ["dog yr"] = { target = "dog year", }, ["Gyr"] = { target = "thousand million year", }, ["hour"] = { target = "h", }, ["hours"] = { target = "h", }, ["kMyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kyr"] = { target = "millennium", }, ["long byr"] = { target = "long billion year", }, ["minute"] = { target = "min", }, ["minutes"] = { target = "min", }, ["mth"] = { target = "month", }, ["Myr"] = { target = "million year", }, ["myr"] = { target = "million year", }, ["sec"] = { target = "s", }, ["second"] = { target = "s", }, ["seconds"] = { target = "s", }, ["tmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["tryr"] = { target = "short trillion year", }, ["tyr"] = { target = "millennium", }, ["week"] = { target = "wk", }, ["weeks"] = { target = "wk", }, ["yr"] = { target = "year", }, ["kg.m"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgf.m"] = { name1 = "kilogram force-metre", name1_us = "kilogram force-meter", symbol = "kgf⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgm"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kpm"] = { name1 = "kilopond metre", name1_us = "kilopond meter", symbol = "kp⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["lb-fft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.ft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.in"] = { name1 = "pound force-inch", symbol = "lb⋅in", utype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mN.m", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbfft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lbf⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbft"] = { name1 = "pound-foot", name2 = "pound-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["m.kg-f"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kg<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["m.kgf"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kgf", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["mN.m"] = { name1 = "millinewton-metre", name1_us = "millinewton-meter", symbol = "mN⋅m", utype = "torque", scale = 0.001, default = "lb.in", link = "Newton-metre", }, ["Nm"] = { _name1 = "newton-metre", _name1_us= "newton-meter", _symbol = "N⋅m", utype = "torque", alttype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "lbfft", link = "Newton-metre", }, ["kN/m"] = { per = { "kN", "-m-stiff" }, utype = "torque", default = "lbf/in", }, ["lbf/in"] = { per = { "lbf", "-in-stiff" }, utype = "torque", default = "kN/m", }, ["lb-f.ft"] = { target = "lb-fft", }, ["lbf.ft"] = { target = "lbfft", }, ["lbf·ft"] = { target = "lbfft", }, ["lb·ft"] = { target = "lb.ft", }, ["mkg-f"] = { target = "m.kg-f", }, ["mkgf"] = { target = "m.kgf", }, ["N.m"] = { target = "Nm", }, ["N·m"] = { target = "Nm", }, ["ton-mile"] = { symbol = "ton-mile", usename = 1, utype = "transportation", scale = 1.4599723182105602, default = "tkm", }, ["tkm"] = { name1 = "tonne-kilometre", name1_us = "tonne-kilometer", symbol = "tkm", utype = "transportation", scale = 1, default = "ton-mile", }, ["-12USoz(mL)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USoz(ml)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "ml", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USozserve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["acre-foot"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-foot", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["acre-ft"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-feet", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["AUtbsp"] = { name1 = "Australian tablespoon", symbol = "AU&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 0.000020, default = "ml", }, ["Bcuft"] = { name1 = "billion cubic foot", name2 = "billion cubic feet", symbol = "billion cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "Gl", link = "Cubic foot", }, ["bdft"] = { name1 = "board foot", name2 = "board feet", symbol = "bd&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board feet"] = { name2 = "board feet", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board foot"] = { name2 = "board foot", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["cc"] = { name1 = "cubic centimetre", name1_us = "cubic centimeter", symbol = "cc", utype = "volume", scale = 0.000001, default = "cuin", }, ["CID"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cc", link = "Cubic inch#Engine displacement", }, ["cord"] = { symbol = "cord", utype = "volume", scale = 3.624556363776, default = "m3", link = "Cord (unit)", }, ["cufoot"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic foot", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuft"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic feet", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuin"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cm3", }, ["cumi"] = { name1 = "cubic mile", symbol = "cu&nbsp;mi", utype = "volume", scale = 4168181825.440579584, default = "km3", }, ["cuyd"] = { name1 = "cubic yard", symbol = "cu&nbsp;yd", utype = "volume", scale = 0.764554857984, default = "m3", }, ["firkin"] = { symbol = "firkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.04091481, default = "L impgal USgal", link = "Firkin (unit)", }, ["foot3"] = { target = "cufoot", }, ["Goilbbl"] = { name1 = "billion barrels", name2 = "billion barrels", symbol = "Gbbl", utype = "volume", scale = 158987294.928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["gr water"] = { name1 = "grains water", name2 = "grains water", symbol = "gr H<sub>2</sub>O", utype = "volume", scale = 0.00000006479891, default = "cm3", link = "Grain (unit)", }, ["grt"] = { name1 = "gross register ton", symbol = "grt", utype = "volume", scale = 2.8316846592, default = "m3", link = "Gross register tonnage", }, ["impbbl"] = { name1 = "imperial barrel", symbol = "imp&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.16365924, default = "L impgal USgal", link = "Barrel (unit)", }, ["impbsh"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "L impgal USdrygal", }, ["impbu"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "m3", }, ["impgal"] = { name1 = "imperial gallon", symbol = "imp&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00454609, default = "L USgal", }, ["impgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001420653125, default = "ml USoz", link = "Gill (unit)", }, ["impkenning"] = { name1 = "imperial kenning", symbol = "kenning", utype = "volume", scale = 0.01818436, default = "L USdrygal", link = "Kenning (unit)", }, ["impoz"] = { name1 = "imperial fluid ounce", symbol = "imp&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000284130625, default = "ml USoz", }, ["imppk"] = { name1 = "imperial peck", symbol = "pk", utype = "volume", scale = 0.00909218, default = "L USdrygal", link = "Peck", }, ["imppt"] = { name1 = "imperial pint", symbol = "imp&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.00056826125, default = "L", }, ["impqt"] = { name1 = "imperial quart", symbol = "imp&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.0011365225, default = "ml USoz", customary= 3, }, ["kilderkin"] = { symbol = "kilderkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.08182962, default = "L impgal USgal", }, ["koilbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "kbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["L"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "L", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "Litre", }, ["l"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "Litre", }, ["ll"] = { name1 = "litre", name1_us = "liter", symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, default = "impgal USgal", }, ["m3"] = { _name1 = "cubic metre", _name1_us= "cubic meter", _symbol = "m<sup>3</sup>", prefix_position= 7, utype = "volume", scale = 1, prefixes = 3, default = "cuft", link = "Cubic metre", }, ["Mbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MMoilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "MMbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["Moilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MTON"] = { name1 = "measurement ton", symbol = "MTON", utype = "volume", scale = 1.13267386368, default = "m3", }, ["MUSgal"] = { name1 = "million US gallons", name1_us = "million U.S. gallons", name2 = "million US gallons", name2_us = "million U.S. gallons", symbol = "million US&nbsp;gal", sym_us = "million U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 3785.411784, default = "Ml", link = "US gallon", }, ["oilbbl"] = { name1 = "barrel", symbol = "bbl", utype = "volume", scale = 0.158987294928, default = "m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["stere"] = { symbol = "stere", usename = 1, utype = "volume", scale = 1, default = "cuft", }, ["tmcft"] = { name2 = "tmcft", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", }, ["Tmcft"] = { name1 = "thousand million cubic feet", name2 = "thousand million cubic feet", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", link = "Tmcft", }, ["Toilbbl"] = { name1 = "trillion barrels", name2 = "trillion barrels", symbol = "Tbbl", utype = "volume", scale = 158987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["USbbl"] = { name1 = "US barrel", name1_us = "U.S. barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.119240471196, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbeerbbl"] = { name1 = "US beer barrel", name1_us = "U.S. beer barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.117347765304, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbsh"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bsh", sym_us = "U.S.&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USbu"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bu", sym_us = "U.S.&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USdrybbl"] = { name1 = "US dry barrel", name1_us = "U.S. dry barrel", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.11562819898508, default = "m3", link = "Barrel (unit)", }, ["USdrygal"] = { name1 = "US dry gallon", name1_us = "U.S. dry gallon", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00440488377086, default = "L", link = "Gallon", }, ["USdrypt"] = { name1 = "US dry pint", name1_us = "U.S. dry pint", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.0005506104713575, default = "ml", link = "Pint", }, ["USdryqt"] = { name1 = "US dry quart", name1_us = "U.S. dry quart", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.001101220942715, default = "ml", link = "Quart", }, ["USflgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US fl gal", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", link = "Gallon", }, ["USgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", }, ["USgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001182941183, default = "ml impoz", link = "Gill (unit)", }, ["USkenning"] = { name1 = "US kenning", name1_us = "U.S. kenning", symbol = "US&nbsp;kenning", sym_us = "U.S.&nbsp;kenning", utype = "volume", scale = 0.01761953508344, default = "L impgal", link = "Kenning (unit)", }, ["USmin"] = { name1 = "US minim", name1_us = "U.S. minim", symbol = "US&nbsp;min", sym_us = "U.S.&nbsp;min", utype = "volume", scale = 0.000000061611519921875, default = "ml", link = "Minim (unit)", }, ["USoz"] = { name1 = "US fluid ounce", name1_us = "U.S. fluid ounce", symbol = "US&nbsp;fl&nbsp;oz", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000295735295625, default = "ml", }, ["USpk"] = { name1 = "US peck", name1_us = "U.S. peck", symbol = "US&nbsp;pk", sym_us = "U.S.&nbsp;pk", utype = "volume", scale = 0.00880976754172, default = "L impgal", link = "Peck", }, ["USpt"] = { name1 = "US pint", name1_us = "U.S. pint", symbol = "US&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.000473176473, default = "L imppt", link = "Pint", }, ["USqt"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml", link = "Quart", customary= 1, }, ["USquart"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml impoz", link = "Quart", }, ["UStbsp"] = { name1 = "US tablespoon", name1_us = "U.S. tablespoon", symbol = "US&nbsp;tbsp", sym_us = "U.S.&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 1.4786764781250001e-5, default = "ml", }, ["winecase"] = { symbol = "case", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.009, default = "L", link = "Case (goods)", }, ["*U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, customary= 2, }, ["*U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, customary= 2, }, ["+USdrygal"] = { target = "USdrygal", customary= 1, }, ["+usfloz"] = { target = "USoz", link = "Fluid ounce", customary= 1, }, ["+USgal"] = { target = "USgal", customary= 1, }, ["+USoz"] = { target = "USoz", customary= 1, }, ["@impgal"] = { target = "impgal", link = "Gallon", customary= 3, }, ["acre feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre-feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre.foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre.ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre·ft"] = { target = "acre-ft", }, ["bushels"] = { target = "USbsh", }, ["cid"] = { target = "CID", }, ["ft3"] = { target = "cuft", symbol = "ft<sup>3</sup>", }, ["gal"] = { target = "USgal", }, ["gallon"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallon%})", }, ["gallons"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallons%})", }, ["Gcuft"] = { target = "e9cuft", }, ["impfloz"] = { target = "impoz", }, ["Impgal"] = { target = "impgal", }, ["in3"] = { target = "cuin", symbol = "in<sup>3</sup>", }, ["hm³"] = { target = "hm3", }, ["kcuft"] = { target = "e3cuft", }, ["kcum"] = { target = "e3m3", }, ["km³"] = { target = "km3", }, ["liter"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["liters"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["litre"] = { target = "L", }, ["litres"] = { target = "L", }, ["Mcuft"] = { target = "e6cuft", }, ["Mcum"] = { target = "e6m3", }, ["Mft3"] = { target = "e6cuft", }, ["mi3"] = { target = "cumi", symbol = "mi<sup>3</sup>", }, ["m³"] = { target = "m3", }, ["Pcuft"] = { target = "e15cuft", }, ["pt"] = { shouldbe = "Use %{USpt%} for US pints or %{imppt%} for imperial pints (not %{pt%})", }, ["qt"] = { shouldbe = "Use %{USqt%} for US quarts or %{impqt%} for imperial quarts (not %{qt%})", }, ["Tcuft"] = { target = "e12cuft", }, ["Tft3"] = { target = "e12cuft", }, ["U.S.bbl"] = { target = "USbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.beerbbl"] = { target = "USbeerbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.bsh"] = { target = "USbsh", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.bu"] = { target = "USbu", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.drybbl"] = { target = "USdrybbl", sp_us = true, }, ["U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, }, ["U.S.drypt"] = { target = "USdrypt", sp_us = true, }, ["U.S.dryqt"] = { target = "USdryqt", sp_us = true, }, ["U.S.flgal"] = { target = "USflgal", sp_us = true, }, ["U.S.floz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["u.s.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["U.S.gi"] = { target = "USgi", sp_us = true, }, ["U.S.kenning"] = { target = "USkenning", sp_us = true, }, ["U.S.oz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.pk"] = { target = "USpk", sp_us = true, }, ["U.S.pt"] = { target = "USpt", sp_us = true, }, ["U.S.qt"] = { target = "USqt", sp_us = true, default = "L impqt", customary= 2, }, ["usbbl"] = { target = "USbbl", }, ["usbeerbbl"] = { target = "USbeerbbl", }, ["usbsh"] = { target = "USbsh", }, ["usbu"] = { target = "USbu", }, ["usdrybbl"] = { target = "USdrybbl", }, ["usdrygal"] = { target = "USdrygal", }, ["usdrypt"] = { target = "USdrypt", }, ["usdryqt"] = { target = "USdryqt", }, ["USfloz"] = { target = "USoz", }, ["usfloz"] = { target = "USoz", }, ["USGAL"] = { target = "USgal", }, ["usgal"] = { target = "USgal", }, ["usgi"] = { target = "USgi", }, ["uskenning"] = { target = "USkenning", }, ["usoz"] = { target = "USoz", }, ["uspk"] = { target = "USpk", }, ["uspt"] = { target = "USpt", }, ["usqt"] = { target = "USqt", }, ["yd3"] = { target = "cuyd", symbol = "yd<sup>3</sup>", }, ["cuft/sqmi"] = { per = { "cuft", "sqmi" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["m3/ha"] = { name1 = "cubic metre per hectare", name1_us = "cubic meter per hectare", name2 = "cubic metres per hectare", name2_us = "cubic meters per hectare", symbol = "m<sup>3</sup>/ha", utype = "volume per unit area", scale = 0.0001, default = "USbu/acre", link = "Hectare", }, ["m3/km2"] = { per = { "m3", "km2" }, utype = "volume per unit area", default = "cuft/sqmi", }, ["U.S.gal/acre"] = { per = { "U.S.gal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["USbu/acre"] = { name2 = "US bushels per acre", symbol = "US bushel per acre", usename = 1, utype = "volume per unit area", scale = 8.7077638761350888e-6, default = "m3/ha", link = "Bushel", }, ["USgal/acre"] = { per = { "USgal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["cuyd/mi"] = { per = { "cuyd", "mi" }, utype = "volume per unit length", default = "m3/km", }, ["m3/km"] = { per = { "m3", "km" }, utype = "volume per unit length", default = "cuyd/mi", }, ["mich"] = { combination= { "ch", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michlk"] = { combination= { "chlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michainlk"] = { combination= { "chainlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["miyd"] = { combination= { "yd", "mi" }, multiple = { 1760 }, utype = "length", }, ["miydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd", "mi" }, multiple = { 12, 3, 1760 }, utype = "length", }, ["mift"] = { combination= { "ft", "mi" }, multiple = { 5280 }, utype = "length", }, ["ydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd" }, multiple = { 12, 3 }, utype = "length", }, ["ydft"] = { combination= { "ft", "yd" }, multiple = { 3 }, utype = "length", }, ["ftin"] = { combination= { "in", "ft" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["footin"] = { combination= { "in", "foot" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["handin"] = { combination= { "in", "hand" }, multiple = { 4 }, utype = "length", }, ["lboz"] = { combination= { "oz", "lb" }, multiple = { 16 }, utype = "mass", }, ["stlb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["stlboz"] = { combination= { "oz", "lb", "st" }, multiple = { 16, 14 }, utype = "mass", }, ["st and lb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["GN LTf"] = { combination= { "GN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["GN LTf STf"] = { combination= { "GN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf"] = { combination= { "GN", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf LTf"] = { combination= { "GN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf"] = { combination= { "kN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf STf"] = { combination= { "kN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf"] = { combination= { "kN", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf LTf"] = { combination= { "kN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["LTf STf"] = { combination= { "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN LTf"] = { combination= { "MN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["MN LTf STf"] = { combination= { "MN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf"] = { combination= { "MN", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf LTf"] = { combination= { "MN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["STf LTf"] = { combination= { "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["L/100 km mpgimp"] = { combination= { "L/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgimp"] = { combination= { "l/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgUS"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgus"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgus"] = { combination= { "l/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["mpgimp L/100 km"] = { combination= { "mpgimp", "L/100 km" }, utype = "fuel efficiency", }, ["LT ST t"] = { combination= { "lt", "-ST", "t" }, utype = "mass", }, ["LT t ST"] = { combination= { "lt", "t", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ST LT t"] = { combination= { "-ST", "lt", "t" }, utype = "mass", }, ["ST t LT"] = { combination= { "-ST", "t", "lt" }, utype = "mass", }, ["t LT ST"] = { combination= { "t", "lt", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ton"] = { combination= { "LT", "ST" }, utype = "mass", }, ["kPa kg/cm2"] = { combination= { "kPa", "kgf/cm2" }, utype = "pressure", }, ["kPa lb/in2"] = { combination= { "kPa", "-lb/in2" }, utype = "pressure", }, ["floz"] = { combination= { "impoz", "USoz" }, utype = "volume", }, } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local default_exceptions = { -- Prefixed units with a default different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (unitcode for engineering notation). ["cm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["dm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["e3acre"] = "km2", ["e3m2"] = "e6sqft", ["e6acre"] = "km2", ["e6ha"] = "e6acre", ["e6km2"] = "e6sqmi", ["e6m2"] = "e6sqft", ["e6sqft"] = "v * 9.290304 < 100 ! e3 ! e6 ! m2", ["e6sqmi"] = "e6km2", ["hm<sup>2</sup>"] = "acre", ["km<sup>2</sup>"] = "sqmi", ["mm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["aJ"] = "eV", ["e3BTU"] = "MJ", ["e6BTU"] = "GJ", ["EJ"] = "kWh", ["eV"] = "aJ", ["feV"] = "yJ", ["fJ"] = "keV", ["GeV"] = "nJ", ["GJ"] = "kWh", ["keV"] = "fJ", ["MeV"] = "pJ", ["meV"] = "zJ", ["MJ"] = "kWh", ["neV"] = "yJ", ["PeV"] = "mJ", ["peV"] = "yJ", ["PJ"] = "kWh", ["pJ"] = "MeV", ["TeV"] = "μJ", ["TJ"] = "kWh", ["YJ"] = "kWh", ["yJ"] = "μeV", ["ZJ"] = "kWh", ["zJ"] = "meV", ["μeV"] = "yJ", ["e12cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/a", ["e12cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/d", ["e12m3/a"] = "Tcuft/a", ["e12m3/d"] = "Tcuft/d", ["e3cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/a", ["e3cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/d", ["e3cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/s", ["e3m3/a"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/a", ["e3m3/d"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/d", ["e3m3/s"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/s", ["e3USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! ! e3 ! m3/a", ["e6cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e6cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/d", ["e6cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/s", ["e6m3/a"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/a", ["e6m3/d"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/d", ["e6m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e6 ! e9 ! cuft/s", ["e6USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e9cuft/a"] = "m3/a", ["e9cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3/d", ["e9m3/a"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/a", ["e9m3/d"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/d", ["e9m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e9 ! e12 ! cuft/s", ["e9USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/a", ["e9USgal/s"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/s", ["nN"] = "gr-f", ["μN"] = "gr-f", ["mN"] = "oz-f", ["am"] = "in", ["cm"] = "in", ["dam"] = "ft", ["dm"] = "in", ["e12km"] = "e12mi", ["e12mi"] = "e12km", ["e3AU"] = "ly", ["e3km"] = "e3mi", ["e3mi"] = "e3km", ["e6km"] = "e6mi", ["e6mi"] = "e6km", ["e9km"] = "AU", ["e9mi"] = "e9km", ["Em"] = "mi", ["fm"] = "in", ["Gm"] = "mi", ["hm"] = "ft", ["km"] = "mi", ["mm"] = "in", ["Mm"] = "mi", ["nm"] = "in", ["Pm"] = "mi", ["pm"] = "in", ["Tm"] = "mi", ["Ym"] = "mi", ["ym"] = "in", ["Zm"] = "mi", ["zm"] = "in", ["μm"] = "in", ["e12lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! Mt ! Gt", ["e3lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kg ! t", ["e3ozt"] = "v * 0.311034768 < 10 ! kg ! t", ["e3t"] = "LT ST", ["e6carat"] = "t", ["e6lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! t ! kilotonne", ["e6ozt"] = "lb kg", ["e6ST"] = "Mt", ["e6t"] = "LT ST", ["e9lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kilotonne ! Mt", ["e9t"] = "LT ST", ["Gg"] = "lb", ["kg"] = "lb", ["mg"] = "gr", ["Mg"] = "LT ST", ["ng"] = "gr", ["μg"] = "gr", ["mBq"] = "fCi", ["kBq"] = "nCi", ["MBq"] = "μCi", ["GBq"] = "mCi", ["TBq"] = "Ci", ["PBq"] = "kCi", ["EBq"] = "kCi", ["fCi"] = "mBq", ["pCi"] = "Bq", ["nCi"] = "Bq", ["μCi"] = "kBq", ["mCi"] = "MBq", ["kCi"] = "TBq", ["MCi"] = "PBq", ["ns"] = "μs", ["μs"] = "ms", ["ms"] = "s", ["ks"] = "h", ["Ms"] = "week", ["Gs"] = "decade", ["Ts"] = "millennium", ["Ps"] = "million year", ["Es"] = "thousand million year", ["MK"] = "keVT", ["cL"] = "impoz usoz", ["cl"] = "impoz usoz", ["cm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dL"] = "impoz usoz", ["dl"] = "impoz usoz", ["mm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["e12cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3", ["e12impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12m3"] = "v < 28.316846592 ! T ! P ! cuft", ["e12U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e15cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e12 ! e15 ! m3", ["e15m3"] = "Pcuft", ["e3bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e3cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3", ["e3impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3m3"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft", ["e3U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e6bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuyd"] = "v * 7.64554857984 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6L"] = "USgal", ["e6m3"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft", ["e6U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e9bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9m3"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft", ["e9U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["GL"] = "cuft", ["Gl"] = "cuft", ["kL"] = "cuft", ["kl"] = "cuft", ["km<sup>3</sup>"] = "cumi", ["mL"] = "impoz usoz", ["ml"] = "impoz usoz", ["Ml"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["ML"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["TL"] = "cumi", ["Tl"] = "cumi", ["μL"] = "cuin", ["μl"] = "cuin", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local link_exceptions = { -- Prefixed units with a linked article different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (not unitcode). ["mm<sup>2</sup>"] = "Square millimetre", ["cm<sup>2</sup>"] = "Square centimetre", ["dm<sup>2</sup>"] = "Square decimetre", ["km<sup>2</sup>"] = "Square kilometre", ["kJ"] = "Kilojoule", ["MJ"] = "Megajoule", ["GJ"] = "Gigajoule", ["TJ"] = "Terajoule", ["fm"] = "Femtometre", ["pm"] = "Picometre", ["nm"] = "Nanometre", ["μm"] = "Micrometre", ["mm"] = "Millimetre", ["cm"] = "Centimetre", ["dm"] = "Decimetre", ["dam"] = "Decametre", ["hm"] = "Hectometre", ["km"] = "Kilometre", ["Mm"] = "Megametre", ["Gm"] = "Gigametre", ["Tm"] = "Terametre", ["Pm"] = "Petametre", ["Em"] = "Exametre", ["Zm"] = "Zettametre", ["Ym"] = "Yottametre", ["μg"] = "Microgram", ["mg"] = "Milligram", ["kg"] = "Kilogram", ["Mg"] = "Tonne", ["yW"] = "Yoctowatt", ["zW"] = "Zeptowatt", ["aW"] = "Attowatt", ["fW"] = "Femtowatt", ["pW"] = "Picowatt", ["nW"] = "Nanowatt", ["μW"] = "Microwatt", ["mW"] = "Milliwatt", ["kW"] = "Kilowatt", ["MW"] = "Megawatt", ["GW"] = "Gigawatt", ["TW"] = "Terawatt", ["PW"] = "Petawatt", ["EW"] = "Exawatt", ["ZW"] = "Zettawatt", ["YW"] = "Yottawatt", ["as"] = "Attosecond", ["fs"] = "Femtosecond", ["ps"] = "Picosecond", ["ns"] = "Nanosecond", ["μs"] = "Microsecond", ["ms"] = "Millisecond", ["ks"] = "Kilosecond", ["Ms"] = "Megasecond", ["Gs"] = "Gigasecond", ["Ts"] = "Terasecond", ["Ps"] = "Petasecond", ["Es"] = "Exasecond", ["Zs"] = "Zettasecond", ["Ys"] = "Yottasecond", ["mm<sup>3</sup>"] = "Cubic millimetre", ["cm<sup>3</sup>"] = "Cubic centimetre", ["dm<sup>3</sup>"] = "Cubic decimetre", ["dam<sup>3</sup>"] = "Cubic decametre", ["km<sup>3</sup>"] = "Cubic kilometre", ["μL"] = "Microlitre", ["μl"] = "Microlitre", ["mL"] = "Millilitre", ["ml"] = "Millilitre", ["cL"] = "Centilitre", ["cl"] = "Centilitre", ["dL"] = "Decilitre", ["dl"] = "Decilitre", ["daL"] = "Decalitre", ["dal"] = "Decalitre", ["hL"] = "Hectolitre", ["hl"] = "Hectolitre", ["kL"] = "Kilolitre", ["kl"] = "Kilolitre", ["ML"] = "Megalitre", ["Ml"] = "Megalitre", ["GL"] = "Gigalitre", ["Gl"] = "Gigalitre", ["TL"] = "Teralitre", ["Tl"] = "Teralitre", ["PL"] = "Petalitre", ["Pl"] = "Petalitre", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local per_unit_fixups = { -- Automatically created per units of form "x/y" may have their unit type -- changed, for example, "length/time" is changed to "speed". -- Other adjustments can also be specified. ["/area"] = "per unit area", ["/volume"] = "per unit volume", ["area/area"] = "area per unit area", ["energy/length"] = "energy per unit length", ["energy/mass"] = "energy per unit mass", ["energy/time"] = { utype = "power", link = "Power (physics)" }, ["energy/volume"] = "energy per unit volume", ["force/area"] = { utype = "pressure", link = "Pressure" }, ["length/length"] = { utype = "gradient", link = "Grade (slope)" }, ["length/time"] = { utype = "speed", link = "Speed" }, ["length/time/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["mass/area"] = { utype = "pressure", multiplier = 9.80665 }, ["mass/length"] = "linear density", ["mass/mass"] = "concentration", ["mass/power"] = "mass per unit power", ["mass/time"] = "mass per unit time", ["mass/volume"] = { utype = "density", link = "Density" }, ["power/mass"] = "power per unit mass", ["power/volume"] = { link = "Power density" }, ["pressure/length"] = "fracture gradient", ["speed/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["volume/area"] = "volume per unit area", ["volume/length"] = "volume per unit length", ["volume/time"] = "flow", } all_units["km2"] = { name1 = "چورس ڪلوميٽر", name2 = "چورس ڪلوميٽر", symbol = "چورس ڪلوميٽر", utype = "area", scale = 1000000, default = "sqmi", link = "چورس ڪلوميٽر", } all_units["km"] = all_units["km"] or {} all_units["km"].name1 = "ڪلوميٽر" all_units["km"].name2 = "ڪلوميٽر" all_units["km"].symbol = "ڪلوميٽر" all_units["km"].link = "ڪلوميٽر" return { all_units = all_units, default_exceptions = default_exceptions, link_exceptions = link_exceptions, per_unit_fixups = per_unit_fixups, } qbano9arv5q697uhhqfsfc2j7wgjx1q 381057 381056 2026-05-27T23:18:55Z Intisar Ali 8681 381057 Scribunto text/plain -- Conversion data used by [[Module:Convert]] which uses mw.loadData() for -- read-only access to this module so that it is loaded only once per page. -- See [[:en:Template:Convert/Transwiki guide]] if copying to another wiki. -- -- These data tables follow: -- all_units all properties for a unit, including default output -- default_exceptions exceptions for default output ('kg' and 'g' have different defaults) -- link_exceptions exceptions for links ('kg' and 'g' have different links) -- -- These tables are generated by a script which reads the wikitext of a page that -- documents the required properties of each unit; see [[:en:Module:Convert/doc]]. --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local all_units = { ["Gy"] = { _name1 = "gray", _symbol = "Gy", utype = "absorbed radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rad", link = "Gray (unit)", }, ["rad"] = { _name1 = "rad", _symbol = "rad", utype = "absorbed radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Gy", link = "Rad (unit)", }, ["cm/s2"] = { name1 = "centimetre per second squared", name1_us = "centimeter per second squared", name2 = "centimetres per second squared", name2_us = "centimeters per second squared", symbol = "cm/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.01, default = "ft/s2", link = "Gal (unit)", }, ["ft/s2"] = { name1 = "foot per second squared", name2 = "feet per second squared", symbol = "ft/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 0.3048, default = "m/s2", }, ["g0"] = { name1 = "standard gravity", name2 = "standard gravities", symbol = "''g''<sub>0</sub>", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", }, ["g-force"] = { name2 = "''g''", symbol = "''g''", utype = "acceleration", scale = 9.80665, default = "m/s2", link = "g-force", }, ["km/hs"] = { name1 = "kilometre per hour per second", name1_us = "kilometer per hour per second", name2 = "kilometres per hour per second", name2_us = "kilometers per hour per second", symbol = "km/(h⋅s)", utype = "acceleration", scale = 0.27777777777777779, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["km/s2"] = { name1 = "kilometre per second squared", name1_us = "kilometer per second squared", name2 = "kilometres per second squared", name2_us = "kilometers per second squared", symbol = "km/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1000, default = "mph/s", link = "Acceleration", }, ["m/s2"] = { name1 = "metre per second squared", name1_us = "meter per second squared", name2 = "metres per second squared", name2_us = "meters per second squared", symbol = "m/s<sup>2</sup>", utype = "acceleration", scale = 1, default = "ft/s2", }, ["mph/s"] = { name1 = "mile per hour per second", name2 = "miles per hour per second", symbol = "mph/s", utype = "acceleration", scale = 0.44704, default = "km/hs", link = "Acceleration", }, ["km/h/s"] = { target = "km/hs", }, ["standard gravity"] = { target = "g0", }, ["1000sqft"] = { name1 = "ھزار چورس فٽ", name2 = "ھزار چورس فٽ", symbol = "1000&nbsp;چ&nbsp;ف", utype = "area", scale = 92.90304, default = "m2", link = "چورس فٽ", }, ["a"] = { _name1 = "are", _symbol = "a", utype = "area", scale = 100, prefixes = 1, default = "sqft", link = "Hectare#Are", }, ["acre"] = { symbol = "ايڪڙ", usename = 1, utype = "area", scale = 4046.8564224, default = "ha", subdivs = { ["rood"] = { 4, default = "ha" }, ["sqperch"] = { 160, default = "ha" } }, }, ["acre-sing"] = { target = "acre", }, ["arpent"] = { symbol = "arpent", usename = 1, utype = "area", scale = 3418.89, default = "ha", }, ["cda"] = { name1 = "cuerda", symbol = "cda", utype = "area", scale = 3930.395625, default = "ha acre", }, ["daa"] = { name1 = "ڊيڪر", symbol = "daa", utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunam"] = { symbol = "dunam", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", }, ["dunum"] = { symbol = "dunum", usename = 1, utype = "area", scale = 1000, default = "km2 sqmi", link = "Dunam", }, ["ha"] = { name1 = "ھيڪٽر", symbol = "ha", utype = "area", scale = 10000, default = "ايڪڙ", }, ["hectare"] = { name1 = "ھيڪٽر", symbol = "ha", usename = 1, utype = "area", scale = 10000, default = "ايڪڙ", }, ["Irish acre"] = { name1 = "آئرش ايڪڙ", symbol = "آئرش&nbsp;ايڪڙ", utype = "area", scale = 6555.2385024, default = "ha", link = "ايڪڙ (آئرش)", }, ["m2"] = { _name1 = "چورس ميٽر", _name1_us= "چورس ميٽر", _symbol = "م<sup>2</sup>", prefix_position= 8, utype = "area", scale = 1, prefixes = 2, default = "sqft", link = "چورس ميٽر", }, ["pondemaat"] = { name1 = "pondemaat", name2 = "pondemaat", symbol = "pond", utype = "area", scale = 3674.363358816, default = "m2", link = ":nl:pondemaat", }, ["pyeong"] = { name2 = "pyeong", symbol = "pyeong", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", }, ["rai"] = { name2 = "rai", symbol = "rai", utype = "area", scale = 1600, default = "m2", link = "Rai (unit)", }, ["rood"] = { symbol = "rood", usename = 1, utype = "area", scale = 1011.7141056, default = "sqft m2", subdivs = { ["sqperch"] = { 40, default = "m2" } }, link = "Rood (unit)", }, ["sqfoot"] = { name1 = "چورس فٽ", name2 = "چورس فٽ", symbol = "چ&nbsp;ف", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqft"] = { name1 = "چورس فٽ", name2 = "چورس فٽ", symbol = "چ&nbsp;ف", utype = "area", scale = 0.09290304, default = "m2", }, ["sqin"] = { name1 = "چورس انچ", name2 = "چورس انچ", symbol = "sq&nbsp;انچ", utype = "area", scale = 0.00064516, default = "cm2", }, ["sqmi"] = { name1 = "چورس ميل", symbol = "چ&nbsp;ميل", utype = "area", scale = 2589988.110336, default = "km2", }, ["sqnmi"] = { name1 = "square nautical mile", symbol = "sq&nbsp;nmi", utype = "area", scale = 3429904, default = "km2 sqmi", link = "Nautical mile", }, ["sqperch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "area", scale = 25.29285264, default = "m2", link = "Rod (unit)#Area and volume", }, ["sqverst"] = { symbol = "square verst", usename = 1, utype = "area", scale = 1138062.24, default = "km2 sqmi", link = "Verst", }, ["sqyd"] = { name1 = "چورس گز", symbol = "چ&nbsp;گز", utype = "area", scale = 0.83612736, default = "m2", }, ["tsubo"] = { name2 = "tsubo", symbol = "tsubo", usename = 1, utype = "area", scale = 3.3057851239669422, default = "m2", link = "Japanese units of measurement#Area", }, ["acres"] = { target = "acre", }, ["are"] = { target = "a", }, ["decare"] = { target = "daa", }, ["foot2"] = { target = "sqfoot", }, ["ft2"] = { target = "sqft", symbol = "ft<sup>2</sup>", }, ["in2"] = { target = "sqin", symbol = "in<sup>2</sup>", }, ["km²"] = { target = "km2", }, ["mi2"] = { target = "sqmi", symbol = "mi<sup>2</sup>", }, ["million acre"] = { target = "e6acre", }, ["million acres"] = { target = "e6acre", }, ["million hectares"] = { target = "e6ha", }, ["m²"] = { target = "m2", }, ["nmi2"] = { target = "sqnmi", }, ["pond"] = { target = "pondemaat", }, ["sq arp"] = { target = "arpent", }, ["sqkm"] = { target = "km2", }, ["sqm"] = { target = "m2", }, ["square verst"] = { target = "sqverst", }, ["verst2"] = { target = "sqverst", }, ["yd2"] = { target = "sqyd", symbol = "yd<sup>2</sup>", }, ["m2/ha"] = { name1 = "square metre per hectare", name1_us = "square meter per hectare", name2 = "square metres per hectare", name2_us = "square meters per hectare", symbol = "m<sup>2</sup>/ha", utype = "area per unit area", scale = 0.0001, default = "sqft/acre", link = "Basal area", }, ["sqft/acre"] = { name1 = "square foot per acre", name2 = "square feet per acre", symbol = "sq&nbsp;ft/acre", utype = "area per unit area", scale = 2.295684113865932e-5, default = "m2/ha", link = "Basal area", }, ["cent"] = { name1 = "cent", symbol = "¢", utype = "cent", scale = 1, default = "cent", link = "Cent (currency)", }, ["¢"] = { target = "cent", }, ["A.h"] = { name1 = "ampere hour", symbol = "A⋅h", utype = "charge", scale = 3600, default = "coulomb", }, ["coulomb"] = { _name1 = "coulomb", _symbol = "C", utype = "charge", scale = 1, pre5fixes = 1, default = "e", link = "Coulomb", }, ["e"] = { name1 = "elementary charge", symbol = "''e''", utype = "charge", scale = 1.602176634e-19, default = "coulomb", }, ["g-mol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "g&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["gmol"] = { name1 = "gram-mole", symbol = "gmol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kmol"] = { name1 = "kilomole", symbol = "kmol", utype = "chemical amount", scale = 1000, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lb&#8209;mol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["lbmol"] = { name1 = "pound-mole", symbol = "lbmol", utype = "chemical amount", scale = 453.59237, default = "mol", }, ["mol"] = { name1 = "mole", symbol = "mol", utype = "chemical amount", scale = 1, default = "lbmol", link = "Mole (unit)", }, ["kgCO2/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/L", utype = "co2 per unit volume", scale = 1000, default = "lbCO2/USgal", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lbCO2/US&nbsp;gal", utype = "co2 per unit volume", scale = 119.82642731689663, default = "kgCO2/L", link = "Exhaust gas", }, ["oz/lb"] = { per = { "oz", "lb" }, utype = "concentration", default = "mg/kg", }, ["mg/kg"] = { per = { "mg", "kg" }, utype = "concentration", default = "oz/lb", }, ["g/dm3"] = { name1 = "gram per cubic decimetre", name1_us = "gram per cubic decimeter", name2 = "grams per cubic decimetre", name2_us = "grams per cubic decimeter", symbol = "g/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["g/L"] = { name1 = "gram per litre", name1_us = "gram per liter", name2 = "grams per litre", name2_us = "grams per liter", symbol = "g/L", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/mL"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/mL", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["g/ml"] = { name1 = "gram per millilitre", name1_us = "gram per milliliter", name2 = "grams per millilitre", name2_us = "grams per milliliter", symbol = "g/ml", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["kg/dm3"] = { name1 = "kilogram per cubic decimetre", name1_us = "kilogram per cubic decimeter", name2 = "kilograms per cubic decimetre", name2_us = "kilograms per cubic decimeter", symbol = "kg/dm<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/cuft", link = "Density", }, ["kg/L"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/L", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/l"] = { name1 = "kilogram per litre", name1_us = "kilogram per liter", name2 = "kilograms per litre", name2_us = "kilograms per liter", symbol = "kg/l", utype = "density", scale = 1000, default = "lb/USgal", link = "Density", }, ["kg/m3"] = { name1 = "kilogram per cubic metre", name1_us = "kilogram per cubic meter", name2 = "kilograms per cubic metre", name2_us = "kilograms per cubic meter", symbol = "kg/m<sup>3</sup>", utype = "density", scale = 1, default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["lb/cuft"] = { name1 = "pound per cubic foot", name2 = "pounds per cubic foot", symbol = "lb/cu&nbsp;ft", utype = "density", scale = 16.018463373960142, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuin"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/cuyd"] = { name1 = "pound per cubic yard", name2 = "pounds per cubic yard", symbol = "lb/cu&nbsp;yd", utype = "density", scale = 0.5932764212577829, default = "kg/m3", link = "Density", }, ["lb/impgal"] = { name1 = "pound per imperial gallon", name2 = "pounds per imperial gallon", symbol = "lb/imp&nbsp;gal", utype = "density", scale = 99.776372663101697, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/in3"] = { name1 = "pound per cubic inch", name2 = "pounds per cubic inch", symbol = "lb/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["lb/U.S.gal"] = { name1 = "pound per U.S. gallon", name2 = "pounds per U.S. gallon", symbol = "lb/U.S.&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lb/USbu"] = { name1 = "pound per US bushel", name2 = "pounds per US bushel", symbol = "lb/US&nbsp;bu", utype = "density", scale = 12.871859780974471, default = "kg/m3", link = "Bushel", }, ["lb/USgal"] = { name1 = "pound per US gallon", name2 = "pounds per US gallon", symbol = "lb/US&nbsp;gal", utype = "density", scale = 119.82642731689663, default = "kg/L", link = "Density", }, ["lbm/cuin"] = { name1 = "pound mass per cubic inch", name2 = "pounds mass per cubic inch", symbol = "lbm/cu&thinsp;in", utype = "density", scale = 27679.904710203122, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["mg/L"] = { name1 = "milligram per litre", name1_us = "milligram per liter", name2 = "milligrams per litre", name2_us = "milligrams per liter", symbol = "mg/L", utype = "density", scale = 0.001, default = "lb/cuin", link = "Density", }, ["oz/cuin"] = { name1 = "ounce per cubic inch", name2 = "ounces per cubic inch", symbol = "oz/cu&nbsp;in", utype = "density", scale = 1729.9940443876951, default = "g/cm3", link = "Density", }, ["g/cm3"] = { per = { "g", "cm3" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["g/m3"] = { per = { "g", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuyd", link = "Density", }, ["Mg/m3"] = { per = { "Mg", "m3" }, utype = "density", default = "lb/cuft", }, ["mg/l"] = { per = { "mg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["μg/dL"] = { per = { "μg", "dL" }, utype = "density", default = "lb/cuin", }, ["μg/l"] = { per = { "μg", "ll" }, utype = "density", default = "oz/cuin", }, ["lb/ft3"] = { target = "lb/cuft", }, ["lb/yd3"] = { target = "lb/cuyd", }, ["lbm/in3"] = { target = "lbm/cuin", }, ["mcg/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["oz/in3"] = { target = "oz/cuin", }, ["ug/dL"] = { target = "μg/dL", }, ["ug/l"] = { target = "μg/l", }, ["B.O.T.U."] = { name1 = "Board of Trade Unit", symbol = "B.O.T.U.", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["bboe"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "bboe", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BOE"] = { name1 = "barrel of oil equivalent", name2 = "barrels of oil equivalent", symbol = "BOE", utype = "energy", scale = 6117863200, default = "GJ", }, ["BTU"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "BTU", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["Btu"] = { name1 = "British thermal unit", symbol = "Btu", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", }, ["BTU-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "BTU<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-39F"] = { name1 = "British thermal unit (39°F)", name2 = "British thermal units (39°F)", symbol = "Btu<sub>39°F</sub>", utype = "energy", scale = 1059.67, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "BTU<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-59F"] = { name1 = "British thermal unit (59°F)", name2 = "British thermal units (59°F)", symbol = "Btu<sub>59°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.804, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "BTU<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-60F"] = { name1 = "British thermal unit (60°F)", name2 = "British thermal units (60°F)", symbol = "Btu<sub>60°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.68, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "BTU<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-63F"] = { name1 = "British thermal unit (63°F)", name2 = "British thermal units (63°F)", symbol = "Btu<sub>63°F</sub>", utype = "energy", scale = 1054.6, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-ISO"] = { name1 = "British thermal unit (ISO)", name2 = "British thermal units (ISO)", symbol = "BTU<sub>ISO</sub>", utype = "energy", scale = 1055.056, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-ISO"] = { target = "BTU-ISO", }, ["BTU-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "BTU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-IT"] = { name1 = "British thermal unit (IT)", name2 = "British thermal units (IT)", symbol = "Btu<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1055.05585262, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "BTU<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-mean"] = { name1 = "British thermal unit (mean)", name2 = "British thermal units (mean)", symbol = "Btu<sub>mean</sub>", utype = "energy", scale = 1055.87, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["BTU-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "BTU<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Btu-th"] = { name1 = "British thermal unit (thermochemical)", name2 = "British thermal units (thermochemical)", symbol = "Btu<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 1054.35026444, default = "kJ", link = "British thermal unit", }, ["Cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "Cal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", }, ["cal"] = { name1 = "calorie", symbol = "cal", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", }, ["Cal-15"] = { name1 = "Calorie (15°C)", name2 = "Calories (15°C)", symbol = "Cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-15"] = { name1 = "calorie (15°C)", name2 = "calories (15°C)", symbol = "cal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4.1858, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-IT"] = { name1 = "Calorie (International Steam Table)", name2 = "Calories (International Steam Table)", symbol = "Cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-IT"] = { name1 = "calorie (International Steam Table)", name2 = "calories (International Steam Table)", symbol = "cal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4.1868, default = "J", link = "Calorie", }, ["Cal-th"] = { name1 = "Calorie (thermochemical)", name2 = "Calories (thermochemical)", symbol = "Cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["cal-th"] = { name1 = "calorie (thermochemical)", name2 = "calories (thermochemical)", symbol = "cal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4.184, default = "J", link = "Calorie", }, ["CHU-IT"] = { name1 = "Celsius heat unit (International Table)", name2 = "Celsius heat units (International Table)", symbol = "CHU<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 1899.100534716, default = "kJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cufootnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic foot of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["cuftnaturalgas"] = { name1 = "cubic foot of natural gas", name2 = "cubic feet of natural gas", symbol = "cuftnaturalgas", usename = 1, utype = "energy", scale = 1055055.85262, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["Eh"] = { name1 = "Hartree", symbol = "''E''<sub>h</sub>", utype = "energy", scale = 4.35974417e-18, default = "eV", }, ["erg"] = { symbol = "erg", utype = "energy", scale = 0.0000001, default = "μJ", }, ["eV"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy", scale = 1.602176634e-19, prefixes = 1, default = "aJ", link = "Electronvolt", }, ["foe"] = { symbol = "foe", utype = "energy", scale = 1e44, default = "YJ", link = "Foe (unit)", }, ["ftlb"] = { name1 = "foot-pound", symbol = "ft⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlb-f"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftlbf"] = { name1 = "foot-pound force", name2 = "foot-pounds force", symbol = "ft⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "J", link = "Foot-pound (energy)", }, ["ftpdl"] = { name1 = "foot-poundal", symbol = "ft⋅pdl", utype = "energy", scale = 0.0421401100938048, default = "J", }, ["gTNT"] = { name2 = "grams of TNT", symbol = "gram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "TNT equivalent", }, ["Gtoe"] = { name1 = "gigatonne of oil equivalent", name2 = "gigatonnes of oil equivalent", symbol = "Gtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e19, default = "EJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["GtonTNT"] = { name2 = "gigatons of TNT", symbol = "gigaton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GtTNT"] = { name2 = "gigatonnes of TNT", symbol = "gigatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e18, default = "EJ", link = "TNT equivalent", }, ["GW.h"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["GWh"] = { name1 = "gigawatt-hour", symbol = "GWh", utype = "energy", scale = 3.6e12, default = "TJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["hph"] = { name1 = "horsepower-hour", symbol = "hp⋅h", utype = "energy", scale = 2684519.537696172792, default = "kWh", link = "Horsepower", }, ["inlb"] = { name1 = "inch-pound", symbol = "in⋅lb", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlb-f"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lb<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inlbf"] = { name1 = "inch-pound force", name2 = "inch-pounds force", symbol = "in⋅lbf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inoz-f"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅oz<sub>f</sub>", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["inozf"] = { name1 = "inch-ounce force", name2 = "inch-ounces force", symbol = "in⋅ozf", utype = "energy", alttype = "torque", scale = 0.00706155181422604375, default = "mJ", link = "Foot-pound (energy)", }, ["J"] = { _name1 = "joule", _symbol = "J", utype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "cal", link = "Joule", }, ["kBOE"] = { name1 = "kilo barrel of oil equivalent", name2 = "kilo barrels of oil equivalent", symbol = "kBOE", utype = "energy", scale = 6.1178632e12, default = "TJ", link = "Barrel of oil equivalent", }, ["kcal"] = { name1 = "kilocalorie", symbol = "kcal", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-15"] = { name1 = "kilocalorie (15°C)", name2 = "kilocalories (15°C)", symbol = "kcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-IT"] = { name1 = "kilocalorie (International Steam Table)", name2 = "kilocalories (International Steam Table)", symbol = "kcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186.8, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kcal-th"] = { name1 = "kilocalorie (thermochemical)", name2 = "kilocalories (thermochemical)", symbol = "kcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184, default = "kJ", link = "Calorie", }, ["kerg"] = { name1 = "kiloerg", symbol = "kerg", utype = "energy", scale = 0.0001, default = "mJ", link = "Erg", }, ["kgTNT"] = { name2 = "kilograms of TNT", symbol = "kilogram of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["kt(TNT)"] = { name1 = "kilotonne", name1_us = "kiloton", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktoe"] = { name1 = "kilotonne of oil equivalent", name2 = "kilotonnes of oil equivalent", symbol = "ktoe", utype = "energy", scale = 4.1868e13, default = "TJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["ktonTNT"] = { name1 = "kiloton of TNT", name2 = "kilotons of TNT", symbol = "kt", utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT"] = { name2 = "kilotonnes of TNT", symbol = "kilotonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e12, default = "TJ", link = "TNT equivalent", }, ["kW.h"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["kWh"] = { name1 = "kilowatt-hour", symbol = "kWh", utype = "energy", scale = 3600000, default = "MJ", }, ["Mcal"] = { name1 = "megacalorie", symbol = "Mcal", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal"] = { name1 = "millicalorie", symbol = "mcal", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-15"] = { name1 = "megacalorie (15°C)", name2 = "megacalories (15°C)", symbol = "Mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 4185800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-15"] = { name1 = "millicalorie (15°C)", name2 = "millicalories (15°C)", symbol = "mcal<sub>15</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041858, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-IT"] = { name1 = "megacalorie (International Steam Table)", name2 = "megacalories (International Steam Table)", symbol = "Mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-IT"] = { name1 = "millicalorie (International Steam Table)", name2 = "millicalories (International Steam Table)", symbol = "mcal<sub>IT</sub>", utype = "energy", scale = 0.0041868, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Mcal-th"] = { name1 = "megacalorie (thermochemical)", name2 = "megacalories (thermochemical)", symbol = "Mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "Calorie", }, ["mcal-th"] = { name1 = "millicalorie (thermochemical)", name2 = "millicalories (thermochemical)", symbol = "mcal<sub>th</sub>", utype = "energy", scale = 0.004184, default = "mJ", link = "Calorie", }, ["Merg"] = { name1 = "megaerg", symbol = "Merg", utype = "energy", scale = 0.1, default = "J", link = "Erg", }, ["merg"] = { name1 = "millierg", symbol = "merg", utype = "energy", scale = 0.0000000001, default = "μJ", link = "Erg", }, ["MMBtu"] = { name1 = "million British thermal units", name2 = "million British thermal units", symbol = "MMBtu", utype = "energy", scale = 1055055852.62, default = "GJ", link = "British thermal unit", }, ["Mt(TNT)"] = { name1 = "megatonne", name1_us = "megaton", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["Mtoe"] = { name1 = "megatonne of oil equivalent", name2 = "megatonnes of oil equivalent", symbol = "Mtoe", utype = "energy", scale = 4.1868e16, default = "PJ", link = "Tonne of oil equivalent", }, ["MtonTNT"] = { name1 = "megaton of TNT", name2 = "megatons of TNT", symbol = "Mt", utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtonTNT"] = { name2 = "millitons of TNT", symbol = "milliton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT"] = { name2 = "megatonnes of TNT", symbol = "megatonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e15, default = "PJ", link = "TNT equivalent", }, ["mtTNT"] = { name2 = "millitonnes of TNT", symbol = "millitonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000, default = "MJ", link = "TNT equivalent", }, ["MW.h"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MW⋅h", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mW.h"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["MWh"] = { name1 = "megawatt-hour", symbol = "MWh", utype = "energy", scale = 3600000000, default = "GJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["mWh"] = { name1 = "milliwatt-hour", symbol = "mWh", utype = "energy", scale = 3.6, default = "J", link = "Kilowatt-hour", }, ["PSh"] = { name1 = "Pferdestärkenstunde", symbol = "PSh", utype = "energy", scale = 2647795.5, default = "kWh", }, ["quad"] = { name1 = "quadrillion British thermal units", name2 = "quadrillion British thermal units", symbol = "quad", utype = "energy", scale = 1.054804e18, default = "EJ", link = "Quad (unit)", }, ["Ry"] = { name1 = "rydberg", symbol = "Ry", utype = "energy", scale = 2.1798741e-18, default = "eV", link = "Rydberg constant", }, ["scf"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic feet", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["scfoot"] = { name1 = "standard cubic foot", name2 = "standard cubic foot", symbol = "scf", utype = "energy", scale = 2869.2044809344, default = "kJ", }, ["t(TNT)"] = { name1 = "tonne", name1_us = "ton", symbol = "t", utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["th"] = { name1 = "thermie", symbol = "th", utype = "energy", scale = 4186800, default = "MJ", link = "Conversion of units#Energy", }, ["thm-EC"] = { name1 = "therm (EC)", name2 = "therms (EC)", symbol = "thm (EC)", utype = "energy", scale = 105506000, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-UK"] = { name1 = "therm (UK)", name2 = "therms (UK)", symbol = "thm (UK)", utype = "energy", scale = 105505585.257348, default = "MJ", link = "Therm", }, ["thm-US"] = { name1 = "therm (US)", name1_us = "therm (U.S.)", name2 = "therms (US)", name2_us = "therms (U.S.)", symbol = "thm (US)", sym_us = "thm (U.S.)", utype = "energy", scale = 105480400, default = "MJ", link = "Therm", }, ["toe"] = { name1 = "tonne of oil equivalent", name2 = "tonnes of oil equivalent", symbol = "toe", utype = "energy", scale = 41868000000, default = "GJ", }, ["tonTNT"] = { name2 = "tons of TNT", symbol = "ton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["tTNT"] = { name2 = "tonnes of TNT", symbol = "tonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4184000000, default = "GJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtonTNT"] = { name2 = "teratons of TNT", symbol = "teraton of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TtTNT"] = { name2 = "teratonnes of TNT", symbol = "teratonne of TNT", usename = 1, utype = "energy", scale = 4.184e21, default = "ZJ", link = "TNT equivalent", }, ["TW.h"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TW⋅h", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["TWh"] = { name1 = "terawatt-hour", symbol = "TWh", utype = "energy", scale = 3.6e15, default = "PJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["W.h"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "W⋅h", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["Wh"] = { name1 = "watt-hour", symbol = "Wh", utype = "energy", scale = 3600, default = "kJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μerg"] = { name1 = "microerg", symbol = "μerg", utype = "energy", scale = 1e-13, default = "nJ", link = "Erg", }, ["μW.h"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μW⋅h", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["μWh"] = { name1 = "microwatt-hour", symbol = "μWh", utype = "energy", scale = 0.0036, default = "mJ", link = "Kilowatt-hour", }, ["-kW.h"] = { target = "kW.h", link = "Kilowatt hour", }, ["btu"] = { target = "BTU", }, ["Calorie"] = { target = "Cal", }, ["ft.lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["ft·lbf"] = { target = "ftlbf", }, ["g-cal-15"] = { target = "cal-15", }, ["g-cal-IT"] = { target = "cal-IT", }, ["g-cal-th"] = { target = "cal-th", }, ["g-kcal-15"] = { target = "kcal-15", }, ["g-kcal-IT"] = { target = "kcal-IT", }, ["g-kcal-th"] = { target = "kcal-th", }, ["g-Mcal-15"] = { target = "Mcal-15", }, ["g-mcal-15"] = { target = "mcal-15", }, ["g-Mcal-IT"] = { target = "Mcal-IT", }, ["g-mcal-IT"] = { target = "mcal-IT", }, ["g-Mcal-th"] = { target = "Mcal-th", }, ["g-mcal-th"] = { target = "mcal-th", }, ["GW-h"] = { target = "GW.h", }, ["GW·h"] = { target = "GW.h", }, ["Hartree"] = { target = "Eh", }, ["hp.h"] = { target = "hph", }, ["in.lb-f"] = { target = "inlb-f", }, ["in.lbf"] = { target = "inlbf", }, ["in.oz-f"] = { target = "inoz-f", }, ["in.ozf"] = { target = "inozf", }, ["kbboe"] = { target = "kBOE", symbol = "kbboe", }, ["kg-cal-15"] = { target = "Cal-15", }, ["kg-cal-IT"] = { target = "Cal-IT", }, ["kg-cal-th"] = { target = "Cal-th", }, ["kW-h"] = { target = "kW.h", }, ["kW·h"] = { target = "kW.h", }, ["MW-h"] = { target = "MW.h", }, ["mW-h"] = { target = "mW.h", }, ["MW·h"] = { target = "MW.h", }, ["TW-h"] = { target = "TW.h", }, ["uerg"] = { target = "μerg", }, ["uW-h"] = { target = "μW.h", }, ["uW.h"] = { target = "μW.h", }, ["uWh"] = { target = "μWh", }, ["W-h"] = { target = "W.h", }, ["eVpar"] = { _name1 = "electronvolt", _symbol = "eV", utype = "energy per chemical amount", scale = 96485.332123310014, prefixes = 1, default = "kcal/mol", defkey = "eVpar", linkey = "eVpar", link = "Electronvolt", }, ["kcal/mol"] = { per = { "kcal", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kJ/mol", link = "Kilocalorie per mole", }, ["kJ/mol"] = { per = { "kJ", "mol" }, utype = "energy per chemical amount", default = "kcal/mol", link = "Joule per mole", }, ["kWh/100 km"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 kilometres", name1_us = "kilowatt-hour per 100 kilometers", name2 = "kilowatt-hours per 100 kilometres", name2_us = "kilowatt-hours per 100 kilometers", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 36, default = "MJ/km kWh/mi", link = "Kilowatt-hour", }, ["kWh/100 mi"] = { name1 = "kilowatt-hour per 100 miles", name2 = "kilowatt-hours per 100 miles", symbol = "kW⋅h/100&nbsp;mi", utype = "energy per unit length", scale = 22.3694, default = "mpge", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["MJ/100 km"] = { name1 = "megajoule per 100 kilometres", name1_us = "megajoule per 100 kilometers", name2 = "megajoules per 100 kilometres", name2_us = "megajoules per 100 kilometers", symbol = "MJ/100&nbsp;km", utype = "energy per unit length", scale = 10, default = "BTU/mi", link = "British thermal unit", }, ["mpge"] = { name1 = "mile per gallon gasoline equivalent", name2 = "miles per gallon gasoline equivalent", symbol = "mpg&#8209;e", utype = "energy per unit length", scale = 1.3263314048360777e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "kWh/100 mi", link = "Miles per gallon gasoline equivalent", }, ["BTU/mi"] = { per = { "BTU", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "v > 1525 ! M ! k ! J/km", }, ["kJ/km"] = { per = { "kJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["kWh/km"] = { per = { "-kW.h", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "MJ/km kWh/mi", }, ["kWh/mi"] = { per = { "-kW.h", "mi" }, utype = "energy per unit length", default = "kWh/km MJ/km", }, ["MJ/km"] = { per = { "MJ", "km" }, utype = "energy per unit length", default = "BTU/mi", }, ["mpg-e"] = { target = "mpge", }, ["BTU/lb"] = { name1 = "British thermal unit per pound", name2 = "British thermal units per pound", symbol = "BTU/lb", utype = "energy per unit mass", scale = 2326, default = "kJ/kg", link = "British thermal unit", }, ["cal/g"] = { name1 = "calorie per gram", name2 = "calories per gram", symbol = "cal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184, default = "J/g", }, ["GJ/kg"] = { name1 = "gigajoule per kilogram", name2 = "gigajoules per kilogram", symbol = "GJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e9, default = "ktTNT/t", link = "Specific energy", }, ["J/g"] = { name1 = "joule per gram", name2 = "joules per gram", symbol = "J/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kcal/g"] = { name1 = "kilocalorie per gram", name2 = "kilocalories per gram", symbol = "kcal/g", utype = "energy per unit mass", scale = 4184000, default = "kJ/g", }, ["kJ/g"] = { name1 = "kilojoule per gram", name2 = "kilojoules per gram", symbol = "kJ/g", utype = "energy per unit mass", scale = 1000000, default = "kcal/g", link = "Specific energy", }, ["kJ/kg"] = { name1 = "kilojoule per kilogram", name2 = "kilojoules per kilogram", symbol = "kJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1000, default = "BTU/lb", link = "Specific energy", }, ["ktonTNT/MT"] = { name2 = "kilotons of TNT per metric ton", symbol = "kiloton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["ktTNT/t"] = { name2 = "kilotonnes of TNT per tonne", symbol = "kilotonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4184000000, default = "GJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtonTNT/MT"] = { name2 = "megatons of TNT per metric ton", symbol = "megaton of TNT per metric ton", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["MtTNT/MT"] = { name2 = "megatonnes of TNT per tonne", symbol = "megatonne of TNT per tonne", usename = 1, utype = "energy per unit mass", scale = 4.184e12, default = "TJ/kg", link = "TNT equivalent", }, ["TJ/kg"] = { name1 = "terajoule per kilogram", name2 = "terajoules per kilogram", symbol = "TJ/kg", utype = "energy per unit mass", scale = 1e12, default = "MtTNT/MT", link = "Specific energy", }, ["Cal/g"] = { per = { "Cal", "g" }, utype = "energy per unit mass", default = "kJ/g", }, ["BTU/cuft"] = { per = { "BTU", "cuft" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(mL)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(mL)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/12USoz(ml)serve"] = { per = { "Cal", "-12USoz(ml)serve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/l", }, ["Cal/12USozserve"] = { per = { "Cal", "-12USozserve" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/L", }, ["Cal/USoz"] = { per = { "Cal", "USoz" }, utype = "energy per unit volume", default = "kJ/ml", }, ["kJ/L"] = { per = { "kJ", "L" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/l"] = { per = { "kJ", "ll" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["kJ/ml"] = { per = { "kJ", "ml" }, utype = "energy per unit volume", default = "Cal/USoz", }, ["MJ/m3"] = { per = { "MJ", "m3" }, utype = "energy per unit volume", default = "BTU/cuft", }, ["Sv"] = { _name1 = "sievert", _symbol = "Sv", utype = "equivalent radiation dose", scale = 1, prefixes = 1, default = "rem", link = "Sievert", }, ["rem"] = { _name1 = "rem", _symbol = "rem", utype = "equivalent radiation dose", scale = 0.01, prefixes = 1, default = "Sv", link = "Roentgen equivalent man", }, ["g/km"] = { name1 = "gram per kilometre", name1_us = "gram per kilometer", name2 = "grams per kilometre", name2_us = "grams per kilometer", symbol = "g/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "oz/mi", link = "Exhaust gas", }, ["g/mi"] = { name1 = "gram per mile", name2 = "grams per mile", symbol = "g/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/km"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "gram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "grams of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 1e-6, default = "ozCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["gCO2/mi"] = { name1 = "gram of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "grams of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "g(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 6.2137119223733397e-7, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["kg/km"] = { name1 = "kilogram per kilometre", name1_us = "kilogram per kilometer", name2 = "kilograms per kilometre", name2_us = "kilograms per kilometer", symbol = "kg/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lb/mi", link = "Exhaust gas", }, ["kgCO2/km"] = { name1 = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometre", name1_us = "kilogram of CO<sub>2</sub> per kilometer", name2 = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometre", name2_us = "kilograms of CO<sub>2</sub> per kilometer", symbol = "kg(CO<sub>2</sub>)/km", utype = "exhaust emission", scale = 0.001, default = "lbCO2/mi", link = "Exhaust gas", }, ["lb/mi"] = { name1 = "pound per mile", name2 = "pounds per mile", symbol = "lb/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kg/km", link = "Exhaust gas", }, ["lbCO2/mi"] = { name1 = "pound of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "pounds of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "lb(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 0.00028184923173665794, default = "kgCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["oz/mi"] = { name1 = "ounce per mile", name2 = "ounces per mile", symbol = "oz/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "g/km", link = "Exhaust gas", }, ["ozCO2/mi"] = { name1 = "ounce of CO<sub>2</sub> per mile", name2 = "ounces of CO<sub>2</sub> per mile", symbol = "oz(CO<sub>2</sub>)/mi", utype = "exhaust emission", scale = 1.7615576983541121e-5, default = "gCO2/km", link = "Exhaust gas", }, ["cuft/a"] = { name1 = "cubic foot per annum", name2 = "cubic feet per annum", symbol = "cu&nbsp;ft/a", utype = "flow", scale = 8.9730672142368242e-10, default = "m3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/d"] = { name1 = "cubic foot per day", name2 = "cubic feet per day", symbol = "cu&nbsp;ft/d", utype = "flow", scale = 3.2774128000000003e-7, default = "m3/d", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/h"] = { name1 = "cubic foot per hour", name2 = "cubic feet per hour", symbol = "cu&nbsp;ft/h", utype = "flow", scale = 7.8657907200000004e-6, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuft/min"] = { name1 = "cubic foot per minute", name2 = "cubic feet per minute", symbol = "cu&nbsp;ft/min", utype = "flow", scale = 0.00047194744319999999, default = "m3/min", }, ["cuft/s"] = { name1 = "cubic foot per second", name2 = "cubic feet per second", symbol = "cu&nbsp;ft/s", utype = "flow", scale = 28316846592e-12, default = "m3/s", }, ["cumi/a"] = { name1 = "cubic mile per annum", name2 = "cubic miles per annum", symbol = "cu&nbsp;mi/a", utype = "flow", scale = 132.08171170940057, default = "km3/a", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/h"] = { name1 = "cubic yard per hour", name2 = "cubic yards per hour", symbol = "cuyd/h", utype = "flow", scale = 0.00021237634944000001, default = "m3/h", link = "Cubic foot per second", }, ["cuyd/s"] = { name1 = "cubic yard per second", name2 = "cubic yards per second", symbol = "cu&nbsp;yd/s", utype = "flow", scale = 0.76455485798400002, default = "m3/s", }, ["Goilbbl/a"] = { name1 = "billion barrels per year", name2 = "billion barrels per year", symbol = "Gbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933836, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["impgal/h"] = { name1 = "imperial gallon per hour", name2 = "imperial gallons per hour", symbol = "imp&nbsp;gal/h", utype = "flow", scale = 1.2628027777777779e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", }, ["impgal/min"] = { name1 = "imperial gallon per minute", name2 = "imperial gallons per minute", symbol = "imp gal/min", utype = "flow", scale = 7.5768166666666671e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["impgal/s"] = { name1 = "imperial gallon per second", name2 = "imperial gallons per second", symbol = "impgal/s", utype = "flow", scale = 0.00454609, default = "m3/s", link = "Imperial gallons per second", }, ["km3/a"] = { name1 = "cubic kilometre per annum", name1_us = "cubic kilometer per annum", name2 = "cubic kilometres per annum", name2_us = "cubic kilometers per annum", symbol = "km<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 31.68808781402895, default = "cumi/a", link = "Cubic metre per second", }, ["km3/d"] = { name1 = "cubic kilometre per day", name1_us = "cubic kilometer per day", name2 = "cubic kilometres per day", name2_us = "cubic kilometers per day", symbol = "km<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 11574.074074074075, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["koilbbl/a"] = { name1 = "thousand barrels per year", name2 = "thousand barrels per year", symbol = "kbbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-6, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["koilbbl/d"] = { name1 = "thousand barrels per day", name2 = "thousand barrels per day", symbol = "kbbl/d", utype = "flow", scale = 0.0018401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["L/h"] = { name1 = "litre per hour", name1_us = "liter per hour", name2 = "litres per hour", name2_us = "liters per hour", symbol = "L/h", utype = "flow", scale = 2.7777777777777776e-7, default = "impgal/h USgal/h", link = "Cubic metre per second", }, ["L/min"] = { name1 = "litre per minute", name1_us = "liter per minute", name2 = "litres per minute", name2_us = "liters per minute", symbol = "L/min", utype = "flow", scale = 1.6666666666666667e-5, default = "impgal/min USgal/min", link = "Cubic metre per second", }, ["L/s"] = { name1 = "litre per second", name1_us = "liter per second", name2 = "litres per second", name2_us = "liters per second", symbol = "L/s", utype = "flow", scale = 0.001, default = "cuft/s", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/a"] = { name1 = "cubic metre per annum", name1_us = "cubic meter per annum", name2 = "cubic metres per annum", name2_us = "cubic meters per annum", symbol = "m<sup>3</sup>/a", utype = "flow", scale = 3.1688087814028947e-8, default = "cuft/a", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/d"] = { name1 = "cubic metre per day", name1_us = "cubic meter per day", name2 = "cubic metres per day", name2_us = "cubic meters per day", symbol = "m<sup>3</sup>/d", utype = "flow", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "cuft/d", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/h"] = { name1 = "cubic metre per hour", name1_us = "cubic meter per hour", name2 = "cubic metres per hour", name2_us = "cubic meters per hour", symbol = "m<sup>3</sup>/h", utype = "flow", scale = 0.00027777777777777778, default = "cuft/h", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/min"] = { name1 = "cubic metre per minute", name1_us = "cubic meter per minute", name2 = "cubic metres per minute", name2_us = "cubic meters per minute", symbol = "m<sup>3</sup>/min", utype = "flow", scale = 0.016666666666666666, default = "cuft/min", link = "Cubic metre per second", }, ["m3/s"] = { name1 = "cubic metre per second", name1_us = "cubic meter per second", name2 = "cubic metres per second", name2_us = "cubic meters per second", symbol = "m<sup>3</sup>/s", utype = "flow", scale = 1, default = "cuft/s", }, ["Moilbbl/a"] = { name1 = "million barrels per year", name2 = "million barrels per year", symbol = "Mbbl/a", utype = "flow", scale = 0.0050380033629933837, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["Moilbbl/d"] = { name1 = "million barrels per day", name2 = "million barrels per day", symbol = "Mbbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333335, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3/d", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/a"] = { name1 = "barrel per year", name2 = "barrels per year", symbol = "bbl/a", utype = "flow", scale = 5.0380033629933841e-9, default = "m3/a", link = "Barrel per day", }, ["oilbbl/d"] = { name1 = "barrel per day", name2 = "barrels per day", symbol = "bbl/d", utype = "flow", scale = 1.8401307283333336e-6, default = "m3/d", }, ["Toilbbl/a"] = { name1 = "trillion barrels per year", name2 = "trillion barrels per year", symbol = "Tbbl/a", utype = "flow", scale = 5038.0033629933832, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3/a", link = "Barrel per day", }, ["U.S.gal/d"] = { name1 = "U.S. gallon per day", name2 = "U.S. gallons per day", symbol = "U.S.&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", customary= 1, }, ["U.S.gal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 2, }, ["U.S.gal/min"] = { name1 = "U.S. gallon per minute", name2 = "U.S. gallons per minute", symbol = "U.S.&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/a"] = { name1 = "US gallon per year", name2 = "US gallons per year", symbol = "US&nbsp;gal/a", utype = "flow", scale = 1.1995246102365199e-10, default = "m3/s", }, ["USgal/d"] = { name1 = "US gallon per day", name2 = "US gallons per day", symbol = "US&nbsp;gal/d", utype = "flow", scale = 4.3812636388888893e-8, default = "m3/s", }, ["USgal/h"] = { name1 = "gallon per hour", name2 = "gallons per hour", symbol = "gal/h", utype = "flow", scale = 1.0515032733333334e-6, default = "m3/h", link = "Gallon", customary= 1, }, ["USgal/min"] = { name1 = "US gallon per minute", name2 = "US gallons per minute", symbol = "US&nbsp;gal/min", utype = "flow", scale = 6.3090196400000003e-5, default = "m3/s", link = "Gallon", }, ["USgal/s"] = { name1 = "US gallon per second", name1_us = "U.S. gallon per second", name2 = "US gallons per second", name2_us = "U.S. gallons per second", symbol = "USgal/s", utype = "flow", scale = 0.003785411784, default = "m3/s", link = "US gallons per second", }, ["ft3/a"] = { target = "cuft/a", }, ["ft3/d"] = { target = "cuft/d", }, ["ft3/h"] = { target = "cuft/h", }, ["ft3/s"] = { target = "cuft/s", }, ["Gcuft/a"] = { target = "e9cuft/a", }, ["Gcuft/d"] = { target = "e9cuft/d", }, ["kcuft/a"] = { target = "e3cuft/a", }, ["kcuft/d"] = { target = "e3cuft/d", }, ["kcuft/s"] = { target = "e3cuft/s", }, ["Mcuft/a"] = { target = "e6cuft/a", }, ["Mcuft/d"] = { target = "e6cuft/d", }, ["Mcuft/s"] = { target = "e6cuft/s", }, ["m³/s"] = { target = "m3/s", }, ["Tcuft/a"] = { target = "e12cuft/a", }, ["Tcuft/d"] = { target = "e12cuft/d", }, ["u.s.gal/min"] = { target = "U.S.gal/min", }, ["usgal/min"] = { target = "USgal/min", }, ["-LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["-STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["dyn"] = { name1 = "dyne", symbol = "dyn", utype = "force", scale = 0.00001, default = "gr-f", }, ["g-f"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "g<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["gf"] = { name1 = "gram-force", name2 = "grams-force", symbol = "gf", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN ozf", link = "Kilogram-force", }, ["gr-f"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "gr<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["grf"] = { name1 = "grain-force", name2 = "grains-force", symbol = "grf", utype = "force", scale = 0.0006354602307515, default = "μN", link = "Pound (force)", }, ["kdyn"] = { name1 = "kilodyne", symbol = "kdyn", utype = "force", scale = 0.01, default = "oz-f", link = "Dyne", }, ["kg-f"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", }, ["kgf"] = { name1 = "kilogram-force", name2 = "kilograms-force", symbol = "kgf", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lbf", }, ["kp"] = { name1 = "kilopond", symbol = "kp", utype = "force", scale = 9.80665, default = "N lb-f", link = "Kilogram-force", }, ["L/T-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["L/Tf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "L/Tf", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["lb-f"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lb<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lbf"] = { name1 = "pound-force", name2 = "pounds-force", symbol = "lbf", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["lb(f)"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "force", scale = 4.4482216152605, default = "N", link = "Pound (force)", }, ["LT-f"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LT<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["LTf"] = { name1 = "long ton-force", name2 = "long tons-force", symbol = "LTf", usename = 1, utype = "force", scale = 9964.01641818352, default = "kN", }, ["Mdyn"] = { name1 = "megadyne", symbol = "Mdyn", utype = "force", scale = 10, default = "lb-f", link = "Dyne", }, ["mdyn"] = { name1 = "millidyne", symbol = "mdyn", utype = "force", scale = 0.00000001, default = "gr-f", link = "Dyne", }, ["mg-f"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mg<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["mgf"] = { name1 = "milligram-force", name2 = "milligrams-force", symbol = "mgf", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN grf", link = "Kilogram-force", }, ["Mp"] = { name1 = "megapond", symbol = "Mp", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Kilogram-force", }, ["mp"] = { name1 = "millipond", symbol = "mp", utype = "force", scale = 0.00000980665, default = "μN gr-f", link = "Kilogram-force", }, ["N"] = { _name1 = "newton", _symbol = "N", utype = "force", scale = 1, prefixes = 1, default = "lb-f", link = "Newton (unit)", }, ["oz-f"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "oz<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["ozf"] = { name1 = "ounce-force", name2 = "ounces-force", symbol = "ozf", utype = "force", scale = 0.2780138203095378125, default = "mN", link = "Pound (force)", }, ["p"] = { name1 = "pond", symbol = "p", utype = "force", scale = 0.00980665, default = "mN oz-f", link = "Kilogram-force", }, ["pdl"] = { name1 = "poundal", symbol = "pdl", utype = "force", scale = 0.138254954376, default = "N", }, ["S/T-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/T<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["S/Tf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "S/Tf", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["ST-f"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "ST<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["STf"] = { name1 = "short ton-force", name2 = "short tons-force", symbol = "STf", usename = 1, utype = "force", scale = 8896.443230521, default = "kN", }, ["t-f"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "t<sub>f</sub>", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LT-f ST-f", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["tf"] = { name1 = "tonne-force", name2 = "tonnes-force", symbol = "tf", utype = "force", scale = 9806.65, default = "kN LTf STf", link = "Ton-force#Tonne-force", }, ["dyne"] = { target = "dyn", }, ["newtons"] = { target = "N", }, ["poundal"] = { target = "pdl", }, ["tonne-force"] = { target = "tf", }, ["impgal/mi"] = { per = { "@impgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km USgal/mi", }, ["km/L"] = { per = { "km", "L" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["km/l"] = { per = { "km", "ll" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["L/100 km"] = { per = { "L", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|L/100&nbsp;km]]", }, ["l/100 km"] = { per = { "ll", "100km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|l/100&nbsp;km]]", }, ["L/km"] = { per = { "L", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["l/km"] = { per = { "ll", "km" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "mpgimp mpgus", }, ["mi/impqt"] = { per = { "mi", "impqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/U.S.qt"] = { per = { "mi", "U.S.qt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/USqt"] = { per = { "mi", "USqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mi/usqt"] = { per = { "mi", "usqt" }, utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "km/L", }, ["mpgimp"] = { per = { "mi", "@impgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;imp</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgus", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[Imperial units|imp]]</sub>", }, ["mpgus"] = { per = { "mi", "+USgal" }, symbol = "mpg<sub>&#8209;US</sub>", utype = "fuel efficiency", invert = -1, iscomplex= true, default = "L/100 km+mpgimp", symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|US]]</sub>", }, ["U.S.gal/mi"] = { per = { "*U.S.gal", "mi" }, sp_us = true, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["usgal/mi"] = { per = { "+USgal", "mi" }, utype = "fuel efficiency", invert = 1, iscomplex= true, default = "L/km impgal/mi", }, ["L/100km"] = { target = "L/100 km", }, ["l/100km"] = { target = "l/100 km", }, ["mpg"] = { shouldbe = "Use %{mpgus%} for miles per US gallon or %{mpgimp%} for miles per imperial gallon (not %{mpg%})", }, ["mpgU.S."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgu.s."] = { target = "mpgus", symbol = "mpg<sub>&#8209;U.S.</sub>", sp_us = true, symlink = "[[Fuel economy in automobiles#Units of measure|mpg]]<sub>&#8209;[[United States customary units|U.S.]]</sub>", }, ["mpgUS"] = { target = "mpgus", }, ["USgal/mi"] = { target = "usgal/mi", }, ["kPa/m"] = { per = { "kPa", "-m-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "psi/ft", }, ["psi/ft"] = { per = { "psi", "-ft-frac" }, utype = "fracture gradient", default = "kPa/m", }, ["cm/km"] = { name1 = "centimetre per kilometre", name1_us = "centimeter per kilometer", name2 = "centimetres per kilometre", name2_us = "centimeters per kilometer", symbol = "cm/km", utype = "gradient", scale = 0.00001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["ft/mi"] = { name1 = "foot per mile", name2 = "feet per mile", symbol = "ft/mi", utype = "gradient", scale = 0.00018939393939393939, default = "v < 5.28 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["ft/nmi"] = { name1 = "foot per nautical mile", name2 = "feet per nautical mile", symbol = "ft/nmi", utype = "gradient", scale = 0.00016457883369330455, default = "v < 6.076 ! c ! ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["in/ft"] = { name1 = "inch per foot", name2 = "inches per foot", symbol = "in/ft", utype = "gradient", scale = 0.083333333333333329, default = "mm/m", link = "Grade (slope)", }, ["in/mi"] = { name1 = "inch per mile", name2 = "inches per mile", symbol = "in/mi", utype = "gradient", scale = 1.5782828282828283e-5, default = "v < 0.6336 ! m ! c ! m/km", link = "Grade (slope)", }, ["m/km"] = { name1 = "metre per kilometre", name1_us = "meter per kilometer", name2 = "metres per kilometre", name2_us = "meters per kilometer", symbol = "m/km", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "ft/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/km"] = { name1 = "millimetre per kilometre", name1_us = "millimeter per kilometer", name2 = "millimetres per kilometre", name2_us = "millimeters per kilometer", symbol = "mm/km", utype = "gradient", scale = 0.000001, default = "in/mi", link = "Grade (slope)", }, ["mm/m"] = { name1 = "millimetre per metre", name1_us = "millimeter per meter", name2 = "millimetres per metre", name2_us = "millimeters per meter", symbol = "mm/m", utype = "gradient", scale = 0.001, default = "in/ft", link = "Grade (slope)", }, ["admi"] = { name1 = "admiralty mile", symbol = "nmi&nbsp;(admiralty)", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["AU"] = { name1 = "astronomical unit", symbol = "AU", utype = "length", scale = 149597870700, default = "km mi", }, ["Brnmi"] = { name1 = "British nautical mile", symbol = "(Brit)&nbsp;nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["bu"] = { name2 = "bu", symbol = "bu", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0030303030303030303, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["ch"] = { name1 = "chain", symbol = "ch", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chlk"] = { name1 = "[[Chain (unit)|chain]]", symbol = "[[Chain (unit)|ch]]", utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["chain"] = { symbol = "chain", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", subdivs = { ["ft"] = { 66, default = "m" }, ["yd"] = { 22, default = "m" } }, link = "Chain (unit)", }, ["chainlk"] = { symbol = "[[Chain (unit)|chain]]", usename = 1, utype = "length", scale = 20.1168, default = "ft m", link = "", }, ["dpcm"] = { name2 = "dot/cm", symbol = "dot/cm", utype = "length", scale = 100, invert = -1, iscomplex= true, default = "dpi", link = "Dots per inch", }, ["dpi"] = { name2 = "DPI", symbol = "DPI", utype = "length", scale = 39.370078740157481, invert = -1, iscomplex= true, default = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["fathom"] = { symbol = "fathom", usename = 1, utype = "length", scale = 1.8288, default = "ft m", }, ["foot"] = { name1 = "foot", name2 = "foot", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["ft"] = { name1 = "foot", name2 = "feet", symbol = "ft", utype = "length", scale = 0.3048, exception= "integer_more_precision", default = "m", subdivs = { ["in"] = { 12, default = "m" } }, link = "Foot (unit)", }, ["furlong"] = { symbol = "furlong", usename = 1, utype = "length", scale = 201.168, default = "ft m", }, ["Gly"] = { name1 = "gigalight-year", symbol = "Gly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e24, default = "Mpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Gpc"] = { name1 = "gigaparsec", symbol = "Gpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e25, default = "Gly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["hand"] = { name1 = "hand", symbol = "h", utype = "length", builtin = "hand", scale = 0.1016, iscomplex= true, default = "in cm", link = "Hand (unit)", }, ["in"] = { name1 = "inch", name2 = "inches", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, exception= "subunit_more_precision", default = "mm", }, ["inabbreviated"] = { name2 = "in", symbol = "in", utype = "length", scale = 0.0254, default = "mm", link = "Inch", }, ["kly"] = { name1 = "kilolight-year", symbol = "kly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e18, default = "pc", link = "Light-year#Definitions", }, ["kpc"] = { name1 = "kiloparsec", symbol = "kpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e19, default = "kly", link = "Parsec#Parsecs and kiloparsecs", }, ["LD"] = { name1 = "lunar distance", symbol = "LD", utype = "length", scale = 384403000, default = "km mi", link = "Lunar distance (astronomy)", }, ["league"] = { symbol = "league", usename = 1, utype = "length", scale = 4828.032, default = "km", link = "League (unit)", }, ["ly"] = { name1 = "light-year", symbol = "ly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e15, default = "AU", }, ["m"] = { _name1 = "metre", _name1_us= "meter", _symbol = "m", utype = "length", scale = 1, prefixes = 1, default = "v > 0 and v < 3 ! ftin ! ft", link = "Metre", }, ["mi"] = { name1 = "mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["ch"] = { 80, default = "km" }, ["chlk"] = { 80, default = "km" }, ["chain"] = { 80, default = "km" }, ["chainlk"] = { 80, default = "km" }, ["ft"] = { 5280, default = "km" }, ["furlong"] = { 8, default = "km" }, ["yd"] = { 1760, default = "km" } }, }, ["mil"] = { symbol = "mil", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["Mly"] = { name1 = "megalight-year", symbol = "Mly", utype = "length", scale = 9.4607304725808e21, default = "kpc", link = "Light-year#Definitions", }, ["Mpc"] = { name1 = "megaparsec", symbol = "Mpc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e22, default = "Mly", link = "Parsec#Megaparsecs and gigaparsecs", }, ["NM"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "NM", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["nmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1852, default = "km mi", }, ["oldUKnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.184, default = "km mi", }, ["oldUSnmi"] = { name1 = "nautical mile", symbol = "nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", }, ["pc"] = { name1 = "parsec", symbol = "pc", utype = "length", scale = 3.0856775814671916e16, default = "ly", }, ["perch"] = { name2 = "perches", symbol = "perch", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pitch"] = { name2 = "μm", symbol = "μm", utype = "length", scale = 1e-6, default = "dpi", defkey = "pitch", linkey = "pitch", link = "Dots per inch", }, ["pole"] = { symbol = "pole", usename = 1, utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["pre1954U.S.nmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["pre1954USnmi"] = { name1 = "(pre-1954&nbsp;US) nautical mile", name1_us = "(pre-1954&nbsp;U.S.) nautical mile", symbol = "(pre&#8209;1954&nbsp;US) nmi", sym_us = "(pre&#8209;1954&nbsp;U.S.) nmi", utype = "length", scale = 1853.24496, default = "km mi", link = "Nautical mile", }, ["rd"] = { name1 = "rod", symbol = "rd", utype = "length", scale = 5.0292, default = "ft m", link = "Rod (unit)", }, ["royal cubit"] = { name1 = "royal cubit", symbol = "cu", utype = "length", scale = 0.524, default = "mm", }, ["rtkm"] = { name1 = "route kilometre", name1_us = "route kilometer", symbol = "km", utype = "length", scale = 1000, default = "mi", link = "Kilometre", }, ["rtmi"] = { name1 = "route mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", link = "Mile", }, ["shaku"] = { name2 = "shaku", symbol = "shaku", usename = 1, utype = "length", scale = 0.30303030303030304, default = "m", link = "Shaku (unit)", }, ["sm"] = { name1 = "smoot", symbol = "sm", utype = "length", scale = 1.70180, default = "m", link = "Smoot (unit)", }, ["smi"] = { name1 = "statute mile", symbol = "mi", utype = "length", scale = 1609.344, default = "km", subdivs = { ["chain"] = { 80, default = "km" } }, }, ["solar radius"] = { name1 = "solar radius", name2 = "solar radii", symbol = "''R''<sub>☉</sub>", utype = "length", scale = 695700e3, default = "km", }, ["sun"] = { name2 = "sun", symbol = "sun", usename = 1, utype = "length", scale = 0.030303030303030304, default = "mm", link = "Japanese units of measurement#Length", }, ["thou"] = { name2 = "thou", symbol = "thou", usename = 1, utype = "length", scale = 0.0000254, default = "mm", link = "Thousandth of an inch", }, ["verst"] = { symbol = "verst", usename = 1, utype = "length", scale = 1066.8, default = "km mi", }, ["yd"] = { name1 = "yard", symbol = "yd", utype = "length", scale = 0.9144, default = "m", subdivs = { ["ft"] = { 3, default = "m" } }, }, ["μin"] = { name1 = "microinch", name2 = "microinches", symbol = "μin", utype = "length", scale = 0.0000000254, default = "nm", link = "SI prefix#Non-metric units", }, ["Å"] = { name1 = "ångström", symbol = "Å", utype = "length", scale = 0.0000000001, default = "in", }, ["Hz"] = { _name1 = "hertz", _name2 = "hertz", _symbol = "Hz", utype = "length", scale = 3.3356409519815204e-9, invert = -1, iscomplex= true, prefixes = 1, default = "m", link = "Hertz", }, ["rpm"] = { name1 = "revolution per minute", name2 = "revolutions per minute", symbol = "rpm", utype = "length", scale = 5.5594015866358675e-11, invert = -1, iscomplex= true, default = "Hz", link = "Revolutions per minute", }, ["-ft-frac"] = { target = "ft", link = "Fracture gradient", }, ["-in-stiff"] = { target = "in", link = "Stiffness", }, ["-m-frac"] = { target = "m", link = "Fracture gradient", }, ["-m-stiff"] = { target = "m", link = "Stiffness", }, ["100km"] = { target = "km", multiplier= 100, }, ["100mi"] = { target = "mi", multiplier= 100, }, ["100miles"] = { target = "mi", symbol = "miles", multiplier= 100, }, ["admiralty nmi"] = { target = "oldUKnmi", }, ["angstrom"] = { target = "Å", }, ["au"] = { target = "AU", symbol = "au", }, ["feet"] = { target = "ft", }, ["hands"] = { target = "hand", }, ["inch"] = { target = "in", }, ["inches"] = { target = "in", }, ["light-year"] = { target = "ly", }, ["meter"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["meters"] = { target = "m", sp_us = true, }, ["metre"] = { target = "m", }, ["metres"] = { target = "m", }, ["micrometre"] = { target = "μm", }, ["micron"] = { target = "μm", default = "μin", }, ["mile"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["miles"] = { target = "mi", usename = 1, }, ["parsec"] = { target = "pc", }, ["rod"] = { target = "rd", }, ["smoot"] = { target = "sm", }, ["uin"] = { target = "μin", }, ["yard"] = { target = "yd", }, ["yards"] = { target = "yd", }, ["yds"] = { target = "yd", }, ["dtex"] = { name1 = "decitex", name2 = "decitex", symbol = "dtex", utype = "linear density", scale = 1e-7, default = "lb/yd", link = "Units of textile measurement#Units", }, ["kg/cm"] = { name1 = "kilogram per centimetre", name1_us = "kilogram per centimeter", name2 = "kilograms per centimetre", name2_us = "kilograms per centimeter", symbol = "kg/cm", utype = "linear density", scale = 100, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["kg/m"] = { name1 = "kilogram per metre", name1_us = "kilogram per meter", name2 = "kilograms per metre", name2_us = "kilograms per meter", symbol = "kg/m", utype = "linear density", scale = 1, default = "lb/yd", link = "Linear density", }, ["lb/ft"] = { name1 = "pound per foot", name2 = "pounds per foot", symbol = "lb/ft", utype = "linear density", scale = 1.4881639435695539, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["lb/yd"] = { name1 = "pound per yard", name2 = "pounds per yard", symbol = "lb/yd", utype = "linear density", scale = 0.49605464785651798, default = "kg/m", link = "Linear density", }, ["G"] = { _name1 = "gauss", _name2 = "gauss", _symbol = "G", utype = "magnetic field strength", scale = 0.0001, prefixes = 1, default = "T", link = "Gauss (unit)", }, ["T"] = { _name1 = "tesla", _symbol = "T", utype = "magnetic field strength", scale = 1, prefixes = 1, default = "G", link = "Tesla (unit)", }, ["A/m"] = { name1 = "ampere per metre", name1_us = "ampere per meter", name2 = "amperes per metre", name2_us = "amperes per meter", symbol = "A/m", utype = "magnetizing field", scale = 1, default = "Oe", }, ["kA/m"] = { name1 = "kiloampere per metre", name1_us = "kiloampere per meter", name2 = "kiloamperes per metre", name2_us = "kiloamperes per meter", symbol = "kA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1000, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["MA/m"] = { name1 = "megaampere per metre", name1_us = "megaampere per meter", name2 = "megaamperes per metre", name2_us = "megaamperes per meter", symbol = "MA/m", utype = "magnetizing field", scale = 1e6, default = "kOe", link = "Ampere per metre", }, ["Oe"] = { _name1 = "oersted", _symbol = "Oe", utype = "magnetizing field", scale = 79.5774715, prefixes = 1, default = "kA/m", link = "Oersted", }, ["-Lcwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", }, ["-Scwt"] = { name1 = "hundredweight", name2 = "hundredweight", symbol = "cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", }, ["-ST"] = { name1 = "short ton", symbol = "ST", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["carat"] = { symbol = "carat", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.0002, default = "g", link = "Carat (mass)", }, ["Da"] = { _name1 = "dalton", _symbol = "Da", utype = "mass", scale = 1.66053906892e-27, prefixes = 1, default = "kg", link = "Dalton (unit)", }, ["drachm"] = { name1_us = "dram", symbol = "drachm", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.001771845195, default = "g", link = "Dram (unit)", }, ["dram"] = { target = "drachm", }, ["dwt"] = { name1 = "pennyweight", symbol = "dwt", utype = "mass", scale = 0.00155517384, default = "oz g", }, ["DWton"] = { symbol = "deadweight ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "DWtonne", link = "Deadweight tonnage", }, ["DWtonne"] = { name1_us = "deadweight metric ton", symbol = "deadweight tonne", sym_us = "~deadweight metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "DWton", link = "Deadweight tonnage", }, ["g"] = { _name1 = "gram", _symbol = "g", utype = "mass", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "oz", link = "Gram", }, ["gr"] = { name1 = "grain", symbol = "gr", utype = "mass", scale = 0.00006479891, default = "g", link = "Grain (unit)", }, ["Gt"] = { name1 = "gigatonne", symbol = "Gt", utype = "mass", scale = 1000000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["impgalh2o"] = { name1 = "imperial gallon of water", name2 = "imperial gallons of water", symbol = "imp&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 4.5359236999999499, default = "lb kg", link = "Imperial gallon", }, ["kt"] = { name1 = "kilotonne", symbol = "kt", utype = "mass", scale = 1000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["lb"] = { name1 = "pound", symbol = "lb", utype = "mass", scale = 0.45359237, exception= "integer_more_precision", default = "kg", subdivs = { ["oz"] = { 16, default = "kg" } }, link = "Pound (mass)", }, ["Lcwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "Lcwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" }, ["st"] = { 8, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long cwt"] = { name1 = "long hundredweight", name2 = "long hundredweight", symbol = "long&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 50.80234544, default = "lb kg", subdivs = { ["qtr"] = { 4, default = "kg" } }, link = "Hundredweight", }, ["long qtr"] = { name1 = "long quarter", symbol = "long&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", }, ["LT"] = { symbol = "long ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["lt"] = { name1 = "long ton", symbol = "LT", utype = "mass", scale = 1016.0469088, default = "t", subdivs = { ["Lcwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Lcwt" } }, }, ["metric ton"] = { symbol = "metric ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 1000, default = "long ton", link = "Tonne", }, ["MT"] = { name1 = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["Mt"] = { name1 = "megatonne", symbol = "Mt", utype = "mass", scale = 1000000000, default = "LT ST", link = "Tonne", }, ["oz"] = { name1 = "ounce", symbol = "oz", utype = "mass", scale = 0.028349523125, default = "g", }, ["ozt"] = { name1 = "troy ounce", symbol = "ozt", utype = "mass", scale = 0.0311034768, default = "oz g", }, ["pdr"] = { name1 = "pounder", symbol = "pdr", utype = "mass", scale = 0.45359237, default = "kg", link = "Pound (mass)", }, ["qtr"] = { name1 = "quarter", symbol = "qtr", utype = "mass", scale = 12.70058636, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 28, default = "kg" } }, link = "Long quarter", }, ["Scwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "Scwt", usename = 1, utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb", link = "Hundredweight", }, ["short cwt"] = { name1 = "short hundredweight", name2 = "short hundredweight", symbol = "short&nbsp;cwt", utype = "mass", scale = 45.359237, default = "lb kg", link = "Hundredweight", }, ["short qtr"] = { name1 = "short quarter", symbol = "short&nbsp;qtr", utype = "mass", scale = 11.33980925, default = "lb kg", }, ["ST"] = { symbol = "short ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", subdivs = { ["Scwt"] = { 20, default = "t", unit = "-Scwt" } }, }, ["shtn"] = { name1 = "short ton", symbol = "sh&nbsp;tn", utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["shton"] = { symbol = "ton", usename = 1, utype = "mass", scale = 907.18474, default = "t", }, ["solar mass"] = { name1 = "solar mass", name2 = "solar masses", symbol = "''M''<sub>☉</sub>", utype = "mass", scale = 1.98855e30, default = "kg", }, ["st"] = { name1 = "stone", name2 = "stone", symbol = "st", utype = "mass", scale = 6.35029318, default = "lb kg", subdivs = { ["lb"] = { 14, default = "kg lb" } }, link = "Stone (unit)", }, ["t"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "LT ST", }, ["tonne"] = { name1 = "tonne", name1_us = "metric ton", symbol = "t", utype = "mass", scale = 1000, default = "shton", }, ["troy pound"] = { symbol = "troy pound", usename = 1, utype = "mass", scale = 0.3732417216, default = "lb kg", link = "Troy weight", }, ["usgalh2o"] = { name1 = "US gallon of water", name1_us = "U.S. gallon of water", name2 = "US gallons of water", name2_us = "U.S. gallons of water", symbol = "US&nbsp;gal H<sub>2</sub>O", utype = "mass", scale = 3.7776215836051126, default = "lb kg", link = "United States customary units#Fluid volume", }, ["viss"] = { name2 = "viss", symbol = "viss", utype = "mass", scale = 1.632932532, default = "kg", link = "Myanmar units of measurement#Mass", }, ["billion tonne"] = { target = "e9t", }, ["grain"] = { target = "gr", }, ["kilogram"] = { target = "kg", }, ["kilotonne"] = { target = "kt", }, ["lbs"] = { target = "lb", }, ["lbt"] = { target = "troy pound", }, ["lcwt"] = { target = "Lcwt", }, ["long ton"] = { target = "LT", }, ["mcg"] = { target = "μg", }, ["million tonne"] = { target = "e6t", }, ["scwt"] = { target = "Scwt", }, ["short ton"] = { target = "ST", }, ["stone"] = { target = "st", }, ["thousand tonne"] = { target = "e3t", }, ["tonnes"] = { target = "t", }, ["kg/kW"] = { name1 = "kilogram per kilowatt", name2 = "kilograms per kilowatt", symbol = "kg/kW", utype = "mass per unit power", scale = 0.001, default = "lb/hp", link = "Kilowatt", }, ["lb/hp"] = { name1 = "pound per horsepower", name2 = "pounds per horsepower", symbol = "lb/hp", utype = "mass per unit power", scale = 0.00060827738784176115, default = "kg/kW", link = "Horsepower", }, ["kg/h"] = { per = { "kg", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "lb/h", }, ["lb/h"] = { per = { "lb", "h" }, utype = "mass per unit time", default = "kg/h", }, ["g-mol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "g&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "g&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "g&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "g-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["g-mol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "g&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/d"] = { name1 = "gram-mole per day", name2 = "gram-moles per day", symbol = "gmol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/h"] = { name1 = "gram-mole per hour", name2 = "gram-moles per hour", symbol = "gmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/min"] = { name1 = "gram-mole per minute", name2 = "gram-moles per minute", symbol = "gmol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "gmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["gmol/s"] = { name1 = "gram-mole per second", name2 = "gram-moles per second", symbol = "gmol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lbmol/min", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/d"] = { name1 = "kilomole per day", name2 = "kilomoles per day", symbol = "kmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.011574074074074073, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/h"] = { name1 = "kilomole per hour", name2 = "kilomoles per hour", symbol = "kmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.27777777777777779, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["kmol/min"] = { name1 = "kilomole per minute", name2 = "kilomoles per minute", symbol = "kmol/min", utype = "molar rate", scale = 16.666666666666668, default = "mol/s", link = "Kilomole (unit)", }, ["kmol/s"] = { name1 = "kilomole per second", name2 = "kilomoles per second", symbol = "kmol/s", utype = "molar rate", scale = 1000, default = "lb-mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["lb-mol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lb&#8209;mol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lb&#8209;mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lb&#8209;mol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lb-mol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lb&#8209;mol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/d"] = { name1 = "pound-mole per day", name2 = "pound-moles per day", symbol = "lbmol/d", utype = "molar rate", scale = 0.0052499116898148141, default = "mmol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/h"] = { name1 = "pound-mole per hour", name2 = "pound-moles per hour", symbol = "lbmol/h", utype = "molar rate", scale = 0.12599788055555555, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/min"] = { name1 = "pound-mole per minute", name2 = "pound-moles per minute", symbol = "lbmol/min", utype = "molar rate", scale = 7.5598728333333334, default = "mol/s", link = "Pound-mole", }, ["lbmol/s"] = { name1 = "pound-mole per second", name2 = "pound-moles per second", symbol = "lbmol/s", utype = "molar rate", scale = 453.59237, default = "kmol/s", link = "Pound-mole", }, ["mmol/s"] = { name1 = "millimole per second", name2 = "millimoles per second", symbol = "mmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["mol/d"] = { name1 = "mole per day", name2 = "moles per day", symbol = "mol/d", utype = "molar rate", scale = 1.1574074074074073e-5, default = "μmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/h"] = { name1 = "mole per hour", name2 = "moles per hour", symbol = "mol/h", utype = "molar rate", scale = 0.00027777777777777778, default = "mmol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/min"] = { name1 = "mole per minute", name2 = "moles per minute", symbol = "mol/min", utype = "molar rate", scale = 0.016666666666666666, default = "mol/s", link = "Mole (unit)", }, ["mol/s"] = { name1 = "mole per second", name2 = "moles per second", symbol = "mol/s", utype = "molar rate", scale = 1, default = "lb-mol/min", link = "Mole (unit)", }, ["μmol/s"] = { name1 = "micromole per second", name2 = "micromoles per second", symbol = "μmol/s", utype = "molar rate", scale = 0.000001, default = "lb-mol/d", link = "Mole (unit)", }, ["umol/s"] = { target = "μmol/s", }, ["/acre"] = { name1 = "per acre", name2 = "per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "/ha", link = "Acre", }, ["/ha"] = { name1 = "per hectare", name2 = "per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "/acre", link = "Hectare", }, ["/sqcm"] = { name1 = "per square centimetre", name1_us = "per square centimeter", name2 = "per square centimetre", name2_us = "per square centimeter", symbol = "/cm<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e4, default = "/sqin", link = "Square centimetre", }, ["/sqin"] = { name1 = "per square inch", name2 = "per square inch", symbol = "/in<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1550.0031000062002, default = "/sqcm", link = "Square inch", }, ["/sqkm"] = { name1 = "per square kilometre", name1_us = "per square kilometer", name2 = "per square kilometre", name2_us = "per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "/sqmi", link = "Square kilometre", }, ["/sqmi"] = { name1 = "per square mile", name2 = "per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "/sqkm", link = "Square mile", }, ["PD/acre"] = { name1 = "inhabitant per acre", name2 = "inhabitants per acre", symbol = "/acre", utype = "per unit area", scale = 0.00024710538146716532, default = "PD/ha", link = "Acre", }, ["PD/ha"] = { name1 = "inhabitant per hectare", name2 = "inhabitants per hectare", symbol = "/ha", utype = "per unit area", scale = 100e-6, default = "PD/acre", link = "Hectare", }, ["PD/sqkm"] = { name1 = "inhabitant per square kilometre", name1_us = "inhabitant per square kilometer", name2 = "inhabitants per square kilometre", name2_us = "inhabitants per square kilometer", symbol = "/km<sup>2</sup>", utype = "per unit area", scale = 1e-6, default = "PD/sqmi", link = "Square kilometre", }, ["PD/sqmi"] = { name1 = "inhabitant per square mile", name2 = "inhabitants per square mile", symbol = "/sq&nbsp;mi", utype = "per unit area", scale = 3.8610215854244582e-7, default = "PD/sqkm", link = "Square mile", }, ["/cm2"] = { target = "/sqcm", }, ["/in2"] = { target = "/sqin", }, ["/km2"] = { target = "/sqkm", }, ["pd/acre"] = { target = "PD/acre", }, ["pd/ha"] = { target = "PD/ha", }, ["PD/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/km2"] = { target = "PD/sqkm", }, ["PD/km²"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqkm"] = { target = "PD/sqkm", }, ["pd/sqmi"] = { target = "PD/sqmi", }, ["/l"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/l", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/L"] = { name1 = "per litre", name1_us = "per liter", name2 = "per litre", name2_us = "per liter", symbol = "/L", utype = "per unit volume", scale = 1000, default = "/usgal", link = "Litre", }, ["/USgal"] = { name1 = "per gallon", name2 = "per gallon", symbol = "/gal", utype = "per unit volume", scale = 264.172052, default = "/L", link = "US gallon", customary= 2, }, ["/usgal"] = { target = "/USgal", }, ["bhp"] = { name1 = "brake horsepower", name2 = "brake horsepower", symbol = "bhp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Brake horsepower", }, ["Cal/d"] = { name1 = "large calorie per day", name2 = "large calories per day", symbol = "Cal/d", utype = "power", scale = 0.048425925925925928, default = "kJ/d", link = "Calorie", }, ["Cal/h"] = { name1 = "large calorie per hour", name2 = "large calories per hour", symbol = "Cal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kJ/h", link = "Calorie", }, ["cal/h"] = { name1 = "calorie per hour", name2 = "calories per hour", symbol = "cal/h", utype = "power", scale = 0.0011622222222222223, default = "W", link = "Calorie", }, ["CV"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "CV", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hk"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hk", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["hp"] = { name1 = "horsepower", name2 = "horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", }, ["hp-electric"] = { name1 = "electric horsepower", name2 = "electric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-electrical"] = { name1 = "electrical horsepower", name2 = "electrical horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 746, default = "kW", link = "Horsepower#Electrical horsepower", }, ["hp-metric"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "hp", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["ihp"] = { name1 = "indicated horsepower", name2 = "indicated horsepower", symbol = "ihp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Indicated horsepower", }, ["kcal/h"] = { name1 = "kilocalorie per hour", name2 = "kilocalories per hour", symbol = "kcal/h", utype = "power", scale = 1.1622222222222223, default = "kW", link = "Calorie", }, ["kJ/d"] = { name1 = "kilojoule per day", name2 = "kilojoules per day", symbol = "kJ/d", utype = "power", scale = 0.011574074074074073, default = "Cal/d", link = "Kilojoule", }, ["kJ/h"] = { name1 = "kilojoule per hour", name2 = "kilojoules per hour", symbol = "kJ/h", utype = "power", scale = 0.27777777777777779, default = "W", link = "Kilojoule", }, ["PS"] = { name1 = "metric horsepower", name2 = "metric horsepower", symbol = "PS", utype = "power", scale = 735.49875, default = "kW", }, ["shp"] = { name1 = "shaft horsepower", name2 = "shaft horsepower", symbol = "shp", utype = "power", scale = 745.69987158227022, default = "kW", link = "Horsepower#Shaft horsepower", }, ["W"] = { _name1 = "watt", _symbol = "W", utype = "power", scale = 1, prefixes = 1, default = "hp", link = "Watt", }, ["BTU/h"] = { per = { "BTU", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["Btu/h"] = { per = { "Btu", "h" }, utype = "power", default = "W", }, ["BHP"] = { target = "bhp", }, ["btu/h"] = { target = "BTU/h", }, ["HP"] = { target = "hp", }, ["Hp"] = { target = "hp", }, ["hp-mechanical"] = { target = "hp", }, ["IHP"] = { target = "ihp", }, ["SHP"] = { target = "shp", }, ["whp"] = { target = "hp", }, ["hp/lb"] = { name1 = "horsepower per pound", name2 = "horsepower per pound", symbol = "hp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/LT"] = { name1 = "horsepower per long ton", name2 = "horsepower per long ton", symbol = "hp/LT", utype = "power per unit mass", scale = 0.73392268125000004, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/ST"] = { name1 = "horsepower per short ton", name2 = "horsepower per short ton", symbol = "hp/ST", utype = "power per unit mass", scale = 0.821993403, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/t"] = { name1 = "horsepower per tonne", name2 = "horsepower per tonne", symbol = "hp/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.74569987158227022, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/kg"] = { name1 = "kilowatt per kilogram", name2 = "kilowatts per kilogram", symbol = "kW/kg", utype = "power per unit mass", scale = 1000, default = "hp/lb", link = "Power-to-weight ratio", }, ["kW/t"] = { name1 = "kilowatt per tonne", name2 = "kilowatts per tonne", symbol = "kW/t", utype = "power per unit mass", scale = 1, default = "PS/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["PS/t"] = { name1 = "metric horsepower per tonne", name2 = "metric horsepower per tonne", symbol = "PS/t", utype = "power per unit mass", scale = 0.73549875, default = "kW/t", link = "Power-to-weight ratio", }, ["shp/lb"] = { name1 = "shaft horsepower per pound", name2 = "shaft horsepower per pound", symbol = "shp/lb", utype = "power per unit mass", scale = 1643.986806, default = "kW/kg", link = "Power-to-weight ratio", }, ["hp/tonne"] = { target = "hp/t", symbol = "hp/tonne", default = "kW/tonne", }, ["kW/tonne"] = { target = "kW/t", symbol = "kW/tonne", }, ["-lb/in2"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "lb/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["atm"] = { name1 = "standard atmosphere", symbol = "atm", utype = "pressure", scale = 101325, default = "kPa", link = "Atmosphere (unit)", }, ["Ba"] = { name1 = "barye", symbol = "Ba", utype = "pressure", scale = 0.1, default = "Pa", }, ["bar"] = { symbol = "bar", utype = "pressure", scale = 100000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["dbar"] = { name1 = "decibar", symbol = "dbar", utype = "pressure", scale = 10000, default = "kPa", link = "Bar (unit)", }, ["inHg"] = { name1 = "inch of mercury", name2 = "inches of mercury", symbol = "inHg", utype = "pressure", scale = 3386.388640341, default = "kPa", }, ["kBa"] = { name1 = "kilobarye", symbol = "kBa", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Barye", }, ["kg-f/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kg<sub>f</sub>/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kg/cm2"] = { name1 = "kilogram per square centimetre", name1_us = "kilogram per square centimeter", name2 = "kilograms per square centimetre", name2_us = "kilograms per square centimeter", symbol = "kg/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["kgf/cm2"] = { name1 = "kilogram-force per square centimetre", name1_us = "kilogram-force per square centimeter", name2 = "kilograms-force per square centimetre", name2_us = "kilograms-force per square centimeter", symbol = "kgf/cm<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 98066.5, default = "psi", link = "Kilogram-force", }, ["ksi"] = { name1 = "kilopound per square inch", name2 = "kilopounds per square inch", symbol = "ksi", utype = "pressure", scale = 6894757.2931683613, default = "MPa", link = "Pound per square inch", }, ["lbf/in2"] = { name1 = "pound-force per square inch", name2 = "pounds-force per square inch", symbol = "lbf/in<sup>2</sup>", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa kgf/cm2", }, ["mb"] = { name1 = "millibar", symbol = "mb", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mbar"] = { name1 = "millibar", symbol = "mbar", utype = "pressure", scale = 100, default = "hPa", link = "Bar (unit)", }, ["mmHg"] = { name1 = "millimetre of mercury", name1_us = "millimeter of mercury", name2 = "millimetres of mercury", name2_us = "millimeters of mercury", symbol = "mmHg", utype = "pressure", scale = 133.322387415, default = "kPa", }, ["Pa"] = { _name1 = "pascal", _symbol = "Pa", utype = "pressure", scale = 1, prefixes = 1, default = "psi", link = "Pascal (unit)", }, ["psf"] = { name1 = "pound per square foot", name2 = "pounds per square foot", symbol = "psf", utype = "pressure", scale = 47.880258980335839, default = "kPa", link = "Pound per square inch", }, ["psi"] = { name1 = "pound per square inch", name2 = "pounds per square inch", symbol = "psi", utype = "pressure", scale = 6894.7572931683608, default = "kPa", }, ["Torr"] = { name1 = "torr", symbol = "Torr", utype = "pressure", scale = 133.32236842105263, default = "kPa", }, ["N/cm2"] = { per = { "N", "cm2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["N/m2"] = { per = { "N", "m2" }, utype = "pressure", default = "psi", }, ["g/cm2"] = { per = { "g", "cm2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["g/m2"] = { per = { "g", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["kg/ha"] = { per = { "kg", "ha" }, utype = "pressure", default = "lb/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kg/m2"] = { per = { "kg", "m2" }, utype = "pressure", default = "lb/sqft", multiplier= 9.80665, }, ["lb/1000sqft"] = { per = { "lb", "1000sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/acre"] = { per = { "lb", "acre" }, utype = "pressure", default = "kg/ha", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqft"] = { per = { "lb", "sqft" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["lb/sqyd"] = { per = { "lb", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "kg/m2", multiplier= 9.80665, }, ["LT/acre"] = { per = { "LT", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["MT/ha"] = { per = { "MT", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqft"] = { per = { "oz", "sqft" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["oz/sqyd"] = { per = { "oz", "sqyd" }, utype = "pressure", default = "g/m2", multiplier= 9.80665, }, ["ST/acre"] = { per = { "ST", "acre" }, utype = "pressure", default = "t/ha", multiplier= 9.80665, }, ["t/ha"] = { per = { "t", "ha" }, utype = "pressure", default = "LT/acre ST/acre", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/acre"] = { per = { "tonne", "acre" }, utype = "pressure", default = "tonne/ha", multiplier= 9.80665, }, ["tonne/ha"] = { per = { "tonne", "ha" }, utype = "pressure", default = "tonne/acre", multiplier= 9.80665, }, ["kgfpsqcm"] = { target = "kgf/cm2", }, ["kgpsqcm"] = { target = "kg/cm2", }, ["kN/m2"] = { target = "kPa", }, ["lb/in2"] = { target = "lbf/in2", }, ["torr"] = { target = "Torr", }, ["Bq"] = { _name1 = "becquerel", _symbol = "Bq", utype = "radioactivity", scale = 1, prefixes = 1, default = "pCi", link = "Becquerel", }, ["Ci"] = { _name1 = "curie", _symbol = "Ci", utype = "radioactivity", scale = 3.7e10, prefixes = 1, default = "GBq", link = "Curie (unit)", }, ["Rd"] = { _name1 = "rutherford", _symbol = "Rd", utype = "radioactivity", scale = 1e6, prefixes = 1, default = "MBq", link = "Rutherford (unit)", }, ["cm/h"] = { name1 = "centimetre per hour", name1_us = "centimeter per hour", name2 = "centimetres per hour", name2_us = "centimeters per hour", symbol = "cm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777775e-6, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["cm/s"] = { name1 = "centimetre per second", name1_us = "centimeter per second", name2 = "centimetres per second", name2_us = "centimeters per second", symbol = "cm/s", utype = "speed", scale = 0.01, default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["cm/year"] = { name1 = "centimetre per year", name1_us = "centimeter per year", name2 = "centimetres per year", name2_us = "centimeters per year", symbol = "cm/year", utype = "speed", scale = 3.168873850681143e-10, default = "in/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["foot/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "foot per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", }, ["ft/min"] = { name1 = "foot per minute", name2 = "feet per minute", symbol = "ft/min", utype = "speed", scale = 0.00508, default = "m/min", link = "Feet per second", }, ["ft/s"] = { name1 = "foot per second", name2 = "feet per second", symbol = "ft/s", utype = "speed", scale = 0.3048, default = "m/s", link = "Feet per second", }, ["furlong per fortnight"] = { name2 = "furlongs per fortnight", symbol = "furlong per fortnight", usename = 1, utype = "speed", scale = 0.00016630952380952381, default = "km/h mph", link = "FFF system", }, ["in/h"] = { name1 = "inch per hour", name2 = "inches per hour", symbol = "in/h", utype = "speed", scale = 7.0555555555555559e-6, default = "cm/h", link = "Inch", }, ["in/s"] = { name1 = "inch per second", name2 = "inches per second", symbol = "in/s", utype = "speed", scale = 0.0254, default = "cm/s", link = "Inch", }, ["in/year"] = { name1 = "inch per year", name2 = "inches per year", symbol = "in/year", utype = "speed", scale = 8.0489395807301024e-10, default = "cm/year", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["isp"] = { name1 = "second", symbol = "s", utype = "speed", scale = 9.80665, default = "km/s", link = "Specific impulse", }, ["km/d"] = { name1 = "kilometre per day", name1_us = "kilometer per day", name2 = "kilometres per day", name2_us = "kilometers per day", symbol = "km/d", utype = "speed", scale = 1.1574074074074074e-2, default = "mi/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["km/h"] = { name1 = "kilometre per hour", name1_us = "kilometer per hour", name2 = "kilometres per hour", name2_us = "kilometers per hour", symbol = "km/h", utype = "speed", scale = 0.27777777777777779, default = "mph", link = "Kilometres per hour", }, ["km/s"] = { name1 = "kilometre per second", name1_us = "kilometer per second", name2 = "kilometres per second", name2_us = "kilometers per second", symbol = "km/s", utype = "speed", scale = 1000, default = "mi/s", link = "Metre per second", }, ["kn"] = { name1 = "knot", symbol = "kn", utype = "speed", scale = 0.51444444444444448, default = "km/h mph", link = "Knot (unit)", }, ["kNs/kg"] = { name2 = "kN&#8209;s/kg", symbol = "kN&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1000, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["m/min"] = { name1 = "metre per minute", name1_us = "meter per minute", name2 = "metres per minute", name2_us = "meters per minute", symbol = "m/min", utype = "speed", scale = 0.016666666666666666, default = "ft/min", link = "Metre per second", }, ["m/s"] = { name1 = "metre per second", name1_us = "meter per second", name2 = "metres per second", name2_us = "meters per second", symbol = "m/s", utype = "speed", scale = 1, default = "ft/s", }, ["Mach"] = { name2 = "Mach", symbol = "Mach", utype = "speed", builtin = "mach", scale = 0, iscomplex= true, default = "km/h mph", link = "Mach number", }, ["mi/d"] = { name1 = "mile per day", name2 = "miles per day", symbol = "mi/d", utype = "speed", scale = 1.8626666666666667e-2, default = "km/d", link = "Orders of magnitude (speed)", }, ["mi/s"] = { name1 = "mile per second", name2 = "miles per second", symbol = "mi/s", utype = "speed", scale = 1609.344, default = "km/s", link = "Mile", }, ["mm/h"] = { name1 = "millimetre per hour", name1_us = "millimeter per hour", name2 = "millimetres per hour", name2_us = "millimeters per hour", symbol = "mm/h", utype = "speed", scale = 2.7777777777777781e-7, default = "in/h", link = "Metre per second", }, ["mph"] = { name1 = "mile per hour", name2 = "miles per hour", symbol = "mph", utype = "speed", scale = 0.44704, default = "km/h", link = "Miles per hour", }, ["Ns/kg"] = { name2 = "N&#8209;s/kg", symbol = "N&#8209;s/kg", utype = "speed", scale = 1, default = "isp", link = "Specific impulse", }, ["si tsfc"] = { name2 = "g/(kN⋅s)", symbol = "g/(kN⋅s)", utype = "speed", scale = 9.9999628621379242e-7, invert = -1, iscomplex= true, default = "tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["tsfc"] = { name2 = "lb/(lbf⋅h)", symbol = "lb/(lbf⋅h)", utype = "speed", scale = 2.832545036049801e-5, invert = -1, iscomplex= true, default = "si tsfc", link = "Thrust specific fuel consumption", }, ["cm/y"] = { target = "cm/year", }, ["cm/yr"] = { target = "cm/year", }, ["in/y"] = { target = "in/year", }, ["in/yr"] = { target = "in/year", }, ["knot"] = { target = "kn", }, ["knots"] = { target = "kn", }, ["kph"] = { target = "km/h", }, ["mi/h"] = { target = "mph", }, ["mm/s"] = { per = { "mm", "s" }, utype = "speed", default = "in/s", link = "Metre per second", }, ["C"] = { name1 = "degree Celsius", name2 = "degrees Celsius", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = -273.15, iscomplex= true, istemperature= true, default = "F", link = "Celsius", }, ["F"] = { name1 = "degree Fahrenheit", name2 = "degrees Fahrenheit", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 32-273.15*(9/5), iscomplex= true, istemperature= true, default = "C", link = "Fahrenheit", }, ["K"] = { _name1 = "kelvin", _symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 1, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, prefixes = 1, default = "C F", link = "Kelvin", }, ["keVT"] = { name1 = "kiloelectronvolt", symbol = "keV", utype = "temperature", scale = 11604518.121550081, offset = 0, iscomplex= true, default = "MK", defkey = "keVT", linkey = "keVT", link = "Electronvolt", }, ["R"] = { name1 = "degree Rankine", name2 = "degrees Rankine", symbol = "°R", usesymbol= 1, utype = "temperature", scale = 0.55555555555555558, offset = 0, iscomplex= true, istemperature= true, default = "K F C", link = "Rankine scale", }, ["Celsius"] = { target = "C", }, ["°C"] = { target = "C", }, ["°F"] = { target = "F", }, ["°R"] = { target = "R", }, ["C-change"] = { name1 = "degree Celsius change", name2 = "degrees Celsius change", symbol = "°C", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Celsius", }, ["F-change"] = { name1 = "degree Fahrenheit change", name2 = "degrees Fahrenheit change", symbol = "°F", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 0.55555555555555558, default = "C-change", link = "Fahrenheit", }, ["K-change"] = { name1 = "kelvin change", name2 = "kelvins change", symbol = "K", usesymbol= 1, utype = "temperature change", scale = 1, default = "F-change", link = "Kelvin", }, ["°C-change"] = { target = "C-change", }, ["°F-change"] = { target = "F-change", }, ["century"] = { name1 = "century", name2 = "centuries", symbol = "ha", utype = "time", scale = 3155760000, default = "Gs", }, ["d"] = { name1 = "day", symbol = "d", utype = "time", scale = 86400, default = "ks", }, ["decade"] = { name1 = "decade", symbol = "daa", utype = "time", scale = 315576000, default = "Ms", }, ["dog year"] = { name1 = "dog year", symbol = "dog yr", utype = "time", scale = 220903200, default = "years", link = "List of unusual units of measurement#Dog year", }, ["fortnight"] = { symbol = "fortnight", usename = 1, utype = "time", scale = 1209600, default = "week", }, ["h"] = { name1 = "hour", symbol = "h", utype = "time", scale = 3600, default = "ks", }, ["long billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["millennium"] = { name1 = "millennium", name2 = "millennia", symbol = "ka", utype = "time", scale = 31557600000, default = "Gs", }, ["milliard year"] = { name1 = "milliard years", name2 = "milliard years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["million year"] = { name1 = "million years", name2 = "million years", symbol = "Ma", utype = "time", scale = 31557600000000, default = "Ts", link = "Annum", }, ["min"] = { name1 = "minute", symbol = "min", utype = "time", scale = 60, default = "s", }, ["month"] = { symbol = "month", usename = 1, utype = "time", scale = 2629800, default = "Ms", }, ["months"] = { name1 = "month", symbol = "mo", utype = "time", scale = 2629800, default = "year", }, ["s"] = { _name1 = "second", _symbol = "s", utype = "time", scale = 1, prefixes = 1, default = "v < 7200 ! min ! h", link = "Second", }, ["short billion year"] = { name1 = "billion years", name2 = "billion years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["short trillion year"] = { name1 = "trillion years", name2 = "trillion years", symbol = "Ta", utype = "time", scale = 31557600000000000000, default = "Es", link = "Annum", }, ["thousand million year"] = { name1 = "thousand million years", name2 = "thousand million years", symbol = "Ga", utype = "time", scale = 31557600000000000, default = "Ps", link = "Annum", }, ["wk"] = { symbol = "week", usename = 1, utype = "time", scale = 604800, default = "Ms", }, ["year"] = { name1 = "year", symbol = "a", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["years"] = { name1 = "year", symbol = "yr", utype = "time", scale = 31557600, default = "Ms", link = "Annum", }, ["byr"] = { target = "short billion year", }, ["day"] = { target = "d", }, ["days"] = { target = "d", }, ["dog yr"] = { target = "dog year", }, ["Gyr"] = { target = "thousand million year", }, ["hour"] = { target = "h", }, ["hours"] = { target = "h", }, ["kMyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["kyr"] = { target = "millennium", }, ["long byr"] = { target = "long billion year", }, ["minute"] = { target = "min", }, ["minutes"] = { target = "min", }, ["mth"] = { target = "month", }, ["Myr"] = { target = "million year", }, ["myr"] = { target = "million year", }, ["sec"] = { target = "s", }, ["second"] = { target = "s", }, ["seconds"] = { target = "s", }, ["tmyr"] = { target = "thousand million year", }, ["tryr"] = { target = "short trillion year", }, ["tyr"] = { target = "millennium", }, ["week"] = { target = "wk", }, ["weeks"] = { target = "wk", }, ["yr"] = { target = "year", }, ["kg.m"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgf.m"] = { name1 = "kilogram force-metre", name1_us = "kilogram force-meter", symbol = "kgf⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kgm"] = { name1 = "kilogram metre", name1_us = "kilogram meter", symbol = "kg⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["kpm"] = { name1 = "kilopond metre", name1_us = "kilopond meter", symbol = "kp⋅m", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["lb-fft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "ft⋅lb<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.ft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lb.in"] = { name1 = "pound force-inch", symbol = "lb⋅in", utype = "torque", scale = 0.1129848290276167, default = "mN.m", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbfft"] = { name1 = "pound force-foot", name2 = "pound force-feet", symbol = "lbf⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["lbft"] = { name1 = "pound-foot", name2 = "pound-feet", symbol = "lb⋅ft", utype = "torque", scale = 1.3558179483314004, default = "Nm", link = "Pound-foot (torque)", }, ["m.kg-f"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kg<sub>f</sub>", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["m.kgf"] = { name1 = "metre kilogram-force", name1_us = "meter kilogram-force", name2 = "metre kilograms-force", name2_us = "meter kilograms-force", symbol = "m⋅kgf", utype = "torque", scale = 9.80665, default = "Nm lbfft", link = "Kilogram metre (torque)", }, ["mN.m"] = { name1 = "millinewton-metre", name1_us = "millinewton-meter", symbol = "mN⋅m", utype = "torque", scale = 0.001, default = "lb.in", link = "Newton-metre", }, ["Nm"] = { _name1 = "newton-metre", _name1_us= "newton-meter", _symbol = "N⋅m", utype = "torque", alttype = "energy", scale = 1, prefixes = 1, default = "lbfft", link = "Newton-metre", }, ["kN/m"] = { per = { "kN", "-m-stiff" }, utype = "torque", default = "lbf/in", }, ["lbf/in"] = { per = { "lbf", "-in-stiff" }, utype = "torque", default = "kN/m", }, ["lb-f.ft"] = { target = "lb-fft", }, ["lbf.ft"] = { target = "lbfft", }, ["lbf·ft"] = { target = "lbfft", }, ["lb·ft"] = { target = "lb.ft", }, ["mkg-f"] = { target = "m.kg-f", }, ["mkgf"] = { target = "m.kgf", }, ["N.m"] = { target = "Nm", }, ["N·m"] = { target = "Nm", }, ["ton-mile"] = { symbol = "ton-mile", usename = 1, utype = "transportation", scale = 1.4599723182105602, default = "tkm", }, ["tkm"] = { name1 = "tonne-kilometre", name1_us = "tonne-kilometer", symbol = "tkm", utype = "transportation", scale = 1, default = "ton-mile", }, ["-12USoz(mL)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;mL) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USoz(ml)serve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz (355&nbsp;ml) serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "ml", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["-12USozserve"] = { name1_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", symbol = "12&nbsp;US&nbsp;fl&nbsp;oz serving", sym_us = "12&nbsp;U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz serving", utype = "volume", scale = 0.00035488235475000004, default = "mL", link = "Beverage can#Standard sizes", }, ["acre-foot"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-foot", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["acre-ft"] = { name1 = "acre-foot", name2 = "acre-feet", symbol = "acre⋅ft", utype = "volume", scale = 1233.48183754752, default = "m3", }, ["AUtbsp"] = { name1 = "Australian tablespoon", symbol = "AU&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 0.000020, default = "ml", }, ["Bcuft"] = { name1 = "billion cubic foot", name2 = "billion cubic feet", symbol = "billion cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "Gl", link = "Cubic foot", }, ["bdft"] = { name1 = "board foot", name2 = "board feet", symbol = "bd&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board feet"] = { name2 = "board feet", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["board foot"] = { name2 = "board foot", symbol = "board foot", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.0023597372167, default = "m3", }, ["cc"] = { name1 = "cubic centimetre", name1_us = "cubic centimeter", symbol = "cc", utype = "volume", scale = 0.000001, default = "cuin", }, ["CID"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cc", link = "Cubic inch#Engine displacement", }, ["cord"] = { symbol = "cord", utype = "volume", scale = 3.624556363776, default = "m3", link = "Cord (unit)", }, ["cufoot"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic foot", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuft"] = { name1 = "cubic foot", name2 = "cubic feet", symbol = "cu&nbsp;ft", utype = "volume", scale = 0.028316846592, default = "m3", }, ["cuin"] = { name1 = "cubic inch", name2 = "cubic inches", symbol = "cu&nbsp;in", utype = "volume", scale = 0.000016387064, default = "cm3", }, ["cumi"] = { name1 = "cubic mile", symbol = "cu&nbsp;mi", utype = "volume", scale = 4168181825.440579584, default = "km3", }, ["cuyd"] = { name1 = "cubic yard", symbol = "cu&nbsp;yd", utype = "volume", scale = 0.764554857984, default = "m3", }, ["firkin"] = { symbol = "firkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.04091481, default = "L impgal USgal", link = "Firkin (unit)", }, ["foot3"] = { target = "cufoot", }, ["Goilbbl"] = { name1 = "billion barrels", name2 = "billion barrels", symbol = "Gbbl", utype = "volume", scale = 158987294.928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e6 ! e9 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["gr water"] = { name1 = "grains water", name2 = "grains water", symbol = "gr H<sub>2</sub>O", utype = "volume", scale = 0.00000006479891, default = "cm3", link = "Grain (unit)", }, ["grt"] = { name1 = "gross register ton", symbol = "grt", utype = "volume", scale = 2.8316846592, default = "m3", link = "Gross register tonnage", }, ["impbbl"] = { name1 = "imperial barrel", symbol = "imp&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.16365924, default = "L impgal USgal", link = "Barrel (unit)", }, ["impbsh"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "L impgal USdrygal", }, ["impbu"] = { name1 = "imperial bushel", symbol = "imp&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03636872, default = "m3", }, ["impgal"] = { name1 = "imperial gallon", symbol = "imp&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00454609, default = "L USgal", }, ["impgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001420653125, default = "ml USoz", link = "Gill (unit)", }, ["impkenning"] = { name1 = "imperial kenning", symbol = "kenning", utype = "volume", scale = 0.01818436, default = "L USdrygal", link = "Kenning (unit)", }, ["impoz"] = { name1 = "imperial fluid ounce", symbol = "imp&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000284130625, default = "ml USoz", }, ["imppk"] = { name1 = "imperial peck", symbol = "pk", utype = "volume", scale = 0.00909218, default = "L USdrygal", link = "Peck", }, ["imppt"] = { name1 = "imperial pint", symbol = "imp&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.00056826125, default = "L", }, ["impqt"] = { name1 = "imperial quart", symbol = "imp&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.0011365225, default = "ml USoz", customary= 3, }, ["kilderkin"] = { symbol = "kilderkin", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.08182962, default = "L impgal USgal", }, ["koilbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "kbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! ! e3 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["L"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "L", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "Litre", }, ["l"] = { _name1 = "litre", _name1_us= "liter", _symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, prefixes = 1, default = "impgal USgal", link = "Litre", }, ["ll"] = { name1 = "litre", name1_us = "liter", symbol = "l", utype = "volume", scale = 0.001, default = "impgal USgal", }, ["m3"] = { _name1 = "cubic metre", _name1_us= "cubic meter", _symbol = "m<sup>3</sup>", prefix_position= 7, utype = "volume", scale = 1, prefixes = 3, default = "cuft", link = "Cubic metre", }, ["Mbbl"] = { name1 = "thousand barrels", name2 = "thousand barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158.987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MMoilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "MMbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["Moilbbl"] = { name1 = "million barrels", name2 = "million barrels", symbol = "Mbbl", utype = "volume", scale = 158987.294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["MTON"] = { name1 = "measurement ton", symbol = "MTON", utype = "volume", scale = 1.13267386368, default = "m3", }, ["MUSgal"] = { name1 = "million US gallons", name1_us = "million U.S. gallons", name2 = "million US gallons", name2_us = "million U.S. gallons", symbol = "million US&nbsp;gal", sym_us = "million U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 3785.411784, default = "Ml", link = "US gallon", }, ["oilbbl"] = { name1 = "barrel", symbol = "bbl", utype = "volume", scale = 0.158987294928, default = "m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["stere"] = { symbol = "stere", usename = 1, utype = "volume", scale = 1, default = "cuft", }, ["tmcft"] = { name2 = "tmcft", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", }, ["Tmcft"] = { name1 = "thousand million cubic feet", name2 = "thousand million cubic feet", symbol = "tmcft", utype = "volume", scale = 28316846.592, default = "km3", link = "Tmcft", }, ["Toilbbl"] = { name1 = "trillion barrels", name2 = "trillion barrels", symbol = "Tbbl", utype = "volume", scale = 158987294928, default = "v * 1.58987294928 < 10 ! e9 ! e12 ! m3", link = "Barrel (unit)#Oil barrel", }, ["USbbl"] = { name1 = "US barrel", name1_us = "U.S. barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.119240471196, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbeerbbl"] = { name1 = "US beer barrel", name1_us = "U.S. beer barrel", symbol = "US&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.117347765304, default = "L USgal impgal", link = "Barrel (unit)", }, ["USbsh"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bsh", sym_us = "U.S.&nbsp;bsh", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USbu"] = { name1 = "US bushel", name1_us = "U.S. bushel", symbol = "US&nbsp;bu", sym_us = "U.S.&nbsp;bu", utype = "volume", scale = 0.03523907016688, default = "L USdrygal impgal", link = "Bushel", }, ["USdrybbl"] = { name1 = "US dry barrel", name1_us = "U.S. dry barrel", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;bbl", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;bbl", utype = "volume", scale = 0.11562819898508, default = "m3", link = "Barrel (unit)", }, ["USdrygal"] = { name1 = "US dry gallon", name1_us = "U.S. dry gallon", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.00440488377086, default = "L", link = "Gallon", }, ["USdrypt"] = { name1 = "US dry pint", name1_us = "U.S. dry pint", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.0005506104713575, default = "ml", link = "Pint", }, ["USdryqt"] = { name1 = "US dry quart", name1_us = "U.S. dry quart", symbol = "US&nbsp;dry&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;dry&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.001101220942715, default = "ml", link = "Quart", }, ["USflgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US fl gal", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", link = "Gallon", }, ["USgal"] = { name1 = "US gallon", name1_us = "U.S. gallon", symbol = "US&nbsp;gal", sym_us = "U.S.&nbsp;gal", utype = "volume", scale = 0.003785411784, default = "L impgal", }, ["USgi"] = { name1 = "gill", symbol = "gi", utype = "volume", scale = 0.0001182941183, default = "ml impoz", link = "Gill (unit)", }, ["USkenning"] = { name1 = "US kenning", name1_us = "U.S. kenning", symbol = "US&nbsp;kenning", sym_us = "U.S.&nbsp;kenning", utype = "volume", scale = 0.01761953508344, default = "L impgal", link = "Kenning (unit)", }, ["USmin"] = { name1 = "US minim", name1_us = "U.S. minim", symbol = "US&nbsp;min", sym_us = "U.S.&nbsp;min", utype = "volume", scale = 0.000000061611519921875, default = "ml", link = "Minim (unit)", }, ["USoz"] = { name1 = "US fluid ounce", name1_us = "U.S. fluid ounce", symbol = "US&nbsp;fl&nbsp;oz", sym_us = "U.S.&nbsp;fl&nbsp;oz", utype = "volume", scale = 0.0000295735295625, default = "ml", }, ["USpk"] = { name1 = "US peck", name1_us = "U.S. peck", symbol = "US&nbsp;pk", sym_us = "U.S.&nbsp;pk", utype = "volume", scale = 0.00880976754172, default = "L impgal", link = "Peck", }, ["USpt"] = { name1 = "US pint", name1_us = "U.S. pint", symbol = "US&nbsp;pt", sym_us = "U.S.&nbsp;pt", utype = "volume", scale = 0.000473176473, default = "L imppt", link = "Pint", }, ["USqt"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml", link = "Quart", customary= 1, }, ["USquart"] = { name1 = "US quart", name1_us = "U.S. quart", symbol = "US&nbsp;qt", sym_us = "U.S.&nbsp;qt", utype = "volume", scale = 0.000946352946, default = "ml impoz", link = "Quart", }, ["UStbsp"] = { name1 = "US tablespoon", name1_us = "U.S. tablespoon", symbol = "US&nbsp;tbsp", sym_us = "U.S.&nbsp;tbsp", utype = "volume", scale = 1.4786764781250001e-5, default = "ml", }, ["winecase"] = { symbol = "case", usename = 1, utype = "volume", scale = 0.009, default = "L", link = "Case (goods)", }, ["*U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, customary= 2, }, ["*U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, customary= 2, }, ["+USdrygal"] = { target = "USdrygal", customary= 1, }, ["+usfloz"] = { target = "USoz", link = "Fluid ounce", customary= 1, }, ["+USgal"] = { target = "USgal", customary= 1, }, ["+USoz"] = { target = "USoz", customary= 1, }, ["@impgal"] = { target = "impgal", link = "Gallon", customary= 3, }, ["acre feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre-feet"] = { target = "acre-ft", }, ["acre.foot"] = { target = "acre-foot", }, ["acre.ft"] = { target = "acre-ft", }, ["acre·ft"] = { target = "acre-ft", }, ["bushels"] = { target = "USbsh", }, ["cid"] = { target = "CID", }, ["ft3"] = { target = "cuft", symbol = "ft<sup>3</sup>", }, ["gal"] = { target = "USgal", }, ["gallon"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallon%})", }, ["gallons"] = { shouldbe = "Use %{USgal%} for US gallons or %{impgal%} for imperial gallons (not %{gallons%})", }, ["Gcuft"] = { target = "e9cuft", }, ["impfloz"] = { target = "impoz", }, ["Impgal"] = { target = "impgal", }, ["in3"] = { target = "cuin", symbol = "in<sup>3</sup>", }, ["hm³"] = { target = "hm3", }, ["kcuft"] = { target = "e3cuft", }, ["kcum"] = { target = "e3m3", }, ["km³"] = { target = "km3", }, ["liter"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["liters"] = { target = "L", sp_us = true, }, ["litre"] = { target = "L", }, ["litres"] = { target = "L", }, ["Mcuft"] = { target = "e6cuft", }, ["Mcum"] = { target = "e6m3", }, ["Mft3"] = { target = "e6cuft", }, ["mi3"] = { target = "cumi", symbol = "mi<sup>3</sup>", }, ["m³"] = { target = "m3", }, ["Pcuft"] = { target = "e15cuft", }, ["pt"] = { shouldbe = "Use %{USpt%} for US pints or %{imppt%} for imperial pints (not %{pt%})", }, ["qt"] = { shouldbe = "Use %{USqt%} for US quarts or %{impqt%} for imperial quarts (not %{qt%})", }, ["Tcuft"] = { target = "e12cuft", }, ["Tft3"] = { target = "e12cuft", }, ["U.S.bbl"] = { target = "USbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.beerbbl"] = { target = "USbeerbbl", sp_us = true, default = "L U.S.gal impgal", }, ["U.S.bsh"] = { target = "USbsh", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.bu"] = { target = "USbu", sp_us = true, default = "L U.S.drygal impgal", }, ["U.S.drybbl"] = { target = "USdrybbl", sp_us = true, }, ["U.S.drygal"] = { target = "USdrygal", sp_us = true, }, ["U.S.drypt"] = { target = "USdrypt", sp_us = true, }, ["U.S.dryqt"] = { target = "USdryqt", sp_us = true, }, ["U.S.flgal"] = { target = "USflgal", sp_us = true, }, ["U.S.floz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["u.s.gal"] = { target = "USgal", sp_us = true, link = "U.S. gallon", }, ["U.S.gi"] = { target = "USgi", sp_us = true, }, ["U.S.kenning"] = { target = "USkenning", sp_us = true, }, ["U.S.oz"] = { target = "USoz", sp_us = true, }, ["U.S.pk"] = { target = "USpk", sp_us = true, }, ["U.S.pt"] = { target = "USpt", sp_us = true, }, ["U.S.qt"] = { target = "USqt", sp_us = true, default = "L impqt", customary= 2, }, ["usbbl"] = { target = "USbbl", }, ["usbeerbbl"] = { target = "USbeerbbl", }, ["usbsh"] = { target = "USbsh", }, ["usbu"] = { target = "USbu", }, ["usdrybbl"] = { target = "USdrybbl", }, ["usdrygal"] = { target = "USdrygal", }, ["usdrypt"] = { target = "USdrypt", }, ["usdryqt"] = { target = "USdryqt", }, ["USfloz"] = { target = "USoz", }, ["usfloz"] = { target = "USoz", }, ["USGAL"] = { target = "USgal", }, ["usgal"] = { target = "USgal", }, ["usgi"] = { target = "USgi", }, ["uskenning"] = { target = "USkenning", }, ["usoz"] = { target = "USoz", }, ["uspk"] = { target = "USpk", }, ["uspt"] = { target = "USpt", }, ["usqt"] = { target = "USqt", }, ["yd3"] = { target = "cuyd", symbol = "yd<sup>3</sup>", }, ["cuft/sqmi"] = { per = { "cuft", "sqmi" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["m3/ha"] = { name1 = "cubic metre per hectare", name1_us = "cubic meter per hectare", name2 = "cubic metres per hectare", name2_us = "cubic meters per hectare", symbol = "m<sup>3</sup>/ha", utype = "volume per unit area", scale = 0.0001, default = "USbu/acre", link = "Hectare", }, ["m3/km2"] = { per = { "m3", "km2" }, utype = "volume per unit area", default = "cuft/sqmi", }, ["U.S.gal/acre"] = { per = { "U.S.gal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["USbu/acre"] = { name2 = "US bushels per acre", symbol = "US bushel per acre", usename = 1, utype = "volume per unit area", scale = 8.7077638761350888e-6, default = "m3/ha", link = "Bushel", }, ["USgal/acre"] = { per = { "USgal", "acre" }, utype = "volume per unit area", default = "m3/km2", }, ["cuyd/mi"] = { per = { "cuyd", "mi" }, utype = "volume per unit length", default = "m3/km", }, ["m3/km"] = { per = { "m3", "km" }, utype = "volume per unit length", default = "cuyd/mi", }, ["mich"] = { combination= { "ch", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michlk"] = { combination= { "chlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["michainlk"] = { combination= { "chainlk", "mi" }, multiple = { 80 }, utype = "length", }, ["miyd"] = { combination= { "yd", "mi" }, multiple = { 1760 }, utype = "length", }, ["miydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd", "mi" }, multiple = { 12, 3, 1760 }, utype = "length", }, ["mift"] = { combination= { "ft", "mi" }, multiple = { 5280 }, utype = "length", }, ["ydftin"] = { combination= { "in", "ft", "yd" }, multiple = { 12, 3 }, utype = "length", }, ["ydft"] = { combination= { "ft", "yd" }, multiple = { 3 }, utype = "length", }, ["ftin"] = { combination= { "in", "ft" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["footin"] = { combination= { "in", "foot" }, multiple = { 12 }, utype = "length", }, ["handin"] = { combination= { "in", "hand" }, multiple = { 4 }, utype = "length", }, ["lboz"] = { combination= { "oz", "lb" }, multiple = { 16 }, utype = "mass", }, ["stlb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["stlboz"] = { combination= { "oz", "lb", "st" }, multiple = { 16, 14 }, utype = "mass", }, ["st and lb"] = { combination= { "lb", "st" }, multiple = { 14 }, utype = "mass", }, ["GN LTf"] = { combination= { "GN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["GN LTf STf"] = { combination= { "GN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf"] = { combination= { "GN", "-STf" }, utype = "force", }, ["GN STf LTf"] = { combination= { "GN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf"] = { combination= { "kN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["kN LTf STf"] = { combination= { "kN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf"] = { combination= { "kN", "-STf" }, utype = "force", }, ["kN STf LTf"] = { combination= { "kN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["LTf STf"] = { combination= { "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN LTf"] = { combination= { "MN", "-LTf" }, utype = "force", }, ["MN LTf STf"] = { combination= { "MN", "-LTf", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf"] = { combination= { "MN", "-STf" }, utype = "force", }, ["MN STf LTf"] = { combination= { "MN", "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["STf LTf"] = { combination= { "-STf", "-LTf" }, utype = "force", }, ["L/100 km mpgimp"] = { combination= { "L/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgimp"] = { combination= { "l/100 km", "mpgimp" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgUS"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["L/100 km mpgus"] = { combination= { "L/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["l/100 km mpgus"] = { combination= { "l/100 km", "mpgus" }, utype = "fuel efficiency", }, ["mpgimp L/100 km"] = { combination= { "mpgimp", "L/100 km" }, utype = "fuel efficiency", }, ["LT ST t"] = { combination= { "lt", "-ST", "t" }, utype = "mass", }, ["LT t ST"] = { combination= { "lt", "t", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ST LT t"] = { combination= { "-ST", "lt", "t" }, utype = "mass", }, ["ST t LT"] = { combination= { "-ST", "t", "lt" }, utype = "mass", }, ["t LT ST"] = { combination= { "t", "lt", "-ST" }, utype = "mass", }, ["ton"] = { combination= { "LT", "ST" }, utype = "mass", }, ["kPa kg/cm2"] = { combination= { "kPa", "kgf/cm2" }, utype = "pressure", }, ["kPa lb/in2"] = { combination= { "kPa", "-lb/in2" }, utype = "pressure", }, ["floz"] = { combination= { "impoz", "USoz" }, utype = "volume", }, } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local default_exceptions = { -- Prefixed units with a default different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (unitcode for engineering notation). ["cm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["dm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["e3acre"] = "km2", ["e3m2"] = "e6sqft", ["e6acre"] = "km2", ["e6ha"] = "e6acre", ["e6km2"] = "e6sqmi", ["e6m2"] = "e6sqft", ["e6sqft"] = "v * 9.290304 < 100 ! e3 ! e6 ! m2", ["e6sqmi"] = "e6km2", ["hm<sup>2</sup>"] = "acre", ["km<sup>2</sup>"] = "sqmi", ["mm<sup>2</sup>"] = "sqin", ["aJ"] = "eV", ["e3BTU"] = "MJ", ["e6BTU"] = "GJ", ["EJ"] = "kWh", ["eV"] = "aJ", ["feV"] = "yJ", ["fJ"] = "keV", ["GeV"] = "nJ", ["GJ"] = "kWh", ["keV"] = "fJ", ["MeV"] = "pJ", ["meV"] = "zJ", ["MJ"] = "kWh", ["neV"] = "yJ", ["PeV"] = "mJ", ["peV"] = "yJ", ["PJ"] = "kWh", ["pJ"] = "MeV", ["TeV"] = "μJ", ["TJ"] = "kWh", ["YJ"] = "kWh", ["yJ"] = "μeV", ["ZJ"] = "kWh", ["zJ"] = "meV", ["μeV"] = "yJ", ["e12cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/a", ["e12cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3/d", ["e12m3/a"] = "Tcuft/a", ["e12m3/d"] = "Tcuft/d", ["e3cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/a", ["e3cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/d", ["e3cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3/s", ["e3m3/a"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/a", ["e3m3/d"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/d", ["e3m3/s"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft/s", ["e3USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! ! e3 ! m3/a", ["e6cuft/a"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e6cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/d", ["e6cuft/s"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3/s", ["e6m3/a"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/a", ["e6m3/d"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft/d", ["e6m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e6 ! e9 ! cuft/s", ["e6USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e3 ! e6 ! m3/a", ["e9cuft/a"] = "m3/a", ["e9cuft/d"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3/d", ["e9m3/a"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/a", ["e9m3/d"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft/d", ["e9m3/s"] = "v < 28.316846592 ! e9 ! e12 ! cuft/s", ["e9USgal/a"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/a", ["e9USgal/s"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! e6 ! e9 ! m3/s", ["nN"] = "gr-f", ["μN"] = "gr-f", ["mN"] = "oz-f", ["am"] = "in", ["cm"] = "in", ["dam"] = "ft", ["dm"] = "in", ["e12km"] = "e12mi", ["e12mi"] = "e12km", ["e3AU"] = "ly", ["e3km"] = "e3mi", ["e3mi"] = "e3km", ["e6km"] = "e6mi", ["e6mi"] = "e6km", ["e9km"] = "AU", ["e9mi"] = "e9km", ["Em"] = "mi", ["fm"] = "in", ["Gm"] = "mi", ["hm"] = "ft", ["km"] = "mi", ["mm"] = "in", ["Mm"] = "mi", ["nm"] = "in", ["Pm"] = "mi", ["pm"] = "in", ["Tm"] = "mi", ["Ym"] = "mi", ["ym"] = "in", ["Zm"] = "mi", ["zm"] = "in", ["μm"] = "in", ["e12lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! Mt ! Gt", ["e3lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kg ! t", ["e3ozt"] = "v * 0.311034768 < 10 ! kg ! t", ["e3t"] = "LT ST", ["e6carat"] = "t", ["e6lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! t ! kilotonne", ["e6ozt"] = "lb kg", ["e6ST"] = "Mt", ["e6t"] = "LT ST", ["e9lb"] = "v * 4.5359237 < 10 ! kilotonne ! Mt", ["e9t"] = "LT ST", ["Gg"] = "lb", ["kg"] = "lb", ["mg"] = "gr", ["Mg"] = "LT ST", ["ng"] = "gr", ["μg"] = "gr", ["mBq"] = "fCi", ["kBq"] = "nCi", ["MBq"] = "μCi", ["GBq"] = "mCi", ["TBq"] = "Ci", ["PBq"] = "kCi", ["EBq"] = "kCi", ["fCi"] = "mBq", ["pCi"] = "Bq", ["nCi"] = "Bq", ["μCi"] = "kBq", ["mCi"] = "MBq", ["kCi"] = "TBq", ["MCi"] = "PBq", ["ns"] = "μs", ["μs"] = "ms", ["ms"] = "s", ["ks"] = "h", ["Ms"] = "week", ["Gs"] = "decade", ["Ts"] = "millennium", ["Ps"] = "million year", ["Es"] = "thousand million year", ["MK"] = "keVT", ["cL"] = "impoz usoz", ["cl"] = "impoz usoz", ["cm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dL"] = "impoz usoz", ["dl"] = "impoz usoz", ["mm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["dm<sup>3</sup>"] = "cuin", ["e12cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e9 ! e12 ! m3", ["e12impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12m3"] = "v < 28.316846592 ! T ! P ! cuft", ["e12U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e12USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! T ! P ! l", ["e15cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e12 ! e15 ! m3", ["e15m3"] = "Pcuft", ["e3bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e3cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! ! e3 ! m3", ["e3impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3m3"] = "v < 28.316846592 ! k ! M ! cuft", ["e3U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e3USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! k ! M ! l", ["e6bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6cuyd"] = "v * 7.64554857984 < 10 ! e3 ! e6 ! m3", ["e6impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6L"] = "USgal", ["e6m3"] = "v < 28.316846592 ! M ! G ! cuft", ["e6U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e6USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! M ! G ! l", ["e9bdft"] = "v * 0.23597372167 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9cuft"] = "v * 2.8316846592 < 100 ! e6 ! e9 ! m3", ["e9impgal"] = "v * 4.54609 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9m3"] = "v < 28.316846592 ! G ! T ! cuft", ["e9U.S.gal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["e9USgal"] = "v * 3.785411784 < 1000 ! G ! T ! l", ["GL"] = "cuft", ["Gl"] = "cuft", ["kL"] = "cuft", ["kl"] = "cuft", ["km<sup>3</sup>"] = "cumi", ["mL"] = "impoz usoz", ["ml"] = "impoz usoz", ["Ml"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["ML"] = "v < 28.316846592 ! e3 ! e6 ! cuft", ["TL"] = "cumi", ["Tl"] = "cumi", ["μL"] = "cuin", ["μl"] = "cuin", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local link_exceptions = { -- Prefixed units with a linked article different from that of the base unit. -- Each key item is a prefixed symbol (not unitcode). ["mm<sup>2</sup>"] = "Square millimetre", ["cm<sup>2</sup>"] = "Square centimetre", ["dm<sup>2</sup>"] = "Square decimetre", ["km<sup>2</sup>"] = "Square kilometre", ["kJ"] = "Kilojoule", ["MJ"] = "Megajoule", ["GJ"] = "Gigajoule", ["TJ"] = "Terajoule", ["fm"] = "Femtometre", ["pm"] = "Picometre", ["nm"] = "Nanometre", ["μm"] = "Micrometre", ["mm"] = "Millimetre", ["cm"] = "Centimetre", ["dm"] = "Decimetre", ["dam"] = "Decametre", ["hm"] = "Hectometre", ["km"] = "Kilometre", ["Mm"] = "Megametre", ["Gm"] = "Gigametre", ["Tm"] = "Terametre", ["Pm"] = "Petametre", ["Em"] = "Exametre", ["Zm"] = "Zettametre", ["Ym"] = "Yottametre", ["μg"] = "Microgram", ["mg"] = "Milligram", ["kg"] = "Kilogram", ["Mg"] = "Tonne", ["yW"] = "Yoctowatt", ["zW"] = "Zeptowatt", ["aW"] = "Attowatt", ["fW"] = "Femtowatt", ["pW"] = "Picowatt", ["nW"] = "Nanowatt", ["μW"] = "Microwatt", ["mW"] = "Milliwatt", ["kW"] = "Kilowatt", ["MW"] = "Megawatt", ["GW"] = "Gigawatt", ["TW"] = "Terawatt", ["PW"] = "Petawatt", ["EW"] = "Exawatt", ["ZW"] = "Zettawatt", ["YW"] = "Yottawatt", ["as"] = "Attosecond", ["fs"] = "Femtosecond", ["ps"] = "Picosecond", ["ns"] = "Nanosecond", ["μs"] = "Microsecond", ["ms"] = "Millisecond", ["ks"] = "Kilosecond", ["Ms"] = "Megasecond", ["Gs"] = "Gigasecond", ["Ts"] = "Terasecond", ["Ps"] = "Petasecond", ["Es"] = "Exasecond", ["Zs"] = "Zettasecond", ["Ys"] = "Yottasecond", ["mm<sup>3</sup>"] = "Cubic millimetre", ["cm<sup>3</sup>"] = "Cubic centimetre", ["dm<sup>3</sup>"] = "Cubic decimetre", ["dam<sup>3</sup>"] = "Cubic decametre", ["km<sup>3</sup>"] = "Cubic kilometre", ["μL"] = "Microlitre", ["μl"] = "Microlitre", ["mL"] = "Millilitre", ["ml"] = "Millilitre", ["cL"] = "Centilitre", ["cl"] = "Centilitre", ["dL"] = "Decilitre", ["dl"] = "Decilitre", ["daL"] = "Decalitre", ["dal"] = "Decalitre", ["hL"] = "Hectolitre", ["hl"] = "Hectolitre", ["kL"] = "Kilolitre", ["kl"] = "Kilolitre", ["ML"] = "Megalitre", ["Ml"] = "Megalitre", ["GL"] = "Gigalitre", ["Gl"] = "Gigalitre", ["TL"] = "Teralitre", ["Tl"] = "Teralitre", ["PL"] = "Petalitre", ["Pl"] = "Petalitre", } --------------------------------------------------------------------------- -- Do not change the data in this table because it is created by running -- -- a script that reads the wikitext from a wiki page (see note above). -- --------------------------------------------------------------------------- local per_unit_fixups = { -- Automatically created per units of form "x/y" may have their unit type -- changed, for example, "length/time" is changed to "speed". -- Other adjustments can also be specified. ["/area"] = "per unit area", ["/volume"] = "per unit volume", ["area/area"] = "area per unit area", ["energy/length"] = "energy per unit length", ["energy/mass"] = "energy per unit mass", ["energy/time"] = { utype = "power", link = "Power (physics)" }, ["energy/volume"] = "energy per unit volume", ["force/area"] = { utype = "pressure", link = "Pressure" }, ["length/length"] = { utype = "gradient", link = "Grade (slope)" }, ["length/time"] = { utype = "speed", link = "Speed" }, ["length/time/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["mass/area"] = { utype = "pressure", multiplier = 9.80665 }, ["mass/length"] = "linear density", ["mass/mass"] = "concentration", ["mass/power"] = "mass per unit power", ["mass/time"] = "mass per unit time", ["mass/volume"] = { utype = "density", link = "Density" }, ["power/mass"] = "power per unit mass", ["power/volume"] = { link = "Power density" }, ["pressure/length"] = "fracture gradient", ["speed/time"] = { utype = "acceleration", link = "Acceleration" }, ["volume/area"] = "volume per unit area", ["volume/length"] = "volume per unit length", ["volume/time"] = "flow", } all_units["km"] = { name1 = "ڪلوميٽر", name2 = "ڪلوميٽر", symbol = "ڪلوميٽر", utype = "length", scale = 1000, default = "mi", link = "ڪلوميٽر", } all_units["km2"] = { name1 = "چورس ڪلوميٽر", name2 = "چورس ڪلوميٽر", symbol = "چورس ڪلوميٽر", utype = "area", scale = 1000000, default = "sqmi", link = "چورس ڪلوميٽر", } all_units["acre"].name1 = "ايڪڙ" all_units["acre"].name2 = "ايڪڙ" all_units["acre"].symbol = "ايڪڙ" all_units["acre"].link = "ايڪڙ" all_units["sqmi"].name1 = "چورس ميل" all_units["sqmi"].name2 = "چورس ميل" all_units["sqmi"].symbol = "چورس ميل" all_units["sqmi"].link = "چورس ميل" return { all_units = all_units, default_exceptions = default_exceptions, link_exceptions = link_exceptions, per_unit_fixups = per_unit_fixups, } md1zukj17hlmskzseij76kg9b6if0q0 پاڪستان 0 27632 381084 380910 2026-05-28T00:36:38Z Intisar Ali 8681 /* تحريڪ پاڪستان */ 381084 wikitext text/x-wiki {{بهترين مضمون|فيبروري 2021}} {{Infobox country | conventional_long_name = اسلامي جمھوريه پاڪستان | common_name = پاڪستان | native_name = {{native name|ur|{{nobold|{{Nastaliq|اسلامی جمہوریہ پاكستان}}}}|italics=off}}<br/><small>{{transl|اردو|ALA-LC|''Islāmī Jumhūriyah Pākistān''}}</small><ref name="LatinSpelling">{{cite book|author=James Minahan|title=The Complete Guide to National Symbols and Emblems [2 Volumes]|date=23 December 2009|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-0-313-34497-8|page=141}}</ref> | image_flag = Flag of Pakistan.svg | image_coat = Coat of arms of Pakistan.svg | symbol_type = [[پاڪستان جا رياستي نشان|رياستي نشان]] | national_motto = '''ايمان، اتحاد، تنظيم''' <br/> "Faith, Unity, Discipline"<ref name="The State Emblem">{{cite web |title=The State Emblem |url=http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070701023430/http://www.infopak.gov.pk/Eemblem.aspx |archivedate=1 July 2007 |publisher=Ministry of Information and Broadcasting, [[پاڪستان حڪومت]]. |accessdate=18 December 2013}}</ref> | national_anthem = ''[[پاڪستان جو قومي ترانو|پاڪ سرزمين شادباد]] <br/>[[فائل:Pakistan anthem - United States Navy Band.ogg]] | image_map = Pakistan (orthographic projection).svg | map_width = 280px | map_caption = پاڪستاني اختيار وارو علائقو چٽي سائي رنگ سان ڏيکاريل ۽ اختيار کان ٻاهر علائقو ھلڪي سائي رنگ سان ڏيکاريل | capital = [[اسلام آباد]] | coordinates = {{Coord|33|40|N|73|10|E|type:city}} | largest_city = [[ڪراچي]]<br/>{{small|{{coord|24|51|36|N|67|00|36|E|display=inline}}}} | official_languages = [[اردو]]<ref>{{cite web|title=SC orders immediate implementation of Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/952913/sc-orders-implementation-of-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=7 September 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|title=Pakistan to replace English with Urdu as official language|url=http://tribune.com.pk/story/928480/pakistan-to-replace-english-with-urdu-as-official-language/|publisher=[[The Express Tribune]]|date=29 July 2015|accessdate=8 September 2015}}</ref><ref>{{cite web|url=http://dunyanews.tv/index.php/en/Pakistan/288574-PM-approves-implementation-of-Urdu-language-in-gov|title=PM approves implementation of Urdu language in govt departments – Pakistan – Dunya News|work=dunyanews.tv}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.dawn.com/news/1193624|title=PM, president to deliver speeches in Urdu on foreign trips, SC told|author=Irfan Haider|work=dawn.com}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.thenewsteller.com/pakistan/govt-submits-plan-to-supreme-court-to-promote-urdu-as-official-language/19569/|title=Govt. submits plan to Supreme Court to promote Urdu as official language|work=The News Teller}}</ref><br/>[[پاڪستان ۾ انگريزي|انگريزي]] | national_languages = [[اردو]] | languages_type = مقامي ٻوليون | languages = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سرائڪي ٻولي|سرائڪي]], [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[ڪشميري ٻولي|ڪشميري]]، [[براھوي ٻولي|براھوي]]، [[شينا ٻولي|شينا]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]]، [[کووار ٻولي|کووار]]، [[بروشسڪي]]، [[يدغه ٻولي|يدغه]]، [[داميلي ٻولي|داميلي]]، [[ڪيلاشه ٻولي|ڪيلاشه]]، [[گوار-باتي ٻولي|گوار-باتي]]، [[ڊوماڪي ٻولي|ڊوماڪي]]<ref>{{cite web|title=Population by Mother Tongue |url=http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |publisher=Population Census Organization, Government of Pakistan |accessdate=28 December 2011 |url-status=dead |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110912021653/http://www.census.gov.pk/MotherTongue.htm |archivedate=12 September 2011}}</ref> | ethnic_groups = 44.68% [[پنجابي ماڻھو|پنجابي]]<br/>15.42% [[پختون ماڻھو|پختون]]<br/>14.1% [[سنڌي ماڻهو|سنڌي]]<br/>8.38% [[سرائڪي ماڻھو|سرائڪي]]<br/>7.57% [[اردو ڳالهائيندڙ سنڌي]]<br/>3.57% [[بلوچ ماڻھو|بلوچ]]<br> 1.85% [[هندو]]<br> 6.28% ٻيا<ref name="cia"> [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html "Pakistan"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} The World Factbook — Central Intelligence Agency.</ref> | ethnic_groups_year = 2016 | religion = 96.4% [[اسلام]] {{small|(سرڪاري)}} <br/>3.6% ۽ ٻيا<ref name="cia"/> | demonym = [[پاڪستاني]] | government_type = [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام|پارليامينٽري]] [[ريپبلڪ|آئيني جمھوريت]] | leader_title1 = [[پاڪستان جا صدر|صدر]] | leader_name1 = [[آصف علي زرداري]] | leader_title2 = [[پاڪستان جا وزيراعظم|وزيراعظم]] | leader_name2 = [[شهباز شريف]] | leader_title3 = [[پاڪستان جي سينيٽ جا چيئرمين|سينيٽ جو چيئرمين]] | leader_name3 = [[يوسف رضا گيلاني]] | leader_title4 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي جا اسپيڪر|قومي اسيمبليءَ جو اسپيڪر]] | leader_name4 = [[اياز صادق]] | leader_title5 = [[پاڪستان جا چيف جسٽس|چيف جسٽس]] | leader_name5 = [[يحييٰ آفريدي]] | legislature = ''[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شورہ]]'' | upper_house = [[پاڪستان جي سينيٽ|سينيٽ]] | lower_house = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبلي]] | sovereignty_type = آزادي | sovereignty_note = [[گڏيل بادشاھت|برطانيه]] کان | established_event1 = {{nowrap|[[الله آباد تقرير|خيال]]}}<ref>{{cite web|url=http://www.allamaiqbal.com/publications/journals/review/oct83/2.htm|title= THE CONCEPT OF PAKISTAN IN THE LIGHT OF IQBAL's ADDRESS AT ALLAHABAD | author=Ehsan Rashid| year=1977|publisher=Iqbal Memorial Talks |accessdate=5 March 2014}} Ehsan Rashid explains how concept of Pakistan and Iqbal's Allahabad address are interlinked.</ref> | established_date1 = 29 ڊسمبر 1930ع | established_event2 = {{nowrap|[[پاڪستان جو ٺھراءُ|ٺھراءُ]]}} | established_date2 = 28 جنوري 1933ع | established_event3 = {{nowrap|[[لاھور ٺھراء|ٺھراءُ]]}} | established_date3 = 23 مارچ، 1940ع | established_event4 = [[ڊومينين]] | established_date4 = 14 آگسٽ 1947ع | established_event5 = جمهوريا جو قيام | established_date5 = 23 مارچ 1956ع | area_km2 = 881,913 | area_footnote = {{efn|"Includes data for Pakistani territories of Kashmir; [[آزاد ڪشمير]] ({{convert|13297|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}) and [[گلگت بلتستان]] ({{convert|72520|km2|sqmi|disp=or|abbr=on}}).<ref>{{cite web|url=http://www.geohive.com/cntry/pakistan.aspx |title=Pakistan statistics |publisher=Geohive |accessdate=20 April 2013}}</ref> Excluding these territories would produce an area figure of {{convert|796,095|km2|sqmi|abbr=on}}."}}<ref>{{cite web|url=http://www.worldatlas.com/as/pk/where-is-pakistan.html|title=Where is Pakistan?|author=|date=|work=worldatlas.com}}</ref> | area_rank = 33ھون | area_sq_mi = 307,374 | percent_water = 2.86 | population_estimate = 24,14,99,431 <ref name="cia"/> | population_estimate_year = 2025ع | population_estimate_rank = 5ھون | population_density_km2 = 273.8 | population_density_sq_mi = 709.1 | population_density_rank = 56ھون | GDP_PPP = 1.584 تريلين آمريڪي ڊالر<ref name="imf2">{{cite web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2015/02/weodata/weorept.aspx?pr.x=78&pr.y=18&sy=2014&ey=2020&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=NGDP_RPCH,NGDPD,NGDPDPC,PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=| title=Pakistan | publisher=International Monetary Fund | accessdate=15 January 2017}}</ref><nowiki>}}</nowiki> | GDP_PPP_year = 2024ع | GDP_PPP_rank = 24هون | GDP_PPP_per_capita = 6,715 آمريڪي ڊالر<ref name="imf2"/> | GDP_PPP_per_capita_rank = 137ھون | GDP_nominal = 374.595 ارب آمريڪي ڊالر <ref name="imf2"/><nowiki>}}</nowiki> | GDP_nominal_year = 2024ع | GDP_nominal_rank = 43ھون | GDP_nominal_per_capita = 1,588 آمريڪي ڊالر<ref name=imf2/> | GDP_nominal_per_capita_rank = 143ھون | Gini = 29.6<!--number only--> | Gini_year = 2018ع | Gini_change = <!--increase/decrease/steady--> | Gini_ref = <ref name="wb-gini">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/indicator/SI.POV.GINI?end=2013&locations=PK&start=1987&view=chart |title=GINI index (World Bank estimate) |publisher=World Bank |accessdate=28 February 2017}}</ref> | Gini_rank = 168هون | HDI = 0.544 <!--number only-->| HDI_year = 2023ع <!-- Please use the year to which the data refers, not the publication year-->| HDI_change = steady<!--increase/decrease/steady--> | HDI_ref = <ref name="HDI">{{cite web |url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/hdr_2015_statistical_annex.pdf |title=2015 Human Development Report |date=2015 |accessdate=17 December 2015 |publisher=United Nations Development Programme}}</ref> | HDI_rank = 147ھون | currency = [[پاڪستاني رپيو]] (₨) | currency_code = PKR | time_zone = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset = +5<sup>b</sup> | drives_on = کاٻو پاسو <ref>{{cite news |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20120110085150/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=story_28-7-2005_pg3_5 |archivedate=10 January 2012 |title=Driving—the good, the bad and the ugly |author=Miguel Loureiro |date=28 July 2005 |work=Daily Times |accessdate=6 February 2014 |location=Pakistan}}</ref> | calling_code = [[پاڪستان جا ڊائلنگ ڪوڊ|+92]] | cctld = [[.pk]] | official_website = {{URL|http://www.pakistan.gov.pk/}} | footnote_a = | footnote_b = | area_magnitude = }} '''پاڪستان''' (''Pakistan'')، سرڪاري طور تي اسلامي جمھوريه پاڪستان (اسلامڪ ريپبلڪ آف پاڪستان)؛ اردو: <small>'''اسلامی جمہوریہ پاکستان'''</small>)، [[ڏکڻ ايشيا]] جي ننڍي کنڊ ۾ هڪ ملڪ آهي. اهو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ آهي، جنهن جي آبادي 24 ڪروڙ 15 لک کان وڌيڪ آهي ۽ سال 2023ع تائين ٻيو نمبر وڏو مسلمان آبادي وارو ملڪ آهي. [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ آهي، جڏهن ته [[ڪراچي]] ان جو سڀ کان وڏو شهر ۽ مالي مرڪز آهي. پاڪستان 8,80,940 چورس ڪلوميٽر جي پکيڙ سان، 33هون وڏو ملڪ آهي. ان جون سامونڊي سرحدون ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[عمان جي نار]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ سر ڪريڪ سان گھيريل آهن، جڏهن زميني سرحدون، اوڀر ۾ [[ڀارت]]، اولهه ۾ [[افغانستان]]، ڏکڻ اولهه ۾ [[ايران]] ۽ اتر اوڀر ۾ [[چين]] سان لڳل آهن. اهو پڻ عمان جي نار ۾ [[اومان|عمان]] سان هڪ سامونڊي سرحد شيئر ڪري ٿو، جڏهن کي اتر اولهه ۾ افغانستان جي هڪ تنگ پٽي، [[واخان ڪوريڊور]]، هن کي [[وچ ايشيا]] جي ملڪ، [[تاجڪستان]] کان الڳ ڪندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان ڪيترن ئي قديم ثقافتن جو مرڪز آهي، جنهن ۾ [[بلوچستان، پاڪستان|بلوچستان]] ۾ [[مهرڳڙھه|مهرڳڙهه]] جو 8,500 سال پراڻو، جديد پٿر جي دور (نِيَولِٿِڪ) جو ماڳ، ڪانسي دور جي [[سنڌو ماٿري|سنڌو ماٿري جي تهذيب]] ۽ قديم [[گندھارا|گنڌارا تهذيب]] شامل آهن. پاڪستان جي جديد رياست کي ٺهندڙ علائقا ڪيترن ئي سلطنتن ۽ خاندانن جي دائري ۾ هئا، جن ۾ هخامنشي، موريا، ڪشان، گپتا، اموي خلافت، هندو شاهي، دهلي سلطنت، سما ۽ شاهميري ۽ مغل دور شامل آهن. انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا مطابق پاڪستان قدرتي بناوتن جي انتهائي گهڻ رخي تنوع تي مشتمل ملڪ آهي. ملڪ جي اتر اولهه ۾ اوچن پامير جبلن ۽ قراقرم سلسلي کان شروعات ٿئي ٿي، جتان ڪيترن ئي جبلستاني سلسلن، پيچيده وادين ۽ غير آباد پليٽن مان گذرندي، هي علائقو ڏکڻ طرف زرخيز ۽ هموار سنڌو درياهه جي ميدان تائين پهچي ٿو، جيڪو آخرڪار عربي سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو. پاڪستان ۾ قديم ريشم واٽ (سلڪ روڊ) جو هڪ اهم حصو ۽ خيبر لنگهه پڻ شامل آهن، جيڪو صديون گذرڻ سان ٻاهرين اثرن کي هڪ حد تائين الڳ رهندڙ برصغير ڏانهن آڻڻ جو ذريعو رهيو آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير واري علائقي ۾ واقع ڪي ٽو (K2) ۽ نانگا پربت جهڙا اوچا جبل عالمي سطح تي جبلن تي چڙهڻ وارن لاءِ وڏو چيلينج سمجهيا وڃن ٿا. سنڌو درياهه، جيڪو ملڪ جي حياتيءَ جي شريان آهي، ان جي ڪناري تي موهن جي دڙي جو قديم آثار واقع آهي، جيڪو انساني تهذيب جي ابتدائي مرڪزن مان هڪ شمار ٿئي ٿو<ref name=" برٽانيڪا">{{Cite news|title=https://www.britannica.com/place/Pakistan }}</ref>. انهيءَ قدرتي عظمت جي باوجود، پاڪستان سياسي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جي حوالي سان گهڻن چئلينجن کي منهن ڏيندو رهيو آهي. ملڪ جي قيام وقت ان کي هڪ پارلياماني جمهوريت طور ترتيب ڏنو ويو هو، جيڪا سيڪيولر خيالن جي حمايت ڪندي هئي، پر وقت سان گڏ ملڪ ڪيترين فوجي بغاوتن مان گذريو. نتيجي طور، مذهب—خاص طور سني اسلام جي قدرن سان وابستگي—سياسي قيادت کي پرکڻ جو اهم معيار بڻجي وئي آهي. ان کان علاوه، اتر پاڪستان جا ڪجهه علائقا، خاص طور خيبر پختونخوا جا اهي حصا جيڪي اڳ وفاقي انتظام هيٺ قبائلي علائقا (فاٽا) سڏبا هئا، 2001ع ۾ افغانستان تي آمريڪي حملي کان پوءِ مختلف شدت پسند اسلامي گروهن، جن ۾ پاڙيسري افغانستان جا طالبان به شامل آهن، لاءِ پناهگاهه بڻجي ويا. ملڪ جي مختلف حصن ۾ وقت بوقت نسلي، مذهبي ۽ سماجي تڪرار اڀرندا رهيا آهن، جيڪي ڪڏهن ڪڏهن انهن علائقن کي مرڪزي اختيارين لاءِ عملي طور ناقابلِ حڪمراني بڻائي ڇڏين ٿا، جڏهن ته مذهبي اقليتن خلاف تشدد جا واقعا پڻ وڌندا رهيا آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. 1947ع ۾ ورهاڱي وقت، لڳ ڀڳ هڪ ڪروڙ مسلمان پناهگير هندستان مان پنهنجا گهر ڇڏي پاڪستان لڏي آيا، جن مان اٽڪل اسي لک مغربي پاڪستان ۾ آباد ٿيا. ان جي مقابلي ۾، لڳ ڀڳ ايتري ئي تعداد ۾ هندو ۽ سک آبادي انهن علائقن مان، جيڪي پاڪستان جو حصو بڻيا، لڏي هندستان هلي وئي. اڳين تاريخي هجرتن جي ڀيٽ ۾، جيڪي صدين تي پکڙيل هيون، اهي افراتفريءَ ڀريون آباديءَ جون لڏپلاڻون هڪ سال کان به گهٽ عرصي ۾ ٿي ويون. انهن واقعن جا اثر برصغير جي زندگيءَ تي اڄ تائين محسوس ڪيا وڃن ٿا، خاص طور پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ جاري رقابتن جي صورت ۾. ٻنهي ملڪن وچ ۾ چار جنگيون ٿي چڪيون آهن، جن مان ٽي (1948–49ع، 1965ع ۽ 1999ع) ڪشمير جي مسئلي تي وڙهيون ويون. 1998ع کان وٺي ٻنهي ملڪن وٽ ايٽمي هٿيار پڻ موجود آهن، جنهن سبب ٻنهي جي وچ ۾ تڪرار ۽ ڇڪتاڻ وڌيڪ شدت اختيار ڪري وئي آهي<ref name=" برٽانيڪا/>. [[پاڪستان جي تاريخ|پاڪستان تحريڪ]]، جيڪا برطانوي هندستان جي مسلمانن لاءِ وطن جي ڳولا ڪري رهي هئي ۽ آل انڊيا مسلم ليگ پاران سال 1946ع ۾ چونڊ ۾ ڪاميابين جي ذريعي وڌيڪ اعتماد حاصل ڪيو، پاڪستان 1947ع ۾ برطانوي هندستاني سلطنت جي ورهاڱي کان پوءِ آزادي حاصل ڪئي، جنهن پنهنجي مسلم اڪثريتي علائقن کي الڳ رياست جو درجو ڏنو ۽ ان سان گڏ هڪ بي مثال وڏي پيماني تي لڏپلاڻ ۽ جاني نقصان پڻ ٿيو. شروعاتي طور تي برطانوي دولت مشترڪه جو هڪ ماتحت، پاڪستان سرڪاري طور تي 1956 ۾ پنهنجو آئين تيار ڪيو ۽ هڪ اعلان ڪيل اسلامي جمهوريه طور اڀريو. دنيا جي ستين وڏي هٿياربند فوج سان، پاڪستان کي هڪ وچولي طاقت وارو ملڪ سمجهيو ويندو آهي. اها هڪ اعلان ڪيل ايٽمي هٿيارن واري رياست ۽ هڪ وڏي ۽ تيزي سان وڌندڙ وچولي طبقي سان، اڀرندڙ ۽ ترقي ڪندڙ معيشتن ۾ شمار ٿئي ٿو. آزادي کان وٺي پاڪستان جي سياسي تاريخ اهم معاشي ۽ فوجي ترقي جي دورن سان گڏوگڏ سياسي ۽ معاشي عدم استحڪام جي دورن سان نمايان رهي آهي. پاڪستان نسلي ۽ لساني طور تي هڪ متنوع ملڪ آهي ۽ هڪ متنوع جاگرافي ۽ جهنگلي جيوت رکي ٿو. ملڪ کي ڪيترن ئي چئلينجن جو سامهون آهي، جن ۾ ناخواندگي، ڪرپشن ۽ دهشتگردي شامل آهن. پاڪستان گڏيل قومن، شنگھائي تعاون تنظيم (SCO)، اسلامي تعاون تنظيم (OIC)، قومن جي دولت مشترڪه، علائقائي تعاون لاءِ ڏکڻ ايشيائي ايسوسيئيشن ۽ دهشتگردي جي انسداد لاء اسلامي فوجي اتحاد جو ميمبر آهي ۽ آمريڪا طرفان هڪ اهم غير نيٽو اتحادي طور نامزد ڪيو ويو آهي. == نالو ۽ قومي ترانو == پاڪستان لفظ ٻن لفظن پاڪ ۽ ستان ( جاء يا ملڪ) مان نڪتل آھي. پاڪستان لفظ جي معني آهي پاڪ جاء. اھو نالو 28 جنوري 1933 ۾ برطانيا م ھڪ مسلمان شاگرد چوڌري رحمت علي پاران ھڪ پمفليٽ "ھاڻي يا ڪڏھن بہ نه" ۾ ڏنو ھيو<ref name="nowornever">{{cite web|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/txt_rahmatali_1933.html|title=Now or never: Are we to live or perish for ever?|author=Choudhary Rahmat Ali|publisher=Columbia University|date=28 January 1933|accessdate=4 December 2007}}</ref>.<br> پاڪستان جي قومي تراني لاءِ ڏسو: *[[پاڪستان جو قومي ترانو]] *[[پاڪستان جو ترانو]] === قومي جھنڊو === پاڪستان جو موجوده جھنڊو [[سيد اميرالدين قدوائي]] ڊزائين ڪيو. ان جو بنياد مسلم ليگ جي اصل جھنڊي کي بڻايو ويو. آزادي کان ڪجهه ڏينھن اڳ 8 آگسٽ 1947 ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي ان جي قومي پرچم طور منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. جھنڊي ۾ اڇو رنگ غير مسلم اقليت جي ۽ تيز سائو رنگ مسلم اڪثريت جي نمائندگي ڪري ٿو. ھلال ترقي جي ۽ پنج ڪنڊو تارو روشني ۽ علم جي نمائندگي ڪري ٿو. ==تاريخ== ===تاريخ کان اڳ ۽ قديم تاريخ=== ڏکڻ ايشيا ۾ ڪجهه قديم انساني تهذيبون موجوده پاڪستان کي گهيريل علائقن مان پيدا ٿيون. علائقي ۾ سڀ کان پهريان ڄاتل سڃاتل رهواسي هيٺين پيليوليٿڪ دوران سواني هئا، جنهن جا نوادرات پنجاب جي سوان وادي مان مليا آهن. ===سنڌو ندي واري تھذيب=== [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|150px|کاٻو|موئن جو دڙو مان مليل انڊس پريسٽ ڪنگ يا مذھبي بادشاھ جو پتلو]] سنڌو ندي جي تھذيب ميسوپوٽيميا ۽ نيل ندي جي تھذيبن جي مقابلي واري دنيا جي شروعاتي تھذيبن منجھان ھڪ آھي، سنڌو ماٿريء جو علائقو، جيڪو موجوده پاڪستان جي گھڻي حصي کي ڍڪي ٿو، ڪيترن ئي مسلسل قديم ثقافتن جو هنڌ هو، جنهن ۾ جديد پٿر جو دور (7000-4300 ق.م.) کان وٺي سنڌو ماٿري تهذيب جي مختلف هنڌن تائين، جنهن ۾ مهرڳڙهه جو ماڳ، موهن جو دڙو، هڙپا ۽ ڏکڻ ايشيا ۾ شهري زندگي جي 5,000 سالن جي تاريخ شامل آهي، جتان ڪانسي، شيشي، زمرد (jade)، [[سنگ لاجورد]] مان ٺاھيل شيون برآمد ٿيون آھن. ===آريائي قبيلن جي ڪاهه=== سنڌو ماٿري جي تهذيب جي زوال کان پوءِ، ڪيترائي هند-آريائي قبيلا ويدڪ دور (1500-500 ق.م) ۾ لڏپلاڻ جي ڪيترن ئي لهرن ۾ وچ ايشيا کان پنجاب ۾ منتقل ٿيا، جيڪا پاڻ سان گڏ پنهنجون مخصوص مذهبي روايتون ۽ طريقا کڻي آيا، جيڪا مقامي ثقافت سان ملايا ويا. باختر ڪلچر مان هند-آريائي مذهبي عقيدن ۽ طريقن ۽ اڳوڻي سنڌو ماٿري تهذيب جي مقامي هڙپا جي سنڌو عقيدن آخرڪار ويدڪ ڪلچر ۽ قبيلن کي جنم ڏنو. ابتدائي ويدڪ ثقافت هڪ قبائلي، شڪار گڏ ڪرڻ وارن جو سماج هو جيڪو سنڌو ماٿري ۾ مرڪز هو، جيڪو اڄ پاڪستان آهي. هن دور ۾، ويد، هندومت جا قديم ترين صحيفا، ترتيب ڏنا ويا هئا. ===ڪلاسيڪل دور=== [[فائل:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|150px|ساڄو|گنڌارا تھذيب جي دؤر جو گوتم ٻڌ جو مڪمل مجسمو]] ڪلاسيڪل تهذيبن ۾ جيڪا تهذيبون اڀريون، انهن مان سڀ کان وڌيڪ قابل ذڪر گندھارا تهذيب آهي، جيڪا واپاري رستن کي ڳنڍيندي، مختلف تهذيبن جي ثقافتي اثرات کي جذب ڪندي، هندستان، وچ ايشيا ۽ وچ اوڀر جي سنگم تي ترقي ڪئي. ان کان سواءِ ٽيڪسيلا وارو علائقو ۽ کوڙ ٻين علائقن ۾ دراوڙن جي تھذيبون، آرين جي تھذيبون، ھندو شاھي گھراڻن جا راڄ، ٻڌ مذھب جو عروج، يونانين جي آمد ۽ حڪمراني ۽ مقامي ننڍيون ننڍيون بادشاھتون قائم ٿيون. باختر جي علائقي تي فارس جي هخامنشي حڪمران جي حملن کانپوء، سال 326 ق.م ۾، سڪندر اعظم جهلم ۾ مختلف مقامي حڪمرانن، خاص طور تي بادشاهه پورس کي شڪست ڏئي هن علائقي کي فتح ڪيو. ان کان پوءِ موريا سلطنت قائم ڪئي، جيڪا چندر گپت موريا قائم ڪئي ۽ اشوڪا اعظم 185 ق.م. تائين وڌائي. باختر جي ڊيميٽريس (180-165 ق.م) پاران قائم ڪيل انڊو-يوناني بادشاهت ۾ گندھارا ۽ پنجاب شامل هئا ۽ مينندر (165-150 ق.م) جي دور ۾ پنهنجي وڏي حد تائين پهتي. علائقي ۾ يوناني-ٻڌ ثقافت کي خوشحال بڻايو. ٽيڪسيلا دنيا جي ابتدائي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليم جي مرڪزن مان هڪ هئي. ===اسلام جي آمد=== عرب فاتح، محمد بن قاسم 711 عيسوي ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي ڪجهه علائقن کي فتح ڪيو. هن ڪري قائد اعظم، هن تاريخ کي پاڪستان جي بنياد جو پھريون قدم سڏيو. شروعاتي وچين دور (642 کان 1219ع) علائقي ۾ اسلام جي پکيڙ جو مشاهدو ڪيو. اٺين صدي عيسوي ۾ اسلام جي آمد کان اڳ، پاڪستان جو علائقو مختلف مذهبن جو گهر هو، جن ۾ هندومت، ٻڌمت، جين مت ۽ زرتشتي مت شامل هئا. هن دور ۾، اولياء ۽ صوفي اسلام جي تبليغ جي ذريعي، علائقائي آبادي جي اڪثريت کي اسلام قبول ڪرڻ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. ستين کان يارهين صدي عيسوي ۾ ڪابل وادي، گندھارا ۽ اولهه پنجاب تي حڪومت ڪندڙ ترڪ ۽ هندو شاهي خاندانن جي شڪست کان پوءِ، ڪيترن ئي مسلسل مسلم سلطنتن هن علائقي تي حڪومت ڪئي، جن ۾ غزنوي سلطنت (975-1187 عيسوي)، غوري بادشاهت، دهلي سلطنت (1206-1526 عيسوي) ۽ مغل سلطنت (1526 کان 1857ع) شامل آهن. سان تبديل ڪيو ويو. === برطانوي راڄ === ھي سرزمين اڻويھين صدي عيسويءَ ۾ جي چوٿين ڏھاڪي کان ايسٽ انڊيا ڪمپني جي ڪلڪتي واري سرڪار جي قبضي هيٺ آئي ۽ 1857ع کان باقائده يونائيٽيڊ ڪنگڊم جي دھلي واري برٽش سرڪار جي سڌي اختيار ۾ اچي وئي. 1947 ۾ يونائيٽيڊ ڪنگڊم ڏکڻ ايشيائي برٽش انڊيا کي ورھاڱي سان آزاد ڪيو. ===تحريڪ پاڪستان=== برٽش انڊيا ۾ مسلمانن محسوس ڪيو تہ اھي جديد تعليمي نظام کان پري رھجي وڃڻ ڪري نئين نظام ۾ پوئتي رھجي ويا ھئا ۽ ھندو نظام اندر جلد ئي طاقت وٺي ويا ان ڪري سر سيد احمد مسلمانن کي روايتي مدرسن جي تعليم جي برعڪس جديد تعليم طرف راغب ڪرڻ لاء جدوجھد جو آغاز ڪيو جنھن جي مسلمان عالمن سخت مخالفت ڪئي. سر سيد احمد علي ڳڙھ م مسلمانن لاء ھڪ اسڪول قائم ڪرڻ م ڪامياب ٿي ويو جيڪو اڳتي ھلي ڪاليج ۽ پوء علي ڳڙھ يونيورسٽي بڻجي ويو. ڪراچي م حسن علي آفندي پڻ ھڪ اسڪول سنڌ مدرسة السلام جي نالي سان قائم ڪيو. انھن ادارن مان ھزارين مسلمان جديد تعليم پرائي برٽش سرڪار جي مختلف محڪمن م عملدار ٿيا ۽ ڪيترن ئي سياسي ميدان تي اچي مسلمانن جي حقن جي حاصلات ۽ تحفظ لاء جدوجھد ڪئي. پاڪستان جو باني بہ ڪراچي جي سنڌ مدرسة السلام مان ميٽرڪ تائين تعليم حاصل ڪئي. سر سيد احمد جي شروع ڪيل اھا تحريڪ ننڍي کنڊ جي مسلمانن جي سياسي، مذھبي ۽ سماجي حقن جي حاصلات لاء ھڪ علحده وطن حاصل ڪرڻ جي تحريڪ ۾ تبديل ٿي وئي. {{multiple image |align=left |image1=Sir Syed1.jpg |width1=150 |caption1=سر سيد احمد خان جنھن سڀ کان اول ھندو ۽ مسلم قومن جو نظريو ڏنو. |alt1= |width2=150 |caption2=محمد علي جناح جيڪو تحريڪ پاڪستان جو سرواڻ ھيو ۽ پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل بڻيو. |image2=Jinnah1945a.jpg |alt2= }} مسلمانن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حفاظت جي سلسلي ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] هڪ وڏي پارڻي بڻجي اڀري ۽ محمد علي جناح، جنهن کي [[سروجني نيڊو]] "سفير اتحاد" سڏيو آهي، سو بہ اڳتي هلي [[انڊين نيشنل ڪانگريس]] کي ڇڏي اچي آل انڊيا مسلم ليگ ۾ شامل ٿيو. [[محمد علي جناح]] کان گهڻو اڳ، ان قسم جي جدوجهد، [[سر سيد احمد]] جي زماني ۾ شروع ٿي چڪي هئي ۽ ان سان گڏ آئيني سڌارن جو سلسلو بہ جاري هو، جنهن ڪري، آهستي آهستي مسلمانن جي الڳ حيثيت ٺهندي وئي، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو سلسلو ان ياداشت کان شروع ٿئي ٿو، جيڪا، 1 آڪٽوبر 1906ع تي مسلمانن جي هڪ وفد [[سر آغا خان ٽيون]] جي اڳواڻيءَ ۾، [[وائسراء|وائسراءِ ھند]] [[لارڊ منٽو]] کي پيش ڪيو. 1909ع ۾ [[مارلي منٽو سڌارا|منٽو مارلي سڌارن]]، مسلمانن جي آئيني جدوجهد جي لاءِ چڱا موقعا پيدا ڪيا. 1919ع ۾ [[مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارا|مانٽيگو چيلمسفورڊ سڌارن]] ۾، مسلمانن جي الڳ حيثيت جو اصول مڇيو ويو. 1934ع ۾ [[محمد علي جناح]]، مسلم ليگ جو مستقل صدر بڻايو ويو. اڳتي هلي 1948ع ۾ [[محمد علي جناح]]، هندو مسلم اتحاد ۽ اتفاق لاءِ [[قائداعظم جا چوڏھن نقطا|چوڏهن نقطا]]‘ پيش ڪيا. جناح جي ان قدم سان مسلمانن جي الڳ حيثيت لاءِ راهه هموار ٿي. 1935 ۾ [[گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935|گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ]] جي تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿي. جتي مسلمانن جي [[اڪثريت]] هئي، اتي کين مڪمل سياسي اقتدار حاصل رهيو، اڳتي هلي "پاڪستان" جي ٺهڻ تائين پهتو. 1 اپريل 1937ع ۾ نئون "قانون هند" لاڳو ٿيو ۽ 36- 1937ع ۾ چونڊو ڪرايون ويون. انڊين نيشنل ڪانگريس کي ستن صوبن [[مدراس پريزيڊنسي|مدراس]]، [[يونائيٽيڊ پراونسز|يو پي]]، [[بمبئي پريزيڊنسي|بمبئي]]، [[سينٽرل پراونس|سي پي]]، [[بھار (رياست)|بھار]]، [[اوڙيسيا]] ۽ [[خيبر پختونخوا|اتر اولھ سرحد صوبو]] ۾ اڪثريت حاصل ٿي؛ آل انڊيا مسلم ليگ کي [[پنجاب]]، [[سنڌ]]، [[بنگال]] ۽ [[آسام]] ۾ ڪاميابي ملي. جون 1945ع ۾، فرنٽيئر مسلم اسٽوڊنٽس جي نالي پنهنجي پيغام ۾ [[محمد علي جناح]] فرمايو: {{quote|"پاڪستان مان اسان جو مطلب اهو ناهي تہ اسان غير ملڪي حڪومت کان آزادي ٿا گهرون، پر ان مان اها مراد آهي تہ اسان جو "اسلامي نطريه حيات" هجي، جنهن جي حفاظت ضروري آهي. اسان کي رڳو پنهنجي آزادي حاصل ڪرڻي ناهي، پر قابل بہ ٿيڻو آهي، جيئن اسان ان جي حفاظت بہ ڪري سگهون ۽ اسلامي تصورن ۽ اصولن تي زندگي بہ گذاري سگهون."|}} ان حوالي سان، جواهر لال نهرو اعلان ڪيو تہ: {{quote|"هندوستان ۾ رڳو ٻه قوتون آهن، هڪ انگريز ٻي ڪانگريس!"|}} جنهن جي جواب ۾ جناح چيو تہ {{quote|"بيشڪ! ٽين قوت بہ آهي، جيڪا آهي مسلمان!" 1946ع ۾، برطانيه مان هڪ وزارتي مشن آيو، جنهن هندو مسلم مسئلي کي حل ڪرڻ لاءِ، مختلف سياسي پارٽين ۽ اڳواڻن سان ڳالهه ٻولهه ڪئي. پر مسلمانن ان کي رد ڪري ڇڏيو. ان جي رد عمل طور بمبئيءَ ۾ مسلم ڪائونسل "راست اقدام" جو اعلان ڪيو. 16 آگسٽ 1946ع تي ڪلڪتي ۾ وڏا فساد ٿيا، جنهن ۾ شهري ماريا ويا، ڪروڙن جي جائداد ساڙي وئي. محمد علي جناح اعلان ڪيو تہ: "پاڪستان هاڻي مسلمانن لاءِ زندگيءَ جو هڪ لازمي شرط بنجي چڪو آهي، ان کي دنيا جي ڪا بہ طاقت ٽاري نه ٿي سگهي!".| <ref>[http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/Specialized/Book2/Book_page6.html Sindhi Adabi Board Online Library (Specialized)<!-- Bot generated title -->]{{مئل ڳنڍڻو|date=January 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>|}} پاڪستان جي مطالبي کان اڳ ھندوستان جي ماڻھن جي سياسي ۽ معاشي حقن جي حاصلات ۽ يونائيٽيڊ ڪنگڊم کان آزاديء جي تحريڪ ۾ مسلمانن ۽ ھندن گڏجي حصو ورتو ان تحريڪ دوران هندن ۽ مسلمانن وچ ۾ نفاق جو ٻج ڇٽي منجهن سياسي، سماجي ۽ مذهبي اختلافن کي اڀاريو ويو. ھندو اڪثريت م ھجڻ ڪري پنھنجي غلبي جو اظھار ڪرڻ شروع ڪيو ۽ مذھبي نفرتن کي ھٿي ڏني نتيجي ۾ آزاديءَ جي تحريڪ ۾ حصو وٺندڙن مان مسلمانن کي ڪي شڪايتون پيدا ٿيون ۽ انهن مسلم ليگ نالي جماعت جو بنياد وڌو، جنهن جي پلئٽفارم تان هندستان جي مسلمانن، مسلم اڪثريت وارن علائقن تي مشتمل ڌار ملڪ جو خيال پيش ڪيو. 22 کان 24 مارچ 1940ع ۾ لاھور ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جو ساليانو اجلاس قائداعظم جي صدارت ۾ منعقد ٿيو جنھن ۾ مسلمانن جي علحده رياستن جي قيام چو مطالبو ڪيو ويو. جيڪا قرارداد لاھور ۽ بعد ۾ قرارداد پاڪستان جي نالي سان مشهور ٿي. بعد ۾ 1946ع ۾ ال انڊيا مسلم ليگ جي دھلي واري اجلاس ۾ ان 1940 واري قرارداد ب۾ ترميم لاء قرارداد پيش ڪري رياستن جي جاء تي ھڪ رياست جو مطالبو شامل ڪيو ويو. 12 کان 15 اپريل 1941ع ۾ آل انڊيا مسلم ليگ جي مدراس ۾ ٿيل 28ھين اجلاس ۾ ھڪ قرارداد وسيلي ڪانگريس جي شھري نافرماني واري تحريڪ جي مخالفت ڪئي وئي.<ref name=" پاڪستان"> [Pakistan Milestone, Chronology: March 1940 to August 2010; By Professor Muhammad Yusuf; 1st edition, 2011 ]</ref> === پاڪستان جو قيام === پهرين اپريل 1943ع ۾ [[سنڌ اسيمبلي|سنڌ اسيمبليءَ]] ٺهراءُ پاس ڪيو هو. 6 جون 1946ع تي آل انڊيا مسلم ليگ [[ڪيبينيٽ پلان]] کي ۽ 8 جون تي [[ڪيبينيٽ مشن پلان]] کي قبول ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 8 آگسٽ 1946ع تي وائسراءِ ڪانگريس کي عبوري حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني جيڪا ان قبول ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 2 سيپٽمبر 1946 تي آل انڊيا مسلم ليگ محسوس ڪيو تہ سياسي اقتدار رڳو ھندن جي ھٿ اچڻ سان مسلمانن جو نقصان ٿيندو تنھنڪري مسلم ليگ ايگزيڪيوٽو ڪائونسل ۾ شرڪت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> ليگ طرفان لياقت علي خان، آء آء چندريگر، سردار عبدالرب نشتر، راجا غضنفر علي خان ۽ جوگندرناٿ منڊل (شيڊولڊ ڪاسٽ) 26 آڪٽوبر 1946 تي بطور ڪائونسلر قسم کنيو. اھڙي طرح مسلم ليگ بہ عبوري حڪومت ۾ شامل ٿي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 26 آڪٽوبر تي لياقت علي خان کي برٽش انڊيا جو نھرو جي ڪابينه ۾ وزير خزانه مقرر ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جنوري 1947ع تي بينگال اسيمبلي بينگال جي تقسيم جو فيصلو ڪيو. 23 جنوري تي پنجاب اسيمبلي پنجاب جي تقسيم جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 29 جون تي بلوچستان پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 20 فيبروري تي لارڊ مائونٽبيٽن برٽش انڊيا جو آخري وائسراءِ مقرر ٿيو ۽ برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي انڊيا کي ڇڏي ڏيڻ جو آخري اعلان ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 19 جون تي مسلم ليگ جي ھاء ڪمانڊ ڪراچي کي پاڪستان جي گادي جي هنڌ لاء چونڊيو.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جون 1947 م بينگال اسيمبلي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. پاڪستان جي حمايت ۾ 126 ۽ مخالفت ۾ 90 ووٽ آيا.<ref name = " پاڪستان "/> 26 جون تي سنڌ اسيمبلي پاڪستان جي نئين آئين ساز اسيمبلي ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو. فيصلي جي حق ۾ 33 ۽ مخالفت ۾ 22 ووٽ پيا. 29 جون تي بلوچستان جي شاھي جرگي جي 54 ميمبرن يڪراء ٿي پاڪستان ۾ شموليت جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 4 جولاءِ تي برطانوي ھائوس آف ڪامنز ۾ انڊين انڊپينڊنس بل پيش ڪيو ويو جنھن ۾ انڊو-پاڪستان ننڍي کنڊ مان پاڪستان ۽ انڊيا جي نالي سان ٻي ڊمئنين رياستون قائم ڪرڻ جي منظوري ڪرڻي ھئي.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جولاءِ کان 17 جولاء تائين نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس ۾ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ لاء ريفرينڊم ڪرايو ويو جنھن جو خان عبدالغفار خان جي خدائي خدمتگار تحريڪ ۽ انڊين نيشنل ڪانگريس بائڪاٽ ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 10 جولاءِ تي برٽش وزيراعظم ڪليمنٽ ايٽلي قائداعظم محمد جناح کي پاڪستان جي گورنر جنرل مقرر ڪرڻ جي سفارش ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/> 13 جولاءِ تي سلھٽ پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> 16 جولاءِ تي برٽش ھائوس آف لارڊز انڊين انڊپينڊنس بل منظور ڪيو ۽ 18 جولاءِ تي ان جي شاھي توثيق ڪئي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 20 جولاءِ تي نارٿ ويسٽ فرنٽيئر پراونس پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ جو فيصلو ڪيو. 26 جولاءِ تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي جوڙي وئي. 14 آگسٽ 1947ع تي پاڪستان جو قيام عمل ۾ آيو. لارڊ مائونٽ بيٽن ڪراچيءَ ۾ پاڪستان جي پھرين آئين ساز اسيمبلي کي خطاب ڪيو ۽ قائد اعظم محمد علي جناح پاڪستان جو پھريون گورنر جنرل ٿيو. قائداعظم لياقت علي خان کي پاڪستان جي پھرين حڪومت ٺاھڻ جي دعوت ڏني.<ref name = " پاڪستان "/> 15 آگسٽ تي لاھور ھاء ڪورٽ جي چيف جسٽس عبدالرشيد قائد اعظم کان گورنر جنرل جي عهدي جو قسم ورتو ۽ وزيراعظم لياقت علي خان پنھنجي ڪابينه سميت قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> پھرين ڪابينه ۾ لياقت علي وزيراعظم، آء آي چندريگر، ملڪ غلام محمد، عبدالرب نشتر، غضنفر علي خان، جوگندرناٿ منڊل ۽ فضل الرحمان بطور وزير قسم کنيو.<ref name = " پاڪستان "/> لياقت علي خان ان ئي ڏينھن فلائيٽ تي جوائنٽ ڊفينس ڪائونسل ۾ شرڪت لاء دھلي روانو ٿيو. ساڳي ڏينھن فيصلو ڪيو ويو تہ فوج چو جنرل ھيڊ ڪوارٽر راولپنڊي ۾ ھوندو.<ref name = " پاڪستان "/> === ڊومينن پاڪستان (1947ع- 1956ع) === 18 آگسٽ 1947ع تي گڏيل قومن جي سڪيورٽيي ڪائونسل يڪراء پاڪستان جي گڏيل قومن جي رڪنيت لاء قرارداد منظور ڪئي. اھڙي طرح 30 سيپٽمبر تي پاڪستان کي گڏيل قومن جي باقاعده رڪنيت ملي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 11 سيپٽمبر 1948ع تي 10:25 تي رات جي وقت قائد اعظم وفات ڪري ويو. حڪومت 40 ڏينھن سوڳ جو اعلان ڪيو ۽ 12 سيپٽمبر تي ان جي تدفين ٿي.<ref name = " پاڪستان "/> خواجه ناظم الدين ملڪ جو قائم مقام گورنر جنرل ٿيو جيڪو 13 نومبر تي ان عھدي لاء پڪو ڪيو ويو.<ref name = " پاڪستان "/> 12 اپريل 1950ع تي پاڪستان جي آئين ساز اسيمبلي فيصلو ڪيو ته پاڪستان جي فيڊرل ڪورٽ ملڪ جي سڀ کان وڏي عدالت آھي. آئين ساز اسيمبلي مئي 1950ع کان برطانوي [[پروي ڪائونسل]] جو اپيل وارو اختيار منسوخ ڪري ڇڏيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 سيپٽمبر 1950ع م جنرل محمد ايوب خان پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو ۽ 17 جنوري 1951 تي ان جنرل ڊگلس گريسي کان ان عھدي جي ذميواري ورتي.<ref name = " پاڪستان "/> 16 آڪٽوبر 1951ع تي روالپنڊي ۾ ھڪ جلسي ۾ خطاب دوران وزيراعظم لياقت علي خان تي ھڪ سعيد اڪبر نالي شخص پستول جا ٻه فائر ڪري قتل ڪيو ۽ اھو پاڻ بہ موقعي تي مارجي ويو. ان واقعي بعد گورنر جنرل خواجه ناظم الدين وزيراعظم جي ذميداري سنڀالي ۽ وزير خزانه ملڪ غلام محمد ملڪ جو ٽيون گورنر جنرل مقرر ٿيو.<ref name = " پاڪستان "/> 21 فيبروري 1952ع تي اوڀر پاڪستان جي اسيمبلي بنگالي ٻولي کي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي قرارداد منظور ڪئي. ساڳي ڏينھن بنگالي ٻولي کي قومي ٻولي طور رد ڪرڻ جي خلاف ڍاڪا ۾ ٿيندڙ مظاھرن ۾ 36 شاگرد مارجي ويا.<ref name = " پاڪستان "/> 7 مارچ تي جنگ اخبار ۾ رئيس امروهي جو نوحہ جي عنوان سان ٻولي تي شعر: "اردو کا جنازہ ہے ذرہ دھوم سے نکلے" ڇپيو.<ref name = " پاڪستان "/> 6 جون تي پاڪستان مسلم ليگ جي جنرل سيڪريٽري يوسف خٽڪ ون يونٽ قائم ڪرڻ جي تجويز پيش ڪئي. 17 اپريل 1953 تي گورنر جنرل ملڪ غلام محمد خواجه ناظم الدين جي ڪابينه کي برطرف ڪري ڇڏيو ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۾ پاڪستان جي سفير محمد علي بوگرہ کي نئين ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. اھڙو اعلان ڪندي گورنر جنرل ظاھر ڪيو تہ ان مطابق خواجه ناظم پاڻ کي ملڪ ۾ درپيش مسئلن کي منھن ڏيڻ ۾ مڪمل نااھل ثابت ڪيو.<ref name = " پاڪستان "/> محمد علي بوگرہ پاڪستان جي ٽئين وزيراعظم وزيراعظم طور قسم کنيو. 17 آگسٽ 1953ع تي حڪومت پاڪستان جنرل ايوب خان جي ڪمانڊر انچيف جي عھدي جي مدت کي ٽن سالن لاء 16 جنوري 1959ع تائين اضافو ڪيو. 5 آڪٽوبر تي محمد علي بوگرہ مسلم ليگ مان اردو۽ بنگالي ٻنھي کي قومي ٻولي قرار ڏيڻ وارو فارمولو منظور ڪرايو 19 اپريل 1954ع تي مسلم ليگ جي آئين ساز اسيمبلي ۾ شامل رڪنن ٻنھي ٻولين کي قومي ٻولي بڻائڻ جو فيصلو ڪيو ۽ 7 مئي 1954 تي آئين ساز اسيمبلي ٻنھي ٻولين جي لاء قرارداد منظور ڪئي ۽ ان کان اڳ 22 اپريل تي ڪراچي ۾ ان فيصلي خلاف ڪارو ڏينھن ملھايو ويو هو.<ref name = " پاڪستان "/> 30 آڪٽوبر 1953ع تي آئين ساز اسيمبلي قرار ڏنو تہ قرآن ۽ سنت جي ابتڙ ڪو بہ قانون منظور نہ ٿيندو ۽ 2 نومبر 1953ع تي پاڪستان جو نالو تبديل ڪري اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو. 3 جنوري 1954ع تي آئين ساز اسيمبلي جي ڪميٽي فيصلو ڪيو ته عدليه کي انتظاميه کان الڳ ڪيو ويندو. 24 جولاءِ 1954 ع تي مغربي پاڪستان وارن سمورن صوبن ۾ ڪميونسٽ پارٽي تي بندش وڌي وئي.<ref name = " پاڪستان "/> 21 سيپٽمبر 1954 تي آئين ساز اسيمبلي پبلڪ اينڊ ريپريزنٽيٽو آفس ڊسڪئاليفڪيشن ايڪٽ مختصرن [[پروڊا]] کي ٽن ڪلاڪن جي بحث کان پوء منسوخ ڪري ڇڏيو. ساڳي ڏينھن ان اسيمبلي آئين جا بنيادي اصول اختيار ڪيا ۽ قرار ڏنو ته ملڪ جي سپريم اختياري پارليامينٽ آھي. پارليامينٽ گورنر جنرل جي مرضي تي وزيرن جي ڪابينه ٺاھڻ ۽ ان جي مشوري جي پابندي وارن گورنر جنرل جي اختيارن کي محدود ڪري ڇڏيو. 22 سيپٽمبر تي آئين ساز اسيمبلي [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935ع]] ۾ گورنر جا اختيار گھٽائڻ جون چار ترميمون ڪيون. 24 سيپٽمبر تي سينٽرل وزير قانون استعيفا ڏئي. ساڳي تاريخ تي وزيراعظم بوگرہ قوم کي خطاب ڪندي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو تہ جئين آئين ساز اسيمبلي جا رڪن آئين ٺاھڻ لاء نئون مينڊٽ حاصل ڪن. گورنر جنرل اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي ء ايمرجنسي لاڳو ڪري محمد علي بوگرہ کي نئي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان ڪابينه م فوج جي حاضر خدمت ڪمانڊر ان چيف جنرل ايوب خان کي وزير دفاع ۽ ميجر جنرل اسڪندر مرزا کي وزير داخلا طور شامل ڪيو ويو. 24 آڪٽوبر تي گورنر جنرل آئين ساز اسيمبلي جي ٽوڙڻ وارو پروڪليميشڻ جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/> جنھن کي آئين ساز اسيمبلي جي اسپيڪر مولوي تميز الدين سنڌ ھاء ڪورٽ ۾ چئلينج ڪيو.. 22 نومبر 1954ع تي وزيراعظم محمد علي بوگرہ ريڊيو تي ون يونٽ ٺاھڻ جو اعلان ڪيو. 25 نومبر تي سرحد صوبي جي اسيمبلي ۽ 30 نومبر 1954ع تي پنجاب صوبي جي اسيمبلي يڪراءِ ٿي ون يونٽ جي رٿ جي حمايت ڪئي.11 ڊسمبر تي سنڌ اسيمبلي غالب اڪثريت سان ون يونٽ ۾ شموليت جي حمايت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1955ع تي بلوچستان جي رياستن ون يونٽ ۾ شامل ٿيڻ واري دستاويز تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر تي حسين شھيد سھروردي وزير قانون طور قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 فيبروري 1955ع ۾ سنڌ ھاء ڪورٽ جي بينچ يڪراء ٿي مولوي تميز الدين جي مينڊيمس واري رٽ منظور ڪندي آئين ساز اسيمبلي کي بحال ڪيو. 22 فيبروري تي فيڊرل ڪورٽ فيڊريشن آف پاڪستان جي ۽ 9 پاڪستاني وزيرن جي اپيل تي سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي تي اسٽي آرڊر جاري ڪيو. 21 مارچ تي فيڊرل ڪورٽ سنڌ ھاء ڪورٽ جي فيصلي کي ڪالعدم قرار ڏئي ڇڏيو ۽ 25 مارچ تي تفصيلي فيصلو جاري ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 جون 1955 ۾ ٻين آئين ساز اسيمبلي جي لاء چونڊون ٿيون ۽ 7 جولاءِ تي ان اسيمبليءَ جو پھريون اجلاس مري ۾ ٿيو جنھن ۾ مشتاق احمد گرماني کي عبوري چيرمين چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>.گورنر جنرل غلام محمد بيمار ھجڻ جي ڪري ٻه مھينن لاء موڪل تي ويو ۽ 6 آگسٽ 1955ع تي ان جي جاء تي اسڪندر مرزا قائم مقام گورنر جنرل ٿيو. 7 آگسٽ تي محمد علي بوگرہ کان استعفي ورتي وئي ۽ ان جي جاء تي اڳوڻي وزير خزانه ۽ انڊيا جي شھر جالنڌر سان تعلق رکندڙ [[چوڌري محمد علي]] کي ملڪ جو چوٿون وزيراعظم مقرر ڪيو ويو. 19 سيپٽمبر تي غلام محمد جي موڪل پوري ٿي وڃڻ بعد اسڪندر مرزا باقاعده ملڪ جي چوٿين گورنر جنرل جو قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. محمد علي بوگرہ کي بعد ۾ 10 فيبروري 1957ع تي آمريڪا م سفير مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 30 سيپٽمبر 1955 تي نئين آئين ساز اسيمبلي ٽن ھفتن جي بحث کان پوء ويسٽ پاڪستان (ون يونٽ) جو بل منظور ڪيو جنھن بجي 3 آڪٽوبر تي گورنر جنرل توثيق ڪئي. 14 آڪٽوبر تي اوڀر بينگال جو نالو ايسٽ پاڪستان رکيو ويو ۽ باقي ون يونٽ واري صوبي جو نالو ويسٽ پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. === ريپبلڪ جو قيام === 29 فيبروري 1956ع تي ملڪ جي ٻين آئين ساز اسيمبلي ملڪ جو پھريون آئين منظور ڪيو جنھن جو بنياد [[قراداد مقاصد 1949]] ھيو. ملڪ کي وفاقي ريپبلڪ بڻايو ويو ۽ ان جو نالو اسلامي جمھوريه پاڪستان رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 2 مارچ تي اھو نئون آئين عمل ۾ آيو. اسڪندر مرزا کي عبوري مدت لاء ملڪ جو پھريون صدر چونڊيو ويو جنھن 23 مارچ تي قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. سيپٽمبر 1956 م چوڌري محمد علي کي پارٽي جي صدارت تان هٽايو ويو ۽ ھن خلاف تحريڪ عدم اعتماد آندي وئي جنھن ڪري ھن 8 سيپٽمبر 1956ع تي استعيفا ڏئي ڇڏي ۽ 12 تاريخ تي بينگال جو [[حسين شھيد سھروردي]] ملڪ جو پنجون وزيراعظم ٿيو. جنھن جنرل ايوب خان کي ٽن سالن جي ايڪسٽينشن ڏني. سويت يونين جي ڀيٽ م يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات فوجي سطح تائين وڏائي مضبوط ڪرڻ تي عوامي ليگ ۾ ان جي ڏاڍي مخالفت ٿي چڪي هئي. ھن 17 آگسٽ 1957 م استعيفا ڏئي ڇڏي. ۽ ساڳي تاريخ تي بمبئي م پيدا ٿيندڙ [[آء آء چندريگر]] پاڪستان جو ڇھون وزيراعظم ٿيو جنهن اسيمبلي جي پھرين اجلاس م اليڪشن جي نظام ۾ سڌارن آڻڻ جو اعلان ڪيو پر جلد ئي سياسي سرگرميون ٿيون ء ھن جي خلاف تحريڪ عدم اعتماد اسيمبلي ۾ آڻڻ جي ڪوشش ٿي جنھن ڪري ھن ساڳي سال 11 ڊسمبر تي استعيفا ڏئي ڇڏي. ان بعد ھاڻوڪي سرگوڌا ضلعي سان تعلق رکندڙ ملڪ فيروز خان نون ساڳي سال 16 ڊسمبر تي پاڪستان جو ستون وزيراعظم ٿيو. ھن جي ڪوششن سان گوادر پاڪستان جو حصو بڻجي ويو. اسڪندر مرزا ج جي صدارت جو مدو پورو تيڻ وارو ھو ۽ ھي ان جي ٻيھر صدر ٿيڻ تي راضي نہ ھيو جنھن ڪري 7 آڪٽوبر ۽ 8 آڪٽوبر جي وچ واري رات اسڪندر مرزا کيس برطرف ڪري آئين منسوخ ڪري ملڪ م مارشلا لڳائڻ جو اعلان ڪيو. 14 سيپٽمبر 1957 تي ويسٽ پاڪستان جي اسيمبلي نيشنل عوامي پارٽي جي ون يونٽ کي ٽوڙڻ جي قرارداد منظور ڪئي. 7 آڪٽوبر تي اسڪندر مرزا مارشل لا لاڳو ڪندي سموريون قانونساز اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون === مارشلا ۽ صدارتي نظام === اسڪندر مرزا جو تعلق بينگال جي شھر مرشد آباد سان ھيو ۽ [[سراج الدوله]] سان 1757 ۾ [[جنگ پلاسي]] ۾ غداري ڪندڙ [[مير جعفر]] جو پڙپوٽو ھيو . پھرين برٽش آرمي م آفيسر ھيو ۽ سندس مقرريون بطور پوليٽيڪل ايجنٽ پرنسلي رياستن م ٿيون. پاڪستان ٺھڻ وقت پاڪستاني فوج ۾ ڪرنل جي عھدي تي ھيو ۽ ميجر جنرل ٿي رٽائر ٿيو ھو. اسڪندر مرزا جي وقت 1956 وارو پھريون آئين نافذ ٿيو ۽ ڊومينين پاڪستان جو خاتمو آيو ۽ پاڪستان پھريون دفعو ريپبلڪ يا جمھوريه بڻيو. ان جو نالو اسلامڪ ريپبلڪ آف پاڪستان رکيو ويو. ان آئين تحت ملڪ م [[پارلياماني نظام]] لاڳو ڪيو ويو. ملڪ م رياستي سربراھ صدر ۽ حڪومتي سربراهه وزيراعظم کي بڻايو ويو. ملڪ جي [[پاڪستان جي پارليامينٽ|پارليامينٽ]] ھڪ ايواني ھئي يعني سينيٽ جو ايوان ڪونہ ھيو صرف قومي اسيمبلي ھئي جنھن م [[مشرقي پاڪستان]] ء [[مغربي پاڪستان]] کي برابر نمايندگي ڏني وئي ۽ قومي اسيمبلي جا اجلاس سال م اڌ ڪراچي م ۽ اڌ ڍاڪا ۾ ٿيندا ھيا. اسڪندر مرزا ڊومينين جي خاتمي تي صدر واري نئين عھدي تي مقرر ٿيو. ملڪ م سياسي عدم استحڪام عروج تي ھيو. ملڪ م صدر جي نئين مدي جي لاءِ چونڊ ٿيڻي ھئي پر 1958 م بغير ڪنھن غير معمولي سبب جي اسڪندر مرزا ملڪ جي پھرين آئين کي منسوخ ڪري ملڪ م مارشل لا لڳائي چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ايوب خان]] کي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. بعد ۾ جنرل ايوب اسڪندر مرزا کان زبردستي استعيفا ان بنياد تي ورتي تہ صدر جو عھدو 1956ع جي آئين تحت ھيو ۽ آئين جي منسوخي سان اھو عھدو بہ ختم ٿي چڪو ھو ۽ ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو صرف [[چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر]] ئي ھيو تنھن ڪري [[اسڪندر مرزا]] جو عھدو غيرقانوني ھيو. اسڪندر مرزا کي گرفتار ڪري ڪوئيٽا آندو ويو جتان کيس [[يونائيٽيڊ ڪنگڊم]] ۾ جلاوطن ڪيو ويو ۽ سندس باقي زندگي لنڊن م گذري. ,7 آڪٽوبر 1957 جي مارشلا بعد حسين شھيد سھروردي 12 آڪٽوبر تي استعفي ڏئي ۽ آء آء چندريگر وزيراعظم ٿيو جنھن 14 ڊسمبر تي استعفي ڏئي جنھن بعد اسڪندر مرزا ملڪ فيروز خان نون کي ڪابينه ٺاھڻ لاء چيو. ان 16 ڊسمبر چ1957ع تي بطور وزير اعظم قسم کنيو. 24 ڊسمبر تي اسٽيٽ بينڪ 100 روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيو جنھن ۾ پھريون ڀيرو قائداعظم جي تصوير ڏني وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1958 تي قومي اسيمبلي ايندڙ فيبروري 1959 ۾ ملڪ ۾ عام چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني ۽ 20 سيپٽمبر تي صدر پاڪستان 15 فيبروري 1959تي چونڊون ڪرائڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1958 تي عمان پنھنجو گوادر پرڳڻو پاڪستان کي چار لک برطانوي پائونڊ ۾ وڪرو ڪرڻ لاء راضي ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ست آڪٽوبر 1958ع تي اسڪندر مرزا ملڪ ب۾ مارشل لا لاڳو ڪئي، 1956ع وارو آئين منسوخ ڪيو، نيشنل اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون، سڀني سياسي پارٽين کي منسوخ ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. آرمي چيف جنرل محمد ايوب خان کي ملڪ جو چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر مقرر ڪيو. 24 آڪٽوبر تي صدر 12 وزيرن تي مشتمل مرڪزي ڪابينه جوڙي جنرل ايوب خان کي ملڪ جو وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذوالفقار علي ڀٽو کي ڪابينه چو وزير بڻايو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر تي صدر جو عهدو ڇڏي اختيار ايوب خان جي حوالي ڪيا. 28 آڪٽوبر تي ايوب خان بطور صدر صدارتي ڪابينه آرڊر جاري ڪري وزيراعظم جو عھدو ختم ڪري صدارتي ڪابينه جوڙي. 2 نومبر تي اسڪندر مرزا کي لنڊن روانو ڪري جلاوطن ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1959ع ۾ ايوب خان بنيادي جمھوريت جو نظام آندو جنھن تحت ملڪ ۾ 8000 بنيادي يونٽ قائم ڪيا ويا. ھر يونٽ م 10 ميمبر ھر بالغ راء واري ووٽ جي بنياد تي چونڊي ڪل 80000 ھزار ميمبر چونڊي انھن ڻجظ ووٽ تي صدر جي چونڊ ڪرڻي ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1959 تي صدر بيسڪ ڊيموڪريسز آرڊر جاري ڪيو ۽ ساڳي تاريخ تي ايوب خان فيلڊ مارشل ٿي ويو. 2 جنوري 1960ع تي ملڪ ب۾ بيسڪ ڊيموڪريسي يونٽن جون چونڊون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. 14 فيبروري 1960ع تي بنيادي يونٽن جي 80 ھزار ميمبرن ملڪ جي صدر تي اعتماد ھجڻ يا اعتماد نہ ھجڻ لاء ووٽنگ ۾ حصو ورتو. 15 فيبروري تي اليڪشن ڪميشن پڌرو ڪيو تہ غالب اڪثريت سان ميمبرن صدر ايوب تي اعتماد جو اظھار ڪيو اھڙي طرح 17 فيبروري 1960 تي ايوب خان صدر جي عھدي لاء قسم کنيو ۽ ساڳي تاريخ تي صدر ملڪ بجي نئين آئين تيار ڪرڻ لاءِ يارھن رڪني ڪميٽي جسٽس محمد شھاب الدين جي سربراهي ۾ جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 فيبروري تي جسٽس منير جي رٽائرمينٽ تي جسٽس شھاب الدين کي سپريم ڪورٽ جو چيف جسٽس مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 فيبروري 1960 تي صدارتي ڪابينه ملڪ جو نئون گادي جو هنڌ راولپنڊي جي ڀرسان اسلام آباد جي نالي سان ٺاھڻ جي منظوري ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ تي راولپنڊي کي پاڪستاني حڪومت جي مکيه گادي قرار ڏنو ويو. 28 نومبر 1960 تي ويسٽ پاڪستان بجي 11 انتظامي ڊويزنن ۾ ورھايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 اپريل 1961 تي اسلام آباد شھر جي اڏاوت جو ڪم شروع ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جولاءِ 1961 تي گل ياسمين کي پاڪستان جو قومي گل قرار ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 آگسٽ تي ڊاڪٽر عبدالسلام کي صدر جو سائنسي معاملن جو صلاحڪار مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1962 تي ملڪ ۾ نئون ائين متعارف ڪرايو ويو جنھن بم صدر کي تمام گھڻا اختيار ڏنا ويا ھئا<ref name = " پاڪستان "/>. ڪنھن بہ قومي اسيمبلي يا صوبائي اسيمبلي جي اميدوار جي لاء سياسي وابستگي غيرقانوني ھئي. 6 مئي 1962ع تي ملڪ ۾ قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلين جي غير جماعتي بنيادن تي چونڊون ٿيون. 8 جون 1962ع تي صدر ايوب مارشل ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيوب۽ ساڳي تاريخ تي 1962ع جي آئين تحت چونڊيل قومي اسيمبلي جو پھريون اجلاس ٿيو ۽ ايوب خان نئين آئين تحت ملڪ جي صدر لاء قسم کنيو<ref name = " پاڪستان "/>. 13 جون 1962 تي محمد علي بوگرہ ملڪ جو پرڏيهي معاملن جو وزير ۽ ذوالفقار علي ڀٽو صنعتن جي وزير طور ڪابينه م شامل ٿيا. بوگرہ 23 جنوري 1963 تي دل جي دوري سبب وفات ڪري ويو ، 24 جنوري تي ذوالفقار علي ڀٽو ملڪ جو پرڏيهي معاملن وارو وزير ٿيو. 22 اپريل 1963 تي ايوب خان مسلم ليگ ۾ شامل ٿي ۽ 19 آگسٽ 1964ع تي مسلم ليگ جي پليٽ فارم تان صدراتي چونڊ وڙهڻ جو اعلان ڪيو. 17 سيپٽمبر 1964ع تي محترمه فاطمه جناح گڏيل مخالف جماعتن جي درخواست تي صدارتي اميدوار ٿيڻ لاء راضپو ڏيکاريو ۽ 20 سيپٽمبر تي کيس اميدوار نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1965ع تي ملڪ ۾ 1962ع واري آئين ھيٺ پھرين صدارتي چونڊ واقع ٿي جيڪا ايوب خان اڪثريت سان کٽي. ايوب خان 49647 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 28927 ۽ ايسٽ پاڪستان مان 20720) جڏھن تہ محترمه فاطمه جناح 28343 ووٽ کنيا (ويسٽ پاڪستان مان 10263 ۽ اوڀر پاڪستان مان 18080) گڏيل مخالف پارٽين اليڪشن ڪميشن جي انھن نتيجن کي مڃڻ کان انڪار ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 جنوري ڪي ايوب خان جي پٽ گوھر ايوب ڪراچي ۾ ايوب خان جي مسلم ليگ جي تعاون سان فتح جي پريڊ ڪئي جيڪا تشدد ۾ تبديل ٿي وئي ۽ 23 ڄڻا جھڳڙن ب۾ مارجي ويا. فوج شھر جو ڪنٽرول سنڀالي ورتو. 21 مارچ تي ملڪ م قومي اسيمبلي جي چونڊ ٿي. اسيمبلي جي 150 سيٽن مان 120 پاڪستان مسلم ليگ ۽ باقي مخالف جماعتن کٽيون.23 مارچ تي ايوب خان پنجن سالن لاء صدر طور قسم کنيو، ان سان گڏ شعيب ۽ ذوالفقار علي ڀٽو پڻ ترتيبوار صنعت ۽ پرڏيھي معاملن جي وزير طور قسم کنيو. 26 مارچ 1965 م ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان مسلم ليگ جو سيڪريٽري جنرل ٿيو. 23 اپريل تي رڻ ڪڇ ۾ پاڪ فوج ۽ ڀارتي فوج ۾ ويڙھ ڪئي. 6 سيپٽمبر 1965 تي انڊيا اولھ پاڪستان جي سرحدن تي حملو ڪري جنگ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ م ايمرجنسي لاڳو ڪئي وئي. 7 سيپٽمبر تي چين ڀارت جي مذمت ڪئي. 10 سيپٽمبر تي ميجر عزيز ڀٽي لاھور واري محاذ تي شھيد ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر تي صدر ايوب قوم کي خطاب ڪندي عالمي امن جي مفاد خاطر فوج کي 23 سيپٽمبر تي 3:00 بجي رات جو جنگ بندي جو حڪم ڏنو. انڊيا پڻ سڪيورٽي ڪائونسل جي جنگ بندي واري قرارداد کي غيرمشروط قبول ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ملائيشيا پاڪستان جي سيڪيورٽي ڪائونسل م مخالفت ڪئي ھئي جنھن ڪري 5 آڪٽوبر تي پرڏيهي وزير ذوالفقار علي ڀٽو پريس ڪانفرنس ڪندي ملائيشيا سان سفارتي لاڳاپا ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. سويت يونين جي ٽياڪڙي سان 10 جنوري 1966 تي نو نقطن واري تاشقند واري معاهدي تي صحيحون ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 12 فيبروري 1966 تي مجيب الرحمان پنھنجي پارٽي جو 6 نقاطي پروگرام پڌرو ڪندي صوبائي خودمختياري جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جون 1966 تي ذوالفقار علي ڀٽو وزارت ڇڏي بيماري واري موڪل تي ھليو ويو ۽ ان جو ڇڏيل پرڏيهي کاتو ايوب خان پاڻ سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. 20 جولاءِ تي شريف الدين پيرزادو. پرڏيھي وزير ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 سيپٽمبر 1966 تي جنرل محمد یحییٰ پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1966 تي ايوب خان سياستدانن تان [[ايبڊو]] (EBDO) جون پابنديون ھٽائي ڇڏيون<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جولاءِ 1967 تي محترمه فاطمه جناح ڪراچي ۾ وفات ڪري وئي ۽ کيس ٻئي ڏينھن قائداعظم واري مقبري ۾ دفنايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 سيپٽمبر 1967 تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان پيپلزپارٽي نالي پارٽي ٺاهڻ جو اعلان ڪيو ۽ 30 نومبر تي لاھور ۾ ان پارٽي جو بنياد وڌو ويو جنھن جو چيئرمين ذوالفقار علي ڀٽو ۽ جنرل سيڪريٽري جَي اَي رحيم ٿيو. پھرين ڊسمبر تي ڊاڪٽر مبشر حسن جي لاھور واري رھائشگاھ تي پارٽي جو پھريون ڪنوينشن ٿيو جنھن م ذوالفقار علي ڀٽو کي چيئرمين چونڊيو ويو ي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 ڊسمبر 1967 تي قومي اسيمبلي بيسڪ ڊيموڪريسي جي 8000 يونٽن کي وڌائي 12000 ڪيو. 6 جنوري 1968 تي اگرتلا واري ملڪ جي خلاف سازش منظر عام تي آئي ۽ 18 جنوري تي مجيب الرحمان کي ان سازش جي الزم ۾ گرفتار ڪيو ويو. نومبر 1968 م راولپنڊي ۾ احتجاج دوران شاگرد جي قتل کان پوء شاگردن مظاھرا شروع ڪيا جيڪي پشاور ، ڪراچي ۽ لاھور تائين ڦھلجي ڪنٽرول کان ٻاهر ٿي ويا. 13 مارچ تي ايئر مارشل اصغر خان جسٽس پارٽي ٺاھي<ref name = " پاڪستان "/>. 25 مارچ 1965ع تي صدر ايوب صدر جو عھدو ڇڏيو ۽ اقتدار آرمي چيف جنرل یحیٰی جي حوالي ڪيو جنھن ملڪ ۾ مارشل لا لاڳو ڪئي ۽ اسيمبليون ٽوڙي ڇڏيون ۽ 1962 جو آئين منسوخ ڪري ڇڏيو. 31 مارچ تي يحي خان صدر جو عھدو سنڀاليو<ref name = " پاڪستان "/>. === ون يونٽ جو خاتمو ۽ عام چونڊون === 4 مارچ تي صدر پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 سيپٽمبر 1969تي جنرل يحي موروڪو ۾ پھرين اسلامي سربراهي ڪانفرنس ۾ شرڪت ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1970 تي صدر يحي خان ون يونٽ منسوخ ڪري سنڌ، پنجاب، سرحد ۽ بلوچستان جي صوبائي حيثيت بحال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ملڪ ۾ 5 آڪٽوبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. اوڀر پاڪستان ۾ ٻوڏ اچڻ ڪري 15 آگسٽ تي چونڊ جي تاريخ کي ملتوي ڪري 7 ڊسمبر 1970 تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. 12 نومبر 1970 تي سائڪلون اچڻ ۽ 30 فوٽ اوچي سامونڊي لھرن جي ڪري آيل تباھي ۾ ڏھ لکن کان وڌيڪَ ماڻھو فوت ٿي ويا. 7 ڊسمبر 1970 تي قومي اسيمبلي جي 313 سيٽن لاء چونڊون ٿيون. مجيب الرحمان جي عوامي ليگب151 سيٽون کڻي اڪثريت سان کٽي آئي. پيپلزپارٽي 81 سيٽون کڻي ٻيون نمبر وڏي پارٽي ٿي وئي. باقي ٻيون جماعتون 81 سيٽون کڻي آيون جن ۾ جماعت اسلامي، پي ڊي پي، مسلم ليگ (سي)، مسلم ليگ (ڪيو)، جي يو پي، ۽ نعپ شامل ھيون. 17 ڊسمبر تي صوبائي اسيمبلين جون چونڊون ٿيون جن جي نتيجو قومي اسيمبلي جي نتيجي سان مطابقت وارو آيو. === سياسي بحران ۽ بينگال جي علحدگي === 3 جنوري 1971 تي مجيب الرحمان اعلان ڪيو تہ ملڪ جو نئون آئين اولھ پاڪستان جي نمائندن جي صلاح سان ان جي ڇھ نقاطي پروگرام جي بنياد تي ٺاهيو ويندو. 13 جنوري تي مجيب الرحمان صدر سان ملاقات ڪئي. 14 جنوري تي صدر يحي خان ڍاڪا ۾ پڌرو ڪيو تہ مجيب الرحمان ملڪ جو وزيراعظم ٿيندو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري تي صدر يحي ذولفقار علي ڀٽو سان لاڙڪاڻي واري رھائشگاھ تي مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جنوري تي مجيب الرحمان ۽ ذوالفقار علي ڀٽو ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء مذاڪرات ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 13 فيبروري تي يحي خان 3 مارچ 1971 تي ڍاڪا ۾ آئين ٺاھڻ لاء قومي اسيمبلي جو اجلاس سڏائڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 فيبروري تي ذوالفقار علي ڀٽو پھرين پرڏيهي واپار، ڪرنسي ۽ محصولن متعلق سمجھوتو ٿيڻ تائين قومي اسيمبلي جي ان اجلاس جي بائيڪاٽ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 فيبروري تي جماعت اسلامي جي مولانا مودودي ان بائيڪاٽ جي مذمت ڪئي ۽ مطالبو ڪيو تہ اڪثريت حاصل ڪندڙ جماعت کي آئين جو مسودو پيش ڪرڻ جو موقعو ڏنو وڃي ۽ ٻيا ان جي ڪمزورين تي بحث ڪن<ref name = " پاڪستان "/>.24 فيبروري تي مجيب الرحمان پنھجن ڇھن نقطن تي سمجھوتو ڪرڻ کان کتو جواب ڏئي ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. 28 فيبروري تي عوامي ليگ مغربي پاڪستان جي ميمبرن کي اجلاس ۾ شامل ٿيڻ جي دعوت ڏني. ذوالفقار علي ڀٽي ٻہ متبادل ڏنا تہ يا قومي اسيمبلي جي اجلاس کي ملتوي ڪيو وڃي يا وري آئين ٺاھڻ لاء رکيل مدت کي ختم ڪيو وڃي<ref name = " پاڪستان "/>. صدر يحي پھرين مارچ 1971 تي 3 مارچ واري اجلاس کي سياستدانن وچ ۾ آئين ٺاھڻ لاء معقول افھام تفھيم ٿيڻ تائين ملتوي ڪري ڇڏيو<ref name = " پاڪستان "/>. نتيجي ۾ مشرقي پاڪستان ۾ عوامي ليگ ھڙتالون ۽ مظاھرا شروع ڪري ڇڏيا جنهن ڪري ڍاڪا ۾ ڪرفيو لڳائڻو پيو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 مارچ تي صدر ڍاڪا ۾ 10 مارچ تي سڀني چونڊ کٽيندڙ سياسي جماعتن جي 12 اڳواڻن کي آئيني مشاورت لاء گھرايو پر عوامي ليگ ان گڏجاڻيءَ جو بائڪاٽ ڪيو ۽ پرامن عدم تعاون واري تحريڪ شروع ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 6 مارچ 1971ع تي جنرل ٽڪا خان کي مشرقي پاڪستان جو گورنر مقرر ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. صدر 25 مارچ 1971ع تي قومي اسيمبلي جو ڍاڪا ۾ اجلاس سڏايو<ref name = " پاڪستان "/>. 16 مارچ 1971 تي شيخ مجيب الرحمان ماڻھن کي نجات حاصل ڪرڻ لاء جدوجهد جو سڏ ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 مارچ 1971 تي مجيب الرحمان کي گرفتار ڪيو ويو ۽ عوامي ليگ جي پوئلڳن جي خلاف فوجي آپريشن شروع ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ 1971 تي صدر عوامي ليگ تي بندش وڌي<ref name = " پاڪستان "/>. 4 اپريل 1971 تي آنڌرا گانڌي مشرقي پاڪستان جي عوام جي مڪمل حمايت جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 مئي 1971ع تي ذوالفقار علي ڀٽو لاھور ۾ پريس ڪانفرنس ڪندي چونڊيل نمائندن کي اقتدار منتقل ڪرڻ جو مطالبو ڪيو. 28 جون 1971 تي يحي خان آئين تيار ڪرڻ لاءِ ماھرن جي ڪاميٽي جوڙي<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1971 تي حڪومت ايسٽ پاڪستان جي تنازعي تي 125 صفحن تي مشتمل وائيٽ پيپر جاري ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 سيپٽمبر 1971 تي صدر يحي پھرين مارچ کان پنج سيپٽمبر تائين اوڀر پاڪستان ۾ ڏوھ ڪندڙن يا ڏوھن جي الزامن ۾ آيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 سيپٽمبر تي پاڪستان انڊيا طرفان نئين دھلي ۾ نامنھاد بنگلاديش مشن قائم ڪرڻ خلاف انڊيا جي حڪومت سان سخت احتجاج ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 آڪٽوبر 1971 تي چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ملڪ مان سياسي سرگرمين تان بندش ھٽائي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 10 نومبر 1971 تي انڊيا پاڪستان تي حملو ڪيو، ان جي فوج بيلونيا لڳ پاڪستاني سرحد م داخل ٿيڻ جي ڪوشش ڪئي. جنگ ۾ 74 ڀارتي فوجي مارجي ويا ۽ 130 زخمي ٿيا. 16 نومبر تي انڊيا جي فوج اوڀر پاڪستان ۾ ڊاڪا طرف پيشقدمي ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. اوڀر پاڪستان ۾ ڀارتي فوجي مداخلت تي صدر يحي 23 نومبر تي ملڪ ۾ ايمرجنسي لڳائي<ref name = " پاڪستان "/>. 3 ڊسمبر تي فوج کي ڀارت تي حملي جو حڪم ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 ڊسمبر 1971 م يحي خان بينگال سان تعلق رکندڙ نورالامين کي پاڪستان جو اٺون وزيراعظم مقرر ڪيو ۽ ذولفقار علي ڀٽو پاڪستان جو نائب وزيراعظم سميت پرڏيهي وزير بڻائي مخلوط حڪومت ٺاهي وئي<ref name = " پاڪستان "/>.8 ڊسمبر 1971 تي گڏيل قومن جي جنرل اسيمبلي ھڪ قرارداد وسيلي ھڪدم جنگبندي ۽ فوجن کي پنھنجي پنھنجي سرحد طرف ھٽائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 ڊسمبر1971 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي صدر رچرڊ نڪسن انڊيا کان پاڪستان تي فوجي حملو ھڪدم روڪڻ جو مطالبو ڪيو ۽ فوجي پيشقدمي جي تسلسل کي عالمي راء جي انحرافي قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. يونائيٽيڊ اسٽيٽس سيڪيورٽي ڪائونسل جي ٻيھر اجلاس جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 ڊسمبر تي سويت يونين يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي انھن رٿن کي ٽيون دفعو ويٽو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي ڏينھن ذوالفقار علي ڀٽو سڪيورٽي ڪائونسل جي اجلاس مان اٿي آيو. 16 ڊسمبر تي پاڪستاني فوج اوڀر پاڪستان ۾ پيش پئي<ref name = " پاڪستان "/>. جنرل جگجيت سنگھ اروڙا ۽ ليفٽيننٽ جنرل امير عبدالله خان نيازي ۽ ٻنھي ڌرين جي وچ ۾ جنگبندي طئي ڪئي وئي. ٻارتي فوج ڍاڪا ۾ داخل ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستاني فوج جا 95000 فوجي ڍاڪا ۾ ٿيل ھڪ تقريب ۾ ڀارتي فوج آڏو ھٿيار ڦٽا ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. 17 ڊسمبر تي پاڪستاني صدر جنگبندي جو اعلان ڪيو. 28 ڊسمبر 1971ع تي يحي خان اقتدار ذوالفقار علي ڀٽو جي حوالي ڪيو جيڪو ملڪ جو نئون صدر ۽ چيف مارشل لا ايڊمنسٽريٽر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو جي حڪم تي شيخ مجيب الرحمان کي جيل مان ڪڍي گھر ۾ نظربند ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 23 ڊسمبر تي صدر ڀٽو پنھنجي ڏھ رڪني صدارتي ڪابينه جوڙي ين ۾ ڊاڪٽر مبشر حسن، شيخ محمد رشيد، غلام مصطفي جتوئي ۽ حفيظ پيرزادو شامل ھيا<ref name = " پاڪستان "/>. 24 ڊسمبر تي ڀٽو اوڀر پاڪستان ۾ شڪست جي جاچ لاء چيف جسٽس حمود الرحمان جي سربراھي ۾ ڪميشن جوڙي. ڪميشن جا رڪن چيف جسٽس آف پاڪستان حمود الرحمان، چيف جسٽس سنڌ بلوچستان ھاء ڪورٽ جسٽس طفيل علي عبدالرحمان ھيا جن کي ٽن مھينن ۾ رپورٽ پيش ڪرڻ لاء چيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي ذوالفقار علي ڀٽو پاڪستان ائٽامڪ ڪميشن کي پنھنجي ذمي ورتو<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1942ع تي تحريڪ استقلال جي ايئر مارشل اصغر خان لاھور م پريس ڪانفرنس ذريعي مارشل لا ختم ڪرڻ، مجيب الرحمان کي آزاد ڪرڻ ۽ يحي خان کي گرفتار ڪري ان خلاف کليل مقدمو ھلائڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 9 جنوري 1972ع تي عوامي ليگ جي مجيب الرحمان کي آزاد ڪري پي آء اي جي جھاز م لنڊن روانو ڪيو وي<ref name = " پاڪستان "/> 26 جنوري 1972ر تي سويت يونين بنگلاديش کي تسليم ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. === ذوالفقار علي ڀٽو جو صدارتي دؤر === اقتدار جي منتقلي ۽ صدر پاڪستان ٿيڻ بعد ذوالفقار علي ڀٽو کي درپيش سڀ کان وڏو چئلينج ھڪ متفقه نئين آئين جي تشڪيل ھيو. 23 جنوري 1972 تي ليفٽيننٽ جنرل گل حسن کي ٽن سالن لاء پاڪستاني فوج جو ڪمانڊر ان چيف مقرر ڪيو ويو بعد ۾ 3 مارچ 1972 تي ان سميت ايئرفورس جي ڪمانڊر ايئر مارشل رحيم خان ھٽائي انھن جي جاء تي ترتيبوار جنرل ٽڪا خان ۽ ايئر مارشل ظفر چوڌري کي مقرر ڪيو ويو. 10 مارچ تي ٽڪا خان ڊيلي ٽيليگراف کي انٽرويو ۾ ٻڌايو تہ 30000 بنگالي فوج سان مقابلي ۾ مارجي ويا ھئا ۽ ان کان وڌيڪَ انگ اکر وڌاءُ ھو. 11 اپريل تي عبوري آئين جو مسودو پارلياماني ليڊرن ۾ ورھايو ويو ۽ 17 اپريل 1972ع تي نيشنل اسيمبلي منظوري ڏني مخالف ڌر ووٽنگ ۾ شامل نه ٿي <ref name = " پاڪستان "/>. ساڳي تاريخ تي پاڪستان جي آئين جي تياري لاء قومي اسيمبلي جي 25 رڪنن جي محمود علي قصوري جي سربراهي ۾ ھائوس ڪميٽي جوڙي وئي پر بعد ۾ 4 آڪٽوبر تي قصوري اختلافن جي ڪري ان ذميواري تان استعيفا ڏئي ۽ 29 آڪٽوبر تي کيس پيپلزپارٽي مان ٻاھر ڪڍيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 21 اپريل تي صدر عبوري آئين جي توثيق ڪئي ۽ 3 سال ۽ 26 بعد مارشل لا ختم ڪئي وئي ۽ آئين جي حاڪميت جي بحالي ٿي. صدر ۽ چيف جسٽس حمود الرحمان راولپنڊي ۾ ان آئين تحت قسم کنيا<ref name = " پاڪستان "/>.25 اپريل 1972 تي پھرين مئي کي مزدورن جو ڏينھن ڪري ملھائڻ جو اعلان ڪيو ويو ۽ پھرين مئي 1972 تي پاڪستان ۾ پھريون ڀيرو اھو ڏينھن ملھايو ويو. ساڳي ڏينھن ممتاز ڀٽو، سردار عطاءُ الله خان مينگل، مولانا مفتي محمود سنڌ، بلوچستان ۽ سرحد جا وزير اعليَ مقرر ڪيا ويا جڏهن ته پنجاب لاء ملڪ معراج خالد کي نامزد ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 38 جون تي شملا سمٽ ۾ ڀٽو ۽ اندراگانڌي پنھنجن ايڊيز کان سواءِ ملاقات ڪئي. مذاڪرات جاري رھيا ۽ 3 جولاءِ تي ٻنھي شملا معاھدي تي صحيحون ڪيون. ٻنھي اڳواڻن طئي ڪيو تہ ٻنھي ملڪن جون فوجون پنھنجي پراڻي سرحدي پوزيشن تي اينديون، تڪرارن کي پرامن طريقي سان حل ڪيو ويندو، ڪشمير ڪنٽرول لائين ۾ مداخلت ۽ انحرافي نہ ڪئي ويندي، واپاري ۽ ثقافتي تعلق بحال ڪيا ويندا<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جولاء تي سنڌ اسيمبلي سنڌي کي اردو وانگر صوبي جي سرڪاري ٻولي بڻائڻ جي منظوري ڏني جنھن تي ڪراچي ۽ حيدرآباد ۾ اردو جي حق ۾ پرتشدد مظاھرا شروع ٿي ويا جنھن ڪري ڪرفيو لڳائڻو پيو. ھڪ دفعو ٻيھر جنگ اخبار بم رئيس امروهي جو شعر ''اردو کا جنازہ ہے ذرا دھوم سے نکلے'' ڇاپيو ويو. فسادن ۾ پوليس جي فائرنگ چ۾ 12 ڄڻا مارجي ويا 150 زخمي ٿيا. 16 جولاءِ 1972 تي گورنر سنڌ ٽيچنگ، پروموشن اينڊ يوز آف سنڌي لينگويج بل 1972ع جي توثيق ڪئي.<ref name = " پاڪستان "/>. 8 جولاءِ 1972 ۾ حمود الرحمان واري جنگي ڪميشن جي رپورٽ تي ميمبرن سپريم ڪورٽ جي چيمبر ۾ صحيحون ڪيون ۽ 13 جولاءِ تي چيف جسٽس حمود الرحمان اھا رپورٽ صدر کي پيش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>.14 جولاء 1972 تي نيشنل اسيمبلي شملا معاهدي جي منظوري ڏني جڏھن ته ڀارتي لوڪ سڀا ان جي توثيق پھرين آگسٽ تي ڪئي ۽ 29 آگسٽ بتي نيو دھلي ۾ ٻنھي ملڪن شملا معاهدي تي عملدرآمد واري ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. 27 آڪٽوبر 1972 تي جنيوا ڪنوينشن جي پاسداري ۾ پاڪستان ڀارت جي سمورن جنگي قيدين کي آزاد ڪري ڇڏيو ۽ سلسلو 27 آڪٽوبر 1973 تي مڪمل ٿيو. 6 نومبر 1972 تي ڀارت مان پاڪستاني جنگي قيدين جي واپسي شروع ٿي<ref name = " پاڪستان "/> 9 نومبر 1972 ۾ پاڪستان سيٽو مان نڪري آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر تي وزير قانون عبدالحفيظ پيرزادي تيار ٿيل نئين آئين جو مسودو قومي اسيمبلي ۾ پيش ڪيو ۽ 11 اپريل تي قومي اسيمبلي يڪراءِ ان کي منظور ڪيو. مخالف ڌر بائيڪاٽ ختم ڪيو اٺ تڪراري شقن ۾ ترميم ڪئي وئي. ٽن ميمبرن محمود علي قصوري، احمد رضا قصوري ۽ شاھ احمد نوراني ووٽنگ ۾ حصو نہ ورتو. 14 آگسٽ 1973ع تي نئون آئين عمل ۾ اچي ويو <ref name = " پاڪستان "/>. 30 مارچ 1973 تي حڪومت جي خلاف سازش جي الزام ۾ فوج، ايئرفورس ۽ نيوي جي 24 آفيسرن جون گرفتاريون ٿيون<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جولاء 1973 تي نيشنل آئڊنٽٽي ڪارڊ جي اسڪيم جاري ٿي جنھن تحت پھريون ڪارڊ ذوالفقار علي ڀٽو جو جاري ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آگسٽ 1973 تي پاڪستان جي دفاع جي بجٽ ٻيڻي ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 آگسٽ 1973 تي چوڌري فضل الاھي ملڪ جو صدر چونڊيو ويو. ھن 139 ووٽ کنيا جڏھن ته نعپ جي اميدوار 45 ووٽ کنيا. === وزيراعظم ذوالفقار علي ڀٽو جو پارلياماني دؤر === 13 آگسٽ 1973ع تي ذوالفقار علي ڀٽو نئين آئين تحت پاڪستان جو وزيراعظم چونڊيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 31 ڊسمبر 1973 تي ڪراچي ڀرسان پپري ۾ وزيراعظم ملڪ جي پھرين اسٽيل پلانٽ جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 23 فيبروري 1974 تي لاھور ۾ اسلامڪ سمٽ ڪانفرنس منعقد ٿي<ref name = " پاڪستان "/>.5 مئي 1974 تي ڀارت ائٽمي ڌماڪو ڪيو ۽ نيوڪليئر ڪلب ۾ شامل ٿي ويا<ref name = " پاڪستان "/>. 14 اپريل 1974ع تي وفاقي حڪومت بلوچستان ۾ فوجي آپريشن ختم ڪرڻ ۽ 15 مئي کان سول انتظاميه بحال ڪرڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جون 1974 تي وزيراعظم ٽن ڏينهن جي دوري تي بنگلاديش روانو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آگسٽ 1974ع تي پارليامينٽ جي عمارت جو سنگ بنياد رکيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 7 سيپٽمبر 1974 تي آئين ۾ ترميم ڪري قرار ڏنو ويو ته ختم نبوت تي ايمان نہ رکندڙ مسلمان نه رھندو ۽ ختم نبوت جي خلاف تبليغ تي سزا ڏني ويندي. ان ائيني ترميم جي نتيجي ۾ احمدي جماعت يا قادياني ختم نبوت جي مطلق عقيدي کي نہ مڃڻ ڪري غير مسلم اقليت ۾ شامل ٿي ويا. 11 سيپٽمبر تي قومي اسيمبلي انھن کي باقاعده غير مسلم قرار ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 14 آڪٽوبر 1974 تي وزيراعظم پيش پوندڙ بلوچ قبيلن کي عام معافي ڏيڻ جو اعلان ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 11 نومبر 1974 ۾ ايم اين اي آحمد رضا قصوري جو پيءُ نواب محمد احمد قصوري لاھور ۾ قاتلاڻي حملي ۾ گولي لڳڻ سبب فوت ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 17 جنوري 1975 تي دھشتگردي واريون خاص عدالتون قائم ڪيون ويون<ref name = " پاڪستان "/>. 8 فيبروري 1975 تي سرحد صوبي جو وزير اعلي حيات محمد شيرپائو پشاور ۾ جلسي کي خطاب ڪندي بم ڌماڪي ۾ مارجي ويو جنھن ڪري 15 فيبروري تي نيشنل عوامي پارٽي تي بندش وڌي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 1965 واري جنگ ۾ آمريڪا پاڪستان تي ھٿيارن ڏيڻ تي پابندي لڳائي ھئي جيڪا 12 فيبروري 1975 تي ختم ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. ڪراچي ۾ ٽرام سروس 20 اپريل 1885 ۾ شروع ٿي ھئي جنھن کي 30 اپريل 1975 ۾ ختم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 27 جولاءِ 1975 ۾ اسلامي نظرياتي ڪائونسل وياج يا ربا کي ختم ڪري زڪوات متعارف ڪرڻ جي سفارش ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 19 سيپٽمبر 1975 تي ايئرپورٽ سڪيورٽي فورس قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 31 آڪٽوبر 1975 تي سپريم ڪورٽ نعپ کي پاڪستان جي وجود جي خلاف ھجڻ ڪري ٽوڙي ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو جنھن بعد نيشنل ڊيموڪريٽڪ پارٽي قائم ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1976 تي بلوچستان اسيمبلي کي معطل ڪري بلوچستان ۾ وفاقي راڄ قائم ڪيو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 3 جنوري 1976 تي وزيراعظم ڪراچي کي ميٽروپوليٽن جو درجو ڏنو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 6 فيبروري 1976 تي جنرل ضياءَ الحق کي نئون آرمي چيف مقرر ڪيو ويو جنھن پھرين مارچ تي جنرل ٽڪا خان کان چارج ورتي<ref name = " پاڪستان "/>. 23 مارچ 1976ع ۾ وزيراعظم اسلام آباد ۾ سپريم ڪورٽ جي موجوده عمارت جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 24 جنوري 1976ع ۾ لاھور امرتسر ٽرين سروس جي شروعات لاء نيودھلي ۾ معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 5 آگسٽ 1976 تي وزيراعظم پورٽ قاسم جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. 4 آڪٽوبر 1976 تي يونائيٽيڊ اسٽيٽس فرانس کان پاڪستان کي نيوڪليئر پلانٽ نہ ڏيڻ جو مطالبو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 آڪٽوبر 1976 تي سعودي بادشاھ خالد بن عبدالعزيز اسلام آباد ۾ شاھ فضل مسجد جو سنگ بنياد رکيو<ref name = " پاڪستان "/>. وزيراعظم سرڪاري ملازمن جي رٽائرمينٽ جي عمر وڌائي 60 سال ڪئي<ref name = " پاڪستان "/>. 20 ڊسمبر 1976 تي پي ٽي وي جي رنگين نشريات جي شروعات ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جنوري 1977 تي حڪومت عام چونڊن لاء 7 مارچ جي تاريخ جو اعلان ڪيو ۽ پھرين جولاء کان جمعو عام موڪل جو ڏينهن بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. 18 جنوري تي صدر قومي اسيمبلي ٽوڙي ڇڏي<ref name = " پاڪستان "/>. 11 جنوري تي ڀٽو جي پيپلز پارٽي سان مقابلي لاءِ پاڪستان نيشنل الائنس جو قيام ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. 12 جنوري تي پاڪستان ماتا کان پاڪ ملڪن ۾ شامل ٿي ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ڀٽو کي اليڪشن ڪميشن بغير مقابلي جي چونڊيل قرار ڏنو. مخالف اميدوار جماعت اسلامي سنڌ جي امير مولانا جان محمد عباسي ان فيصلي خلاف اليڪشن ڪميشن ۾ 25 جنوري تي اپيل داخل ڪئي وئي تہ کيس اغوا ڪيو ويو ھو جيڪا 13 فيبروري تي اغوا جي ثبوت نہ ھجڻ ڪري رد ڪئي وئي. پھرين مارچ تي پي اين اي جي سڏ تي پوري ملڪ ۾ ھڙتال ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 مارچ 1977 تي عام چونڊون ٿيون جن ۾ ڪل 200 سيٽن مان پيپلزپارٽي 155 سيٽون، پي اين اي 35 سيٽون کٽيون. پي اين اي اڳواٽ رٿيل ڌانڌلي جو الزام لڳايو<ref name = " پاڪستان "/>. 10 مارچ تي صوبائي اسيمبلين جي چونڊ ٿي جنھن جو پي اين اي بائڪاٽ ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. 26 مارچ تي قومي اسيمبلي ۾ ميمبرن قسم کنيو پر پي اين اي بائيڪاٽ ڪيو ۽ ملڪ ۾ ھڙتال جو سڏ ڏنو.28 مارچ تي ڀٽو ٻيھر وزيراعظم چونڊجي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 اپريل تي ڀٽو لاھور ۾ مولانا مودودي سان ملاقات ڪئي جنھن کانئس استعفي ڏيڻ جو مشورو ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 22 اپريل 1977 تي ڪراچي ، لاھور، حيدرآباد ۾ مارشل لا ۽ راولپنڊي ب۾ ڪرفيو لاڳو ڪيو ويو.28 اپريل 1977 ۾ پارليامينٽ جي گڏيل اجلاس ۾ خطاب ڪندي وزيراعظم يونائيٽيڊ اسٽيٽس تي الزام لڳايو تہ پاڪستان ۾ سياسي بحران جي پٺيان ان جو ھٿ آھي<ref name = " پاڪستان "/>. 7 جون تي لاھور ھاء ڪورٽ ڪراچي، لاھور ۽ حيدرآباد ۾ مارشل لا ختم ڪرڻ جو حڪم ڏنو<ref name = " پاڪستان "/>. 15 جون 1977 تي مذاڪرات بعد حڪومت ۽ پي اين اي ۾ معاملا طئي ٿي ويا. حڪومت ٻيھر چونڊون ڪرائڻ تي راضي ٿي وئي. 3 جولاءِ تي ڀٽو اعلان ڪيو تہ معاھدو ٿي چڪو آهي رڳو صحيحون ٿيڻيون آهن آھن پر اصغر خان پڌرائي ڪئي تہ پي اين اي جي ڪائونسل منظور ناھي ڪيو. 5 جولاء 1977 تي جنرل ضياءُ الحق فوجي بغاوت ڪري مارشل لا لاڳو ڪئي، ڀٽو ۽ ٻيا سياستدان گرفتار ڪيا ويا، آئين کي جزوي طور تي معطل ڪيو ويو ۽ صدر فضل الاهي کي برقرار رکيو ويو ۽ ٽن مھينن ۾ چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو ويو. سياسي سرگرمين تي بندش وڌي وئي. چئن ماڻھن تي مشتمل فوجي ڪائونسل قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. === ٻين مارشلا === 5 جولاءِ 1977 تي ملڪ م چيف آف آرمي اسٽاف [[جنرل ضياءَ الحق]] فوجي بغاوت ذريعي ڀٽو سرڪار کي معزول ڪري اقتدار تي قبضو ڪي، ۽ پوء ملڪ جو صدر بڻجي ويو. ذولفقار علي ڀٽو تي ھڪ سياسي اڳواڻ جي پيء جي قتل جي جاچ ۾ شامل ڪري گرفتار ڪري ان تي [[لاھور ھاء ڪورٽ]] م خون جو مقدمو ھلايو ويو جنھن م کيس موت جي سزا ڏني وئي ۽ ان جي سپريم ڪورٽ م اپيل پڻ رد ٿي وئ. اھڙي طرح ذولفقار علي ڀٽو کي ڦاسي ڏني وئي. ملڪ ۾ پرويژنل ڪانسٽيٽيوشنل آرڊر يا پي سي او جي نالي سان عبوري آئين ڏئي سياسي نظام ھلايو ويو. 1985 م [[پاڪستان ۾ ريفرينڊم، 1985|ريفرينڊم]] ڪرايو ويو جنھن تحت جنرل ضياءَ الحق ملڪ جو صدر برقرار رھڻ جو حق حاصل ڪيو ۽ ائين ۾ ھڪ وڏي ترميم ڪئي جيڪا اٺين ترميم جي نالي سان مشھور ٿي. جنھن تحت ملڪ جو نظام نيم پارلياماني ۽ نيم صدارتي ٿي ويو ء صدر کي بي پناھ اختيار ڏنا ويا. ملڪ م غيرجمائتي بنيادن تي چونڊون پڻ ڪرايون ويون. اھڙي طرح 24 مارچ 1985 تي [[محمد خان جوڻيجو]] ملڪ جو ڏھون وزيراعظم ٿيو. 1973 جي آئين کي نئين ترميم سان بحال ڪيو ويو. 1987 ۾ [[اوجڙي ڪيمپ وارو واقعو]] ٿيو جنھن جي جاچ واري معاملي تي اختلاف سبب 29 مئي 1988 تي جنرلل ضياءَ الحق محمد خان جوڻيجو جي حڪومت سميت سڀ صوبائي حڪومتون برطرف ڪري سڀ قومي ۽ صوبائي اسيمبليون ٽوڙي ملڪ م جماعتن بنيادن تي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. آگسٽ 1988 ۾ جنرل ضياءَ الحق پنھنجي لڳ ڀڳ سموري فوجي قيادت سميت [[بھاولپور وارو سانحو، 1988|سي 130 جھاز جي حادٽي]] م بھاولپور ڀرسان مارجي ويو. سينيٽ چيئرمين [[غلام اسحاق خان]] ملڪ جو صدر ٿيو.۽ [[جنرل مرزا اسلم بيگ]] چيف آف آرمي اسٽاف مقرر ٿيو.<br> جنرل ضياءَ الحق اسلامي ضابطا متعارف ڪرايا جن ۾ [[زڪوات]] واري ٽيڪس، شريعت ڪورٽون، اسلامي سزائن جو نفاذ، بينڪن مان وياج جو جزوي خاتمو، تعليمي نصاب کي اسلامي بڻائڻ لاءِ نظرثانيون شامل ھيا<ref name = " اسلام "/>. 1980 واري ڏهاڪي م پاڪستان يونائيٽيڊ اسٽيٽس ۽ ٻين ملڪن سان سان سھڪار ڪندي افغانستان تي 1978ع کان قابض سوويت فوج جي خلاف افغان مجاهدن جي گوريلا جنگ ۾ مدد ڪئي. لکين افغاني پنھنجي سرزمين تي تڪليفن سبب پاڪستان ۾ پناهگير ٿي آيا ۽ پاڪستان ۾ انھن جون پناهگير ڪيمپون ويڙھاڪن جي ڀرتي جي لاء زرخيز زمين بڻجي ويون<ref name = " اسلام "/>. === 1988 کان 1998 تائين جمھوري دور === 2 ڊسمبر 1988 تي [[بينظير ڀٽو]] ملڪ جي يارھين وزيراعظم ٿي. 6 آگسٽ 1990 تي صدر غلام اسحاق بينظير ڀٽو جي حڪومت ڪرپشن جي الزامن تي برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي چونڊون ڪرائڻ جو اعلان ڪيو. اھڙي طرح چونڊن م 6 نومبر 1990 تي [[ميان نواز شريف]] ملڪ جو ٻارھون وزيراعظم ٿيو. 1993ع ۾ ميان نوازشريف جي حڪومت کي صدر غلام اسحاق برطرف ڪري اسيمبليون ٽوڙي نئين چونڊن جو اعلان ڪيو پر سپريم ڪورٽ ان قدم کي ڪالعدم قرار ڏئي حڪومت بحال ڪئي پر پوء ٻنھي 18 جولاء 1993ع تي نوازشريف ۽ غلام اسحاق خان پنھنجن عھدن تان استعيفا ڏئي. اليڪشن ٿيڻ بعد 18 آڪٽوبر 1993تي بينظير ڀٽو ملڪ جي تيرھين وزيراعظم ٿي ۽ پوء [[فاروق لغاري]] ملڪ جو صدر ٿيو. 5 نومبر 1996 تي ڪرپشن جي الزامن تي صدر فاروق لغاري بينظير ڀٽو جي حڪومت برطرف ڪري سموريون اسيمبليون ٽوڙي نئين اليڪشن جو اعلان ڪيو. 17 فيبروري 1997ع تي ميان نواز شريف ملڪ جو چوڏھون وزيراعظم ٿيو === ٽين مارشلا === 12 آڪٽوبر 1999 تي چيف آف آرمي اسٽاف [[پرويز مشرف|جنرل پرويز مشرف]] فوجي بغاوت ذريعي اقتدار تي قبضو ڪري کيس برطرف ڪري آئين کي معطل ڪندي مارشل لا لاڳو ڪئي. 2002 ۾ چونڊون ٿيون ۽ 22 نومبر 2002 تي [[ظفر الله خان جمالي|ظفرالله جمالي]] ملڪ جو پندرھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 26 جون 2004 تائين رھيو. کانئس استعيفا ورتي وئي ۽ 26 آگسٽ 2004 تائين [[چوڌري شجاعت]] ملڪ جو سورھون وزيراعظم رھيو. 28 آگسٽ 2004 کان 15 نومبر 2007 تائين پرويز مشرف جي رضامندي سان [[شوڪت عزيز]] ملڪ جو سترھون وزيراعظم رھيو. جنھن بعد نگران حڪومت م 27 ڊسمبر 2007 تي بينظير ڀٽو کي راولپنڊي م قاتلاڻي حملي ۾ شھيد ڪيو ويو<br> پاڪستاني [[انٽر سروس انٽيليجنس]] بنيادپرست اسلامي تنظيم طالبان جي مدد ڪئي جنھن تقريبن سموري افغانستان تي 1996ع کان 2001ع تائين حڪمراني قائم ڪئي. 2001 کان پاڪستاني حڪومت دھشتگردي جي خلاف ۽ افغانستان چ۾ طالبان ۽ القائده جي خلاف فوجي ڪارروائي ۾ يونائيٽيڊ اسٽيٽس جي مدد ڪئي<ref name = "اسلام "/>. === 2008 کان جمھوري دؤر === ملڪ ۾ 2008 ۾ عام چونڊون ٿيون. [[يوسف رضا گيلاني]] ملڪ جو ارڙھون وزيراعظم ٿيو ۽ جنرل پرويز مشرف فوج جو عھدو ڇڏڻ بعد صدرات جو عھدو بہ ڇڏيو ء [[آصف علي زرداري]] ملڪ جو صدر ٿيو. آئين م ترميم ڪري صدر جا اختيار ختم ڪري وزيراعظم جا اصل اختيار بحال ڪري ان کي حقيقي چيف ايگزيڪيوٽو بڻايو ويو. 26 آڪٽوبر 2012 تي ڪورٽ جي فيصلي تي نا اھل ٿي وڃڻ ڪري يوسف رضا گيلاني فارغ ٿي ويو ۽ [[راجا پرويز اشرف]] ملڪ جو اوڻويھون وزيراعظم ٿيو جيڪو 24 مارچ 2013 تائين رھيو ۽ پاڪستان جي ان قومي اسيمبلي ملڪ ٺھڻ بعد پھريون دفعو پنھنجو آئيني مدو پورو ڪيو. نئين چونڊن بعد 5 جون 2013 تي ميان محمد نوازشريف ملڪ جو ويھون وزيراعظم ٿيو . 28 جولاءِ 2017 عدالت کيس نااهل قرار ڏنو جنھن ڪري عھدي تان معزول ٿي ويو ۽ سندس پارٽي جو [[شاھد خاقان عباسي]] ملڪ جو ايڪويھون وزيراعظم تيو ۽ 31 مئي 2018 تي قومي اسيمبلي جي مدي پوري ٿيڻ تائين ان عھدي تي رھيو جنھن کان پوءِ عام چونڊون ٿيون ۽ تحريڪ انصاف جو [[عمران خان]] 18 آگسٽ 2018 تي ملڪ جو ٻاويھون وزيراعظم ٿيو. == جاگرافي == [[ڏکڻ ايشيا]] ۾ واقع ھن ملڪ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]]، اوڀر ۾ [[ڀارت|انڊيا]]، اولھه ۾ [[ايران]] ۽ [[افغانستان]] ۽ اتر ۾ [[چين]] واقع آهن.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي بين الاقوامي سرحد جي ڊيگھ 7,257 ڪلوميٽر آهي جنھن مان 2,670 ڪلوميٽر افغانستان سان، 438 ڪلوميٽر چين سان، 3,190 ڪلوميٽر انڊيا سان ۽ 959 ڪلوميٽر ايران سان ملي ٿيون.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي سمنڊ سان ملندڙ حد 1,046 ڪلوميٽر آهي. پاڪستان جي سمنڊ جي پاڻي ۽ فضائي اسپيس جي حد ان جي ڪناري جي حد کان سمنڊ طرف 12 [[ناٽيڪل ميل]] تائين آهي، جنھن کان علاوه اڳتي وڌيڪ 200 ناٽيڪل ميلن تائين ملڪ جو معاشي زون آھي جتي کنڊ جي حد ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جو جاگرافيائي مقام 00 °30 اتر ۽ °70 00 اوڀر آھي.<ref name="سي آء اي"/> ان جي ڪل پکيڙ 8,80,940 چورس ڪلوميٽر آھي.<ref name="area_from_factbook">[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html World Factbook]. Retrieved 3 November 2006. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=24 May 2020 }}</ref> (آزاد ڪشمير ۽ گلگت بلتستان کان سواءِ) ان جي ڪل پکيڙ 7,96,095 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن مان 7,70,875 چورس ڪلوميٽر خشڪي ۽ 25,220 چورس ڪلوميٽر پاڻي اٿس. ايراضي م دنيا جو ملڪن م 37ھين نمبر تي آهي.<ref name="سي آء اي ">- https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200524220650/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html |date=2020-05-24 }} -</ref> جنھن جو 24 سيڪڙو علائقو زرعي آھي جنھن مان وري 40 سيڪڙو پوک جي قابل، 13 سيڪڙو پوک ھيٺ، 20 سيڪڙو بيڪار ۽ 3 سيڪڙو ٻيلا آهن. پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن جا نالا ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ آھن. ملڪ جي [[ٽوپوگرافي]] مطابق ملڪ ٽن مختلف جاگرافيائي خطن ۾ ورھايل آھي جن ۾ شامل آهن؛<ref name="سي آء اي"/> اتريان مٺاھان ميدان؛ سنڌو ندي جي ٻنھي پاسن وارو وچيون ۽ ملڪ جي اوڀر وارو ميداني علائقو؛ ۽ ملڪ جي ڏکڻ ۽ اولھه پاسي واري بلوچستان جي زمين. ملڪ جي سراسري بلندي سطح سمنڊ کان 900 ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> سڀ کان ھيٺاھون مقام عربي سمنڊ جي سطح آھي جيڪا زيرو ميٽر آهي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جو بلند ترين مقام گاڊون آسٽن جبل جي چوٽي ڪي-2 اھي جيڪا سمنڊ جي سطح کان 8,611 ميٽر بلند آھي.<ref name="سي آء اي"/> ملڪ جي قدرتي وسيلن ۾ شامل آهن: زرخيز زمين، وڏي پيماني تي مليل قدرتي گئس جا ذخيرا، محدود پيٽروليم، گھٽ معيار وارا ڪوئلي جا ذخيرا، ڪچو لوھه، ٽامو، لوڻ ۽ لائيم اسٽون.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق ھن ملڪ جي زمين جو 35.2 سيڪڙو زرعي زمين تي مشتمل آهي جنھن مان 27.6 سيڪڙو پوکي لائق آھي. 1.1 سيڪڙو زمين تي مستقل فصل پوکيا ويندا آهن ۽ 6.5 سيڪڙو زمين تي چراگاھون آھن.<ref name="سي آء اي"/> 2011ع جي تخميني مطابق زرعي زمين کان سواءِ 2.1 سيڪڙو زمين تي ٻيلا واقع آھن ۽ ملڪ جي باقي غير زرعي زمين 62.7 سيڪڙو آهي جنھن ۾ جبل، ريگستان ء ٻي غير زرعي زمين شامل آهي.<ref name="سي آء اي"/> 2012ع جي تخميني مطابق ملڪ جي آبپاشي واري زمين 2,02,000 چورس ڪلوميٽر تي مشتمل آهي.<ref name="سي آء اي"/> ارضياتي طور پاڪستان کي هيٺين ٽن خطن ۾ ورهائي سگهجي ٿو: # جابلو علائقو # ميداني علائقو # مٿانهون پٽ ===جابلو علائقو=== پاڪستان جي اتر ۽ اولهه ۾ [[جابلو علائقو]] آهي. هن ۾ اتر وارا جبل، [[هماليہ]] جون شاخون آهن، جن جون قطارون ديوارن وانگر هڪٻئي پٺيان بيٺل آهن. انهن ۾ [[چترال]] ۽ [[مري|مريءَ]] جا پهاڙ، [[ڪاغان وادي]] ۽ قبائلي علائقن جا پهاڙ شامل آهن. انهن جبلن مان هماليه جبل جي سراسري اوچائي 20 هزار فوٽ آهن، جنهنڪري اُن جون چوٽيون سدائين برف سان ڍڪيل رهنديون آهن، [[گلگت]] جي ويجهو [[نانگا پربت]] جي چوٽي 26 هزار فوٽ اچي آهي ۽ [[قراقرم]] جابلو قطار ۾ [[ڪي-2|K-2]] جي پهاڙي 8,611 ميٽر اچي آهي، جتي وسيع برف موجود رهندي آهي. اتر-اولهه واريءَ سرحد تي [[هندوڪش]] جبل پکڙيل آهي، جنهن جي چوٽي ([[ترچ مير]]) 25,353 فوٽ آهي. پهاڙي لڪن جهڙوڪ: [[بابُوسر]]، [[دره خنجراب]] ۽ [[لواري]] وغيره بہ گهڻو ڪري برف سان ڍڪيل هوندا آهن، گرمين ۾ برف ڳرڻ کان پوءِ ئي آمدرفت ٿيندي آهي. {{Multiple image | align = left | direction = vertical | width = 200 | image1 = K2 2006b.jpg | caption1 = زمين تي ٻيون نمبر اوچي جابلو چوٽي [[ڪي-2]] پاڪستان ۾ واقع آهي. | image2 = Katpana Desert (Cold Desert) - Road view.jpg | caption2 = دنيا جي سڀ کان اوچي ٿڌي رڻپٽ (Cold Desert)جو نالو [[ڪٽپانہ]] آھي ۽ اھو [[اسڪردو]]،پاڪستان ۾ واقع آهي. | image3 = Nanga Parbat The Killer Mountain.jpg | caption3 = زمين جو نائون نمبر وڏو جبل [[نانگا پربت]]پاڪستان۾واقع آهي. | image4 = Deosai "The Land of Giants".jpg | caption4 = ديوسائي يا ديون جي سرزمين دنيا جو ٻيو نمبر اوچو الپائين ميداني خطو پاڪستان ۾ آهي جتي نيشنل پارڪ پڻ آھي.آھي . }} هماليه جبل، جيڪي صديون کان ڏکڻ ايشيا ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ قدرتي ۽ ثقافتي حدبندي رهيا آهن، برصغير جي اترئين قدرتي ديوار بڻجن ٿا. انهن جا اولهه وارا سلسلا پاڪستان جي سڄي اترئين ڇيڙي تي پکڙيل آهن ۽ لڳ ڀڳ 200 ميل (320 ڪلوميٽر) اندر ملڪ تائين پکڙجن ٿا. ڪشمير ۽ اتر پاڪستان ۾ پکڙيل اولهه هماليه نظام ٽن الڳ جابلو سلسلن ۾ ورهائجي ٿو، جيڪي ڏکڻ کان اتر طرف ترتيبوار پير پنجال، زنسڪار ۽ لداخ سلسلا آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. انهن کان وڌيڪ اتر ۾ قراقرم سلسلو واقع آهي، جيڪو هماليه کان الڳ پر ان سان ڳنڍيل هڪ جدا جابلث نظام آهي. اهي جابلو سلسلا سمنڊ جي سطح کان لڳ ڀڳ 13,000 فوٽ (4,000 ميٽر) کان وٺي 19,500 فوٽ (6,000 ميٽر) کان به وڌيڪ اوچائيءَ تائين پهچن ٿا. هن علائقي جون چار چوٽيون 26,000 فوٽ (8,000 ميٽر) کان مٿي آهن، جڏهن ته ڪيترائي جبل 15,000 فوٽ (4,500 ميٽر) کان وڌيڪ اوچا آهن. انهن مان نمايان چوٽين ۾ نانگا پربت (26,660 فوٽ / 8,126 ميٽر) ۽ ڪي ٽو، جيڪو گوڊون آسٽن جي نالي سان به سڃاتو وڃي ٿو (28,251 فوٽ / 8,611 ميٽر)، شامل آهن، جيڪي گلگت-بلتستان ۾ واقع آهن<ref name=" برٽانيڪا "/>. ملڪ جا اتر ۽ اولهه وارا علائقا گهڻي ڀاڱي زلزلي واري سرگرميءَ جي اثر هيٺ رهن ٿا، جيڪا جغرافيائي طور نوجوان جبلستاني نظام جو قدرتي نتيجو آهي. سڄي علائقي ۾ معمولي زميني جهٽڪا عام آهن. تنهن هوندي به، ڪيترائي زلزلا انتهائي شديد ۽ تباهه ڪن ثابت ٿيا آهن، جنهن جو هڪ وڏو سبب عمارتن جي ناقص تعمير آهي، جڏهن ته جبلستاني علائقن ۾ گهڻيون آباديون انتهائي اوچين ۽ خطري واري جڳهن تي قائم آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. تاريخي طور پاڪستان ۾ تازن دور جا وڏا ۽ تباهه ڪندڙ زلزلا 1935ع، 1945ع، 1974ع ۽ 2005ع ۾ آيا آهن. انهن مان آخري ٻه زلزلا ملڪ جي انتهائي اترئين علائقن ۾ پيش آيا. 2005ع وارو زلزلو، جيڪو ان وقت جي اتر اولهه سرحدي صوبي (هاڻوڪي خيبر پختونخوا) ۽ آزاد ڪشمير جي جبلستاني سرحدي علائقي ۾ مرڪوز هو، اندازاً 80 هزار کان 90 هزار ماڻهن جي حياتيون ڳڙڪائي ويو ۽ سڄي علائقي کي مڪمل طور تي تباهه ڪري ڇڏيو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===ميداني علائقو=== پاڪستان جو تقريباً اوڀر وارو حصو ميداني آهي. ان کي [[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو ماٿري]] چوندا آهن، ڇوتہ [[سنڌو درياھه]] ۽ ان جون ڀرتي ڪندڙ شاخون: [[ڪابل ندي]]، [[جهلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[راوي ندي]]، [[بياس ندي]] ۽ [[چناب ندي]] آهن. سنڌو درياهه وارو علائقو وسيع ميدان آهي، جيڪو [[ڪشمير]] کان وٺي [[عربي سمنڊ]] تائين پکڙيل آهي، اُن جا ٻه حصا آهن: # '''سنڌوءَ جو مٿيون حصو''' هن حصي ۾ [[پنجاب]] ۽ [[بهاولپور]] جا علائقا شامل آهن. هتي جي زمين زرخيز آهي، ڇو تہ هتي نهرن جو ڄار وڇايل آهي. بهاولپور واري خطي ۾، اوڀر طرف جيڪو حصو خشڪ آهي، ان کي [[چولستان]] چوندا آهن. # '''سنڌوءَ جو هيٺاهون ميدان''' هن حصي ۾ سنڌو درياهه جو پيٽ وڌيڪ ويڪرو آهي. اُن کان سواءِ برسات جي اڻاٺ سبب ڪجهه زمين ريگستان بنجي وئي، انهيءَ کي آباد ڪرڻ لاءِ [[گڊو بئراج|گڊو]]، [[سکر]] ۽ [[ڪوٽڙي|ڪوٽڙيءَ]] وٽان [[بئراج]] ٺاهي، ڪيتريون ئي شاخون ڪڍيون ويون آهن. سنڌو درياهه جي ميداني علائقي هڪ وسيع ۽ انتهائي زرخيز زميني پٽي آهي، جيڪا لڳ ڀڳ 200 هزار چورس ميل (518 هزار چورس ڪلوميٽر) ايراضيءَ تي پکڙيل آهي. هن ميدان جي ڍلان اتر ۾ هماليه جبلن جي پيرن کان شروع ٿي ڏکڻ ۾ عربي سمنڊ تائين آهستي آهستي لهندي وڃي ٿي. هن ڍلان جو سراسري ڍنگ في ميل لڳ ڀڳ هڪ فوٽ (هر 5 ڪلوميٽرن تي لڳ ڀڳ هڪ ميٽر) کان وڌيڪ ناهي. ننڍڙي سطحي اڻبرابري (مايڪرو ريليف) کان سواءِ، هي ميدان مجموعي طور هموار ۽ بنا نمايان قدرتي نشانين جي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. جغرافيائي بناوت جي فرق جي بنياد تي، سنڌو ميدان کي ٻه حصا ڪيو وڃي ٿو: مٿيون سنڌو ميدان ۽ هيٺيون سنڌو ميدان. مٿيون سنڌو ميدان سنڌو درياهه ۽ ان جي اهم معاون درياهن—جهلم، چناب، راوي، بياس ۽ ستلج—ذريعي سيراب ٿئي ٿو. اهي درياهه پنجاب صوبي ۾ وچ وارن علائقن (interfluves) جو هڪ منظم نظام ٺاهين ٿا، جيڪي مقامي طور دوآب سڏجن ٿا. “پنجاب” جو نالو به فارسي لفظ پنج آب مان نڪتل آهي، جنهن جو مطلب آهي “پنج درياهه”، جيڪو هن علائقي جي هائيڊروگرافيءَ جي سڃاڻپ آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هيٺئين سنڌو ميدان ۾ سنڌو درياهه نائلي نوعيت (Nilotic character) رکي ٿو، يعني اهو هڪ وڏو واحد درياهه طور وهي ٿو، جنهن ۾ ڪا به اهم معاون شاخ شامل نه ٿئي ٿي. ميدان مٺن ڪوٽ جي ويجهو تنگ ٿي هڪ قدرتي لنگهه (corridor) جي صورت اختيار ڪري ٿو، جتي سليمان جبلستان ميدان جي ويجهو اچي ٿو ۽ سنڌو درياهه پنهنجي آخري وڏي معاون، پنجند درياهه، سان ملي ٿو، جيڪو پاڻ پنجاب جي پنجن درياهن جي گڏجڻ سان ٺهي ٿو. هي علائقو، خاص طور سنڌو درياهه جي ڪنارن سان لڳ ڀڳ، بار بار ٻوڏن جي مسئلي کي منهن ڏئي ٿو. اهي ٻوڏون گهڻو ڪري جولاءِ ۽ آگسٽ جي مهينن ۾ ٿيندڙ تيز برساتن جو نتيجو هونديون آهن، جيڪي ميداني علائقن لاءِ هڪ دائمي قدرتي خطرو بڻيل آهن<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===مٿانهون پٽ=== هن علائقي جا ٻه حصا آهن؛ # [[پوٽوهار]]، جهلم درياء جي ڪناري سان، ٻه هزار فوٽ اوچو جابلو لوڻ ([[سينڌي لوڻ]]) جو پهاڙي سلسلو الهندي طرف هليو وڃي ٿو، جنهن ۾ هر هنڌ [[لوڻ]] جون ڇپون ملن ٿيون. اهو سڄو علائقو باراني آهي. ان ۾ [[تيل|معدني تيل]]، [[ڪوئلو]] ۽ ٻي معدنيات جا ذخيرا موجود آهن. سالٽ رينج يا ڪوہ نمڪ، [[جهلم ندي|جهلم نديءَ]] جي الهندي ڪناري سان لڳو لڳ ڏکڻ اولهه طرف [[سنڌو درياهه]] تائين پکڙيل آهي. ان سلسلي جي اوچائي لڳ ڀڳ ست سؤ ميٽر ٿيندي. ڪوهستان لوڻ ۽ اتر اولهه وارن جبلن وچ ۾ [[پوٽوهار]] جو مٿانهون پٽ آهي. ان ۾ [[اٽڪ]]، [[راولپنڊي]] (خاص ڪري ڪوهه مري ۽ ڪهوٽا جا علائقا) ۽ [[جهلم ضلعو]] شامل آهن. # [[ڪوھ سليمان|سليمان جبل]] ۽ [[کيرٿر جبل]] جي الهندي ۾ بلوچستان نهايت مٿانهون علائقو آهي، جنهن جي اوچائي 600 کان 900 ميٽر ٿيندي. هتي جي هوا نهايت خشڪ آهي ۽ برسات نه پوڻ ڪري سبب صوبي جي گهڻي ايراضي غيرآباد آهي. وچ ۾ لوڻ واري پاڻيءَ جي ڍنڍ آهي، اترئين حصي ۾ [[ڪروميم]] جا ذخيرا ملن ٿا. ===آبھوا=== [[فائل:Pakistan map of Köppen climate classification.svg|thumb|280px| پاڪستان جي [[ڪوپن ڪلائيميٽ]] جي درجہ بندي]] ھن ملڪ جي موسم گھڻي ڀاڱي گرم رھندي آھي. ريگستاني علائقن ۾ خشڪ، ملڪ جي اتر-اولھ پاسي [[ٽيمپريٽ]]، اتر ۾ آرڪٽڪ ھوندي آھي.<ref name="سي آء اي"/> پاڪستان پُوري پُني ڪمر بند ۾ اچي ٿو. پاڪستان جو گهڻو حصو [[سمنڊ]] کان پري آهي ۽ اتر ۾ اچا [[جبل]] اٿس. اهوئي سبب آهي، جو هتان جي آبهوا مجموعي طور خشڪ ۽ گرم آهي. گرميءَ جي موسم ۾ پاڪستان جو گرمي پد سڀ کان وڌيڪ [[سبي]]، [[جيڪب آباد]]، [[لاڙڪاڻو|لاڙڪاڻي]] ۽ [[نوابشاھ]] ۾ آهي. تازو جون 2010ع ۾ [[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] واري علائقي۾ گرمي پد °54 سينٽي گريڊ تائين وڃي پهتو هو، جيڪو پاڪستان جي تاريخ جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد رڪارڊ ٿيو. ان کان اڳ سبي، جيڪب آباد، سکر ۽ نوابشاھ ۾ وڌ کان وڌ °51 سينٽي گريڊ تائين گرمي پد مختلف وقتن تي رڪارڊ ٿيو، جڏهن تہ [[سيارو|سياري]] ۾ پاڪستان ۾ سخت سيءُ ٿئي ٿو. پاڪستان ۾ [[برسات]] تمام گهٽ پوندي آهي. بلوچستان ۽ سنڌ ۾ سراسري 5 انچ برسات پوندي آهي. پاڪستان جي آبهوا جو سڀ کان نمايان ۽ وسيع پهلو [[خشڪ موسم|خشڪي]] (aridity) آهي، جڏهن ⁠تہ ان جي برِاعظمي (continental) نوعيت گرمي پد جي انتهائن مان چٽي طرح ظاهر ٿئي ٿي. پاڪستان برساتي مون سون نظام جي ڪناري تي واقع آهي، جيڪو سالياني طور سوڪھڙي ۽ وسڪاري دورن تي مشتمل هوندو آهي. ملڪ ۾ ورکا عام طور بيقاعده (غير يقيني) هوندي آهي ۽ ان جي مقدار ۾ سالياني لحاظ کان گهڻي تبديلي ايندي رهي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. [[مون سون]] جون وسڪاري هوائون، جن جون حدون هر سال بدلجنديون رهن ٿيون، وقفي وقفي سان ملڪ ۾ داخل ٿين ٿيون، ۽ اڪثر نمي اونهاري جي موسم دوران حاصل ٿئي ٿي. [[عربي سمنڊ]] مان ايندڙ طوفاني هوائون ساحلي علائقن ۾ برسات جو سبب بڻجن ٿيون، پر انهن جي شدت ۽ نوعيت پڻ غير مستقل هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. مون سون جي [[برسات]] جي اثرائتيت گهٽ سمجهي وڃي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اها بنيادي طور جولاءِ جي شروعات کان سيپٽمبر جي وچ تائين محدود رهندي آهي، جڏهن گرمي پد تمام گهڻو هوندو آهي ۽ پاڻي جو وڏو حصو بخارات ذريعي ضايع ٿي ويندو آهي. اتر ۾، [[پشاور]] ۾ سالياني سراسري [[برسات|ورکا]] لڳ ڀڳ 13 انچ (330 ملي ميٽر) آهي، جڏهن⁠تہ [[راولپنڊي]] ۾ اها مقدار وڌي 37 انچ (950 ملي ميٽر) تائين پهچي ٿي. [[پاڪستان جا ميداني علائقا|ميداني علائقن]] ۾ ورکا اڃا به گهٽ ۽ وڌيڪ غير يقيني هوندي آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جي [[برِاعظمي آبهوا]] جي هڪ اهم خصوصيت موسمي ۽ روزاني بنيادن تي گرمي پد ۾ انتهائي فرق آهي. اتر ۾ بلند جبلن ۽ برف سان ڍڪيل علائقن ۾ اوچائي آبهوا کي ٿڌو بڻائي ٿي، جڏهن⁠تہ [[بلوچستان جو پليٽو|بلوچستان جي پليٽو]] تي گرمي پد ڪجهه وڌيڪ رهندو آهي. ساحلي پٽيءَ ۾ [[سمنڊ جي هوا]] (sea breezes) آبهوا کي معتدل بڻائي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. ملڪ جي باقي حصن ۾، خاص طور ميداني علائقن ۾، اونهاري دوران گرمي پد انتهائي بلند ٿي ويندو آهي. جون مهيني ۾ ميداني علائقن جو سراسري گرمي پد لڳ ڀڳ 100 ڊگري فارن هائيٽ (38 ڊگري سينٽي گريڊ) هوندو آهي، جڏهن⁠تہ وڌ ۾ وڌ گرمي پد 117 ڊگري فارن هائيٽ (47 ڊگري سينٽي گريڊ) کان به مٿي ٿي سگهي ٿو. [[سنڌ]] جي شهر [[جيڪب آباد]] ۾ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد 127 ڊگري فارن هائيٽ (53 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. اونهاري ۾ ميداني علائقن تي ڏينهن دوران گرم ۽ خشڪ هوائون، جن کي لوُو چيو وڃي ٿو، وهنديون آهن. وڻ گهڻي [[نمي]] وڃائڻ کان بچڻ لاءِ پنهنجا پن ڇڏي ڏين ٿا. هي خشڪ ۽ سخت گرمي ڪڏهن ڪڏهن مٽيءَ جي طوفانن ۽ گجگوڙ سان گڏ برساتن سبب عارضي طور گهٽجي وڃي ٿي، جنهن سان گرمي پد ۾ ٿوري رعايت اچي ٿي. شام جو موسم نسبتاً ٿڌي ٿيندي آهي، ۽ ڏينهن ۽ رات جي گرمي پد ۾ فرق ڪڏهن ڪڏهن 20 کان 30 ڊگري فارن هائيٽ (11 کان 17 ڊگري سينٽي گريڊ) تائين پهچي ويندو آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. سياري جي موسم ٿڌي هوندي آهي، ۽ جنوري مهيني ۾ گهٽ ۾ گهٽ اوسط گرمي پد لڳ ڀڳ 40 ڊگري فارن هائيٽ (4 ڊگري سينٽي گريڊ) رڪارڊ ڪيو ويندو آهي، خاص طور ميداني علائقن ۾، جڏهن⁠تہ اترين جبلستاني علائقن ۾ گرمي پد ان کان به گهڻو گهٽ ٿي سگهي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. ===نديون=== پاڪستان جي سڀ کان وڏي ندي، سنڌو ندي آھي جنھن کي انگريزي ۾ انڊس سڏين ٿا. عربن ان کي مھران جو نالو ڏنو جيڪو پوء سنڌي ۾ مھراڻ ٿي ويو. سنڌو ندي پاڪستان کي ھماليه جبلن کان عربي سمنڊ تائين ٻن حصن ۾ ورھائي ٿي.<ref name=" اسلام "> [Encyclopedia of Islam، Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor، Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001، pages 541,542] </ref> پاڪستان جون ٻيون نديون [[چناب ندي]]، [[راوي ندي]]، [[جھلم ندي]]، [[ستلج ندي]]، [[ڪابل ندي]] شامل آهن. ===ڍنڍون=== پاڪستان جي کاري پاڻي واري وڏي ۾ وڏي ڍنڍ [[منڇر ڍنڍ]] آھي جيڪا سنڌ جي ضلعي [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ۾ [[سيوھڻ]] ۾ بوبڪ جي ڀرسان واقع آهي. ===ريگستان=== سنڌو ميداني علائقي جو ڏکڻ اوڀر حصو، جيڪو اوڀر [[بهاولپور]] کان وٺي ڏکڻ ۾ [[ٿرپارڪر]] واري علائقي تائين پکڙيل آهي، هڪ عام ريگستاني خطو آهي. هي علائقو پاڪستان ۽ ڀارت جي وچ ۾ واقع [[ٿر ريگستان]] جي قدرتي واڌ (توسيع) سمجهيو وڃي ٿو. اهو مرڪزي آبپاشيءَ واري ميداني پٽيءَ کان الڳ آهي، جنهن جي حدبندي بهاولپور ۾ [[گھاگھر درياھ]] جي سڪي ويل وهڪري ۽ سنڌ ۾ اڀرندي [[نارا واهه]] ذريعي ٿئي ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. هن ريگستاني علائقي کي مختلف نالن سان سڃاتو وڃي ٿو. بهاولپور ۾ ان کي [[چولستان ريگستان|چولستان]] يا [[روهي]] چيو وڃي ٿو، جڏهن⁠تہ سنڌ ۾ اهو علائقو [[پاٽ]] يا [[ٿر ريگستان]] جي نالي سان مشهور آهي. ريگستان جي سطح ريت جي ٽڪرين ۽ ريتيلي ڏاندن جو هڪ پيچيده ۽ اڻبرابري جال آهي، جيڪو فطري طور خشڪ ۽ بي آب آهي<ref name=" برٽانيڪا"/>. پنجاب جي دوآبن مان سڀ کان اولهه ۾ واقع [[سنڌ ساگر دوآب]] جو وڏو حصو تاريخي طور غير پيداواري بنجر علائقو هو، جنهن کي [[ٿل ريگستان]] چيو ويندو هو. 1946ع ۾ [[سنڌو درياھ]] تي [[ڪلاباغ]] ڀرسان [[جناح براج]] جي تعمير کان اڳ هي علائقو پوک لاءِ موزون نه هو. بعد ۾، جناح براج مان نڪرندڙ [[ٿل ڪينال نظام]] ذريعي پاڻي فراهم ٿيڻ سبب ريگستان جا وسيع حصا زرخيزيءَ ۾ تبديل ٿي ويا ۽ اڄ اهي علائقا پوک ۽ زرعي پيداوار لاءِ استعمال ڪيا وڃن ٿا<ref name=" برٽانيڪا"/>. پاڪستان جو وڏي ۾ وڏو رڻپٽ يا ريگستان [[ٿر]] آھي. {{Coord|30|N|70|E|display=title}} == معيشت == پاڪستان جو قيام 1947 م ٿيو پر اڃان تائين اھو ترقي پذير ملڪ آھي جنھن جو وڏو سبب وڏي عرصي کان سياسي عدم استحڪام ۽ ٻاھرين سيڙپ جي ڪمي آھي<ref name="سي آء اي"/>. 28 فيبروري 1948ع ۾ پاڪستان جي پھرين وزير خزانه [[ملڪ غلام محمد]] پاڪستان جي پھرين بجيٽ پيش ڪئي جيڪا پنج لک روپيه بچت واري بجيٽ ھئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين اپريل 1948ع تي پاڪستان پنھنجا پھريان سڪا ۽ ھڪ روپئي جو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا، ۽ 10 مئي تي گورنر جنرل اسٽيٽ بينڪ آف پاڪستان جي قيام جو حڪم جاري ڪيو. 25 جون تي ذاھد حسين اسٽيٽ بينڪ جو پھريون گورنر مقرر ٿيو<ref name = " پاڪستان "/> پھرين آڪٽوبر 1948ع تي اسٽيٽ بينڪ ملڪ م 5 روپئي ۽ 10 روپئي ۽ 100 روپئي جا پھريون دفعو ڪرنسي نوٽ جاري ڪيا<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين جنوري 1952ع تي پھريون ڀيرو انڊيا جي ڪرنسي نوٽن جي ملڪ ۾ گردش بند ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. پھرين آگسٽ 1955ع تي آء ايم ايف جي منظوري سان روپئي جو قدر ٻيھر مقرر ڪندي ھڪ روپئي کي 0.186621 گرام سون ۽ 4.76190 يو ايس ڊالر جي برابر بڻايو ويو<ref name = " پاڪستان "/>. ٻاھرين سيڙپڪاري نہ ٿيڻ جو وڏو سبب امن امان جو مسئلا ۽ توانائي جو بحران آھي<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي جي برآمد جو اڌ حصو ڪپڙي جي صنعت جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان جي [[جي ڊي پي]] 1061 [[ٽرلين]] ڊالر ھئي جيڪا دنيا م 25 نمبر تي ھئي ء ان جي ان سال حقيقي واڌ 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق جي ڊي پي جو 24.4 حصو زراعت جو، 19.1 حصو صنعت جو ۽ 2017 جي تخميني مطابق 56.5 سيڪڙو حصو خدمتن جو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي صنعت م ڪپڙي جي صنعت، دوائن جي صنعت، طبي اوزارن جي صنعت، ڪنسٽرڪشن واري سامان جي صنعت، ڪاغذ جي صنعت ، ڀاڻ جي صنعت ۽ گانگٽن جي صنعت شامل آهن<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م صنعتي پيداوار جي واڌ جي شرح 5.4 سيڪڙو ھئي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م مزدورن جو تعداد 6،38،90،000 ھيو جنھن ۾ ٻار ۽ وچ اوڀر ۾ ڪم ڪندڙ مزدور پڻ شامل آهن. ان تعداد جو 42.3 سيڪڙو زرعي مزدور، 22.6 سيڪڙو صنعتي مزدور ء 35.1 سيڪڙو خدمتن وارا مزدور شامل آهن ۽ ان ڪاٿي مطابق پاڪستان جو دنيا م نائون نمبر ملڪ ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان م بيروزگاري جي شرح 6 سيڪڙو ھئي ۽ دنيا م ان جو درجو 90 نمبر تي ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2817 جي ڪاٿي مطابق پاڪستان جي آمدني 46.81 ارب ڊالر ھئي ء خرچ 64=49 ارب ڊالر ھيو<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد 17.7 سيڪڙو آمريڪا، 7.7 سيڪڙو يونائيٽيڊ ڪنگڊم، 6 سيڪڙو چين، 5.8 سيڪڙو جرمني، 5.2 سيڪڙو افغانستان، 5.5 سيڪڙو متحده عرب امارات ۽ 4.1 سيڪڙو اسپين سان ھئي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي درآمد ساڳي سال جي تفصيل مطابق پاڪستان جي برآمد جو 27.4 سيڪڙو چين، 13.7 سيڪڙو متحده عرب امارات، 4.9 سيڪڙو آمريڪا، 4.3 سيڪڙو انڊونيشيا، 4.2 سيڪڙو سعودي عرب جو آهي<ref name="سي آء اي"/> [[فائل:Ise building2.png|thumb|upright|کاٻو|اسلام آباد ۾ اسٽاڪ ايڪسچينج ٽاور]] پاڪستان نيم صنعتي معيشت وارو ملڪ آهي<ref>{{cite web|url=http://www.sciencedirect.com/science?_ob=ArticleURL&_udi=B6T3V-3Y21V48-F&_user=10&_rdoc=1&_fmt=&_orig=search&_sort=d&_docanchor=&view=c&_acct=C000050221&_version=1&_urlVersion=0&_userid=10&md5=2d4b7d3ce3b0b4005140c271bb7312a7|title=Agricultural Economics : An analysis of industrial–agricultural interactions: a case study in Pakistan|publisher=ScienceDirect|accessdate=2 January 2010}}</ref><ref name="siteresources.worldbank.org">{{cite web|url=http://siteresources.worldbank.org/PAKISTANEXTN/Resources/293051-1241610364594/6097548-1257441952102/balochistaneconomicreportvol2.pdf|title=World Bank Document|format=PDF|accessdate=2 January 2010}}</ref> ڪراچي ۽ پنجاب جا شھري علائقا وڌيڪ ترقي واريون معيشتون آھن جيڪي باقي ٻين پوئتي پيل علائقن سان گڏ ملڪي معيشت کي ٽيڪ ڏئي بيٺيون آهن<ref name="siteresources.worldbank.org"/> 1947ع ۾ ھڪ غريب ترين ملڪ ھجڻ جي باوجود ھن ملڪ جي معيشت جي واڌ جي شرح عالمي شرح جي ڀيٽ ۾ شروعاتي چئن ڏھاڪن ۾ بھتر رھي پر بعد 90 واري ڏھاڪي جي پوئين حصي تائين انتشار وارين پاليسين ڪري سستي جو شڪار ٿي وئي<ref name="econ_1990s">{{cite web|url=http://www.epb.gov.pk/v1/travelguide/|title=Economy|publisher=Pakistan Trade Development Authority|accessdate=8 March 2009}}</ref> تازو وڏن معاشي سڌارن سان معيشت ڏسڻ م مضبوط ٿي آھي ۽ خاص طور تي مينيوفيڪچرنگ ۽ مالياتي خدمتن جي شعبن تيزي سان ترقي ڪئي آھي، ۽ پرڏيھي مٽاسٽا واري مارڪيٽ ۾ بھتري آئي آهي <ref name="econ_1990s"/> 2005 ۾ پرڏيھي قرض 40 ارب يو ايس ڊالر ھيو. پاڪستان جي جي ڊي پي قوت خريد جي برابري واري پيماني مطابق 475 ارب يو ايس ڊالر ھئي<ref name="imfdata">{{cite web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2007/02/weodata/weorept.aspx?sy=2007&ey=2007&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=564&s=PPPGDP,PPPPC&grp=0&a=&pr.x=59&pr.y=1|title=Report for Selected Countries and Subjects (PPP)|publisher=International Monetary Fund|accessdate=8 October 2007}}</ref> جڏھن تہ ان جي في ڪس آمدني 2,942 ڊالر $ ھئي<ref name="imfdata"/> پاڪستان ۾ غربت جي شرح 23 ۽ 28 سيڪڙو جي وچ تي ھئي<ref name="wbundp">{{cite web|url=http://www.dawn.com/2006/06/20/top1.htm|title=WB, UNDP question poverty estimates|work=Dawn |location=Pakistan Group of Newspapers|date=20 June 2006|accessdate=12 February 2008}}</ref><ref name="ciapeople">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/pk.html#People|title=Pakistan: People|work=The World Factbook|publisher=CIA|accessdate=12 February 2008}}</ref> === زراعت === پاڪستان بنيادي طور هڪ زرعي ملڪ آهي. هتان جي مکيه زرعي پيداوار ۾: [[ڪڻڪ]]، [[ڪپھ]]، [[چانور]]، [[ڪمند]]، [[سڻي]]، [[تيلي ٻج]]، ڀاڄيون ۽ ميوا شامل آهن. 1958ع کان اڳ زرعي سڌارا جدا جدا صوبن ۾ محدود پيماني تي نافذ ڪيا ويا هئا. انهن کي نافذ ڪري واسطيدار صوبن جي مرضيءَ تي ڇڏيو ويو هو، جنهنڪري جنوري 1959ع ۾ مختلف صوبن ۾ اڻپورا سڌارا نافذ ڪيا ويا. انهن پٽاندڙ ڪو بہ ماڻهو پنج سؤ ايڪڙ نهري يا هڪ هزار ايڪڙ باراني ايراضي کان وڌيڪ زمين رکي نه پئي سگهيو. پاڪستان ٺهڻ کان اڳ اولهه پنجاب جي علائقن ۾ في ايڪڙ پيداواري يونٽن جو اندازو مقرر ڪيو ويو هو. سٺي زمين جي هڪ ايڪڙ ۾ 72 پيداواري يونٽ مڃيا ويندا هئا. ان ريت ڪو بہ ماڻهو 36000 پيداواري يونٽن کان وڌيڪ زمين پاڻ وٽ رکي نٿي سگهيو، البت ان ايراضي کانسواءِ هڪ زميندار وٽ 150 ايڪڙ باغن لاءِ ۽ 183 ايڪڙ ايراضيءَ تائين ورهائي سگهيو ٿي. ان ايراضيءَ کانسواءِ باقي سڄي ايراضي حڪومت وٺي، هارين ۽ حقدار آبادگارن ۾ ورهائي ڇڏي. 1972ع ۽ 1977ع جي دوران [[ذوالفقار علي ڀٽو|ذوالفقار علي ڀُٽي]] جي حڪومت ۾ زرعي آندا ويا. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن جي لاءِ بهتر سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. انهن سڌارن موجب زمين جي حد ملڪيت ۾ ڪمي ڪري هڪ فرد جي حد ملڪيت 500 نهري ايڪڙن مان گهٽائي 100 ايڪڙ ڪئي وئي. اهڙيءَ طرح غير نهري ايراضيءَ جي في سيڪڙو حد ملڪيت 300 ايڪڙ ڪئي وئي. انهن سڌارن تحت هارين کي زرعي مقصدن لاءِ گهڻيون سهولتون ۽ آسان شرطن تي قرض ڏيڻ شامل هئا. === صنعت === 12 جنوري 1952ع تي [[پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] قائم ڪئي وئي<ref name = " پاڪستان "/>. گڏيل پاڪستان سڻيءَ جو گهر هوندي، مغربي پاڪستان ۾ سڻيءَ جو هڪ بہ ڪارخانو موجود نه هو، جيڪي هئا سي بہ ننڍا ۽ معمولي درجي جا هئا. ورهاڱي کان اڳ کنڊ ٺاهڻ جا ننڍا ننڍا ڪارخانا هئا. فقط اٽي پيهڻ جون چڪيون، هڪ ٻه بسڪوٽ ٺاهڻ جا ڪارخانا، هڪ اڌ شراب ٺاهڻ ۽ [[بناسپتي گيھ]] جا ڪارخانا هئا. ورهاڱي کان پوءِ صنعتن ۾ واڌارو آيو. ملڪي ضرورت واريون شيون ٻاهران گهرائڻ بدران پاڪستان ۾ ئي ٺهڻ شروع ٿيون. ان مقصد سان ترقياتي بورڊ، [[پاڪستان صنعتي مالياتي ڪارپوريشن]] (جنهن اڳتي هلي [[صنعتي ترقياتي بئنڪ]] (I.D.B.P) جو روپ ورتو، صنعتي سرمايه ڪاري ڪارپوريشن، ٽيرف ڪميشن، ڇهن سالن واري رٿا، صنعتي ترقياتي ڪارپوريشن، [[گهريلو هنرن جي صنعت]]، [[پهرين پنج ساله رٿ]] (1955ع کان 1960ع) [[ٻي پنج ساله رٿ]](1965ع تائين)، [[ٽين پنج ساله رٿ]] (1970ع تائين)، [[چوٿين پنج ساله رٿ]] (1975ع تائين) ۽ انهن کان علاوه وقت بوقت پاڪستان ۾ [[سائنسي تحقيقاتي ڪائونسل]] ۽ انهيءَ قسم جا ٻيا ادارا پڻ قائم ٿيندا رهيا. هن وقت پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي صنعتون قائم آهن. جن ۾ [[لوھ]]، [[کنڊ]]، [[گيھ]] جا ڪارخانا ۽ [[سمال انڊسٽريز]] ۾ پڻ واڌارو آيو آهي. جڏهن تہ اڃا بہ وڌيڪ [[پرڏيهي سيڙپ]] ۽ صنعتي موقعن جي ضرورت گهڻي آهي. ملڪ ۾ هن وقت [[فولاد]] جا ڪارخانا (ڏسو: [[پاڪستان اسٽيل ملز]])، ڪپڙي جون صنعتون، [[کاڄرو تيل]]، [[ڪيميڪل انڊسٽري]]، [[سيمينٽ]]، [[شگرمل|شگر ملز]]، [[چمڙو|چمڙي]] ۽ [[ڪپھ جو ڪارخانو|ڪپھ جا ڪارخانا]] وڏي تعداد ۾ موجود آهن، پر پوءِ بہ عالمي سطح تي سيڙپڪاريءَ جي ضرورت پيش اچي ٿي. === قدرتي وسيلا ۽ معدنيات === پاڪستان مختلف قدرتي ۽ معدني وسيلن سان مالامال آهي، جهڙوڪ: [[ڪوئلو]]، [[سينڌو لوڻ]]، [[تيل]] ۽ [[گئس]]، [[ڪرومائيٽ]]، [[جپسم]]، [[گندرف]]، [[لوھ]]، [[سنگمرمر]]، سُرمو ۽ [[جست]] وغيره. پاڪستان ۾ ڪيترا اهڙا هنڌ آهن، جتي درياهن ۽ نهرن مان آبشارن ذريعي بجلي پيدا ڪري سگهجي ٿي. بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ [[مالاڪنڊ- درگئي منصوبو]]، [[پن بجلي]] رسول منصوبو، [[وارسڪ ڊئم]] منصوبو ۽ [[منگلا ڊئم]] کان سواءِ پنجاب ۾ ڪيترن هنڌن تي آبشار ٺاهي بجلي پيدا ڪئي وئي آهي. توانائيءَ جي پيداوار ۾ ڪوئلو بہ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو. پاڪستان ۾ سڀ کان وڌيڪ ڪوئلي جا ذخيرا سنڌ جي [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ضلعي ۾ لڌا ويا آهن، جڏهن تہ پنجاب جي [[مڪڙوال]]، بلوچستان جي خوست، مچ ۽ هرنائي واري علائقن ۽ سنڌ ۾ ٿر کان علاوه [[جھمپير|جهمپير]] ۽ [[لاکا، شهر|لاکڙا]] ۾ بہ ڪوئلو ملي ٿو. پنجاب ۾ 0.257 (ارب ٽن)، بلوچستان ۾ 0.196 (ارب ٽن)، [[خيبر پختونخوا]] ۾ 0.082 (ارب ٽن) ۽ سنڌ ۾ 184.123 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. سنڌ ۾ لاکڙا، ضلعي [[دادو]] ۾ 1.328 (ارب ٽن)، [[جهرڪ]]، جهمپير ۽ ميٽنگ، ضلعي ٺٽي ۾ 7.112 (ارب ٽن)، ضلعي بدين ۾0.16 (ارب ٽن) ۽ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۾ سڀ کان وڌيڪ 175.505 (ارب ٽن) ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن. [[ٿر جو ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جي ذخيرن جو تخمينو 175 ارب ٽن آهي. 1947ع ۾ پاڪستان ۾ کاڻين جي ڳولا جا فقط 5 ماهر هئا، پر هن وقت انهن ماهرن جو تعداد هزارن تائين پهچي ويو آهي. 1967ع ۾ پاڪستان ۾ تيل جي پيداوار ساڍا چار لک ٽن هئي، جنهن مان ملڪ جي 12 سيڪڙو ضرورت پوري ٿيندي هئي. هن خطي ۾ تيل جو پهريون کوهه 1886ع ۾ [[ڪُنڊل]] (پنجاب) ۾ کوٽيو ويو هو ۽ 1915ع ۾ [[پوٽوهار]] ۾ تيل جو ذخيرو معلوم ٿيو. ورهاڱي کان ٿورو اڳ خيرپور ضلعي مان تيل نڪتو. قيام پاڪستان بعد تيل جي ڳولا جاري رهي. 1949ع ۾ چڪوال ۾ تيل ملڻ ۾ ڪاميابي ٿي، 1950ع ۾ برما آئل ڪمپنيءَ جي شراڪت سان پاڪستان پئٽروليم لميٽيڊ جو قيام عمل ۾ آيو. هن ڪمپنيءَ 1952ع ۾ سُئي جي ڳوٺ (بلوچستان) وٽ گئس ڳولي لڌي. هن وقت ڪيترن ئي ملڪن جون ڪمپنيون تيل جي ڳولا ۾ مصروف آهن. سنڌ جي [[بدين]]، دادو، حيدرآباد ۽ [[سانگهڙ]] وارن علائقن ۾ تيل جا وڏا ذخيرا دريافت ٿيا آهن. [[اٽڪ آئل ڪمپني]]، راولپنڊيءَ جو تيل صاف ڪرڻ جو ڪارخانو ڪم ڪري رهيو آهي. گذريل 50 سالن ۾ ٻيو ڪارخانو 1962ع ۾ ڪراچيءَ ۾ قائم ٿيو. ٽيون ڪارخانو 1966ع ۾ قائم ٿيو. ٻنهي ڪارخانن جي پيداوار 41 لک ٽن سالياني آهي. هن وقت ملڪ جي ڪيترن ئي هنڌن تي تيل دريافت ٿيو آهي، جتي پلانٽ لڳائي تيل جي صفائي ڪري توانائي طور ڪتب آڻجي ٿو. سنڌ ۾ [[خيرپور]] کانسواءِ دادوءَ جي [[جوهي]] تعلقي ([[ڀت جبل]])، بدين ضلعي جي [[گولاڙچي]]، [[ٽنڊو محمد خان|ٽنڊي محمد خان]] لڳ [[ڌارو]] ۽ ضلعي [[گھوٽڪي|گهوٽڪيءَ]] جي [[عادلپور]] واري علائقن ۾ بہ تيل جا کوهه دريافت ٿيا آهن (وڌيڪ ڏسو: پيٽروليم). مغربي پاڪستان ۾ گئس جا 7 ذخيرا دريافت ٿيا آهن، جن مان هن وقت تقريباً 82 ارب مڪعب فوٽ گئس سالياني نڪري ٿي. ان جو 47 سيڪڙو ڪيميائي ڀاڻ جي تياريءَ ۾ ڪچي مال طور استعمال ٿيندو آهي ۽ 48 سيڪڙو گئس گهرو استعمال ۾ ايندي آهي. گئس جو وڏو ذخيرو بلوچستان جي ’سُئي‘ واري علائقي ۾ آهي، جتان پاڪستان جو اڪثر حصو گئس جي سهولت ماڻي رهيو آهي. سنڌ ۾ [[ڀِت جبل]]، [[قادرپور]] ۽ [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] مان بہ گئس لڌي وئي آهي. اندازو آهي تہ پاڪستان ۾ 40 لک ٽن کان بہ وڌيڪ لوهه جا ذخيرا آهن. لوهه جو گهڻو ذخيرو [[مڪڙوال]] ۽ [[ڪالاباغ]] واري علائقي ۾ آهي. ان کان سواءِ [[هزارا]] جي علائقي ۾ ايبٽ آباد کان 32 ڪلوميٽر ڏکڻ ۾ لنگڙيال ۾ ۽ [[چترال]] ۾ بہ کاڻيون موجود آهن. بلوچستان ۾ [[خضدار]]، [[چل غازي]] ۽ [[مسلم باغ]] ۾ بہ لوھ مليو آهي. [[چاغي]] (بلوچستان) ۾ بہ اعليٰ قسم جو لوهه مليو آهي. معدنيات جي لحاظ کان بلوچستان شاهوڪار خطو آهي.پاڪستان مان ملندڙ لوھ معياري ناھي ان ڪري اھو ملڪ جي صرف 16 في صد ضرورت پوري ڪري ٿو ۽ باقي ٻاھران درآمد ڪيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ نهايت ئي اعليٰ قسم جو لوڻ ملي ٿو. سمنڊ جي پاڻيءَ مان بہ لوڻ ٺاهيو وڃي ٿو. پاڪستان ۾ جابلو لوڻ جون 6 کاڻيون آهن، جن مان [[کيوڙا]] ([[ضلعو جھلم|ضلعي جهلم]]) جي سڀ کان وڏي کاڻ مشهور آهي. معدني پيداوار جي انهن کاڻين ۽ ذخيرن کان سواءِ ٻيون بہ قيمتي کاڻيون آهن. مثال طور جپسم، [[ڪرومائيٽ]]، سنگمرمر، چُن جو پٿر، [[چيني مٽي]] ۽ [[شيشو|شيشي]] ٺاهڻ لاءِ واري وغيره اھو ھڪ اڇي رنگ جو ڌاتو آهي جيڪو فولادسازي، رنگسازي، تصويرڪشي يا ڦوٽوگرافي ۾ ڪم ايندو آهي. دنيا ۾ ڪرومائيٽ جا وڏا ذخيرا پاڪستان ۾ آھن. ان جو وڏو حصو برآمد ڪري زر مبادلو ڪ ڪمائي سگهجي ٿو. ان جا وڏا ذخيرا بلوچستان ۾ مسلم باغ، چاغي ۽ خاران ۾ ، خيبرپختونخوا ۾ ۽ آزاد قبائلي علائقن مان مالاڪنڊ، مھمند ايجنسي ۽ اتر وزيرستان ۾ ملن ٿا. ٽامو بجليءَ جي اوزارن ٺاھڻ ۾ ڪم ايندو آهي. بجليءَ جي تار بہ ٽامي مان ٺھندي آهي. بلوچستان ۾ سينڊڪ وٽ ٽامي جا وڏا ذخيرا آهن جپسم اڇي رنگ جو چمڪيلو پٿر آهي. اھو سيمنٽ، ڪيميائي ڀاڻ، پلاسٽر آف پيرس جي صنعت ۾ استعمال ٿيندو آهي. جپسم پنجاب جي ضلعن جھلم، ميانوالي۽ ڊيرا غازي خان ، ۽ خيبرپختونخوا ۾ڪوھاٽ، ۽ سنڌ ۾ روھڙي، ۽ بلوچستان ۾ ڪوئٽہ، سبي ۽ لورالائي مان ملندو آهي. چن جو پٿر سيمنٽ سازيءَ ۾ استعمال ٿيندو آهي. جڏھن ان کي ساڙيو ويندو آهي تہ چونو حاصل ٿيندو آهي جيڪو گھرن ۾ سفيدي لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان جو استعمال شيشي، صابڻ، ڪاغذ ۽ رنگ جي صنعت ۾ پڻ ٿيندو آهي. چن جي پٿر جا وڏا ذخيرا ڊنڊوت (جھلم)، ، زندہ پير (ديرو غازي خان)، حيدرآباد لڳ مغل ڪوٽ ۽ گنجو ٽڪر، منگھو پير، ڪوٽ ڊيجي ۽ راڻي پور ۾ آھن پاڪستان۾ مختلف قسمن جو ۽ رنگن جو سنگمر مر چاغي، مردان، سوات،خيبرايجنسي ۾ ملندو آھي. اڇو ڪارو سنگمرمر اٽڪ ۾ ڪالا چٽا،جي پھاڙن مان ملندو آهي.پاڪستان جي ھيء صنعت ڪافي زرمبادلو ڪمائي ٿي. === آبپاشي جو نظام === جديد آبپاشي انجنيئرنگ جا ڪم لڳ ڀڳ 1850ع کان شروع ٿيا، ۽ برطانوي راڄ جي دور ۾ وڏا واهن جا نظام تعمير ڪيا ويا. ڪيترن ئي حالتن ۾ سنڌ ۽ پنجاب جي علائقن ۾ موجود پراڻن واهن ۽ ٻوڏ وارن نالن کي ٻيهر بحال ڪري جديد بڻايو ويو. اهڙي ريت دنيا جو سڀ کان وڏو واهن ذريعي آبپاشيءَ جو نظام وجود ۾ آيو<ref name=" برٽانيڪا"/><ref name="برٽانيڪا آن لائين">https://www.britannica.com/place/Indus-River/People </ref>. 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي وقت، هندستان ۽ اُن وقت جي اولهه پاڪستان (هاڻوڪي پاڪستان) جي وچ ۾ قائم ٿيندڙ بين الاقوامي سرحد باري دوآب ۽ ستلج وادي منصوبي جي آبپاشي نظام کي—جيڪو اصل ۾ هڪ گڏيل منصوبي طور تي ترتيب ڏنل هو—ٻن حصن ۾ ورهائي ڇڏيو. ان ورهاڱي جي نتيجي ۾ هيڊ ورڪس هندستان جي حصي ۾ آيا، جڏهن ته واهه پاڪستان جي علائقن مان گذرندا هئا. ان صورتحال سبب پاڪستان جي ڪجهه علائقن ۾ پاڻيءَ جي فراهمي متاثر ٿي<ref name=" برٽانيڪا"/>. انهيءَ ريت پيدا ٿيل تڪرار، جيڪو ڪيترا سال جاري رهيو، آخرڪار عالمي بئنڪ جي وچ ۾ ثالثيءَ ذريعي حل ڪيو ويو. پاڪستان ۽ هندستان جي وچ ۾ 1960ع ۾ ٿيل هڪ معاهدي تحت، جيڪو سنڌو پاڻي معاهدو (Indus Waters Treaty) سڏجي ٿو، مسئلي جو حل طئي ڪيو ويو<ref name="برٽانيڪا آن لائين"/>. هن معاهدي مطابق، سنڌو طاس جي ٽن اولهه وارن درياهن—سنڌو، جهلم ۽ چناب (جمون ۽ ڪشمير جي يونين ٽيريٽري ۾ استعمال ٿيندڙ ٿوري مقدار کان سواءِ)—جو وهڪرو پاڪستان لاءِ مخصوص ڪيو ويو، جڏهن ته ٽن اوڀر وارن درياهن—راوي، بياس ۽ ستلج—جو وهڪرو مڪمل طور تي هندستان لاءِ مخصوص قرار ڏنو ويو<ref name=" برٽانيڪا آن لائين"/>. پاڪستان ۾ 19 ڪروڙ 90 لک [[ايڪڙ]] ايراضيءَ مان فقط 6 ڪروڙ 60 لک ايڪڙ زمين اهڙي آهي، جيڪا پاڻي جي سهوليت هجڻ تي آبادي ڪري سگهجي ٿي. هن وقت تائين فقط اڍائي ڪروڙ ايڪڙ ايراضي واهن ذريعي آباد ٿيندي آهي. پهرين ۽ ٻي پنج ساله منصوبي ۾ ڪن رٿائن جي شروعات ٿي، مثلاً: [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]]، وارسڪ ڊئم، جناح بئراج، چشمه بئراج، [[گڊو بئراج]]، تونسہ بئراج ۽ راول ڊئم وغيره. ٽئين پنج ساله منصوبي ۾ هيٺيان ڪم مڪمل ڪيا ويا. [[ڪوهاٽ]] جي ويجهو 116 فوٽ اوچو، 2200 فوٽ ڊگهو بند تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ٽنڊا ڊئم]] جي نالي سان مشهور آهي. [[ڏکڻ وزيرستان|جنوبي وزيرستان]] ۾ [[گومل درياء]] تي بند ٻڌي [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ضلعي ديري اسماعيل خان]] جي هڪ لک 15 هزار ايڪڙ زمين آباد ڪئي وئي آهي ۽ 83 هزار ڪلو واٽ بجلي پيدا ڪرڻ جو ڪم هلندڙ آهي. [[سنڌ طاس معاهدو|سنڌ طاس معاهدي]](1960ع) هيٺ ٻه وڏي ۾ وڏا بند تعمير ٿيا: انهن مان جهلم درياهه تي [[منگلا ڊئم]] 1968ع ۾ تعمير ٿيو. هن ڍنڍ ۾ ساڍا 55 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪري سگهجي ٿو. هن ڊئم جو ٻيو مقصد بجلي پيدا ڪرڻ آهي. هن وقت منگلا پاور هائوس مان ٻه لک ڪلو واٽ بجلي مهيا ٿئي ٿي. منگلا ڊيم سان گڏ ترمو، سڌنائي، ميلسي، ميلسي ڀلوال ۽ بلوڪي- قادرآباد رابطي جون نهرون بہ مڪمل ٿيون سنڌ طاس معاهدي جو ٻيو وڏو منصوبو [[تربيلا ڊئم]] آهي. هن ڊئم ۾ سنڌو درياهه جو هڪ ڪروڙ 11 لک ايڪڙ فوٽ پاڻي ذخيرو ڪيو ويندو آهي، جنهن ۾ ساڍا 3 لک ايڪڙ زمين آباد ڪرڻ جي گنجائش رکيل آهي. پاڪستان جو گهڻو حصو ٻارهوئي وهندڙ واهن تي آباد ٿيندو آهي. سنڌو درياهه جو ميداني علائقو پاڻيءَ جي نيڪال جو مناسب بندوبست نه هئڻ سبب سم ۽ ڪلر ۾ وڪوڙيل آهي. پنجاب جي 50 لک ايڪڙن کي سخت نقصان پهتو آهي. سم ۽ ڪلر کان نجات ڏيارڻ لاءِ واپڊا هڪ وسيع رٿا جوڙي پنجاب ۾ 1800 ٽيوب ويل لڳايا هئا. ٻئي پنج ساله منصوبي تحت 1966ع ۾ وڌيڪ 1400 [[ٽيوب ويل]] هنيا ويا. پاڻيءَ جي نيڪال لاءِ ساڍا چار سؤ ميل [[سم]] ناليون کوٽيون ويون، جن ۾ سم جو پاڻي سمنڊ تائين پهچايو ويو. خيرپور اسڪيم هيٺ سم هيٺ آيل زمين ۾ ٽيوب ويل لڳائي زمين کي سم کان آجو ڪيو ويو. اهڙيءَ طرح [[لاڙڪاڻو]] ۽ [[شڪارپور]] اسڪيم هيٺ 126 ڊگهيون ناليون کوٽي، سم کي پاڻيءَ جي ڍنڍن ڍورن ۾ نيڪال ڪيو ويو. ماضيءَ ۾ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نواز ليگ]] ۽ ٻين حڪومتن ڪالاباغ واري هنڌ ”[[ڪالاباغ ڊئم]]“ ٺاهڻ تي زور ڏنو، سنڌوءَ جي پاڻيءَ تي ٺهندڙ ڊئم تي سنڌ سميت [[خيبر پختونخوا]] واسين بہ خدشن جو اظهار ڪيو آهي. [[سنڌ]] جو موقف آهي تہ ڪالاباغ ڊئم ٺهڻ سان سنڌ کي پهچندڙ پاڻي ۾ گهڻي گهٽتائي اچي ويندي ۽ سنڌ جون زمينون غيرآباد ٿينديون ۽ معيشت کي ڪاپاري ڌَڪ رسندو، ڇاڪاڻ تہ سنڌ ۾ هن وقت بہ پاڻيءَ جي شديد کوٽ سبب پريشانيءَ واري صورتحال آهي. ڪيترو عرصو ان ڊئم جي خلاف احتجاج ڪيا ويا، تازو [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] حڪومت اقتدار ۾ اچڻ سان ئي ان تڪراري ڊئم جي منصوبي کي هميشه لاءِ ختم ڪرڻ جو اعلان ڪيو، جنهن جي تائيد سنڌ سميت خيبر پختونخوا ۽ بلوچستان اسيمبلي بہ ڪئي. == سياسي نظام == پاڪستان ۾ [[وفاق|وفاقي]] [[پارلياماني نظام]] رائج آهي<ref name="gop1">{{cite web|url=http://202.83.164.26/wps/portal/!ut/p/c1/04_SB8K8xLLM9MSSzPy8xBz9CP0os_hQN68AZ3dnIwN3C3MDAyOPYDNvXwMjQwNnI6B8pFm8n79RqJuJp6GhhZmroYGRmYeJk0-Yp4G7izEB3eEg-_DrB8kb4ACOBvp-Hvm5qfoFuREGWSaOigDeD0uL/dl2/d1/L2dJQSEvUUt3QS9ZQnB3LzZfVUZKUENHQzIwT0gwODAySFMyNzZWMzEwMDE!/|title=About Government|publisher=Government of Pakistan|accessdate=5 March 2009}}</ref> رياست جو سربراھ صدر آھي جنھن جي چونڊ اڻ سڌي طرح پنجن سالن جي مدت لاء ملڪ جي سينيٽ، قومي اسيمبلي ۽ صوبائي اسيمبلن جا رڪن گڏجي ڪندا آهن. ان جي حيثيت رسمي ھوندي آھي. اھو پاڪستان جي گڏيل فوج جو ڪمانڊر انچيف آهي. حڪومت جو سربراھ وزيراعظم آھي جيڪو ملڪ جو چيف ايگزيڪيوٽو آھي. وزيراعظم جي چونڊ پڻ اڻ سڌي طرح قومي اسيمبلي جا رڪن ڪندا آهن. وزيراعظم قومي اسيمبلي ۾ وڏي جماعت يا وڏي اتحاد جو اڳواڻ ھوندو آھي. پاڪستان جي مقننه يا قانونساز ادارو ملڪ جي پارليامينٽ آھي جيڪا ٻہ ايواني آھي. ان جو سرڪاري نالو مجلس شوره آھي. ان جي مٿئين ايوان کي سينيٽ ۽ ھيٺين ايوان کي قومي اسيمبلي سڏيو ويندو آهي. سينيٽ جا 100 رڪن آھن جن جي چونڊ ڇھن سالن لاء متناسب نمائندگي واري طريقي سان اڻ سڌي طرح صوبائي اسيمبلين جا رڪن ڪندا آهن. قومي اسيمبلي جا 342 رڪن آھن جن مان 272 رڪنن جي سڌي چونڊ سادي اڪثريت جي ووٽ جي بنياد تي ٿيندي آهي باقي 70 رڪنن جي متناسب نمائندگي جي بنياد تي چونڊ ٿيندي آهي. انھن 70 رڪنن م 60 عورتون ۽ 10 غير مسلم شامل ھوندا آھن. اھي سمورا 342 رڪن پنجن سالن جي لاء چونڊيا ويندا آهن. 17 آگسٽ 2018ع تي قومي ڪرڪيٽ جو اڳوڻو رانديگر ۽ [[پاڪستان تحريڪ انصاف]] جو چيئرمين [[عمران خان]] ملڪ جو 22ھون وزيراعظم چونڊيو ويو. ھن قومي اسيمبلي ۾ چونڊ ۾ 176 ووٽ حاصل ڪيا جڏهن تي ان سان مقابلو ڪندڙ پاڪستان مسلم ليگ نون جي اڳواڻ ميان [[شھباز شريف]] 96 ووٽ کنيا. پاڪستان تحريڪ انصاف عام چونڊن م قومي اسيمبلي جون 116 جنرل سيٽون کٽيون ھيون<ref>{{cite news |title=Imran Khan won Pakistan general election, 2018 and became the 22nd Prime Minister of Pakistan |url=https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |access-date=22 August 2018 |work=[[Daily Pakistan]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20180822081728/https://en.dailypakistan.com.pk/headline/leader-of-the-house-national-assembly-to-elect-new-prime-minister-of-pakistan-today/ |archive-date=22 August 2018 |url-status=dead }}</ref>. پاڪستان ھڪ وفاقي ريپبلڪ آھي. ملڪ جي وڏين سياسي جماعتن ۾ پاڪستان تحريڪ انصاف کان سواءِ [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پاڪستان مسلم ليگ نون]] المعروف [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|نوازليگ]] ۽ [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] شامل آهن [[فائل:A night side view of Prime Minister's Secretariat Building.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[اسلام آباد ۾ پاڪستاني وزيراعظم جي آفيس]]]] ملڪ م موجوده آئين 1973 ۾ نافذ ٿيو جنھن مطابق وفاقي رياست ۽ فوج جو سربراھ ملڪ جو صدر آھي ۽ صوبائي رياستن جو سربراھ صدر طرفان مقر ڪيل صوبائي گورنر ھوندو آھي. [[فائل:Parliament House, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|[[پاڪستان جي پارليامينٽ|مجلس شوره]]]] ھر صوبي جي حڪومت جو سربراھ وزير اعلي ھوندو آھي ۽ ھر صوبي جي الڳ قانونساز اسيمبلي ھوندي آھي. ملڪ ۾ ووٽ جو حق 18 سالن جي عمر ۾ ملندو آھي. قومي ۽ صوبائي اسيمبلين جو مدو پنج سال ھوندو آھي ۽ سينٽ جي ھر اڌ سينيٽرن جو مدو ڇھ سال آهي تنھن ڪري سينيٽ جي ھر ٽئين سال چونڊ ٿيندي آهي ۽ اھو ايوان ڪڏهن بہ مڪمل خالي ني ٿيندو آهي. 2009ع ۾ اترين علائقي گلگت کي صوبي جهڙي حيثيت ڏئي، ’گلگت- بلتستان‘ جو نالو ڏئي، قمر الزمان ڪائرا کي اتان جو پهريون گورنر مقرر ڪري اتي چونڊون ڪرايون ويون ۽ ، جنهن ۾ پاڪستان پيپلزپارٽي وڏي اڪثريت سان کٽي آئي ۽ ان پارٽي جي ئي چونڊيل اميدوار سيد مهدي شاهه کي گلگت- بلتستان جو پهريون وزيراعليٰ مقرر ڪيو ويو ۽ گـورنـر ڊاڪٽر شمع خالد جي وفات کان پوءِ فيبروري 2011ع ۾ پيــر ڪرم علي شاهه کي گلگت- بلتستان جو نئون گورنر بڻايو ويو. == پرڏيهي پاليسي == پاڪستان جي پرڏيهي پاليسيءَ جو بنيادي نڪتو اهو رهيو آهي تہ سڀ قومون برابر آهن ۽ هر قوم کي آزاد رهڻ جو حق حاصل آهي. پاڪستان سدائين دنيا جي هر محڪوم ملڪ، خاص ڪري يورپي استحصال جي شڪار ٿيل ايشيائي ملڪن جي حق خود اختياريءَ ۽ آزاديءَ جي مطالبي جي ڀرپور حمايت ڪئي آهي. ان کان سواءِ اسلامي ملڪن سان پاڪستانين جو دلي ڳانڍاپو رهيو آهي، ان جي جهلڪ بہ ملڪ جي خارجه پاليسيءَ ۾ نظر ايندي. قائداعظم پاڪستان جي قيام وقت چيو هو تہ: اسين دنيا جي سڀني ملڪن سان دوستيءَ جا خواهشمند آهيون ۽ ڪنهن ملڪ سان دشمني رکڻ نٿا چاهيون. هڪڙو ڀارت اهڙو ملڪ آهي، جنهن سان خوشگوار تعلقات قائم نه ٿي سگهيا آهن، ان جو سبب ڪشمير، [[بنگلاديش]] جي قيام ۽ پاڻيءَ جي ورڇ جهڙا مسئلا آهن، جيڪي صلح جي راهه ۾ رڪاوٽ بڻيل آهن، پر عالمي مبصرن موجب اهي مسئلا جامع ڳالهين ذريعي حل ٿي سگهن ٿا. [[فائل:Motorcade in Arrival Ceremonies for Muhammad Ayub Khan, President of Pakistan use.jpg|thumb|180px|alt=(L-R) پاڪستان جو صدر ايوب خان 1961 ۾ آمريڪا جي دوري دوران آمريڪي صدر جان ايف ڪينيڊي سان گڏ ڪار ۾]] === پاڪ چين تعلقات === 20 ڊسمبر 1956ع تي چين جو وزيراعظم چو اين لائي پاڪستان جي ڏھن ڏينھن جي دوري تي ڪراچي پھتو<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان جا پنهنجي دوست ملڪن سان بهترين لاڳاپا رهيا آهن. چين سان 1963ع ۾ باقاعدي تجارتي معاهدو ٿيو. 1965ع ۾ چين، پاڪستان کي ڇهن ڪروڙ ڊالرن جي مدد ڏني، جن مان ٽئڪسيلا ۾ وڏين هيوي مشينن ٺاهڻ جو هڪ وڏو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. مشهور تاريخي ”شاهراهه ريشم“ کي ٻيهر کولڻ جو معاهدو ٿيو. جون 1968ع ۾ چين جي تعاون سان هٿيارن ٺاهڻ جو ڪارخانو قائم ڪيو ويو. چين سان دوستيءَ تي پاڪستان کي فخر رهيو آهي ۽ اها دوستي شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي جي ڪوششن سان قائم ٿي ۽ اڄ بہ قائم آهي. چين هن وقت بہ واپاري توڙي دفاعي سامان جي مد ۾ پاڪستان جي مدد ڪندو رهي ٿو. [[فائل:Huseyn Shaheed Suhrawardy and Zhou Enlai signing the Treaty of Friendship Between China and Pakistan in Beijing.jpg|200px|thumb|پاڪستاني وزيراعظم حسين شھيد سھروردي چيني وزيراعظم چو اين لائي سان گڏ پاڪ چين دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪرڻ وقت. چين جو سڀ کان وڏو سفارتخانو پاڪستان ۾ آھي.<ref>{{cite web |url=http://asiancorrespondent.com/130710/china-unveils-pakistan-embassy-its-largest-in-the-world/ |title=China opens 'largest' embassy in Pakistan, strengthens South Asia presence |work=asiancorrespondent.com}}</ref>]] === پاڪ روس تعلقات === 1948ع ۾ ٻنهي ملڪن وچ ۾ سفارتي تعلقات قائم ٿيا. شروع ۾ پاڪستان پوري طرح يورپي بلاڪ ۾ شامل هو، تنهنڪري سياسي تعلقات ۾ ڪو واڌارو نه آيو. روس ”سينٽو“ ۽ ”سيٽو“ ۾ پاڪستان جي شموليت تي ناراض هو ۽ پاڪستان کي شڪايت هئي تہ روس پختونستان جي مسئلي ۽ ڪشمير جي مسئلي ۾ اجائي مداخلت پئي ڪئي. بهرحال ٻنهي ملڪن وچ ۾ اقتصادي ۽ واپاري ناتا قائم رهيا آهن. مارچ 1961ع ۾ روس پاڪستان کي تيل جي ڳولا ۾ فني امداد کان سواءِ 3 ڪروڙ ڊالر قرض ڏنو. ان کان سواءِ اسٽيل مل لڳائڻ لاءِ پاڪستان کي مالي ۽ فني امداد ڏني، هن وقت اها اسٽيل مل ايشيا جي وڏي فولادِي مِل آهي. ان کان سواءِ روس ۽ پاڪستان کي ڪيترين ئي رٿائن ۾ مالي ۽ فني مدد ڏيندو رهيو آهي. === پاڪ افغان تعلقات === افغانستان، جيڪو ڪيتري عرصي کان غير مستحڪم ۽ طالبانن جي ڪري تڪراري ملڪ رهيو آهي. هي واحد ملڪ هو، جنهن پاڪستان جي اقوام متحده ۾ ميمبرشپ جي مخالفت ڪئي هئي، پر پاڪستان، افغانستان ڏانهن دوستاڻو رويو جاري رکيو. 1963ع ۾ شهنشاهه ايران جي ڪوششن سان لاڳاپا بهتر ٿيا. اتي هلندڙ تشدد جي طالبانن جي ڪاررواين جي پر تشدد واقعن تي پاڪستان کي بہ ڳڻتي رهي آهي، ڇاڪاڻ تہ طالبانن جا ڪجهه گروپ پاڪستان ۾ بہ ڪارروايون ڪندا رهيا آهن، پر جنرل پرويز مشرف، آمريڪا جي حمايت سان افغانستان ۾ پر تشدد ڪاررواين جي مخالفت ڪئي. ان سميت تازو چونڊيل صدر آصف علي زرداري پڻ افغانستان جو دورو ڪري، ڪرزئي حڪومت سان لاڳاپا بهتر بنائڻ لاءِ ڪوشش ڪئي آهي. === پاڪ عرب تعلقات === پاڪستان جا عرب ملڪن سان ڏاڍا پراڻا ۽ گھرا تعلق رھيا آھن. پاڪستان نه رڳو اسرائيل جي سخت مخالفت ڪئي، پر اڄ ڏينهن تائين ان کي تسليم بہ نه ڪيو آهي. 2 مئي 1949ع ۾ پاڪستان گڏيل قومن م اسرائيل جي رڪنيت جي سختي سان مخالفت ڪئي هئي<ref name = " پاڪستان "/>. هن وقت شام، يمن، اردن، ڪويت، سوڊان، لبيا، تيونس، مراڪش ۽ الجزائر سان پاڪستان جا انتهائي خوشگوار لاڳاپا آهن. === يونائيٽيڊ اسٽيٽس سان تعلقات === 19 مئي 1954ع تي پاڪستان ۽ يونائيٽيڊ اسٽيٽس ميوچوئل ڊفينس اسسٽنس ايگريمينٽ تي صحيحون ڪيون جنھن تحت يونائيٽيڊ اسٽيٽس پاڪستان کي ٽيڪنيڪل فوجي مدد ۽ سامان ڏيڻو ڪيو<ref name = " پاڪستان "/>. آمريڪا پاڪستان ۾ جمهوري حڪومتن جي حمايت ڪندو رهيو آهي، پر فوجي حڪمرانن کي بہ مختلف وقتن تي آمريڪا جي حمايت حاصل رهي آهي. ورلڊ ٽريڊ سينٽر واري واقعن (2001ع) کان پوءِ جڏهن آمريڪا طالبانن ۽ القائده خلاف سخت ڪارروائي جو فيصلو ڪيو، تہ کيس پاڪستان جي مدد جي ضرورت پيش آئي ۽ تڏهوڪي آرمي چيف ۽ پاڪستان جي اڳوڻي صدر جنرل (ر) پرويز مشرف، سندس ها ۾ ها ملائي، سندس ڀرپور حمايت جو اعلان ڪيو. ان کان سواءِ جڏهن انتهاپسندن جون ڪارروايون پاڪستان جي اترين علائقن سميت وڏن شهرن: پشاور، اسلام آباد، لاهور، ڪراچي وغيره ۾ وڌي ويون، تہ دهشتگردن خلاف آپريشن ۾ آمريڪا، پاڪستان جي ڀرپور مدد ڪئي ۽ اهو تعاون اڄ تائين جاري آهي.ان کان سواءِ پاڪستان جي اترين علائقن ۾ 2005ع ۾ آيل زلزلي توڙي 2010ع واري وڏيءَ ٻوڏ سبب ٿيل تباهڪارين واري آزمائشي صورتحال ۾ ٻين ملڪن سان گڏ آمريڪا پڻ مالي مدد ڪئي. === گڏيل قومن ۾ ڪردار === پاڪستان 1947ع کان وٺي [[اقوام متحده|گڏيل قومن]] ۽ ’ڪامن ويلٿ گيمز فيڊريشن‘ جو ميمبر آهي. ان کان سوآءِ ڏکڻ ايشيائي ملڪن جي سهڪاري تنظيم ’سارڪ‘ (SAARC) جي باني ميمبرن مان هڪ آهي. سارڪ جا اجلاس ڊسمبر 1988ع ۽ جنوري 2004ع ۾ اسلام آباد (پاڪستان) ۾ ٿيا. پاڪستان طرفان محمد نعيم الحسن، جنوري 1996ع کان ڊسمبر 1998ع تائين، سارڪ جو جنرل سيڪريٽري بہ رهي چڪو آهي. === پاڪ انڊونيشيا تعلقات === انڊونيشيا جو صدر عبدالرحيم سوئيڪارنو پھريون رياستي سربراھ آھي جيڪو پھريون دفعو 30 جنوري 1950ع تي پاڪستان جي ٻن ڏينھن جي سرڪاري دوري تي آيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ سعودي عرب تعلقات === 14 اپريل 1954ع تي سعودي عرب جو بادشاھ سعود ابن عبدالعزيز پاڪستان جي ڏھ ڏينهن جي دوري تي ڪراچي پھتو ۽ ساڳي ڏينھن درگاھي ھائڊل ورڪس جو افتتاح ڪيو <ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ايران تعلقات === 19 فيبروري 1950ع تي پاڪستان ۽ ايران تھران ۾ دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ ترڪي تعلقات === 2 اپريل 1954ع تي پاڪستان ترڪي وچ ۾ پنجن سالن جو گڏيل دفاع وارو معاھدو ٿيو<ref name = " پاڪستان "/>. === پاڪ عراق تعلقات === 26 فيبروري 1950ع تي بغداد ۾ عراق ۽ پاڪستان دوستي جي معاھدي تي صحيحون ڪيون ===ڪشمير وارو تڪرار=== 1947ع کان وٺي، اولھين هماليه جبلن سان لاڳاپيل ڪشمير جو علائقو تڪراري رهيو آهي، جتي پاڪستان، هندستان ۽ چين هر هڪ پنهنجي پنهنجي ڪنٽرول هيٺ علائقا سنڀالي ٿو. پاڪستان جي انتظام هيٺ ايندڙ علائقي جو هڪ حصو “آزاد ڪشمير” تي مشتمل آهي، جنهن کي پاڪستان نظرياتي طور هڪ خودمختيار رياست سمجهي ٿو، جنهن جو گاديءَ جو هنڌ مظفرآباد آهي. پاڪستان جي انتظام هيٺ ڪشمير جو ٻيو حصو گلگت ۽ بلتستان تي مشتمل آهي، جنهن کي 2009ع کان گڏيل طور “گلگت-بلتستان” سڏيو وڃي ٿو<ref name=" برٽانيڪا"/>. == انتظامي ورهاست == {| [[پاڪستان جا صوبا ۽ انتظامي]] |- !style="width:200px;"| انتظامي علائقو ! style="width:100px;"|گادي ! style="width:100px; text-align: center;"|آبادي |- || [[بلوچستان]] || [[ڪوئيٽا|ڪوئٽہ]] || 12,344,408 |- || [[پنجاب]] || [[لاھور]] || 11،00،12،442 |- || [[سنڌ]] || [[ڪراچي]] || 4,78,86,051 |- || [[خيبرپختونخواه]] || [[پشاور]] || 3،05،23،371 |- || [[گلگت بلتستان]] || [[گلگت]] || 18،00،000 |- || [[فاٽا]] || -- || 50,01,676 |- || [[آزاد ڪشمير]] || [[مظفرآباد]] || 45,67,982 |- ||[[اسلام آباد وفاقي گاديءَ وارو علائقو]] ||[[اسلام آباد]] ||28,51,868 |- |} پاڪستان ۾ چار صوبن: [[سنڌ]]، پنجاب، بلوچستان ۽ خيبر پختونخواه (اڳوڻي سرحد) ۽ ٽي انتظامي خطا: آزاد ڪشمير، گلگت بلتستان ۽ فيڊرل ڪيپيٽل ٽيريٽري آھن. == عدالت == پاڪستان جو عدالتي نظام ڪامن لا سسٽم وارو آھي جيڪو انگريزي قانون جي بنياد تي جڙيل آھي. پاڪستان جي سڀ کان وڏي عدالت سپريم ڪورٽ آھي جنھن جي مکيه سيٽ اسلام آباد م آھي ۽ ان جون ٻيون سيٽون لاھور، ڪراچي ، پشاور ۽ ڪوئٽه م آھن. اھا آئين تحت قائم ٿيل عدالت اھي جنھن م 17 جج ھوندا آھن جن م سڀ کان سينيئر چيف جسٽس آف پاڪستان ھوندو آھي . ٻيون آئيني عدالتون صوبائي ھونديون آھن جن کي ھاء ڪورٽ چوندا آهن. [[فائل:Supreme Court of Pakistan, Islamabad by Usman Ghani.jpg|thumb|200px|کاٻو|پاڪستان جي وڏي۾وڏي عدالت [[سپريم ڪورٽ]]]] پاڪستان م پنج ھاء ڪورٽون آھن جن م سنڌ ھاء ڪورٽ، لاھور ھاء ڪورٽ، پشاور ھاء ڪورٽ ، بلوچستان ھاء ڪورٽ ۽ اسلام آباد ھاء ڪورٽ شامل آھن. ملڪ جي آئيني عدالتن م ھڪ وفاقي شريعت ڪورٽ آھي جيڪا شرعي معاملن تي فيصلا ڏيندي آهي. ملڪ جون باقي عدالتون آئيني نہ پر قانوني آھن جيڪي پارليامينٽ م پاس ٿيندڙ قانونن جي بنياد تي جوڙيون ويون آهن. انھن م مقرر جج سرڪاري ملازم ھوندا آھن جن تي نوڪرين جا قانون ء قائده لاڳو ٿيندا آھن. انھن عدالتن م ضلعي عدالتون، بينڪنگ ڪورٽون، دھشتگردي روڪڻ واريون ڪورٽون، منشيات روڪڻ واريون ڪورٽون، ليبر ڪورٽون، فيملي ڪورٽون، ڪنزيومر ڪورٽون، ڪسٽم ڪورٽون، ۽ کوڙ صوبائي ء وفاقي ٽربيونل ۽ ڪورٽون شامل آهن. == جاندار == پاڪستان ۾ قسمين قسمين [[جانور]]/ جاندار ملن ٿا، جن ۾ [[شينهن]]، [[برفاني چيتا]] (هماليه ۽ چترال ۾)، [[جھنگراڙ ٻلو|جهنگراڙ ٻلا]] (ريگستاني علائقن ۾)، مُشڪ ٻليون، [[نوريئڙو|نوريئڙا]]، [[چراخ]]، [[ڳورپٽ]]، [[بگهڙ]]، [[لومڙ]]، [[گدڙ]]، [[ڪتو|ڪتا]]، [[رڇ]]، [[ڀولو|ڀولڙا]]، [[لڌڙو|لڌڙا]]، [[گڏهه|گڏھ]]، [[ٻڪري|ٻڪريون]]، [[رڍ|رڍون]]، [[مارخور]] (بلوچستان، چترال ۽ سوات ۾)، [[سرھ]] ۽ گڍ(سنڌ جي جابلو علائقي ۾)، [[هرڻ]]([[ڪارو هرڻ]] سنڌ جي ريگستاني علائقي ۾)،[[روجھ]](نيل گانءِ)، [[ڦاڙھو|ڦاڙها]]، [[مشڪ هرڻ]]، [[سانڀر]]، [[سُوئر]]، [[ڍڳو|ڍڳيون]]/ گانيون، [[مينھن|مينهون]]، [[گھوڙو|گهوڙا]]، [[اُٺ]] ۽[[ٻُلهڻ]] (سنڌو درياهه ۾) شامل آهي [[فائل:Medvěd plavý (Ursus arctos isabellinus).jpg|150px|thumb|رڇ]] [[فائل:Tibetan Wolf.JPG|150px|thumb|تبتي بگھڙ]] [[فائل:Lightmatter snowleopard.jpg|150px|thumb|برفاني چيتو]] === پکي === پاڪستان جي مختلف علائقن ۾ ڪيترن قسمن جا پکي عام جام ٿين ٿا، جن ۾:[[تتر]]، [[تلور]]، [[ٻٽير]]، [[چڪور]]، [[ٻگھ|ٻَگھ]]، [[بدڪ]]، مرغابيون، مينا، [[مور|مَور]]، [[ڪوئل]]، هُدهُد ([[ڪاٺ ڪٺو|ڪاٺ ڪُٽو]])، [[طوطو|طوطا]]، [[ڪبوتر]]، [[ڳيرو|ڳيرا]]، [[ڪانء|ڪانوَ]]، [[جھرڪي|جهرڪيون]]، [[ڪڪڙ]]، [[ڊيل|ڊيلون]]، [[نيرڳ|نيرڳيون]]، [[آڙي|آڙيون]]، [[ابابيل]]، [[سرڻ|سرڻيون]]، [[ڳجھ|ڳجهون]]، [[باز]]، [[عقاب]] ۽ [[شڪرو|شڪرا]] وغيره اچي وڃن ٿا. === ريڙهيون پائيندڙ جانور مڇيون === پاڪستان ۾ ريڙهيون پائيندڙ جانورن ۾[[واڳون]]، [[مانگر مڇ]]، [[ڪڇون]]، [[ڪرڙي|ڪرڙيون]]، سانڊا، گِلوئيون، [[مڇي|مڇيون]] ([[ڪرڙو|ڪُرڙا]]، [[پلو|پلا]]، موراکيون۽ [[پاپليٽ]]وغيره اچي وڃن ٿا)، سامونڊي پيداوار ۾ مرجان ۽ جهينگا قابل ذڪر آهن. ان کان سواءِ ٻيا بہ هزارين [[جيت]] ۽سُرڻا هن سرزمين جي پيداوار آهن. == وڻ ٽڻ ٻوٽا == پاڪستان ۾ ٻيلن جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]]ايڪڙن کان بہ گهٽ آهي. اهو اندازو مجموعي ايراضيءَ جو ساڍا چار سيڪڙو آهي، ان مان اڌ وڻن جو ڪاٺ اڏاوتن ۽ [[ٻارڻ]] جي ڪم اچي ٿو، باقي حصو بيڪار ٻوٽن ۽ [[ول|ولين]] تي مشتمل آهي. اهوئي سبب آهي، جو ٻيلن جي پيداوار اڻ پوري آهي، انهيءَ ڪري ملڪ لاءِ [[عمارتي ڪاٺ]] ٻين ملڪن مان گهرائڻو پوندو آهي. حڪومت جي اها ئي ڪوشش آهي تہ جديد طريقن سان موجوده ٻيلن کي ترقي ڏني وڃي. پاڪستان ۾ وڻڪار جي ايراضي هڪ [[ڪروڙ]] ايڪڙن کان وڌيڪ آهي، جيڪو ملڪ جي جملي ايراضيءَ جو ساڍا 4 سيڪڙو آهي. پاڪستان جو گهڻو علائقو ويران ۽ خشڪ آهي. هتي فقط 2 سيڪڙو ٻيلا ۽ جهنگ آهن. گهڻي وڻڪار اترئين ۽ اولاهين پهاڙي علائقي ۾ آهي. اڪثر درياهي ڪنارن تي ٻيلا آهن. ميداني علائقن ۾ [[ٽالهي]]، [[توت]]، [[ٻٻر]] ۽ لئيءَ جا وڻ ٿيندا آهن. سنڌ ۽ پنجاب ۾ [[انب]]، [[ڪيلو|ڪيلا]]، [[زيتون]]، سنگتڙا ۽ مالٽا وغيره ٿيندا آهن. بلوچستان ۽ صوبي [[خيبر پختونخوا|خيبرپختونخواهه]] ۾ [[بادام]]، [[صوف|صوفن]]، [[زردالو|زردالن]] ۽ [[انگور|انگورن]] وغيره جا باغ گهڻا آهن. جابلو ايراضيءَ ۾ جدا جدا اوچائيءَ تي ڪيترن ئي قسمن جا وڻ ٿيندا آهن. مثال طور: ٽن هزارن فوٽن جي اندر چِنار وغيره جا وڻ ٿيندا آهن. ٽن هزارن فوٽن کان مٿي [[چيل]] ۽ [[ديال]] جا وڻ آهن. ستن هزارن فوٽن تي صنوبر جا وڻ ۽ ڏهن هزارن فوٽن تي فقط ”[[برج]]“ جا وڻ ٿيندا آهن. انهن جهنگن ۾ بي انداز ٻوٽيون ۽ گل ٿيندا آهن. انهيءَ سلسلي ۾ ’[[سوات ضلعو|سوات]]‘ جا پهاڙ قابل ذڪر آهن. == آبادي == پاڪستان جي پھرين آدمشماري جي شروعات 9 فيبروري 1951ع ۾ ٿي<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ھڪ گھڻ قومي، گھڻ نسلي ۽ طرحين طرحين جون ٻوليون ڳالھائيندڙ ماڻھن جي سرزمين آھي. ھتي جون ثقافتون پڻ ھڪ حصي کان ٻئي حصي تائين مختلف آھن. ملڪ جي آبادي جولاء 2017 جي تخميني مطابق جولاءِ 2020 م پاڪستان جو آباديءَ جو تخمينو 233,500,636 ڪروڙ ھيو. جولاءِ 2017 ۾ ملڪ جي ڪٿيل آبادي جو تخمينو 207774000 ھيو<ref name="سي آء اي"/>. چين، انڊيا، آمريڪا ۽ انڊونيشيا کان پوء ھي ملڪ دنيا جو آبادي م پنجون نمبر وڏو ملڪ آهي. پاڪستان جي ماڻھن کي پاڪستاني سڏيو ويندو آهي<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي آبادي م 44.7 سيڪڙو پنجابي، 15.4 سيڪڙو پختون يا پٺاڻ، 14.1 سيڪڙو سنڌي، 8.4 سيڪڙو سرائيڪي، 7.6 سيڪڙو اردو ڳالهائيندڙ، 3.6 سيڪڙو بلوچ ۽ 6.3 سيڪڙو باقي ٻين نسلي گروهن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان جي ڳتيل آبادي وارو علائقو پنجاب جو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جي واڌ جي شرح 2.07 سيڪڙو آهي ۽ واڌ جي ان شرح ج ۾ دنيا جي ملڪن سان ڀيٽ ۾ 45 نمبر تي آهي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق پاڪستان ۾ في ھزار ماڻھن م ڄم جي شرح 27.4 آھي ۽ في ھزار ماڻھن م موت جي شرح 6.2 آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2020 جي تخميني مطابق ملڪ جي 37.2 سيڪڙو آبادي شھرن ۾ رھي ٿي ۽ ان شھري آبادي ۾ سالياني واڌ جي 2.53 سيڪڙو آھي<ref name="سي آء اي"/>. 2017 جي تخميني مطابق ٻار ڄڻڻ وقت ملڪ جي آبادي جي ھر ھڪ لک ٻار ڄڻيندڙ عورتن مان 140 فوت ٿي وڃن ٿيون<ref name="سي آء اي"/>. 2016 جي تخميني مطابق ملڪ جي بجيٽ جو 2.8 سيڪڙو خرچ صحت تي ٿئي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان ۾ 15سال ۽ ان کان مٿي عمر وارن جي آبادي جو خواندگي تناسب 2015 ۾ 59.1 سيڪڙو ھيو<ref name="سي آء اي"/>. === مذھب === پاڪستان اسلامي ريپبلڪ آھي ۽ ملڪ جو سرڪاري مذھب اسلام آھي. اھو مسلم اڪثريت وارو ملڪ آهي. ملڪ جي مسلمانن جي فقه جي لاءِ قانون جو مفروضو آھي تہ ملڪ جو ھر مسلمان حنفي فقه سان تعلق رکندڙ آهي جيڪڏهن ڪو ان فقه سان تعلق نہ ٿو رکي تہ ان کي ثبوت طور قسمنامو ڏيڻو پوندو آهي. ملڪ ۾ مذھبي اقليتن ۾ ھندو، عيسائي، سک ۽ پارسي شامل آهن جن کي آئين ۾ مڪمل تحفظ ڏنل آھي. 2010 جي تخميني مطابق پاڪستان جي آبادي جو 96.4 سيڪڙو مسلمان ۽ 3.6 سيڪڙو ھندو، عيسائي، سک ۽ ٻين مذھبن سان تعلق رکندڙ آھن<ref name="سي آء اي"/>. ملڪ جي 97 سيڪڙو آبادي مسلمان آهي جنھن جو 75 سيڪڙو سني ۽ 25 سيڪڙو [[اثنه اشعري]] (شيعه) ڪجهه اسماعيلي شامل آهن<ref name=" جاگرافي "> [Encyclopedia of WORLD GEOGRAPHY، R.W. MCCOLL, PH.D. GENERAL EDITOR، Facts On File, Inc. 132 West 31st Street New York NY 1001، pages 699,700 ] </ref> {{bar box |float = right |title =2010 ۾ پاڪستان ۾ مذھبن جي شرح |bars = {{bar percent|[[سني مسلمان]]|DarkSlateGray|85}} {{bar percent|[[شيعه مسلمان]]|DarkSlateGray| 11.4}} {{bar percent|[[ھندو ۽ٻيا]]|DarkSlateGray|3.6}} }} == ٻوليون == 52 فيبروري 1948ع تي اردو کي پاڪستان جي قومي ٻولي جو درجو ڏنو ويو جنھن جي منظوري آئين ساز اسيمبلي ڏني<ref name = " پاڪستان "/>. پاڪستان ۾ ڪيتريون ئي ٻوليون ڳالهائيون وڃن ٿيون.جن ۾ اھم [[سنڌي]]، [[پنجابي]]، [[سرائڪي]]، (ڌني، شاهه پوري، پوٽوهاري، هندڪو)، [[پشتو]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]] ،[[اردو]]،[[گجراتي ٻولي|گجراتي]]، [[ڪڇي لهجو|ڪڇي]]، ميواتي، [[مارواڙي ٻولي|مارواڙي]]، رانگڙي، ميمڻي ٻوليون بہ هتي ڳالهايون وڃن ٿيون. اردو ھن ملڪ ۾ رابطي جي زبان ۽ قومي ۽ دفتري ٻولي آهي. [[انگريزي]] پڻ پاڪستان جي دفتري ٻولي آهي. 2017 جي تخميني مطابق پاڪستان م مختلف ٻوليون ڳالهائيندڙ ماڻھن جي شرح ھيٺين طرح آھي<ref name="سي آء اي"/>. {{bar box |float = left |title =پاڪستان م مادري زبانون <ref>{{cite web|url=http://www.bbc.com/news/world-asia-34215293|title=Uncommon tongue: Pakistan's confusing move to Urdu|work=BBC News|accessdate=7 February 2016}}</ref> |bars = {{bar percent|[[پنجابي ٻولي|پنجابي]]|DarkSlateGray|48}} {{bar percent|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|DarkSlateGray|12}} {{bar percent|[[سرائيڪي ٻولي|سرائيڪي]]|DarkSlateGray|10}} {{bar percent|[[پشتو ٻولي|پشتو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[اردو]]|DarkSlateGray|8}} {{bar percent|[[بلوچي ٻولي|بلوچي]]|DarkSlateGray|3}} {{bar percent|[[ھندڪو ٻولي|ھندڪو]] |DarkSlateGray |2}} {{bar percent|[[بروھي ٻولي|بروھي]]|DarkSlateGray|1}} {{bar percent|بروشسڪي ۽ ٻيون ٻوليون |DarkSlateGray|8}} }} === پاڪستاني ٻولين جو تعارف === #پنجابي: هيءَ پنجاب صوبي جي ٻولي آهي. پنجابي ٻوليءَ جا مختلف لهجا [[لاهور]]، [[سيالڪوٽ]]، [[گجرانوالا]] ۽ [[شيخوپوره|شيخو پوره]] ضلعن ۾ ڳالهايا وڃن ٿا. [[وارث شاھ]]، [[بلهي شاھ]] ۽ [[سلطان باھو|سلطان باهُو]]، پنجابي زبان جا وڏا شاعر آهن. #پشتو: هيءَ خيبر پختونخوا صوبي جي ٻولي آهي، جيڪا هن صوبي سان گڏ بلوچستان ۾ بہ وڏي تعداد ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. پشتو جا بہ ڪيترائي لهجا آهن (ڏسو: [[پشتو زبان]]). [[رحمان بابا]] ۽ [[خوشحال خان خٽڪ]]، پشتوءَ جا وڏا شاعر آهن. #[[سنڌي]]: سنڌي، [[سنڌ]] جي قومي ٻولي آهي، جيڪا [[سنڌ]] ۾ تعليمي ۽ دفتري زبان بہ آهي. [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[سنڌ]] کان سواءِ [[بلوچستان]] جي وڏي حصي، پنجاب جي سرائيڪي پَٽي، هندستان جي [[راجسٿان]]، [[ڪڇ]] ۽ [[گجرات]] کان سواءِ ٻين ڪيترن حصن ۾ بہ ڳالهائي وڃي ٿي.سنڌي ٻوليءَ جو قومي شاعر [[شاهه عبداللطيف ڀٽائي]] رح نه رڳو [[سنڌ]]، پر دنيا جي شاعرن ۾ مٿانهين حيثيت رکي ٿو. ان کان سواءِ [[سچل سرمست]]، سامي، روحل، بيدل ۽ ٻين ڪلاسيڪي شاعرن کان سواءِ جديد شاعرن ۾ [[شيخ اياز]]، [[نارائڻ شيام]]، [[طالب الموليٰ]]، [[نياز همايوني]]، [[تنوير عباسي]]، [[استاد بخاري]]، [[امداد حسيني]] ۽ ٻيا شمار ٿين ٿا. [[سنڌي ٻولي]]ءَ ۾ ڪيتريون ئي اخبارون، رسالا ۽ ڪتاب پڻ ڇپجي رهيا آهن. #سرائيڪي: پاڪستان جي آباديءَ جو 10.42 سيڪڙو سرائيڪي ڳالهائيندڙ آهن، هيءَ ٻولي پنجاب جي [[ملتان]]، [[ساهيوال]]، [[اوڪاڙا]]، [[خانيوال]]، [[جهنگ ضلعو|جهنگ]]، [[گجرانوالا]]، [[فيصل آباد]]، [[چنيوٽ]] ۽ ٻين شهرن کان سواءِ سنڌ ۾ بہ وڏي پئماني تي ڳالهائي وڃي ٿي. [[خواجا غلام فريد]] سرائيڪيءَ جو اهم وڏو شاعر ٿي گذريو آهي. #بلوچي: بلوچي اڪثريت سان بلوچستان ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. بلوچيءَ جي اهم لهجن ۾ [[سرحدي رڪشاڻي]]، [[قلاتي]]، [[کاراني]]، [[مڪراني]]، [[جدگالي]] وغيره لهجا آهن. [[مست توڪلي]] ۽ [[بالاچ]]، بلوچيءَ جا اهم شاعر ٿي گذريا آهن. #براهوي (Brahvi): انگريز لسانيات جي ماهرن براهوي ٻوليءَ کي دراوڙي ٻوليءَ جي شاخ ڪوٺيو آهي، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي رد ڪندي اهو خيال ڏيکاريو آهي تہ شايد هن ٻوليءَ جو تعلق [[مهرڳڙھ]] ۾ رهندڙ سنڌو ماٿريءَ جي ماڻهن جي ڪنهن ٻوليءَ سان هجي. [[مينگل]] مشهور براهوي قبيلو آهن. سنڌي ٻولي جي ليکڪ ۽ ڪالم نگار [[حليم بروهي]] جي خيال ۾ اصلوڪي سنڌي ٻولي اصل بروهي ئي آهي. #[[هندڪو]] (Hindko): هندڪو، قديم انڊو-آرين ٻوليءَ مان نڪتل هڪ شاخ آهي، جيڪا خيبر پختونخوا، [[پشـاور]]، [[پنجاب]]، [[مانسهره]]، [[آزاد ڪشمير]]، [[ايبٽ آباد]] ۽[[هزاره]] جا اٽڪل 40 لک (4 ملين) ماڻهو ڳالهائين ٿا. هيءَ ٻولي [[سنڌي]] ۽ سرائيڪيءَ سان ويجهو لاڳاپو رکي ٿي. == توانائي == پاڪستان م 2017 جي ڪاٿي مطابق 52200000 ماڻھو بجلي جي سھولت کان محروم آھن ۽ ڪل آبادي جو 74 سيڪڙو تائين بجلي جي سھولت آھي. ان سھولت جو تناسب ۾ شھري علائقن جو 90 سيڪڙو ۽ ٻھراڙيءَ جي علائقن جو 64 سيڪڙو اچي وڃي ٿو<ref name="سي آء اي"/>. پاڪستان بجلي، گئس ۽ تيل درآمد ڪندڙ ملڪن م شامل آهي<ref name="سي آء اي"/>. === ائٽمي توانائي === ”[[پاڪستان انرجي ڪائونسل]]“ جو قيام پُر امن استعمال جي مقصد سان ٿيو ۽ قيام جي ٻئي سال ان جو نالو بدلائي ”[[ائٽامڪ انرجي ڪميشن]]“ رکيو ويو. هيءُ ادارو ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: پهريون تحقيقاتي ۽ ترقياتي مرڪز، ۽ ٻيون جوهري توانائي حاصل ڪرڻ جو عملي مرڪز. پهرئين مرڪز جو ذيلي ادارو آهي ”جوهري سائنس ۽ ٽيڪنالاجي“ اسلام آباد. هتي ڊسمبر 1965ع ۾ پنج ميگاواٽ جو هڪ [[جوهري ري ائڪٽر]] لڳايو ويو ۽ ان ۾ جوهري طبعيات، جوهري ڳاڻيٽي، جوهري ڪيميا، طبي طبعيات ۽ برقيات تي ڪم ٿي رهيو آهي. ٻيو جوهري توانائيءَ جو مرڪز لاهور ۾ آهي، جيڪو 1961ع ۾ قائم ٿيو. ٽيون جوهري توانائيءَ جو زرعي تحقيقاتي مرڪز [[ٽنڊو ڄام|ٽنڊي ڄام]] ۾ 1965ع ۾ قائم ٿيو، چوٿون مرڪز ميڊيڪل ريڊيو آئسوٽوپ ٽنڊوڄام آهي. پاڪستاني سائنسدانن جي ڪامياب تجربن جي بدولت، پاڪستان هن وقت دنيا جي ائٽمي طاقت رکندڙ ملڪن ۾ شمار ٿئي ٿو. ان ڏس ۾ شهيد ذوالفقار علي ڀُٽي پنهنجي حڪومت ۾ سائنسدانن جي همٿ افزائي ڪئي ۽ ملڪ کي ائٽمي طاقت بڻائڻ جو خواب نيٺ تڪميل تي پهتو. ويجهي ماضيءَ ۾ مئي 1998ع ڌاري پهريون ائٽمي تجربو ڪيو ويو. ان کانسواءِ ٻيا ننڍا ننڍا تحقيقي مرڪز ڪراچيءَ، ڄامشوري، ملتان، لاهور ۽ پشاور ۾ کوليا ويا آهن. جوهري توانائيءَ سان بجلي پيدا ڪرڻ جو مرڪز ڪراچيءَ ۾ قائم ڪيو ويو آهي، جيڪو 137 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪندو آهي. پاڪستان ۾ ائٽم کي ٽوڙڻ جو پهريون تجربو [[نيلور]] واري هنڌ 1965ع ۾ ڪيو ويو. انرجي ڪميشن، اعليٰ توانائيءَ جا طبعياتي مسئلن تي بہ تحقيق ۾ مصروف آهي. اهو ڪم بين الاقوامي معيار جو آهي. انهيءَ سلسلي ۾ [[ڊاڪٽر عبدالسلام]] (تڏهوڪي مشير سائنسي امور) ۽ [[ڊاڪٽر. آءِ. ايڇ عثماني]] (صدر ائٽامڪ انرجي ڪميشن) سرگرم رهيا. جوهري توانائيءَ لاءِ ڳري پاڻيءَ جي ضرورت ٿيندي آهي. قدرتي گئس مان مصنوعي ڀاڻ تيار ڪرڻ لاءِ ڪارخانن مان تيار ٿيل پاڻي حاصل ڪرڻ جو ڪم ورتو ويو آهي. ائٽمي توانائيءَ جي باري ۾ پاڪستان، روس سان ”پاڻي“ وٺڻ جو معاهدو ڪيو آهي. بجليءَ جي پيداوار کي مناسب ۽ صحيح طريقي سان پهچائڻ لاءِ اُتر ۽ ڏکڻ جي حصن ۾ ورهايو ويو آهي. اترئين حصي ۾ پنجاب، صوبو سرحد ۽ [[بهاولپور]] شامل آهن. انهن سڀني کي هڪڙي ”گرڊ“ (Grid) ۾ ملايو ويو، جنهن ۾ [[وارسڪ]]، [[مالاڪنڊ]]، [[درگئي]]، [[ڪرم ڳڙهي]]، [[رسول]]، [[شادي وال]]، [[چيچوڪي مليان]]، [[گجرانوالا]] ۽ رينالاجو [[هائيڊل بجلي گهر]]، لائلپور، ساهيوال ۽ ملتان جا [[اسٽيم بجلي گهر]] ۽ لائلپور جو [[ڊيزل بجلي گهر]]، ڏاکڻي اترين سنڌ، ڪوئيٽا ۽ قلات جي علائقن تي مشتمل آهي. پاڪستان جا اهم بجلي گهر هيٺيان آهن: #[[ملتان بجلي گهر]] #[[موبائل گئس ٽربائن، شاهدره لاهور،]] #[[ڪوئيٽا ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو ٿرمل پاور اسٽيشن]] #[[سکر ٿرمل پاور پراجيڪٽ]] #[[لائلپور اسٽيم پاور اسٽيشن]] #[[گجرانوالا هائيڊل اسٽيشن]] #[[شادي وال هائيڊل اسٽيشن]] #[[چيچوڪي مليان هائيڊل اسٽيشن]] #[[وارسڪ پاور اسٽيشن]] #[[ڄامشورو بجلي گهر]] #[[لاکڙا پاور هائوس]] #[[ڪوٽ ادو بجلي گھر]] #حب ۽ ٻيا ڪيترائي پاور هائوس ڪم ڪري رهيا آهن. == سياحت == پاڪستان جي سرزمين جو حسن ۽ هتي جي رهواسين جو اخلاق سڄيءَ دنيا جي سياحن لاءِ ڪشش جو باعث آهي. تنهنڪري هتي سياحت لاءِ ايندڙ ٻاهرين ملڪن جي ماڻهن جو تعداد ڏينهون ڏينهن وڌندڙ آهي. 1965ع ۾ سياحت کاتي، سياحن کي سهوليتون ڏيڻ لاءِ رٿا تيار ڪئي هئي، جنهن ۾ هيٺيون ننڍيون رٿائون عمل ۾ آنديون ويون: * ملڪ جي جدا جدا حصن، جهڙوڪ گلگت، هزارا، چترال، ڪالام ۽ ناران ۾ ريسٽ هائوسن جي تعمير ۽ آمد ورفت جون سهوليتون مهيا ڪرڻ. * ڪوهه پيمائي، برف ۾ رانديون، مڇيءَ جو شڪار، وغيره. * سياحت کي ترقي ڏيڻ لاءِ ملڪ جي وڏن شهرن ۾ معلومات جا سينٽر کوليا ويا آهن، وڏن شهرن جي هوائي اڏن تي اطلاعات کاتي پاران هوٽلون کوليون ويون آهن. ٻين ملڪن ۾ نمائش لاءِ سياحت کاتو، پاڪستان بابت رنگين فلمون بہ تيار ڪندو آهي. 1966ع کي ”سياحت جو سال“ ڪري ملهايو ويو هو. پاڪستان لوازان جي بين الاقوامي ميلي ۾ شرڪت ڪئي، جنهن ۾ پنج لک ماڻهن پاڪستاني اسٽال ڏٺو، ان کان سواءِ پراگ جي نمائش ۾ پاڪستان جا خوبصورت منظر ۽ وڏيون وڏيون تصويرون موڪليون ويون، جيڪي سياحن لاءِ پُرڪشش هيون. جنوري 1967ع ۾ ”نئچرل جاگرافڪ مخزن“ ۾، ”پاڪستان اسٽوري“ جي عنوان سان هڪ باتصوير طويل مقالو شايع ڪيو ۽ نئشنل جاگرفڪ سوسائٽيءَ، واشنگٽن ۾ پاڪستاني نوادارات تي هڪ نمائش جو انتظام ڪيو. ڊسمبر 1967ع ۾ جهنگلي جانورن جي تحفظ لاءِ عالمي تنظيم جي هڪ وفد پاڪستان جو دورو ڪيو ۽ هتي جي جهنگلي جانورن تي هڪ مختصر فلم تيار ڪئي. سياحت کاتي جي درخواست تي لاڙڪاڻي ايڪسپريس جو ’موهن جو دڙو ايڪسپريس‘ نالو رکيو ويو. پاڪستان جي سرزمين قسمين قسمين نظارن جو ڏيک ڏيندڙ آهي. هتي اوچا جبل بہ آهن، زرخيز ميدان بہ آهن، رڻ پٽ بہ آهن تہ گهاٽا ٻيلا بہ آهن. گهاٽي آباديءَ وارا شهر بہ آهن تہ آثار قديمه جا دڙا، ڀڙا، ڪوٽ ۽ قلعا بہ آهن. سياحت جي لحاظ کان هيٺ ڄاڻايل ==ماڳ ۽ مڪان== پاڪستان ۾ هي ذڪر جوڳا ماڳ ۽ مڪان آهن: [[ڪراچي]]، ڀنڀور، ٺٽو، مڪلي، [[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]، خيرپور، سکر، روهڙي، اروڙ، ڪوٽ ڏيجي، [[موهن جو دڙو]]، سيوهڻ، ڪوئيٽا، لاهور، راولپنڊي، اسلام آباد، هڙپا، ٽئڪسيلا، پشاور، مانسهره، بالاڪوٽ، شهباز ڳڙهي، مري، نٿيا گلي، ڪاغان وادي، سوات وادي، پشاور، گلگت ۽ هنزا ۽ ٻيا ڪيترائي ماڳ مڪان. [[سنڌ]] جي ثقافت کاتي بہ سياحت کي هٿي وٺرائڻ لاءِ تمام گهڻيون ڪوششون ڪيون آهن، ثقافت کاتي جي صوبائي وزير محترمه سسئي پليجو [[سنڌ]] ۾ موجود آرڪيالاجيڪل ماڳن کي وفاق کان سنڌ جي تحويل ۾ آڻارائي پنهنجي ذميوارين ۾ آندو آهي، ان کان سواءِ سنڌ حڪومت جي مدد سان گورک هِل تي تعميراتي ڪم ۽ رهائشي سهولتين جو ڪم بہ تيزيءَ سان هلندڙ آهي. == آمدرفت جا ذريعا == ملڪ ۾ آمدورفت جا 5 مکيه ذريعا آهن: ريلوي، هاءِ وي، موٽر وي، سمنڊ، درياهه ۽ هوائي رستا. '''ريلوي''': '''روڊ رستا''':مسافرن ۽ سامان، ٻنهي جي آمدورفت ۽ باربرداريءَ لاءِ ريلوي کان پوءِ وڏو ذريعو روڊ ۽ پڪا رستا آهن، جيڪي ريلوي کان وڌيڪ آرامده آهن. ڳوٺن کان مارڪيٽن تائين زرعي پيداوار، ڪارخانن تائين خام مال ۽ سڀني شهرن ۽ ڳوٺن تائين پهچڻ ۾ روڊ رستا ئي بهتر ذريعو آهن. هر پنج سالا رٿا ۾ گهڻو ڪري اوليت روڊن ۽ رستن کي ڏني پئي وئي. 1967ع جي آخر ۾ پاڪستان ۾ رستن جي ڊيگهه ٻه هزار ميل ٿي وئي. پاڪستان جي قديم ترين سڙڪ ”گرانڊ ٽرنڪ روڊ“ جي نالي سان مشهور آهي، جيڪا سورهين صدي عيسويءَ ۾ شيرشاهه سوريءَ ٺهرائي هئي. ورهاڱي وقت پاڪستان ۾ رستن جي ڪل ڊيگهه 13781 ميل هئي. انهن ۾ گهڻا رستا پنجاب ۽ سرحد صوبن ۾ هئا. 1949ع ۾ هڪڙو سينٽرل روڊ فنڊ قائم ڪيو ويو، جنهن جو 85 سيڪڙو پُلين جي تعمير ۽ 15 سيڪڙو تحقيقي ڪمن تي صرف ڪيو ويو، جن ۾ سپرهاءِ وي، نئشنل هاءِ وي ۽ موٽروي وغيره جا منصوبا شامل آهن. هن وقت ملڪ ۾ روڊن جو ڄار وڇائڻ جو سلسلو جاري آهي، ان ڏس ۾ نيشنل هاءِ وي اٿارٽي مصروف عمل آهي. '''بندرگاهه''':ملڪ جي ورهاڱي وقت پاڪستان جو اڪيلو بندر ڪراچي هو. ان جي لنگر گاهه ۽ ورڪشاپ وغيره لاءِ 2474 ايڪڙ زمين مختصر ڪئي وئي هئي. سڄي بندر جوانتظام ڪراچي پورٽ ٽرسٽ وٽ آهي. هڪ اعليٰ بندرگاهه ۾ جيڪي سهوليتون موجود هئڻ گهرجن، سي سڀ هتي موجود آهن. موجوده وقت ۾ پاڪستان جي سامونڊي ڪناري سان مڪاني طور مڇي مارڻ لاءِ ڪم ايندر مياڻيون ۽ ننڍڙا بندر بہ سڌاري وڌائي وڏن بندرگاهن ۾ تبديل ڪرڻ جي ڪوشش ٿي رهي آهي، تہ جيئن ڪراچي بندرگاهن تان جهازن جي آمدورفت تان بار گهٽجي. مثال طور گوادر، سون مياڻي، قاسم بندر ۽ ڪيٽي بندر وغيره.ھن وقت پاڪستان ۾ ٽي بندرگاھون آهن جن ۾ ڪراچي پورٽ، بن قاسم پورٽ ۽ گوادر پورٽ شامل آهن. '''ھوائي اڏا''': پاڪستان ۾ 110 ھوائي اڏا آهن جن مان 104 استعمال ۾ آھن. == نشريات == هن وقت پاڪستان ۾ 33 ريڊيو اسٽيشنون ۽ 29 ايف. ايم اسٽيشنون آهن، جيڪي: لاهور، پشاور، ڪراچي، راولپنڊي، اسلام آباد، ملتان، آزاد ڪشمير، خيرپور، حيدرآباد، ڪوئيٽا، لاڙڪاڻي، مٺي، نوابشاهه، خضدار، گلگت ۽ اسڪردو ۾ آهن، جن ۾ 20 ٻولين ۾ پروگرام نشر ڪيا ويندا آهن. جڏهن تہ ڪراچي، حيدرآباد، لاهور، اسلام آباد ۽ ٻين شهرن ۾ نجي ايم. ايف چينل بہ وڏي تعداد ۾ نشريات ڏئي رهيا آهن. ٽيليويزن: پاڪستان ۾ ٽيليويزن اسٽيشن قائم ڪرڻ جو فيصلو 1964ع ۾ ٿيو. انهيءَ سلسلي ۾ جپان جي نوپن اليڪٽرڪ ڪمپنيءَ سان معاهدو ڪيو ويو ۽ تجرباتي طور ننڍي پيماني تي ٻه ٽيليويزن اسٽيشنون قائم ڪيون ويون. 26 نومبر 1964ع تي لاهور ۾ هڪڙو يونٽ قائم ڪيو ويو. فيبروري 1965ع ۾ پنجن ڪروڙن رپين جي لاڳت سان ٽيليويزن ڪارپوريشن قائم ڪئي وئي، جنهن ۾ اڌ رقم حڪومت طرفان ۽ اڌ رقم جپان ۽ برطانيا جي ڪمپنيءَ مهيا ڪئي. 1967ع ۾ ڪراچي ٽيليويزن اسٽيشن ڪم شروع ڪيو. جنوري 1967ع ۾ راولپنڊي- اسلام آباد ۾ بہ هڪ اسٽيشن قائم ڪئي ويئي. ملڪ ۾ لکين ٽيليويزن سيٽ اچي ويا. نين ڪمپنين، درآمد لائسنس ذريعي سيٽ تيار ڪرڻ شروع ڪيا. هن وقت ريڊيو وانگر ٽيليويزن ڪمرشل سروس شروع آهي. پاڪستان جي سرڪاري ٽي. وي ڪارپوريشن جو نالو پي. ٽي. وي آهي، جڏهن تہ هينئر هڪ اندازي موجب چاليهه کن نجي چئنل پڻ نشريات ڏئي رهيا آهن، تن ۾ تفريحي ۽ نيوز چينل شامل آهن. انهن ۾ سنڌي چئنل ڪي. ٽي. اين، سنڌ ٽي. وي، ڪشش ٽي. وي، مهراڻ ٽي. وي، آواز ٽي. وي، ڌرتي ٽي. وي بہ شامل آهن. == منصوبابندي ۽ ترقي == شهري ضرورت جي تڪميل لاءِ ٽائون ڪاميٽيون ۽ ميونسپالٽيون تہ ملڪ ۾ شروع کان ئي موجود هيون، پر اها ذميداري روز روز ايتري وڌندي وئي جو وڏن شهرن ۾ ”امپروومينٽ ٽرسٽ“ قائم ڪيا ويا. حڪومت طرفان پي. ڊبليو. ڊي ۽ رٿابنديءَ واري کاتي، شهرن ۾ اڏاوت جي سلسلي ۾ ذميداريون پنهنجي ذمي ڪيون. گاديءَ واري شهر جي تعمير جو ڪم ڪئپيٽل ڊيولپمينٽ اٿارٽيءَ جي سپرد هو. اهڙيءَ طرح ريلوي، ٽپال، آبپاشي وغيره جي کاتن، پنهنجن ملازمن لاءِ خود گهر اڏائڻ جو سلسلو جاري ڪيو. '''سماجي بهبود'''پاڪستان هڪ فلاحي مملڪت آهي. 1955ع ۽ 1962ع جي آئين ۾ حڪومت جو فرض قرار ڏنو ويو آهي تہ هو مذهب، ملت، رنگ ۽ نسل جي فرق کان سواءِ هر شهريءَ جي معيارِ زندگيءَ کي ترقي ڏئي، دولت جي ارتڪاز (هڪ هنڌ گڏ ٿيڻ) کي روڪي، ملڪ جي سڀني طبقن جي وچ ۾ عدل ۽ انصاف قائم ڪري. هر شخص لاءِ کاڌو، ڪپڙا، گهر، علاج ۽ تعليم جون بنيادي ضرورتون مهيا ڪري ۽ جيڪي ماڻهو جسماني نقص يا ڪنهن ٻئي سبب جي ڪري روزي ڪمائي نه سگهندا هجن، انهن جي ڪفالت ڪري. 1947ع جي ورهاڱي وقت وسيع پيماني تي لڏپلاڻ ٿي، جنهن کي حڪومت سنڀالي نه سگهي. ڪي ماڻهو پنهنجي ڪوشش سان تہ ڪي ماڻهو تعليم، صحت عامه، عدالت، زراعت ۽ امداد باهمي ۽ عوامي انجمنن ذريعي روزگار سان لڳا. پر انهيءَ سلسلي ۾ حڪومت جي اڳيان بي انتها تڪليفون هيون. سماجي بهبود جو ڪم محنت جي وزارت جي حوالي هو. هن وقت سماجي ڀلائيءَ جو الڳ کاتو ۽ وزير مقرر ڪيل آهي. پهرئين پنج ساله منصوبي (1955ع) ۾ جن ٽن مسئلن طرف خاص ڌيان ڏنو ويو، سي هئا: سماجي منصوبہ بندي، سماجي تحقيقات ۽ سماجي ڪم. 1961ع ۾ ”سوشل ويلفيئر ايجنسيز آرڊيننس“ جاري ڪيو ويو تہ جيئن نجي ادارن ۾ ڪارڪردگيءَ کي بهتر ڪيو وڃي. گداگري وڏي لعنت آهي. اسلام ان کي سختيءَ سان روڪيو آهي. ليڪن ان لاءِ ضروري آهي تہ بي پهچ ماڻهن جي حفاظت ۽ امداد جو بندوبست ڪيو وڃي. افلاس، جهالت، عصمت فروشي، گداگري، بيروزگاريءَ، ٻوڏ ۽ طوفان مان پيدا ٿيل خرابين جي ڪري ملڪ ۾ ڪيتريون ئي خرابيون پيدا ٿي رهيون آهن. جن کي دور ڪرڻ لاءِ حڪومت هڪڙي ڪميشن بہ مقرر ڪئي آهي. رٽائرڊ فوجين ۽ پٺتي پيلن جي بهبوديءَ لاءِ بہ حڪومت ڪي شعبا قائم ڪري ڇڏيا آهن. تنهن هوندي بہ سماجي بهبود جي سلسلي ۾ اڃا گهڻو ڪجهه ڪم ڪرڻو آهي. مختلف قدرتي آفتن جهڙوڪ: 2005ع واري زلزلي جي صورت ۾ پاڙيسري ملڪ پڻ مدد لاءِ فلاحي ڪم ڪن ٿا. اهڙي طرح پاڪستان بہ مختلف وقتن تي ٻين ملڪن جي مدد ڪندو رهي ٿو. == رانديون == قيام پاڪستان کان اڳ سڄي ملڪ ۾ راندين لاءِ انجمنون ۽ ڪلب موجود هئا، جن کي پوءِ منظم ڪري ’اسپورٽس ڪنٽرول بورڊ‘ قائم ڪيو ويو. هاڪي، پاڪستان جي قومي راند آهي، جڏهن تہ ڪرڪيٽ جو شمار پاڪستان جي پسنديده راندين ۾ ٿئي ٿو. پاڪستاني ٽيم دنيا جي ڪرڪيٽ راند ۾ پنهنجو نالو روشن ڪيو آهي. ڪيترائي رانديگر عالمي شهرت حاصل ڪري چڪا آهن. 1992ع ۾ پاڪستان ڪرڪيٽ جو عالمي ڪپ کٽيو هو، جڏهن تہ تازو 2010ع ۾ ٽي- ٽوئنٽي ورلڊ ڪپ ۾ پڻ پاڪستان جي سوڀ ٿي. چيو وڃي ٿو تہ ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ جو آغاز بہ ڪراچيءَ (پاڪستان) کان ٿيو، هن وقت ٽوئنٽي ٽوئنٽي ڪرڪيٽ مئچون پوري دنيا ۾ پسند ڪيون وڃن ٿيون. هاڪيءَ کي بہ قومي راندين جو درجو حاصل آهي. گذريل پنجاهه سالن ۾ پاڪسـتان جي هاڪي ٽيم اولمپڪ گرائونڊ ۾ پـاڻ مڃـائي چڪي آهي. اسڪـوائـش بـه دنـيــا جـي مشـهـور رانـد آهي. پاڪستاني رانديگر هن وقت تائين سڄيءَ دنيا ۾ چئمپين آهن. فوٽ بال ۽ ٽينس رانديون بہ پاڪستان ۾ هلنديون آهن. ديسي راندين ۾ پنجاب جي ڪُـشتي، سـنـڌ ۽ بـلـوچسـتان جي مـلـهه ۽ ڪوڏي ڪـوڏي قـومي راندين ۾ شامل آهن. سنڌ ۽ پنجاب جون ٽيمون ”ڪوڏي ڪوڏي“ يا ڪٻڊيءَ جي مقابلن ۾ هڪٻئي جي سامهون هونديون آهن. گهوڙن جي ريس، ڪراچي، لاهور ۽ راولپنڊيءَ ۾ ٿيندي آهي، ان لاءِ خاص ميدان آهن. ريس ۾ کٽيندڙ گهوڙي کي قائداعظم گولڊ ڪپ ۽ هزارين رپيا ڏنا ويندا آهن. گهوڙن جي ٻي راند ”پولو“ آهي، جيڪا فقط گلگت ۾ کيڏي ويندي آهي. گولف بہ پاڪستان جي دل پسند راندين ۾ شمار ٿئي ٿي. جڏهن تہ فٽبال جا بہ ڪيترائي بهترين رانديگر ملڪ ۾ موجود آهن. ==فن تعمیر== [[فائل:Badshahi Masjid - Side View.jpg|200px|thumb|کاٻو|بادشاھي مسجد، لاھور]] ==آبادي جي جوڙجڪ== ===ٻوليون=== پاڪستان ۾ درزنن ۾ ٻوليون ڳالهائجن ٿيون. ملڪ جون ٻه سرڪاري ٻوليون [[اردو ٻولي|اردو]] ۽ انگريزي آهن<ref>{{cite web |url=http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160521083507/http://time.com/3975587/pakistan-english-urdu/ |date=2016-05-21 }} |title=Why Pakistan Is Replacing English With Urdu |author=Aditya Agrawal |date=28 July 2015 |publisher=Time, Inc.</ref>|accessdate=21 April 2016}}. انگريزي ٻولي اڃا تائين پاڪستان جي [[wikt:elite|اشرافيه]] طبقي ۾ ۽ حڪومت جي اڪثر [[Ministry (وزارت (حڪومتي شعبو)|وزارتن]] ۾ استعمال ٿيندي رهي ٿي. پاڪستان ۾ ڳالهائجندڙ ٻين اهم ٻولين ۾ [[سرائيڪي ٻولي|سرائڪي]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]، [[ھندڪو ٻولي|هندڪو]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، [[سنڌي ٻولي|سنڌي]]، [[بلوچي ٻولي|بلوچي]]، [[براھوي ٻولي|براهوي]]، [[کوور|کوور]]، [[بلتي ٻولي|بلتي]] ۽ ڪيترين ئي [[پاڪستان جون ٻوليون| ٻيون]] ٻوليون شامل آهن. ان کان علاوه، [[شينا ٻولي|شينا]] به پاڪستان جي علائقائي ٻولين مان هڪ آهي، جيڪا خاص طور تي [[گلگت-بلتستان]] ۾ ڳالهائي وڃي ٿي. ===مذهب=== {{bar box |title=پاڪستان ۾ مذهب |titlebar=#ddd |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=left |bars= {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|سني اسلام]]|#009000|75}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ اسلام|شيعه اسلام]]|#009550|20}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ ھندو مت|هندومت]]|#FF4500|2.1}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ عيسائيت|عيسائيت]]|#9955BB|1.3}} {{bar percent|[[پاڪستان ۾ احمدي|احمدي]]|#FF3000|0.2}} {{bar percent|[[پاڪستان جا مذھب|باقيئ ٻيا]]|#FF4000|0.3}} }} پاڪستان جي آبادي جو وڏو حصو (تقريباً 90 کان 95 سيڪڙو) [[مسلمان| مسلمانن]] تي مشتمل آهي<ref>{{cite web |title=Muslim Population By Country |url=https://www.worldatlas.com/articles/countries-with-the-largest-muslim-populations.html |website=WorldAtlas |date=8 March 2019 |access-date=9 June 2021 }}</ref>. انهن مان [[ڏني مذھب|سني]] مسلمان ملڪ جي آبادي جو لڳ ڀڳ 70–75 سيڪڙو آهن، جڏهن⁠تہ [[شيعہ مذھب|شيعه]] مسلمانن جو تناسب 20–25 سيڪڙو آهي. پاڪستان ۾ ٻين مذهبن جا پوئلڳ پڻ موجود آهن، جن ۾ [[عيسائيت]]، [[هندومت]]، [[سک مت]]، [[زرتشتي مت]]، [[بھائي مذھب|بهائي مذهب]]، ذڪريت، [[احمدي مذھب|احمدي]]، [[يهوديت]]، [[ٻڌ مت]] ۽ [[قدرتي عقيدا]] شامل آهن<ref>{{cite web |last=Khan |first=Iftikhar A. |date=28 May 2018 |title=Number of non-Muslim voters in Pakistan shows rise of over 30pc |url=https://www.dawn.com/news/1410442 |access-date=27 November 2023 |website=DAWN.COM }}</ref>. [[برطانوي هندستان]] جي خاتمي کان پوءِ نئين ٺهندڙ پاڪستاني رياست ۾ [[هندومت]] جي سياسي حيثيت گهٽجي وئي، پر ان باوجود هن مذهب پاڪستان جي ثقافت، سياست ۽ علائقائي تاريخ ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. حقيقت ۾، پاڪستان دنيا ۾ هندن جي آبادي جي لحاظ کان چوٿين وڏي ملڪ طور سڃاتو وڃي ٿو. لفظ '''"انڊو-"''' يا '''"ھندو"'''—جنهن مان '''ھندتوا''', '''ھندي''', '''انڊيا''' ۽ '''انڊونيشيا''' جهڙا لفظ ٺهيا—اصل ۾ ڪلاسڪي فارسي لفظ '''"هندو / Hindū"''' مان نڪتل آهي، جيڪو وچين فارسي جي صورت "'''Hindūk/Hindūg'''" وسيلي، قديم پروٽو-فارسي لفظ '''"𐏃𐎡𐎯𐎢𐏁 / Hindo"''' تائين وڃي ٿو<ref>{{cite web |last=Mahmood |first=Parvez |date=25 May 2019 |title='We the people of Pakistan, irrespective of religion, are the true Indians' |url=https://theprint.in/opinion/we-the-people-of-pakistan-irrespective-of-religion-are-the-true-indians/240771/ |access-date=30 September 2024 |website=ThePrint }}</ref>. هي اصطلاح [[Sindh|سنڌ]] ۽ [[Indus River|سنڌو درياهه]] (Sindhu) سان لاڳاپيل آهي، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته "هندو" جو تصور جغرافيائي ۽ تاريخي طور سنڌو ماٿري سان جڙيل رهيو آهي<ref> {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hindu |title=Hindu (noun) |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hinduism |title=Hinduism {{!}} Etymology of Hinduism by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Hindi |title=Hindi {{!}} Etymology of the name Hindi by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} {{cite web |url=https://www.etymonline.com/word/Indonesia |title=Indonesia {{!}} Etymology of Indonesia by etymonline |publisher=Online Etymological Dictionary }} </ref>. سنڌو درياهه [[هندومت]] جي مقدس درياهن مان هڪ آهي، جنهن سبب ڪيترن محققن جي خيال ۾ پاڪستان—خاص طور تي سنڌ—هندومت جي ابتدا ۽ ارتقا ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو آهي. پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 40 کان 100 لک هندو رهن ٿا، جن مان گهڻا [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[سنڌ]] ۾ آباد آهن، جيڪي قديم طور تي ويدن جي سرزمين طور سڃاتل آهن<ref>{{cite web |title=The Hindus in Sindh |url=https://hal.science/hal-03959098/document |access-date=27 November 2023 |website=Archive ouverte HAL }}</ref>. ==قومي نشان== اسلامي ملڪن ۾ [[انڊونيشيا]] کانپوء ٻيون نمبر وڏو ملڪ آهي. ان جي پکيڙ [[آزاد ڪشمير]] ۽ [[گلگت بلتستان]] سميت <small>'''8,80,940'''</small> چورس ڪلوميٽر آھي. پکيڙ ۾ ھي ملڪ دنيا جو 34ھون وڏو ملڪ آهي. دنيا ۾ <small>'''7هين'''</small> وڏي فوج پاڪستان وٽ آهي. هن جو گادي جو هنڌ سال <small>'''1960ع'''</small> تائين [[ڪراچي]] ھيو جنھن بعد نئون شھر [[اسلام آباد]] ملڪ جو گاديءَ جو هنڌ بڻايو ويو. پاڪستان جي آبادي ۽ پکيڙ ۾ سڀ کان وڏو شھر [[ڪراچي]] ۽ ٻئين نمبر تي [[لاھور]] آھي. پاڪستان ننڍي کنڊ جي مسلمانن لاءِ ڌار وطن طور <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> <small>'''1947ع'''</small> تي وجود ۾ آيو. ان جو اعلان <small>'''14'''</small> <small>'''آگسٽ'''</small> رات جو ٻارهين بجي ريڊيو پاڪستان جي ذريعي ڪيو ويو. <small>'''23 مارچ 1956ع'''</small> ۾ پاڪستان ريپبلڪ بڻيو ۽ کيس <small>'''اسلامي جمھوريه پاڪستان'''</small> جو نالو ڏنو ويو. پاڪستان ۽ انڊيا وچ ۾ [[ڪشمير]] ھڪ تڪراري علائقو آهي جنھن تي ٻنھي ملڪن وچ ۾ جنگون پڻ لڳي چڪيون آهن. ==گيلري== {| class="infobox borderless" |+ پاڪستان جا قومي اھڃاڻ (سرڪاري) |- !'''قومي جانور''' | [[مارخور]] | [[فائل:Markhor.jpg|50px]] |- ! '''قومي پکي''' | [[چڪور]] | [[فائل:Keklik.jpg|50px]] |- ! '''قومي وڻ''' | [[چيل|سيڊرس ديودارا]] | [[فائل:Pedrengo cedro nel parco Frizzoni.jpg|50px]] |- ! '''قومي گل''' | [[ياسمين (گل)|گل ياسمين]] | [[فائل:Jasminum officinale.JPG|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي جانور''' | [[برفاني چيتو]] | [[فائل:Snow Leopard 13.jpg|50px]] |- ! '''قومي ورثي وارو رياستي پکي''' | [[شاھين باز]] | [[فائل:Vándorsólyom.JPG|50px]] |- ! '''پاڻي وارو قومي جانور''' | [[سنڌوندي واري ڊالفن]] | [[فائل:Platanista gangetica.jpg|50px]] |- ! '''قومي ريڙهيون پائيندڙ جاندار''' | [[سنڌوندي جو واڳون]] | [[فائل:Persiancrocodile.jpg|50px]] |- ! '''قومي مڇي''' | [[سونھري مھسير]] | [[فائل:Mahasher.JPG|50px]] |- ! '''قومي خشڪي۽ ہاڻي وارو جانور ''' | [[سنڌو ماٿري وارو ڏيڏر]] | [[فائل:Bufo stomaticus04.jpg|50px]] |- ! '''قومي پوپٽ''' | [[مماٿيما ايمبڪا|ھندي واڱڻائي شھنشاھ]] | [[فائل:VB 023 Indian Purple Emperor.jpg|50px]] |- ! '''قومي ميوو''' | [[انب]] | [[فائل:Chaunsa.JPG|50px]] |- ! '''قومي پوک''' | [[ڪمند]] | [[فائل:Shentu - rural landscape east of Shanwei cun - P1260072.JPG|50px]] |- ! '''قومي مشروب''' | [[ڪماد|ڪماد جو رس]] | [[فائل:Sugarcanejuice.jpg|50px]] |- ! '''قومي ڀاڄي''' | [[ڀينڊي]] | [[فائل:Bucket of raw okra pods.jpg|50px]] |- ! '''قومي طعام''' | [[برياني]] (وڏي گوشت واري) | [[فائل:Bukhari Rice ارز بخاري بالدجاج.JPG|50px]] |- ! '''قومي راند''' | [[ھاڪي]] (ميداني) | [[فائل:HOCKEY ARGENTINA PAKISTAN.jpg|50px]] |- ! '''قومي لباس''' | [[شلوار قميص]] | [[فائل:Zainab Chottani with her show stoppers.jpg|50px]] |- ! '''قومي مسجد''' | [[فيصل مسجد]]، [[اسلام آباد]] | [[فائل:Shah Faisal Mosque (Islamabad, Pakistan).jpg |50px]] |- ! '''قومي مقبرو''' | [[مزار قائد]]، [[ڪراچي]] | [[فائل: Mazar-E-Quaid.jpg|50px]] |- ! '''قومي ندي''' | [[سنڌو درياھ]] | [[فائل:Indus river from karakouram highway.jpg|50px]] |- ! '''قومي جبل''' | [[ڪي 2|K-2]] | [[فائل:K2, Mount Godwin Austen, Chogori, Savage Mountain.jpg|50px]] |- |} ==پڻ ڏسو== {{flagicon|Pakistan}} [[:باب:پاڪستان]] * [[پاڪستان جي حڪومت]] * [[پاڪستان جا انتظامي ايڪا]] * [[پاڪستان جي ثقافت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[پاڪستان جي جاگرافي]] ==ٻاهريان ڳنڍڻا== * [https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ Pakistan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210110014011/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/pakistan/ |date=2021-01-10 }} at [[:en:The World Factbook|CIA World Factbook]] {{Pakistan topics}} {{Geography of Pakistan}} {{Asia}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:ملڪ]] [[زمرو:وفاق]] [[زمرو:وفاقي جمهوريا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جا ملڪ]] [[زمرو:گڏيل قومن جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:او آئي سي جا ڀاتي ملڪ]] [[زمرو:دولت مشترڪه جون رڪن قومون]] [[زمرو:اردو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:سنڌي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:پشتو ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:بلوچي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:براهوي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ڪشميري ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ملڪ ۽ علائقا جتي انگريزي هڪ سرڪاري ٻولي آهي]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا]] [[زمرو:1947ع ۾ ايشيا قائم ٿيڻ وارا ادارا ۽ ملڪ]] ==حوالا== {{حوالا}} q28r7jvo1xjmtdkfeg2l166x482cxrq پنجاب، ڀارت 0 29275 381170 351822 2026-05-28T06:51:58Z Ibne maryam 17680 381170 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = پنجاب<br>ਪੰਜਾਬੀ | type = رياست | image_flag = | image_seal = | seal_alt = | image_map = IN-PB.svg | map_alt = | map_caption = هندستان جي نقشي ۾ رياست پنجاب جو مقام | image_map1 = | image_skyline = فائل:Sarovar and the Golden Temple.jpg | image_caption = ڀارت جي سکن جي اڪثريت سان واحد رياست، دنيا جو مشهور سک گردوارو، گولڊن ٽيمپل پڻ هتي امرتسر شهر ۾ آهي. | map_caption1 = | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = چندي ڳڙھه | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | established_date1 = | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = [[List of districts of Punjab, India|22]] | seat_type = گاديءَ جو شهر | seat = [[چندي ڳڙھه]]{{ref|cap|†}} | seat1_type = سڀ کان وڏو شهر | seat1 = لڌيانا | government_footnotes = | leader_title = گورنر | leader_name = گلاب سنگهه ڪٽاريا | leader_title1 = وڏو وزير | leader_name1 = ڀڳونت مان (AAP) | leader_title2 = قانون ساز ادارو | leader_name2 = يونيڪيمرل (117 سيٽون) | leader_title3 = [[14th Lok Sabha|Parliamentary constituency]] | leader_name3 = 13 | leader_title4 = هاءِ ڪورٽ | leader_name4 = پنجاب ۽ هريانا هاء ڪورٽ{{ref|cap|††}} | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 50362 | area_note = | area_rank = [[List of states and territories of India by area|20th]] | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 551 | elevation_min_m = 150 | population_footnotes = <ref>[http://www.censusindia.gov.in/ Census of India] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |date=14 May 2007}}, 2011. Census Data Online, Population.</ref> | population_total = 27704236 | population_as_of = 2011 | population_rank = [[List of states and union territories of India by population|16th]] | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = پنجابي | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-PB]] | blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.6614 (<span style="color:#fc0">medium</span>) | blank1_name_sec1 = HDI rank | blank1_info_sec1 = [[List of Indian states and territories by Human Development Index|5th]] (2015) | blank1_name_sec2 = {{nowrap|[[Official language]]}} | blank1_info_sec2 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] <ref name="2011lang"/> | website = {{url|http://punjab.gov.in/}} | footnotes = {{note|cap|†}}هريانا سان گڏيل راڄڌاني<br/> {{ref|cap|††}}پنجاب، هريانا ۽ چندي گڑھ لاءِ مشترڪه {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = پنجاب | country = ڀارت | emblem = اشوڪا جو راڄڌاني شينهن، ڪڻڪ جي ٻالي سان (مٿي) ۽ ڪراس ٿيل تلوارون (هيٺ) سان گڏ | language = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | dance = ڀنگڙا، گڊا | animal = ڪارو هرڻ | bird = باز <ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archivedate=14 July 2014|df=dmy-all}}</ref> ''(Accipiter gentilis)''}} | official_name = Punjab | settlement_type = رياست }} '''پنجاب''' ('''Punjab''' ({{IPAc-en|audio=Punjab.ogg|p|ʌ<!--full vowel-->|n|ˈ|dʒ|ɑ:|b}})) [[ڀارت]] جي ھڪ رياست آھي جنھن کي عام طور تي اوڀر پنجاب يا ڀارتي پنجاب جي نالي سان سڏيو ويندو آھي. ھن جون سرحدون اولھه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اتر ۾ [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، اتر-اوڀر ۾ [[ھماچل پرديش]]، ڏکڻ ۾ [[ھريانہ]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[چندي ڳڙھ]] ۽ ڏکڻ-اولھ ۾ [[راجسٿان]] سان ملن ٿيون. [[فائل:Punjab_Montage_India.PNG|thumb]] رياست جو ڪل رقبو 50 ھزار 362 چورس ڪلوميٽر جڏھن تہ آبادي 2000ع جي مطابق 2,42,89,296 هئي. ڀارتی پنجاب جي گادي جو ھنڌ [[چندي ڳڙھ]] آھي جيڪو پاڙيسري رياست ھريانہ جو بہ گادي جو ھنڌ آھي. ٻين وڏن شھرن ۾ [[امرتسر]]، جالنڌر، لڌيانہ، ڀٽنڊہ ۽ پٽيالہ شامل آھن. آبادي جي اڪثريت [[سک ازم|سک مذهب]] سان تعلق رکي ٿي. [[فائل:Punjab_India_Dist_Urdu_A.png|thumb|پنجاب (ڀارت) جا ضلعا]] [[فائل:Punjab_map_ur.svg|thumb|ڀارت جو نقشو پنجاب]] == پڻ ڏسو == * [[پنجاب]] * [[پنجاب، پاڪستان]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پنجاب]] [[زمرو:پنجاب، ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:نامڪمل مضون]] 4hdoztbq3iz7ccf478kbs083xminjtd 381172 381170 2026-05-28T06:57:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 381172 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = پنجاب<br>ਪੰਜਾਬੀ | type = رياست | image_flag = | image_seal = | seal_alt = | image_map = IN-PB.svg | map_alt = | map_caption = هندستان جي نقشي ۾ رياست پنجاب جو مقام | image_map1 = | image_skyline = فائل:Sarovar and the Golden Temple.jpg | image_caption = ڀارت جي سکن جي اڪثريت سان واحد رياست، دنيا جو مشهور سک گردوارو، گولڊن ٽيمپل پڻ هتي امرتسر شهر ۾ آهي. | map_caption1 = | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = چندي ڳڙھه | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | established_date1 = | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = [[List of districts of Punjab, India|22]] | seat_type = گاديءَ جو شهر | seat = [[چندي ڳڙھه]]{{ref|cap|†}} | seat1_type = سڀ کان وڏو شهر | seat1 = لڌيانا | government_footnotes = | leader_title = گورنر | leader_name = گلاب سنگهه ڪٽاريا | leader_title1 = وڏو وزير | leader_name1 = ڀڳونت مان (AAP) | leader_title2 = قانون ساز ادارو | leader_name2 = يونيڪيمرل (117 سيٽون) | leader_title3 = [[14th Lok Sabha|Parliamentary constituency]] | leader_name3 = 13 | leader_title4 = هاءِ ڪورٽ | leader_name4 = پنجاب ۽ هريانا هاء ڪورٽ{{ref|cap|††}} | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 50362 | area_note = | area_rank = [[List of states and territories of India by area|20th]] | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 551 | elevation_min_m = 150 | population_footnotes = <ref>[http://www.censusindia.gov.in/ Census of India] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |date=14 May 2007}}, 2011. Census Data Online, Population.</ref> | population_total = 27704236 | population_as_of = 2011 | population_rank = [[List of states and union territories of India by population|16th]] | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = پنجابي | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-PB]] | blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.6614 (<span style="color:#fc0">medium</span>) | blank1_name_sec1 = HDI rank | blank1_info_sec1 = [[List of Indian states and territories by Human Development Index|5th]] (2015) | blank1_name_sec2 = {{nowrap|[[Official language]]}} | blank1_info_sec2 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] <ref name="2011lang"/> | website = {{url|http://punjab.gov.in/}} | footnotes = {{note|cap|†}}هريانا سان گڏيل راڄڌاني<br/> {{ref|cap|††}}پنجاب، هريانا ۽ چندي گڑھ لاءِ مشترڪه {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = پنجاب | country = ڀارت | emblem = اشوڪا جو راڄڌاني شينهن، ڪڻڪ جي ٻالي سان (مٿي) ۽ ڪراس ٿيل تلوارون (هيٺ) سان گڏ | language = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | dance = ڀنگڙا، گڊا | animal = ڪارو هرڻ | bird = باز <ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archivedate=14 July 2014|df=dmy-all}}</ref> ''(Accipiter gentilis)''}} | official_name = Punjab | settlement_type = رياست }} '''پنجاب رياست''' (Punjab؛ ({{IPAc-en|audio=Punjab.ogg|p|ʌ|n|ˈ|dʒ|ɑ:|b}}) [[ڀارت]] جي ھڪ رياست آھي، جنھن کي عام طور تي "اوڀر پنجاب" يا "ڀارتي پنجاب" جي نالي سان سڏيو ويندو آھي. ھن جون حدون اولھه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اتر ۾ [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، اتر-اوڀر ۾ [[ھماچل پرديش]]، ڏکڻ ۾ [[ھريانہ]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[چندي ڳڙھ]] ۽ ڏکڻ-اولھ ۾ [[راجسٿان]] سان ملن ٿيون. [[فائل:Punjab_Montage_India.PNG|thumb]] رياست جو ڪل رقبو 50 ھزار 362 چورس ڪلوميٽر جڏھن تہ آبادي 2000ع جي مطابق 2,42,89,296 هئي. ڀارتی پنجاب جي گادي جو ھنڌ [[چندي ڳڙھ]] آھي جيڪو پاڙيسري رياست ھريانہ جو بہ گادي جو ھنڌ آھي. ٻين وڏن شھرن ۾ [[امرتسر]]، جالنڌر، لڌيانہ، ڀٽنڊہ ۽ پٽيالہ شامل آھن. آبادي جي اڪثريت [[سک ازم|سک مذهب]] سان تعلق رکي ٿي. [[فائل:Punjab_India_Dist_Urdu_A.png|thumb|پنجاب (ڀارت) جا ضلعا]] [[فائل:Punjab_map_ur.svg|thumb|ڀارت جو نقشو پنجاب]] == پڻ ڏسو == * [[پنجاب]] * [[پنجاب، پاڪستان]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پنجاب]] [[زمرو:پنجاب، ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:نامڪمل مضون]] rekpr3je5cb45bhafc136z6b913d2r7 381173 381172 2026-05-28T07:00:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 381173 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement <!-- See Template:Infobox settlement for additional fields and descriptions -->| name = پنجاب<br>ਪੰਜਾਬੀ | type = رياست | image_flag = | image_seal = | seal_alt = | image_map = IN-PB.svg | map_alt = | map_caption = هندستان جي نقشي ۾ رياست پنجاب جو مقام | image_map1 = | image_skyline = فائل:Sarovar and the Golden Temple.jpg | image_caption = ڀارت جي سکن جي اڪثريت سان واحد رياست، دنيا جو مشهور سک گردوارو، گولڊن ٽيمپل پڻ هتي امرتسر شهر ۾ آهي. | map_caption1 = | coordinates = {{coord|30.79|75.84|region:IN-PB_type:adm1st|display=inline,title}} | coor_pinpoint = چندي ڳڙھه | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|India}} | established_date1 = | parts_type = ضلعا | parts_style = para | p1 = [[List of districts of Punjab, India|22]] | seat_type = گاديءَ جو شهر | seat = [[چندي ڳڙھه]]{{ref|cap|†}} | seat1_type = سڀ کان وڏو شهر | seat1 = لڌيانا | government_footnotes = | leader_title = گورنر | leader_name = گلاب سنگهه ڪٽاريا | leader_title1 = وڏو وزير | leader_name1 = ڀڳونت مان (AAP) | leader_title2 = قانون ساز ادارو | leader_name2 = يونيڪيمرل (117 سيٽون) | leader_title3 = [[14th Lok Sabha|Parliamentary constituency]] | leader_name3 = 13 | leader_title4 = هاءِ ڪورٽ | leader_name4 = پنجاب ۽ هريانا هاء ڪورٽ{{ref|cap|††}} | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 50362 | area_note = | area_rank = [[List of states and territories of India by area|20th]] | elevation_footnotes = | elevation_max_m = 551 | elevation_min_m = 150 | population_footnotes = <ref>[http://www.censusindia.gov.in/ Census of India] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070514045222/http://www.censusindia.gov.in/ |date=14 May 2007}}, 2011. Census Data Online, Population.</ref> | population_total = 27704236 | population_as_of = 2011 | population_rank = [[List of states and union territories of India by population|16th]] | population_density_km2 = auto | population_note = | population_demonym = پنجابي | timezone1 = [[Indian Standard Time|IST]] | utc_offset1 = +05:30 | iso_code = [[ISO 3166-2:IN|IN-PB]] | blank_name_sec1 = [[Human Development Index|HDI]] | blank_info_sec1 = {{increase}} 0.6614 (<span style="color:#fc0">medium</span>) | blank1_name_sec1 = HDI rank | blank1_info_sec1 = [[List of Indian states and territories by Human Development Index|5th]] (2015) | blank1_name_sec2 = {{nowrap|[[Official language]]}} | blank1_info_sec2 = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] <ref name="2011lang"/> | website = {{url|http://punjab.gov.in/}} | footnotes = {{note|cap|†}}هريانا سان گڏيل راڄڌاني<br/> {{ref|cap|††}}پنجاب، هريانا ۽ چندي گڑھ لاءِ مشترڪه {{Infobox region symbols | embedded = yes | region = پنجاب | country = ڀارت | emblem = اشوڪا جو راڄڌاني شينهن، ڪڻڪ جي ٻالي سان (مٿي) ۽ ڪراس ٿيل تلوارون (هيٺ) سان گڏ | language = [[پنجابي ٻولي|پنجابي]] | dance = ڀنگڙا، گڊا | animal = ڪارو هرڻ | bird = باز <ref>{{cite news|title=State Bird is BAAZ|url=http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird|deadurl=yes|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140714213412/http://www.dayandnightnews.com/2011/05/baaz-is-back-as-punjabs-state-bird/|archivedate=14 July 2014|df=dmy-all}}</ref> ''(Accipiter gentilis)''}} | official_name = Punjab | settlement_type = رياست }} '''پنجاب رياست''' (Punjab؛ ({{IPAc-en|audio=Punjab.ogg|p|ʌ|n|ˈ|dʒ|ɑ:|b}}) [[ڀارت]] جي ھڪ رياست آھي، جنھن کي عام طور تي "اوڀر پنجاب" يا "ڀارتي پنجاب" جي نالي سان سڏيو ويندو آھي. ھن جون حدون اولھه ۾ [[پاڪستان]] جي صوبي، [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اتر ۾ [[ڄمون ۽ ڪشمير]]، اتر-اوڀر ۾ [[هماچل پرديش|ھماچل پرديش]]، ڏکڻ ۾ [[هريانا|ھريانہ]]، ڏکڻ-اوڀر ۾ [[چندي ڳڙھ|چندي ڳڙھه]] ۽ ڏکڻ-اولھه ۾ [[راجستان|راجسٿان]] سان ملن ٿيون. [[فائل:Punjab_Montage_India.PNG|thumb]] رياست جو ڪل رقبو 50 ھزار 362 چورس ڪلوميٽر جڏھن تہ آبادي 2000ع جي مطابق 2,42,89,296 هئي. ڀارتی پنجاب جي گادي جو ھنڌ [[چندي ڳڙھ]] آھي جيڪو پاڙيسري رياست ھريانہ جو بہ گادي جو ھنڌ آھي. ٻين وڏن شھرن ۾ [[امرتسر]]، جالنڌر، لڌيانہ، ڀٽنڊہ ۽ پٽيالہ شامل آھن. آبادي جي اڪثريت [[سک ازم|سک مذهب]] سان تعلق رکي ٿي. [[فائل:Punjab_India_Dist_Urdu_A.png|thumb|پنجاب (ڀارت) جا ضلعا]] [[فائل:Punjab_map_ur.svg|thumb|ڀارت جو نقشو پنجاب]] == پڻ ڏسو == * [[پنجاب]] * [[پنجاب، پاڪستان]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پنجاب]] [[زمرو:پنجاب، ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:ڀارت جي رياستون]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] [[زمرو:پنجابي ڳالھائيندڙ ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:نامڪمل مضون]] tqzn1xw6entavsh0j7k4dwmkpydmvwr سانچو:Country data Turkey 10 31662 381077 116930 2026-05-28T00:21:00Z Intisar Ali 8681 /* */ 381077 wikitext text/x-wiki {{ {{{1<noinclude>|country showdata</noinclude>}}} | alias = ترڪي | flag alias = Flag of Turkey.svg | link alias-naval = ترڪ بحريه | link alias-army = ترڪ فوج | link alias-air force = ترڪ هوائي فوج | size = {{{size|}}} | name = {{{name|}}} | altlink = {{{altlink|}}} | altvar = {{{altvar|}}} <noinclude> | redir1 = TUR | related1 = [[عثماني سلطنت]] </noinclude> }} ipfocpl4r87reko1ruaosb95rhs5p2t سانچو:Infobox former Subdivision 10 31932 381098 128212 2026-05-28T01:29:14Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو:ڄاڻخانو پراڻي ھيٺين ورھاست]] کي [[سانچو:Infobox Former Subdivision]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 128212 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox geography" style="width:{{{width|290px}}};" |- style="font-size: 85%;" <!--Section that checks if critical information is missing--> {{#if:{{{common_name|<noinclude>c</noinclude>}}}|| {{!}}'''Warning''': ''Value not specified for "[[Template:Infobox Former Country/Instructions#Name|common_name]]"''{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|N]]}} }} |- | colspan="3" class="mergedtoprow fn org summary" style="text-align:center;line-height:1.2em; font-size:135%; font-weight:bold;"| <!-- -->{{#if:{{{رسمي_مڪمل_نالو |}}} | {{{رسمي_مڪمل_نالو}}}{{#if:{{{مقامي_نالو |}}}|<br /><small class="nickname" {{#if:{{{ مقامي_ٻولي وارو_نالو|}}}|lang="{{{مقامي_ٻولي وارو_نالو}}}"}}>{{{ مقامي_نالو }}}</small>}} | {{#if:{{{مقامي_نالو |}}} | {{{مقامي_نالو }}} | ''Error: No name(s) given'' {{#if:{{{_noautocat|}}}||[[Category:Former subdivision articles requiring maintenance|N]]}} }} }} |- <!-- Name of the subdivision --> |colspan="3" style="vertical-align:top; text-align:center; font-size:115%;" | {{#if:{{{status_text|}}}|{{{status_text}}}|{{#if:{{{nation|}}}|{{{subdivision}}} of {{#ifexist:{{{nation}}}|[[{{{nation}}}]]|{{{nation}}}}} |''Type of subdivision'' of (the) ''Former Country''}} }} |- <!-- Start and end dates of the subdivision plus preceding and succeeding entities For the preceding and succeeding entities, give as input the name the territory. If there is already flag at "File:Flag of _.svg" no address to that image needs to be provided. --> |colspan="3" style="vertical-align:middle; text-align:center; border-top: solid 1px #aaa; padding: 0.2em 0em 0.2em 0em;"| {| width="100%" style="text-align:center; margin:0 auto; background:none;" |- |width="50px" style="border:0; vertical-align:middle; font-size:30%; line-height: 105%;"| {{#if:{{{p5|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%;">↓</span>]]| {{#if:{{{p1|}}}|[[{{{p1}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p1|}}}|[[File:{{{flag_p1}}}|30px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p1}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p1|}}}|{{{image_p1}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p1}}}|alt=]]}}}}<br>}}{{#if:{{{p2|}}}|&nbsp;<br>[[{{{p2}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p2|}}}|[[File:{{{flag_p2}}}|30px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p2}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p2|}}}|{{{image_p2}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p2}}}|alt=]]}}}}<br>}}{{#if:{{{p3|}}}|&nbsp;<br>[[{{{p3}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p3|}}}|[[File:{{{flag_p3}}}|30px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p3}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p3|}}}|{{{image_p3}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p3}}}|alt=]]}}}}<br>}}{{#if:{{{p4|}}}|&nbsp;<br>[[{{{p4}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p4|}}}|[[File:{{{flag_p4}}}|30px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p4}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p4|}}}|{{{image_p4}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p4}}}|alt=]]}}}}<br>}}{{#if:{{{p5|}}}|&nbsp;<br>[[{{{p5}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p5|}}}|[[File:{{{flag_p5}}}|30px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p5}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p5|}}}|{{{image_p5}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p5}}}|alt=]]}}}}<br>}}}} |style="vertical-align:middle; text-align:center; font-size:115%; border:0" | {{#if:{{{year_end|}}}| {{#if:{{{life_span|}}}|'''{{{life_span}}}''' |'''{{#ifeq:{{{year_start|}}}|{{{year_end}}}|{{{year_start}}}|{{#if:{{{year_start|}}}|{{{year_start}}}–}}{{{year_end}}}}}'''}} |'''Life span?''' }} |width="50px" style="border:0; vertical-align: middle; text-align:right; line-height: 105%; font-size:30%;"| {{#if:{{{s8|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%;">↓</span>]]| {{#if:{{{s1|}}}|{{#if:{{{flag_s1|}}}|[[File:{{{flag_s1}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s1}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s1|}}}|{{{image_s1}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s1}}}|alt=]]}}}} [[{{{s1}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}{{#if:{{{s2|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s2|}}}|[[File:{{{flag_s2}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s2}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s2|}}}|{{{image_s2}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s2}}}|alt=]]}}}} [[{{{s2}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}} {{#if:{{{s3|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s3|}}}|[[File:{{{flag_s3}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s3}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s3|}}}|{{{image_s3}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s3}}}|alt=]]}}}} [[{{{s3}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}{{#if:{{{s4|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s4|}}}|[[File:{{{flag_s4}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s4}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s4|}}}|{{{image_s4}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s4}}}|alt=]]}}}} [[{{{s4}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}{{#if:{{{s5|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s5|}}}|[[File:{{{flag_s5}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s5}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s5|}}}|{{{image_s5}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s5}}}|alt=]]}}}} [[{{{s5}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}{{#if:{{{s6|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s6|}}}|[[File:{{{flag_s6}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s6}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s6}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s6|}}}|{{{image_s6}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s6}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s6}}}|alt=]]}}}} [[{{{s6}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}{{#if:{{{s7|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s7|}}}|[[File:{{{flag_s7}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s7}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s7}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s7|}}}|{{{image_s7}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s7}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s7}}}|alt=]]}}}} [[{{{s7}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}{{#if:{{{s8|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s8|}}}|[[File:{{{flag_s8}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s8}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s8}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s8|}}}|{{{image_s8}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s8}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s8}}}|alt=]]}}}} [[{{{s8}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}}} |} <!-- Flag and coat of arms --> {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#if:{{{image_coat|}}}| {{!}}- class="mergedtoprow" {{!}} colspan="3" class="maptable"{{!}} {{{!}} width="100%" style="text-align:center; margin:0 auto; background:none;" {{!}}- {{!}}width="50%" style="text-align:center;border:0; vertical-align:middle;"{{!}} <span style="border:1px solid #bbbbbb; display:table-cell;">[[File:{{{image_flag|<noinclude>Flag of None.svg</noinclude>}}}|125px|Flag]]</span> {{!}}width="50%" style="text-align:center;border:0; vertical-align:middle;"{{!}} [[File:{{{image_coat|<noinclude>Coats of arms of None.svg</noinclude>}}}|85px|Coat of arms]] {{!}}- style="font-size: 95%;" {{!}} style="border:0; text-align:center;"{{!}} {{#if:{{{flag_caption|}}}|{{{flag_caption}}}|{{#if:{{{flag|}}}|[[{{{flag}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}]]| {{#ifexist:Flag of {{{common_name}}}|[[Flag of {{{common_name}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}]]| {{#ifexist:Flag of the {{{common_name}}}|[[Flag of the {{{common_name}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}]] |{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}}}}}}}}} {{!}} style="border:0; text-align:center;"{{!}} {{#if:{{{symbol|}}}|[[{{{symbol}}}|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}]]|{{#ifexist:Coat of arms of {{{common_name}}}|[[Coat of arms of {{{common_name}}}|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}]]|{{#ifexist:Coat of arms of the {{{common_name}}}|[[Coat of arms of the {{{common_name}}}|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}]]|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}}}}}}} {{!}}} |{{!}}- class="mergedtoprow" {{!}} colspan="3" class="maptable" style="text-align:center;" {{!}} <p>[[File:{{{image_flag|<noinclude>Flag of None.svg</noinclude>}}}|125px{{#ifeq:{{{image_border}}}|no||{{!}}border}}|Flag of {{{common_name}}}]]<p> {{#if:{{{flag_caption|}}}|{{{flag_caption}}}|{{#if:{{{flag|}}}|[[{{{flag}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}]]| {{#ifexist:Flag of {{{common_name}}}|[[Flag of {{{common_name}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}]]| {{#ifexist:Flag of the {{{common_name}}}|[[Flag of the {{{common_name}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}]] |{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}}}}}}}}}}}}} |- {{#if:{{{image_flag|}}}||{{#if:{{{image_coat|}}}| {{!}} colspan="3" class="maptable" style="text-align:center;" {{!}} <p>[[File:{{{image_coat|<noinclude>Coat of arms None.svg</noinclude>}}}|85px|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}} of {{{common_name}}}]] <p> {{#if:{{{symbol|}}}|[[{{{symbol}}}|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}]]|{{#ifexist:Coat of arms of {{{common_name}}}|[[Coat of arms of {{{common_name}}}|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}]]|{{#ifexist:Coat of arms of the {{{common_name}}}|[[Coat of arms of the {{{common_name}}}| |{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}]]|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}}}}}}}}}}} |- <!-- Motto --> {{#if: {{{national_motto|}}} | {{!}} colspan="3" style="vertical-align:top; text-align:center; font-size:95%;" {{!}} '''نعرو'''<br>{{{national_motto}}} }} |- <!-- Anthem --> {{#if: {{{national_anthem|}}} | {{!}} colspan="3" style="vertical-align:top; text-align:center; font-size:95%;" {{!}} '''[[قومي ترانو|ترانو]]'''<br>{{#ifexist:{{{national_anthem}}}|[[{{{national_anthem}}}]]|{{{national_anthem}}}}} }} |- <!-- Map --> {{#if:{{{image_map|}}} | {{!}} colspan="3" style="text-align:center; font-size:95%; padding:0.6em 0em 0.6em 0em;" {{!}} [[File:{{{image_map|<noinclude>Missing map.svg</noinclude>}}}|{{{image_map_size|250px}}}|center|Location of {{{common_name}}}]]{{{image_map_caption|}}} }} <!-- Map2 --> {{#if:{{{image_map2|}}} | {{!}}- {{!}} colspan="3" style="text-align:center; font-size:95%; padding:0.6em 0em 0.6em 0em;" {{!}} [[File:{{{image_map2|<noinclude>Missing map.svg</noinclude>}}}|{{{image_map2_size|250px}}}|center|Location of {{{common_name}}}]]{{{image_map2_caption|}}} }} |- <!-- Capital --> {{#if:{{{capital|}}}| {{!}} colspan="2" {{!}} '''گادي جو شهر''' {{!}} {{#ifexist:{{{capital}}}|[[{{{capital}}}]]|{{{capital}}}}}{{#if: {{{latd|}}}|<br> <small>{{coord|{{{latd}}}|{{{latm}}}|{{{latNS}}}|{{{longd}}}|{{{longm}}}|{{{longEW}}}|display=inline,title}}</small>}} }} |- {{#if:{{{government_type|}}} | {{#if:{{{title_leader|}}}{{{title_deputy|}}}|class="mergedtoprow"}}}} <!-- Government --> {{#if:{{{government_type|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} '''حڪومت''' {{!!}} {{#ifexist:{{{government_type}}}|[[{{{government_type}}}]]|{{{government_type}}}}}}} |- {{#if:{{{leader1|}}}| {{#if:{{{government_type|}}} | {{#if:{{{year_leader1|}}}{{{leader2|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedrow"|class="mergedbottomrow"}} | {{#if:{{{year_leader1|}}}{{{leader2|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedtoprow"| }} }} }} <!-- Head of the subdivision. --> {{#if:{{{leader1|}}}| {{!}} colspan="{{#if:{{{year_leader1|}}}|3|2}}" {{!}} '''{{#if:{{{title_leader|}}}|{{#ifexist:{{{title_leader}}}|[[{{{title_leader}}}]]|{{{title_leader}}}}}|{{#switch:{{{government_type}}}| بادشاھت =[[{{#ifexist:King of {{{common_name}}}| بادشاھ}}} |{{#ifexist:King of the {{{common_name}}}|King of the {{{common_name}}}|Monarch}}}}|King]]|Constitutional monarchy=[[{{#ifexist:King of {{{common_name}}}|King of {{{common_name}}}|{{#ifexist:King of the {{{common_name}}}|King of the {{{common_name}}}|Monarch}}}}|King]]|[[{{#ifexist:صدر {{{common_name}}}|President of {{{common_name}}}|{{#ifexist:President of the {{{common_name}}}|President of the {{{common_name}}}| President}}}}| صدر]]}}}}'''{{#if:{{{year_leader1|}}}|| {{!!}}{{#ifexist:{{{leader1}}}|[[{{{leader1}}}]]|{{{leader1}}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{leader2|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{year_leader1|}}}| {{!}}style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_leader1}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{leader1}}}|[[{{{leader1}}}]]|{{{leader1}}}}} }}}} {{!}}- {{#if:{{{leader3|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{leader2|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_leader2|}}}| style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_leader2}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{leader2}}}|[[{{{leader2}}}]]|{{{leader2}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{leader4|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{leader3|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_leader3|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_leader3}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{leader3}}}|[[{{{leader3}}}]]|{{{leader3}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{leader5|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{leader4|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_leader4|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_leader4}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{leader4}}}|[[{{{leader4}}}]]|{{{leader4}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{leader6|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{leader5|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_leader5|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_leader5}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{leader5}}}|[[{{{leader5}}}]]|{{{leader5}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{deputy1|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{leader6|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_leader6|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_leader6}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{leader6}}}|[[{{{leader6}}}]]|{{{leader6}}}}} }} <!-- DO NOT ADD ANY MORE LEADER SLOTS! ANY EXTRAS WILL BE DELETED --> <!-- Head of government (if different from head of state), or second-in-charge --> {{#if:{{{deputy1|}}}| {{!}} colspan="{{#if:{{{year_deputy1|}}}|3|2}}" {{!}} '''{{#if:{{{title_deputy|}}}|{{#ifexist:{{{title_deputy}}}|[[{{{title_deputy}}}]]|{{{title_deputy}}}}}|[[{{#ifexist:Prime minister of {{{common_name}}}|Prime minister of {{{common_name}}}|{{#ifexist:Prime minister of the {{{common_name}}}|Prime minister of the {{{common_name}}}|{{#ifexist:Prime Minister of {{{common_name}}}|Prime Minister of {{{common_name}}}|{{#ifexist:Prime Minister of the {{{common_name}}}|Prime Minister of the {{{common_name}}}|Prime minister}}}}}}}}|وزيراعظم ]]}}'''{{#if:{{{year_deputy1|}}}|| {{!!}}{{#ifexist:{{{deputy1}}}|[[{{{deputy1}}}]]|{{{deputy1}}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{deputy2|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{year_deputy1|}}}| {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_deputy1}}} {{!}} {{#ifexist:{{{deputy1}}}|[[{{{deputy1}}}]]|{{{deputy1}}}}} }}}} {{!}}- {{#if:{{{deputy3|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{deputy2|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_deputy2|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_deputy2}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{deputy2}}}|[[{{{deputy2}}}]]|{{{deputy2}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{deputy4|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{deputy3|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_deputy3|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_deputy3}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{deputy3}}}|[[{{{deputy3}}}]]|{{{deputy3}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{deputy5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{deputy4|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_deputy4|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_deputy4}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{deputy4}}}|[[{{{deputy4}}}]]|{{{deputy4}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{deputy6|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{deputy5|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_deputy5|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_deputy5}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{deputy5}}}|[[{{{deputy5}}}]]|{{{deputy5}}}}} }} {{!}}- class="mergedbottomrow" {{#if:{{{deputy6|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_deputy6|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_deputy6}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{deputy6}}}|[[{{{deputy6}}}]]|{{{deputy6}}}}} }} |- {{#if: {{{legislature |}}} | {{!}}- {{#if:{{{house1|}}}{{{house2|}}} | class="mergedtoprow"}} <!-- legislature --> {{!}} colspan="2" {{!}} '''[[قانونساز ادارو ]]''' {{!!}} {{#ifexist:{{{legislature}}}|[[{{{ legislature }}}]]|{{{legislature}}}}} {{#if:{{{house1|}}}| {{!}}- {{#if:{{{house2|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#if:{{{type_house1|}}}|{{{type_house1}}}|Upper house}} {{!!}} {{#ifexist:{{{house1}}}|[[{{{house1}}}]]|{{{house1}}}}}}} {{#if:{{{house2|}}}| {{!}}- class="mergedbottomrow" {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#if:{{{type_house2|}}}|{{{type_house2}}}|Lower house}} {{!!}} {{#ifexist:{{{house2}}}|[[{{{house2}}}]]|{{{house2}}}}}}} }} |- class="mergedtoprow" <!-- Events --> | colspan="2" {{!}} {{#if:{{{era|}}}|'''تاريخي دور'''|'''تاريخ'''}} || {{#if:{{{era|}}}|{{#ifexist:{{{era|}}}|[[{{{era}}}]]|{{{era}}}}}}} |- class="mergedrow" {{#if: {{{event_pre|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event_pre}}}|[[{{{event_pre}}}]]|{{{event_pre}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_pre|}}} |{{#if:{{{date_pre|}}} |{{{date_pre}}}{{#switch:{{{date_pre}}} |{{#time:M j|{{{date_pre}}}}} |{{#time:M d|{{{date_pre}}}}} |{{#time:F j|{{{date_pre}}}}} |{{#time:F d|{{{date_pre}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_pre}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_pre|}}} }} }} |- class="mergedrow" | style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#if:{{{event_start|}}}| {{#ifexist:{{{event_start}}}|[[{{{event_start}}}]]|{{{event_start}}}}}|قائم ٿي}} ||{{#if:{{{year_start|}}} |{{#if:{{{date_start|}}} |{{{date_start}}}{{#switch:{{{date_start}}} |{{#time:M j|{{{date_start}}}}} |{{#time:M d|{{{date_start}}}}} |{{#time:F j|{{{date_start}}}}} |{{#time:F d|{{{date_start}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_start}}} |{{#if:{{{date_start|}}} |{{{date_start}}} |''Enter start date''{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|D]]}} }} }} |- class="mergedrow" {{#if: {{{event1|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event1}}}|[[{{{event1}}}]]|{{{event1}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_event1|}}} |{{#if:{{{date_event1|}}} |{{{date_event1}}}{{#switch:{{{date_event1}}} |{{#time:M j|{{{date_event1}}}}} |{{#time:M d|{{{date_event1}}}}} |{{#time:F j|{{{date_event1}}}}} |{{#time:F d|{{{date_event1}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_event1}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_event1|}}} }} }} |- class="mergedrow" {{#if: {{{event2|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event2}}}|[[{{{event2}}}]]|{{{event2}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_event2|}}} |{{#if:{{{date_event2|}}} |{{{date_event2}}}{{#switch:{{{date_event2}}} |{{#time:M j|{{{date_event2}}}}} |{{#time:M d|{{{date_event2}}}}} |{{#time:F j|{{{date_event2}}}}} |{{#time:F d|{{{date_event2}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_event2}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_event2|}}} }} }} |- class="mergedrow" {{#if: {{{event3|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event3}}}|[[{{{event3}}}]]|{{{event3}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_event3|}}} |{{#if:{{{date_event3|}}} |{{{date_event3}}}{{#switch:{{{date_event3}}} |{{#time:M j|{{{date_event3}}}}} |{{#time:M d|{{{date_event3}}}}} |{{#time:F j|{{{date_event3}}}}} |{{#time:F d|{{{date_event3}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_event3}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_event3|}}} }} }} |- class="mergedrow" {{#if: {{{event4|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event4}}}|[[{{{event4}}}]]|{{{event4}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_event4|}}} |{{#if:{{{date_event4|}}} |{{{date_event4}}}{{#switch:{{{date_event4}}} |{{#time:M j|{{{date_event4}}}}} |{{#time:M d|{{{date_event4}}}}} |{{#time:F j|{{{date_event4}}}}} |{{#time:F d|{{{date_event4}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_event4}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_event4|}}} }} }} |- class="mergedrow" {{#if: {{{event5|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event5}}}|[[{{{event5}}}]]|{{{event5}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_event5|}}} |{{#if:{{{date_event5|}}} |{{{date_event5}}}{{#switch:{{{date_event5}}} |{{#time:M j|{{{date_event5}}}}} |{{#time:M d|{{{date_event5}}}}} |{{#time:F j|{{{date_event5}}}}} |{{#time:F d|{{{date_event5}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_event5}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_event5|}}} }} }} |- {{#if:{{{event_post|}}}|class="mergedrow"|class="mergedbottomrow"}} | style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#if:{{{event_end|}}}| {{#ifexist:{{{event_end}}}|[[{{{event_end}}}]]|{{{event_end}}}}}|ختم ٿي}} ||{{#if:{{{year_end|}}} |{{#if:{{{date_end|}}} |{{{date_end}}}{{#switch:{{{date_end}}} |{{#time:M j|{{{date_end}}}}} |{{#time:M d|{{{date_end}}}}} |{{#time:F j|{{{date_end}}}}} |{{#time:F d|{{{date_end}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_end}}} |{{#if:{{{date_end|}}} |{{{date_end}}} |''Enter end date''{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|D]]}} }} }} |- class="mergedbottomrow" {{#if: {{{event_post|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event_post}}}|[[{{{event_post}}}]]|{{{event_post}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_post|}}} |{{#if:{{{date_post|}}} |{{{date_post}}}{{#switch:{{{date_post}}} |{{#time:M j|{{{date_post}}}}} |{{#time:M d|{{{date_post}}}}} |{{#time:F j|{{{date_post}}}}} |{{#time:F d|{{{date_post}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_post}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_post|}}} }} }} |- {{#if: {{{stat_year1|}}}||class="mergedtoprow"}} <!-- Area --> {{#if: {{{stat_year1|}}}| {{#if: {{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | {{!}} colspan="3" {{!}} '''Area'''| }} {{!}}- {{#if: {{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{!}} {{#if: {{{stat_year1|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year1}}} {{#if:{{{ref_area1|}}}|{{{ref_area1}}} }} }} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_area1|}}}}}&nbsp;km<sup>2</sup> {{nowrap|({{formatnum:{{#expr: {{{stat_area1}}} div 2.589988110336 round 0}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi)}} }} {{!}}- {{#if:{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area2|}}} | {{ #ifeq: {{{stat_area2|}}} | {{{stat_area1|}}} | | {{!}} {{#if: {{{stat_year2|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year2}}} }} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_area2|}}}}}&nbsp;km<sup>2</sup> {{nowrap|({{formatnum:{{#expr: {{{stat_area2}}} div 2.589988110336 round 0}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi)}} }} }} {{!}}- {{#if: {{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area3|}}} | {{ #ifeq: {{{stat_area3|}}} | {{{stat_area2|}}} | | {{!}} {{#if: {{{stat_year3|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year3}}} }} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_area3|}}}}}&nbsp;km<sup>2</sup> {{nowrap|({{formatnum:{{#expr: {{{stat_area3}}} div 2.589988110336 round 0}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi)}} }} }} {{!}}- {{#if: {{{stat_area5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area4|}}} | {{ #ifeq: {{{stat_area4|}}} | {{{stat_area3|}}} | | {{!}} {{#if: {{{stat_year4|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year4}}} }} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_area4|}}}}}&nbsp;km<sup>2</sup> {{nowrap|({{formatnum:{{#expr: {{{stat_area4}}} div 2.589988110336 round 0}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi)}} }} }} {{!}}- class="mergedbottomrow" {{#if: {{{stat_area5|}}} | {{ #ifeq: {{{stat_area5|}}} | {{{stat_area4|}}} | | {{!}} {{#if: {{{stat_year5|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding:0em 1em 0.2em 0;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year5}}} }} {{!}}{{!}} {{formatnum:{{{stat_area5|}}}}}&nbsp;km<sup>2</sup> {{nowrap|({{formatnum:{{#expr: {{{stat_area5}}} div 2.589988110336 round 0}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi)}} }} }} | {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} '''Area''' {{!!}} {{formatnum:{{{stat_area1|}}}}}&nbsp;km<sup>2</sup> {{nowrap|({{formatnum:{{#expr: {{{stat_area1}}} div 2.589988110336 round 0}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi)}} }} }} |- class="mergedtoprow" <!-- Population --> {{#if: {{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | {{!}} colspan="3" {{!}} '''[[List of countries by population|Population]]''' }} |- {{#if: {{{stat_area1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_pop1|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year1}}} {{#if:{{{ref_pop1|}}}|{{{ref_pop1}}} }} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_pop1|}}}}}&nbsp; {{!}}- {{#if: {{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{!}} {{!!}} [[Population density|Density]] {{!!}} {{formatnum:{{#expr:{{{stat_pop1}}} div {{{stat_area1}}} round 1}}}}&nbsp;/km<sup>2</sup>&nbsp; ({{formatnum:{{#expr: {{{stat_pop1}}} * 2.589988110336 div {{{stat_area1}}} round 1}}}}&nbsp;/sq&nbsp;mi) }}}} |- {{#if: {{{stat_area2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_pop2|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year2}}} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_pop2|}}}}}&nbsp; {{!}}- {{#if: {{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area2|}}} | {{!}} {{!!}} [[Population density|Density]] {{!!}} {{formatnum:{{#expr:{{{stat_pop2}}} div {{{stat_area2}}} round 1}}}}&nbsp;/km<sup>2</sup>&nbsp; ({{formatnum:{{#expr: {{{stat_pop2}}} * 2.589988110336 div {{{stat_area2}}} round 1}}}}&nbsp;/sq&nbsp;mi) }}}} |- {{#if: {{{stat_area3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_pop3|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year3}}} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_pop3|}}}}}&nbsp; {{!}}- {{#if: {{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area3|}}} | {{!}} {{!!}} [[Population density|Density]] {{!!}} {{formatnum:{{#expr:{{{stat_pop3}}} div {{{stat_area3}}} round 1}}}}&nbsp;/km<sup>2</sup>&nbsp; ({{formatnum:{{#expr: {{{stat_pop3}}} * 2.589988110336 div {{{stat_area3}}} round 1}}}}&nbsp;/sq&nbsp;mi) }}}} |- {{#if: {{{stat_area4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_pop4|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year4}}} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_pop4|}}}}}&nbsp; {{!}}- {{#if: {{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area4|}}} | {{!}} {{!!}} [[Population density|Density]] {{!!}} {{formatnum:{{#expr:{{{stat_pop4}}} div {{{stat_area4}}} round 1}}}}&nbsp;/km<sup>2</sup>&nbsp; ({{formatnum:{{#expr: {{{stat_pop4}}} * 2.589988110336 div {{{stat_area4}}} round 1}}}}&nbsp;/sq&nbsp;mi) }}}} |- {{#if: {{{stat_area5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_pop5|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year5}}} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_pop5|}}}}}&nbsp; {{!}}- class="mergedbottomrow" {{#if: {{{stat_area5|}}} | {{!}} {{!!}} [[Population density|Density]] {{!!}} {{formatnum:{{#expr:{{{stat_pop5}}} div {{{stat_area5}}} round 1}}}}&nbsp;/km<sup>2</sup>&nbsp; ({{formatnum:{{#expr: {{{stat_pop5}}} * 2.589988110336 div {{{stat_area5}}} round 1}}}}&nbsp;/sq&nbsp;mi) }}}} |- {{#if: {{{political_subdiv|}}} | <!-- Political subdivisions --> {{!}} colspan="2" {{!}} '''حڪومتي ذيلي ورھاست ''' {{!}} {{{political_subdiv}}} }} |- class="mergedtoprow" {{#if:{{{pn1|}}} |[[Category:Former country articles requiring maintenance|F]]}}{{#if:{{{sn1|}}} |[[Category:Former country articles requiring maintenance|F]]}} {{#ifeq: {{#expr: {{#expr:{{#if:{{{p5|}}}|1|0}}+{{#if:{{{s8|}}}|1|0}}}} > 0}} | 1 | <!-- Preceding and succeding entities without flags (used if more than 5) --> {{!}} colspan="3" {{!}} {{{!}} width="100%" style="text-align:center; margin:0 auto; background:none;" {{!}}- {{!}} style="text-align:center;" style="border:0; padding-bottom:0" {{!}} <div id="before-after"></div> {{#if:{{{p1|}}}|'''Preceded by'''}} {{!}}{{!}} style="text-align:center;border:0; padding-bottom:0"{{!}} {{#if:{{{s1|}}}|'''Succeeded by'''}} {{!}}- {{!}} style="vertical-align:top;text-align:center;border:0;"{{!}} {{#if:{{{p1|}}}|[[{{{p1}}}]]<br>}} {{#if:{{{p2|}}}|[[{{{p2}}}]]<br>}} {{#if:{{{p3|}}}|[[{{{p3}}}]]<br>}} {{#if:{{{p4|}}}|[[{{{p4}}}]]<br>}} {{#if:{{{p5|}}}|[[{{{p5}}}]]<br>}} {{#if:{{{p6|}}}|[[{{{p6}}}]]<br>}} {{#if:{{{p7|}}}|[[{{{p7}}}]]<br>}} {{#if:{{{p8|}}}|[[{{{p8}}}]]<br>}} {{#if:{{{p9|}}}|[[{{{p9}}}]]<br>}} {{#if:{{{p10|}}}|[[{{{p10}}}]]<br>}} {{#if:{{{p11|}}}|[[{{{p11}}}]]<br>}} {{#if:{{{p12|}}}|[[{{{p12}}}]]}} {{!}} style="vertical-align:top;text-align:center;border:0;" {{!}} {{#if:{{{s1|}}}|[[{{{s1}}}]]<br>}} {{#if:{{{s2|}}}|[[{{{s2}}}]]<br>}} {{#if:{{{s3|}}}|[[{{{s3}}}]]<br>}} {{#if:{{{s4|}}}|[[{{{s4}}}]]<br>}} {{#if:{{{s5|}}}|[[{{{s5}}}]]<br>}} {{#if:{{{s6|}}}|[[{{{s6}}}]]<br>}} {{#if:{{{s7|}}}|[[{{{s7}}}]]<br>}} {{#if:{{{s8|}}}|[[{{{s8}}}]]<br>}} {{#if:{{{s9|}}}|[[{{{s9}}}]]<br>}} {{#if:{{{s10|}}}|[[{{{s10}}}]]<br>}} {{#if:{{{s11|}}}|[[{{{s11}}}]]<br>}} {{#if:{{{s12|}}}|[[{{{s12}}}]]}} {{!}}} }} |- {{#if: {{{today|}}} | <!-- Present Divisions --> {{!}} colspan="2" {{!}} '''اڄ حصو آهي''' {{!!}} {{{today}}} }} |- <!-- Footnotes --> {{#if: {{{footnotes|}}} | {{!}} colspan="3" {{!}} <small>{{{footnotes}}}</small> }} |- |}<!-- End of template -->{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | {{ns:0}} | {{#if: {{{_noautocat|}}} | | <!-- -->{{#ifexist: Category:States and territories established in {{{year_start}}} | {{{category|[[Category:States and territories established in {{{year_start}}}]]}}} }}<!-- -->{{#if:{{{year_end|}}} | {{#ifexist:Category:States and territories disestablished in {{{year_end}}} | {{{category|[[Category:States and territories disestablished in {{{year_end}}}]]}}} }} }}<!-- -->{{#if: {{{subdivision|}}} | {{#ifexist: Category:{{{subdivision}}}s جو {{{nation}}} | {{#switch: {{{nation|}}} | Poland = <!-- disabled --> | #default = [[Category:{{{subdivision}}}s جو {{{nation}}}]] }} }} }}<!-- -->{{#if: {{{area1|}}}{{{population_estimate1|}}}{{{preceding_entity1|}}}{{{succeeding_entity1|}}} | [[Category:Former subdivision articles requiring maintenance]] }}<!-- --> }} }}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> a0quo1ccs04tlx4gp9mnm6qhu3nbnc9 381100 381098 2026-05-28T01:30:17Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو:Infobox Former Subdivision]] کي [[سانچو:Infobox former Subdivision]] ڏانھن چوريو 128212 wikitext text/x-wiki <includeonly>{| class="infobox geography" style="width:{{{width|290px}}};" |- style="font-size: 85%;" <!--Section that checks if critical information is missing--> {{#if:{{{common_name|<noinclude>c</noinclude>}}}|| {{!}}'''Warning''': ''Value not specified for "[[Template:Infobox Former Country/Instructions#Name|common_name]]"''{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|N]]}} }} |- | colspan="3" class="mergedtoprow fn org summary" style="text-align:center;line-height:1.2em; font-size:135%; font-weight:bold;"| <!-- -->{{#if:{{{رسمي_مڪمل_نالو |}}} | {{{رسمي_مڪمل_نالو}}}{{#if:{{{مقامي_نالو |}}}|<br /><small class="nickname" {{#if:{{{ مقامي_ٻولي وارو_نالو|}}}|lang="{{{مقامي_ٻولي وارو_نالو}}}"}}>{{{ مقامي_نالو }}}</small>}} | {{#if:{{{مقامي_نالو |}}} | {{{مقامي_نالو }}} | ''Error: No name(s) given'' {{#if:{{{_noautocat|}}}||[[Category:Former subdivision articles requiring maintenance|N]]}} }} }} |- <!-- Name of the subdivision --> |colspan="3" style="vertical-align:top; text-align:center; font-size:115%;" | {{#if:{{{status_text|}}}|{{{status_text}}}|{{#if:{{{nation|}}}|{{{subdivision}}} of {{#ifexist:{{{nation}}}|[[{{{nation}}}]]|{{{nation}}}}} |''Type of subdivision'' of (the) ''Former Country''}} }} |- <!-- Start and end dates of the subdivision plus preceding and succeeding entities For the preceding and succeeding entities, give as input the name the territory. If there is already flag at "File:Flag of _.svg" no address to that image needs to be provided. --> |colspan="3" style="vertical-align:middle; text-align:center; border-top: solid 1px #aaa; padding: 0.2em 0em 0.2em 0em;"| {| width="100%" style="text-align:center; margin:0 auto; background:none;" |- |width="50px" style="border:0; vertical-align:middle; font-size:30%; line-height: 105%;"| {{#if:{{{p5|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%;">↓</span>]]| {{#if:{{{p1|}}}|[[{{{p1}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p1|}}}|[[File:{{{flag_p1}}}|30px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p1}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p1|}}}|{{{image_p1}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p1}}}|alt=]]}}}}<br>}}{{#if:{{{p2|}}}|&nbsp;<br>[[{{{p2}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p2|}}}|[[File:{{{flag_p2}}}|30px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p2}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p2|}}}|{{{image_p2}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p2}}}|alt=]]}}}}<br>}}{{#if:{{{p3|}}}|&nbsp;<br>[[{{{p3}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p3|}}}|[[File:{{{flag_p3}}}|30px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p3}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p3|}}}|{{{image_p3}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p3}}}|alt=]]}}}}<br>}}{{#if:{{{p4|}}}|&nbsp;<br>[[{{{p4}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p4|}}}|[[File:{{{flag_p4}}}|30px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p4}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p4|}}}|{{{image_p4}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p4}}}|alt=]]}}}}<br>}}{{#if:{{{p5|}}}|&nbsp;<br>[[{{{p5}}}|<span style="font-size:300%;">←</span>]] {{#if:{{{flag_p5|}}}|[[File:{{{flag_p5}}}|30px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p5}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_p5|}}}|{{{image_p5}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{p5}}}|alt=]]}}}}<br>}}}} |style="vertical-align:middle; text-align:center; font-size:115%; border:0" | {{#if:{{{year_end|}}}| {{#if:{{{life_span|}}}|'''{{{life_span}}}''' |'''{{#ifeq:{{{year_start|}}}|{{{year_end}}}|{{{year_start}}}|{{#if:{{{year_start|}}}|{{{year_start}}}–}}{{{year_end}}}}}'''}} |'''Life span?''' }} |width="50px" style="border:0; vertical-align: middle; text-align:right; line-height: 105%; font-size:30%;"| {{#if:{{{s8|}}}|[[#before-after|<span style="font-size:300%;">↓</span>]]| {{#if:{{{s1|}}}|{{#if:{{{flag_s1|}}}|[[File:{{{flag_s1}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s1}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s1|}}}|{{{image_s1}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s1}}}|alt=]]}}}} [[{{{s1}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}{{#if:{{{s2|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s2|}}}|[[File:{{{flag_s2}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s2}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s2|}}}|{{{image_s2}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s2}}}|alt=]]}}}} [[{{{s2}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}} {{#if:{{{s3|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s3|}}}|[[File:{{{flag_s3}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s3}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s3|}}}|{{{image_s3}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s3}}}|alt=]]}}}} [[{{{s3}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}{{#if:{{{s4|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s4|}}}|[[File:{{{flag_s4}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s4}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s4|}}}|{{{image_s4}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s4}}}|alt=]]}}}} [[{{{s4}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}{{#if:{{{s5|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s5|}}}|[[File:{{{flag_s5}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s5}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s5|}}}|{{{image_s5}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s5}}}|alt=]]}}}} [[{{{s5}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}{{#if:{{{s6|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s6|}}}|[[File:{{{flag_s6}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s6}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s6}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s6|}}}|{{{image_s6}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s6}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s6}}}|alt=]]}}}} [[{{{s6}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}{{#if:{{{s7|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s7|}}}|[[File:{{{flag_s7}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s7}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s7}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s7|}}}|{{{image_s7}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s7}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s7}}}|alt=]]}}}} [[{{{s7}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}{{#if:{{{s8|}}}|&nbsp;<br>{{#if:{{{flag_s8|}}}|[[File:{{{flag_s8}}}|30px{{#ifeq:{{{border_s8}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s8}}}|alt=]]|{{#if:{{{image_s8|}}}|{{{image_s8}}}|[[File:Blank.png|30px{{#ifeq:{{{border_s8}}}|no||{{!}}border}}|link={{{s8}}}|alt=]]}}}} [[{{{s8}}}|<span style="font-size:300%;">→</span>]]<br>}}}} |} <!-- Flag and coat of arms --> {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#if:{{{image_coat|}}}| {{!}}- class="mergedtoprow" {{!}} colspan="3" class="maptable"{{!}} {{{!}} width="100%" style="text-align:center; margin:0 auto; background:none;" {{!}}- {{!}}width="50%" style="text-align:center;border:0; vertical-align:middle;"{{!}} <span style="border:1px solid #bbbbbb; display:table-cell;">[[File:{{{image_flag|<noinclude>Flag of None.svg</noinclude>}}}|125px|Flag]]</span> {{!}}width="50%" style="text-align:center;border:0; vertical-align:middle;"{{!}} [[File:{{{image_coat|<noinclude>Coats of arms of None.svg</noinclude>}}}|85px|Coat of arms]] {{!}}- style="font-size: 95%;" {{!}} style="border:0; text-align:center;"{{!}} {{#if:{{{flag_caption|}}}|{{{flag_caption}}}|{{#if:{{{flag|}}}|[[{{{flag}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}]]| {{#ifexist:Flag of {{{common_name}}}|[[Flag of {{{common_name}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}]]| {{#ifexist:Flag of the {{{common_name}}}|[[Flag of the {{{common_name}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}]] |{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}}}}}}}}} {{!}} style="border:0; text-align:center;"{{!}} {{#if:{{{symbol|}}}|[[{{{symbol}}}|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}]]|{{#ifexist:Coat of arms of {{{common_name}}}|[[Coat of arms of {{{common_name}}}|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}]]|{{#ifexist:Coat of arms of the {{{common_name}}}|[[Coat of arms of the {{{common_name}}}|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}]]|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}}}}}}} {{!}}} |{{!}}- class="mergedtoprow" {{!}} colspan="3" class="maptable" style="text-align:center;" {{!}} <p>[[File:{{{image_flag|<noinclude>Flag of None.svg</noinclude>}}}|125px{{#ifeq:{{{image_border}}}|no||{{!}}border}}|Flag of {{{common_name}}}]]<p> {{#if:{{{flag_caption|}}}|{{{flag_caption}}}|{{#if:{{{flag|}}}|[[{{{flag}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}]]| {{#ifexist:Flag of {{{common_name}}}|[[Flag of {{{common_name}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}]]| {{#ifexist:Flag of the {{{common_name}}}|[[Flag of the {{{common_name}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}]] |{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|Flag}}}}}}}}}}}}}} |- {{#if:{{{image_flag|}}}||{{#if:{{{image_coat|}}}| {{!}} colspan="3" class="maptable" style="text-align:center;" {{!}} <p>[[File:{{{image_coat|<noinclude>Coat of arms None.svg</noinclude>}}}|85px|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}} of {{{common_name}}}]] <p> {{#if:{{{symbol|}}}|[[{{{symbol}}}|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}]]|{{#ifexist:Coat of arms of {{{common_name}}}|[[Coat of arms of {{{common_name}}}|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}]]|{{#ifexist:Coat of arms of the {{{common_name}}}|[[Coat of arms of the {{{common_name}}}| |{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}]]|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|Coat of arms}}}}}}}}}}}} |- <!-- Motto --> {{#if: {{{national_motto|}}} | {{!}} colspan="3" style="vertical-align:top; text-align:center; font-size:95%;" {{!}} '''نعرو'''<br>{{{national_motto}}} }} |- <!-- Anthem --> {{#if: {{{national_anthem|}}} | {{!}} colspan="3" style="vertical-align:top; text-align:center; font-size:95%;" {{!}} '''[[قومي ترانو|ترانو]]'''<br>{{#ifexist:{{{national_anthem}}}|[[{{{national_anthem}}}]]|{{{national_anthem}}}}} }} |- <!-- Map --> {{#if:{{{image_map|}}} | {{!}} colspan="3" style="text-align:center; font-size:95%; padding:0.6em 0em 0.6em 0em;" {{!}} [[File:{{{image_map|<noinclude>Missing map.svg</noinclude>}}}|{{{image_map_size|250px}}}|center|Location of {{{common_name}}}]]{{{image_map_caption|}}} }} <!-- Map2 --> {{#if:{{{image_map2|}}} | {{!}}- {{!}} colspan="3" style="text-align:center; font-size:95%; padding:0.6em 0em 0.6em 0em;" {{!}} [[File:{{{image_map2|<noinclude>Missing map.svg</noinclude>}}}|{{{image_map2_size|250px}}}|center|Location of {{{common_name}}}]]{{{image_map2_caption|}}} }} |- <!-- Capital --> {{#if:{{{capital|}}}| {{!}} colspan="2" {{!}} '''گادي جو شهر''' {{!}} {{#ifexist:{{{capital}}}|[[{{{capital}}}]]|{{{capital}}}}}{{#if: {{{latd|}}}|<br> <small>{{coord|{{{latd}}}|{{{latm}}}|{{{latNS}}}|{{{longd}}}|{{{longm}}}|{{{longEW}}}|display=inline,title}}</small>}} }} |- {{#if:{{{government_type|}}} | {{#if:{{{title_leader|}}}{{{title_deputy|}}}|class="mergedtoprow"}}}} <!-- Government --> {{#if:{{{government_type|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} '''حڪومت''' {{!!}} {{#ifexist:{{{government_type}}}|[[{{{government_type}}}]]|{{{government_type}}}}}}} |- {{#if:{{{leader1|}}}| {{#if:{{{government_type|}}} | {{#if:{{{year_leader1|}}}{{{leader2|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedrow"|class="mergedbottomrow"}} | {{#if:{{{year_leader1|}}}{{{leader2|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedtoprow"| }} }} }} <!-- Head of the subdivision. --> {{#if:{{{leader1|}}}| {{!}} colspan="{{#if:{{{year_leader1|}}}|3|2}}" {{!}} '''{{#if:{{{title_leader|}}}|{{#ifexist:{{{title_leader}}}|[[{{{title_leader}}}]]|{{{title_leader}}}}}|{{#switch:{{{government_type}}}| بادشاھت =[[{{#ifexist:King of {{{common_name}}}| بادشاھ}}} |{{#ifexist:King of the {{{common_name}}}|King of the {{{common_name}}}|Monarch}}}}|King]]|Constitutional monarchy=[[{{#ifexist:King of {{{common_name}}}|King of {{{common_name}}}|{{#ifexist:King of the {{{common_name}}}|King of the {{{common_name}}}|Monarch}}}}|King]]|[[{{#ifexist:صدر {{{common_name}}}|President of {{{common_name}}}|{{#ifexist:President of the {{{common_name}}}|President of the {{{common_name}}}| President}}}}| صدر]]}}}}'''{{#if:{{{year_leader1|}}}|| {{!!}}{{#ifexist:{{{leader1}}}|[[{{{leader1}}}]]|{{{leader1}}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{leader2|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{year_leader1|}}}| {{!}}style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_leader1}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{leader1}}}|[[{{{leader1}}}]]|{{{leader1}}}}} }}}} {{!}}- {{#if:{{{leader3|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{leader2|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_leader2|}}}| style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_leader2}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{leader2}}}|[[{{{leader2}}}]]|{{{leader2}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{leader4|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{leader3|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_leader3|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_leader3}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{leader3}}}|[[{{{leader3}}}]]|{{{leader3}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{leader5|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{leader4|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_leader4|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_leader4}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{leader4}}}|[[{{{leader4}}}]]|{{{leader4}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{leader6|}}}{{{deputy1|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{leader5|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_leader5|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_leader5}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{leader5}}}|[[{{{leader5}}}]]|{{{leader5}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{deputy1|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{leader6|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_leader6|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_leader6}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{leader6}}}|[[{{{leader6}}}]]|{{{leader6}}}}} }} <!-- DO NOT ADD ANY MORE LEADER SLOTS! ANY EXTRAS WILL BE DELETED --> <!-- Head of government (if different from head of state), or second-in-charge --> {{#if:{{{deputy1|}}}| {{!}} colspan="{{#if:{{{year_deputy1|}}}|3|2}}" {{!}} '''{{#if:{{{title_deputy|}}}|{{#ifexist:{{{title_deputy}}}|[[{{{title_deputy}}}]]|{{{title_deputy}}}}}|[[{{#ifexist:Prime minister of {{{common_name}}}|Prime minister of {{{common_name}}}|{{#ifexist:Prime minister of the {{{common_name}}}|Prime minister of the {{{common_name}}}|{{#ifexist:Prime Minister of {{{common_name}}}|Prime Minister of {{{common_name}}}|{{#ifexist:Prime Minister of the {{{common_name}}}|Prime Minister of the {{{common_name}}}|Prime minister}}}}}}}}|وزيراعظم ]]}}'''{{#if:{{{year_deputy1|}}}|| {{!!}}{{#ifexist:{{{deputy1}}}|[[{{{deputy1}}}]]|{{{deputy1}}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{deputy2|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{year_deputy1|}}}| {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_deputy1}}} {{!}} {{#ifexist:{{{deputy1}}}|[[{{{deputy1}}}]]|{{{deputy1}}}}} }}}} {{!}}- {{#if:{{{deputy3|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{deputy2|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_deputy2|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_deputy2}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{deputy2}}}|[[{{{deputy2}}}]]|{{{deputy2}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{deputy4|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{deputy3|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_deputy3|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_deputy3}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{deputy3}}}|[[{{{deputy3}}}]]|{{{deputy3}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{deputy5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{deputy4|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_deputy4|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_deputy4}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{deputy4}}}|[[{{{deputy4}}}]]|{{{deputy4}}}}} }} {{!}}- {{#if:{{{deputy6|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if:{{{deputy5|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_deputy5|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_deputy5}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{deputy5}}}|[[{{{deputy5}}}]]|{{{deputy5}}}}} }} {{!}}- class="mergedbottomrow" {{#if:{{{deputy6|}}} | {{!}} {{#if:{{{year_deputy6|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{year_deputy6}}}}} {{!!}} {{#ifexist:{{{deputy6}}}|[[{{{deputy6}}}]]|{{{deputy6}}}}} }} |- {{#if: {{{legislature |}}} | {{!}}- {{#if:{{{house1|}}}{{{house2|}}} | class="mergedtoprow"}} <!-- legislature --> {{!}} colspan="2" {{!}} '''[[قانونساز ادارو ]]''' {{!!}} {{#ifexist:{{{legislature}}}|[[{{{ legislature }}}]]|{{{legislature}}}}} {{#if:{{{house1|}}}| {{!}}- {{#if:{{{house2|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#if:{{{type_house1|}}}|{{{type_house1}}}|Upper house}} {{!!}} {{#ifexist:{{{house1}}}|[[{{{house1}}}]]|{{{house1}}}}}}} {{#if:{{{house2|}}}| {{!}}- class="mergedbottomrow" {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#if:{{{type_house2|}}}|{{{type_house2}}}|Lower house}} {{!!}} {{#ifexist:{{{house2}}}|[[{{{house2}}}]]|{{{house2}}}}}}} }} |- class="mergedtoprow" <!-- Events --> | colspan="2" {{!}} {{#if:{{{era|}}}|'''تاريخي دور'''|'''تاريخ'''}} || {{#if:{{{era|}}}|{{#ifexist:{{{era|}}}|[[{{{era}}}]]|{{{era}}}}}}} |- class="mergedrow" {{#if: {{{event_pre|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event_pre}}}|[[{{{event_pre}}}]]|{{{event_pre}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_pre|}}} |{{#if:{{{date_pre|}}} |{{{date_pre}}}{{#switch:{{{date_pre}}} |{{#time:M j|{{{date_pre}}}}} |{{#time:M d|{{{date_pre}}}}} |{{#time:F j|{{{date_pre}}}}} |{{#time:F d|{{{date_pre}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_pre}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_pre|}}} }} }} |- class="mergedrow" | style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#if:{{{event_start|}}}| {{#ifexist:{{{event_start}}}|[[{{{event_start}}}]]|{{{event_start}}}}}|قائم ٿي}} ||{{#if:{{{year_start|}}} |{{#if:{{{date_start|}}} |{{{date_start}}}{{#switch:{{{date_start}}} |{{#time:M j|{{{date_start}}}}} |{{#time:M d|{{{date_start}}}}} |{{#time:F j|{{{date_start}}}}} |{{#time:F d|{{{date_start}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_start}}} |{{#if:{{{date_start|}}} |{{{date_start}}} |''Enter start date''{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|D]]}} }} }} |- class="mergedrow" {{#if: {{{event1|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event1}}}|[[{{{event1}}}]]|{{{event1}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_event1|}}} |{{#if:{{{date_event1|}}} |{{{date_event1}}}{{#switch:{{{date_event1}}} |{{#time:M j|{{{date_event1}}}}} |{{#time:M d|{{{date_event1}}}}} |{{#time:F j|{{{date_event1}}}}} |{{#time:F d|{{{date_event1}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_event1}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_event1|}}} }} }} |- class="mergedrow" {{#if: {{{event2|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event2}}}|[[{{{event2}}}]]|{{{event2}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_event2|}}} |{{#if:{{{date_event2|}}} |{{{date_event2}}}{{#switch:{{{date_event2}}} |{{#time:M j|{{{date_event2}}}}} |{{#time:M d|{{{date_event2}}}}} |{{#time:F j|{{{date_event2}}}}} |{{#time:F d|{{{date_event2}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_event2}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_event2|}}} }} }} |- class="mergedrow" {{#if: {{{event3|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event3}}}|[[{{{event3}}}]]|{{{event3}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_event3|}}} |{{#if:{{{date_event3|}}} |{{{date_event3}}}{{#switch:{{{date_event3}}} |{{#time:M j|{{{date_event3}}}}} |{{#time:M d|{{{date_event3}}}}} |{{#time:F j|{{{date_event3}}}}} |{{#time:F d|{{{date_event3}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_event3}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_event3|}}} }} }} |- class="mergedrow" {{#if: {{{event4|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event4}}}|[[{{{event4}}}]]|{{{event4}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_event4|}}} |{{#if:{{{date_event4|}}} |{{{date_event4}}}{{#switch:{{{date_event4}}} |{{#time:M j|{{{date_event4}}}}} |{{#time:M d|{{{date_event4}}}}} |{{#time:F j|{{{date_event4}}}}} |{{#time:F d|{{{date_event4}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_event4}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_event4|}}} }} }} |- class="mergedrow" {{#if: {{{event5|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event5}}}|[[{{{event5}}}]]|{{{event5}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_event5|}}} |{{#if:{{{date_event5|}}} |{{{date_event5}}}{{#switch:{{{date_event5}}} |{{#time:M j|{{{date_event5}}}}} |{{#time:M d|{{{date_event5}}}}} |{{#time:F j|{{{date_event5}}}}} |{{#time:F d|{{{date_event5}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_event5}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_event5|}}} }} }} |- {{#if:{{{event_post|}}}|class="mergedrow"|class="mergedbottomrow"}} | style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#if:{{{event_end|}}}| {{#ifexist:{{{event_end}}}|[[{{{event_end}}}]]|{{{event_end}}}}}|ختم ٿي}} ||{{#if:{{{year_end|}}} |{{#if:{{{date_end|}}} |{{{date_end}}}{{#switch:{{{date_end}}} |{{#time:M j|{{{date_end}}}}} |{{#time:M d|{{{date_end}}}}} |{{#time:F j|{{{date_end}}}}} |{{#time:F d|{{{date_end}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_end}}} |{{#if:{{{date_end|}}} |{{{date_end}}} |''Enter end date''{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|D]]}} }} }} |- class="mergedbottomrow" {{#if: {{{event_post|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{#ifexist:{{{event_post}}}|[[{{{event_post}}}]]|{{{event_post}}}}} {{!!}}{{#if:{{{year_post|}}} |{{#if:{{{date_post|}}} |{{{date_post}}}{{#switch:{{{date_post}}} |{{#time:M j|{{{date_post}}}}} |{{#time:M d|{{{date_post}}}}} |{{#time:F j|{{{date_post}}}}} |{{#time:F d|{{{date_post}}}}}=, }}&nbsp; }}{{{year_post}}}{{#if:{{{_noautocat|<noinclude>yes</noinclude>}}}||[[Category:Former country articles requiring maintenance|E]]}} |{{{date_post|}}} }} }} |- {{#if: {{{stat_year1|}}}||class="mergedtoprow"}} <!-- Area --> {{#if: {{{stat_year1|}}}| {{#if: {{{stat_area1|}}}{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | {{!}} colspan="3" {{!}} '''Area'''| }} {{!}}- {{#if: {{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{!}} {{#if: {{{stat_year1|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year1}}} {{#if:{{{ref_area1|}}}|{{{ref_area1}}} }} }} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_area1|}}}}}&nbsp;km<sup>2</sup> {{nowrap|({{formatnum:{{#expr: {{{stat_area1}}} div 2.589988110336 round 0}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi)}} }} {{!}}- {{#if:{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area2|}}} | {{ #ifeq: {{{stat_area2|}}} | {{{stat_area1|}}} | | {{!}} {{#if: {{{stat_year2|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year2}}} }} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_area2|}}}}}&nbsp;km<sup>2</sup> {{nowrap|({{formatnum:{{#expr: {{{stat_area2}}} div 2.589988110336 round 0}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi)}} }} }} {{!}}- {{#if: {{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area3|}}} | {{ #ifeq: {{{stat_area3|}}} | {{{stat_area2|}}} | | {{!}} {{#if: {{{stat_year3|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year3}}} }} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_area3|}}}}}&nbsp;km<sup>2</sup> {{nowrap|({{formatnum:{{#expr: {{{stat_area3}}} div 2.589988110336 round 0}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi)}} }} }} {{!}}- {{#if: {{{stat_area5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area4|}}} | {{ #ifeq: {{{stat_area4|}}} | {{{stat_area3|}}} | | {{!}} {{#if: {{{stat_year4|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year4}}} }} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_area4|}}}}}&nbsp;km<sup>2</sup> {{nowrap|({{formatnum:{{#expr: {{{stat_area4}}} div 2.589988110336 round 0}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi)}} }} }} {{!}}- class="mergedbottomrow" {{#if: {{{stat_area5|}}} | {{ #ifeq: {{{stat_area5|}}} | {{{stat_area4|}}} | | {{!}} {{#if: {{{stat_year5|}}}|style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding:0em 1em 0.2em 0;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year5}}} }} {{!}}{{!}} {{formatnum:{{{stat_area5|}}}}}&nbsp;km<sup>2</sup> {{nowrap|({{formatnum:{{#expr: {{{stat_area5}}} div 2.589988110336 round 0}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi)}} }} }} | {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{!}} colspan="2" {{!}} '''Area''' {{!!}} {{formatnum:{{{stat_area1|}}}}}&nbsp;km<sup>2</sup> {{nowrap|({{formatnum:{{#expr: {{{stat_area1}}} div 2.589988110336 round 0}}}}&nbsp;sq&nbsp;mi)}} }} }} |- class="mergedtoprow" <!-- Population --> {{#if: {{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | {{!}} colspan="3" {{!}} '''[[List of countries by population|Population]]''' }} |- {{#if: {{{stat_area1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_pop1|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year1}}} {{#if:{{{ref_pop1|}}}|{{{ref_pop1}}} }} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_pop1|}}}}}&nbsp; {{!}}- {{#if: {{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{!}} {{!!}} [[Population density|Density]] {{!!}} {{formatnum:{{#expr:{{{stat_pop1}}} div {{{stat_area1}}} round 1}}}}&nbsp;/km<sup>2</sup>&nbsp; ({{formatnum:{{#expr: {{{stat_pop1}}} * 2.589988110336 div {{{stat_area1}}} round 1}}}}&nbsp;/sq&nbsp;mi) }}}} |- {{#if: {{{stat_area2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_pop2|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year2}}} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_pop2|}}}}}&nbsp; {{!}}- {{#if: {{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area2|}}} | {{!}} {{!!}} [[Population density|Density]] {{!!}} {{formatnum:{{#expr:{{{stat_pop2}}} div {{{stat_area2}}} round 1}}}}&nbsp;/km<sup>2</sup>&nbsp; ({{formatnum:{{#expr: {{{stat_pop2}}} * 2.589988110336 div {{{stat_area2}}} round 1}}}}&nbsp;/sq&nbsp;mi) }}}} |- {{#if: {{{stat_area3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_pop3|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year3}}} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_pop3|}}}}}&nbsp; {{!}}- {{#if: {{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area3|}}} | {{!}} {{!!}} [[Population density|Density]] {{!!}} {{formatnum:{{#expr:{{{stat_pop3}}} div {{{stat_area3}}} round 1}}}}&nbsp;/km<sup>2</sup>&nbsp; ({{formatnum:{{#expr: {{{stat_pop3}}} * 2.589988110336 div {{{stat_area3}}} round 1}}}}&nbsp;/sq&nbsp;mi) }}}} |- {{#if: {{{stat_area4|}}}{{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_pop4|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year4}}} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_pop4|}}}}}&nbsp; {{!}}- {{#if: {{{stat_pop5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_area4|}}} | {{!}} {{!!}} [[Population density|Density]] {{!!}} {{formatnum:{{#expr:{{{stat_pop4}}} div {{{stat_area4}}} round 1}}}}&nbsp;/km<sup>2</sup>&nbsp; ({{formatnum:{{#expr: {{{stat_pop4}}} * 2.589988110336 div {{{stat_area4}}} round 1}}}}&nbsp;/sq&nbsp;mi) }}}} |- {{#if: {{{stat_area5|}}} | class="mergedrow" | class="mergedbottomrow"}} {{#if: {{{stat_pop5|}}} | {{!}} style="width:1.0em; padding:0 0 0 0.6em;"{{!}}&nbsp;•&nbsp;{{!!}}style="padding-left:0em;text-align:left;"{{!}}{{{stat_year5}}} {{!!}} {{formatnum:{{{stat_pop5|}}}}}&nbsp; {{!}}- class="mergedbottomrow" {{#if: {{{stat_area5|}}} | {{!}} {{!!}} [[Population density|Density]] {{!!}} {{formatnum:{{#expr:{{{stat_pop5}}} div {{{stat_area5}}} round 1}}}}&nbsp;/km<sup>2</sup>&nbsp; ({{formatnum:{{#expr: {{{stat_pop5}}} * 2.589988110336 div {{{stat_area5}}} round 1}}}}&nbsp;/sq&nbsp;mi) }}}} |- {{#if: {{{political_subdiv|}}} | <!-- Political subdivisions --> {{!}} colspan="2" {{!}} '''حڪومتي ذيلي ورھاست ''' {{!}} {{{political_subdiv}}} }} |- class="mergedtoprow" {{#if:{{{pn1|}}} |[[Category:Former country articles requiring maintenance|F]]}}{{#if:{{{sn1|}}} |[[Category:Former country articles requiring maintenance|F]]}} {{#ifeq: {{#expr: {{#expr:{{#if:{{{p5|}}}|1|0}}+{{#if:{{{s8|}}}|1|0}}}} > 0}} | 1 | <!-- Preceding and succeding entities without flags (used if more than 5) --> {{!}} colspan="3" {{!}} {{{!}} width="100%" style="text-align:center; margin:0 auto; background:none;" {{!}}- {{!}} style="text-align:center;" style="border:0; padding-bottom:0" {{!}} <div id="before-after"></div> {{#if:{{{p1|}}}|'''Preceded by'''}} {{!}}{{!}} style="text-align:center;border:0; padding-bottom:0"{{!}} {{#if:{{{s1|}}}|'''Succeeded by'''}} {{!}}- {{!}} style="vertical-align:top;text-align:center;border:0;"{{!}} {{#if:{{{p1|}}}|[[{{{p1}}}]]<br>}} {{#if:{{{p2|}}}|[[{{{p2}}}]]<br>}} {{#if:{{{p3|}}}|[[{{{p3}}}]]<br>}} {{#if:{{{p4|}}}|[[{{{p4}}}]]<br>}} {{#if:{{{p5|}}}|[[{{{p5}}}]]<br>}} {{#if:{{{p6|}}}|[[{{{p6}}}]]<br>}} {{#if:{{{p7|}}}|[[{{{p7}}}]]<br>}} {{#if:{{{p8|}}}|[[{{{p8}}}]]<br>}} {{#if:{{{p9|}}}|[[{{{p9}}}]]<br>}} {{#if:{{{p10|}}}|[[{{{p10}}}]]<br>}} {{#if:{{{p11|}}}|[[{{{p11}}}]]<br>}} {{#if:{{{p12|}}}|[[{{{p12}}}]]}} {{!}} style="vertical-align:top;text-align:center;border:0;" {{!}} {{#if:{{{s1|}}}|[[{{{s1}}}]]<br>}} {{#if:{{{s2|}}}|[[{{{s2}}}]]<br>}} {{#if:{{{s3|}}}|[[{{{s3}}}]]<br>}} {{#if:{{{s4|}}}|[[{{{s4}}}]]<br>}} {{#if:{{{s5|}}}|[[{{{s5}}}]]<br>}} {{#if:{{{s6|}}}|[[{{{s6}}}]]<br>}} {{#if:{{{s7|}}}|[[{{{s7}}}]]<br>}} {{#if:{{{s8|}}}|[[{{{s8}}}]]<br>}} {{#if:{{{s9|}}}|[[{{{s9}}}]]<br>}} {{#if:{{{s10|}}}|[[{{{s10}}}]]<br>}} {{#if:{{{s11|}}}|[[{{{s11}}}]]<br>}} {{#if:{{{s12|}}}|[[{{{s12}}}]]}} {{!}}} }} |- {{#if: {{{today|}}} | <!-- Present Divisions --> {{!}} colspan="2" {{!}} '''اڄ حصو آهي''' {{!!}} {{{today}}} }} |- <!-- Footnotes --> {{#if: {{{footnotes|}}} | {{!}} colspan="3" {{!}} <small>{{{footnotes}}}</small> }} |- |}<!-- End of template -->{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | {{ns:0}} | {{#if: {{{_noautocat|}}} | | <!-- -->{{#ifexist: Category:States and territories established in {{{year_start}}} | {{{category|[[Category:States and territories established in {{{year_start}}}]]}}} }}<!-- -->{{#if:{{{year_end|}}} | {{#ifexist:Category:States and territories disestablished in {{{year_end}}} | {{{category|[[Category:States and territories disestablished in {{{year_end}}}]]}}} }} }}<!-- -->{{#if: {{{subdivision|}}} | {{#ifexist: Category:{{{subdivision}}}s جو {{{nation}}} | {{#switch: {{{nation|}}} | Poland = <!-- disabled --> | #default = [[Category:{{{subdivision}}}s جو {{{nation}}}]] }} }} }}<!-- -->{{#if: {{{area1|}}}{{{population_estimate1|}}}{{{preceding_entity1|}}}{{{succeeding_entity1|}}} | [[Category:Former subdivision articles requiring maintenance]] }}<!-- --> }} }}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude> a0quo1ccs04tlx4gp9mnm6qhu3nbnc9 381102 381100 2026-05-28T01:35:03Z Intisar Ali 8681 /* */ 381102 wikitext text/x-wiki -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{nobold|&nbsp;•&nbsp;قسم}} | data1 = {{{Divisions|}}} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{nobold|&nbsp;•&nbsp;اڪايون}} | data2 = {{{DivisionsNames|}}} | rowclass3 = mergedrow | data3 = {{#if:{{{DivisionsMap|}}} | {{{DivisionsMap}}}<br>{{{divisions_map_caption|}}} }} }} | rowclass53 = | label53 = سياسي ذيلي ورھاستون | data53 = {{{political_subdiv|}}} | data55 = {{#if:{{{p1|}}}{{{s1|}}} |{{Infobox country/formernext|flag_p1={{{flag_p1|}}}|image_p1={{{image_p1|}}}|p1={{{p1|}}}|border_p1={{{border_p1|}}}|flag_p2={{{flag_p2|}}}|image_p2={{{image_p2|}}}|p2={{{p2|}}}|border_p2={{{border_p2|}}}|flag_p3={{{flag_p3|}}}|image_p3={{{image_p3|}}}|p3={{{p3|}}}|border_p3={{{border_p3|}}}|flag_p4={{{flag_p4|}}}|image_p4={{{image_p4|}}}|p4={{{p4|}}}|border_p4={{{border_p4|}}}|flag_p5={{{flag_p5|}}}|image_p5={{{image_p5|}}}|p5={{{p5|}}}|border_p5={{{border_p5|}}}|flag_p6={{{flag_p6|}}}|image_p6={{{image_p6|}}}|p6={{{p6|}}}|border_p6={{{border_p6|}}}|flag_p7={{{flag_p7|}}}|image_p7={{{image_p7|}}}|p7={{{p7|}}}|border_p7={{{border_p7|}}}|flag_p8={{{flag_p8|}}}|image_p8={{{image_p8|}}}|p8={{{p8|}}}|border_p8={{{border_p8|}}}|flag_p9={{{flag_p9|}}}|image_p9={{{image_p9|}}}|p9={{{p9|}}}|border_p9={{{border_p9|}}}|flag_p10={{{flag_p10|}}}|image_p10={{{image_p10|}}}|p10={{{p10|}}}|border_p10={{{border_p10|}}}|flag_p11={{{flag_p11|}}}|image_p11={{{image_p11|}}}|p11={{{p11|}}}|border_p11={{{border_p11|}}}|flag_p12={{{flag_p12|}}}|image_p12={{{image_p12|}}}|p12={{{p12|}}}|border_p12={{{border_p12|}}}|flag_p13={{{flag_p13|}}}|image_p13={{{image_p13|}}}|p13={{{p13|}}}|border_p13={{{border_p13|}}}|flag_p14={{{flag_p14|}}}|image_p14={{{image_p14|}}}|p14={{{p14|}}}|border_p14={{{border_p14|}}}|flag_p15={{{flag_p15|}}}|image_p15={{{image_p15|}}}|p15={{{p15|}}}|border_p15={{{border_p15|}}}|flag_p16={{{flag_p16|}}}|image_p16={{{image_p16|}}}|p16={{{p16|}}}|border_p16={{{border_p16|}}}|flag_p17={{{flag_p17|}}}|image_p17={{{image_p17|}}}|p17={{{p17|}}}|border_p17={{{border_p17|}}}|flag_p18={{{flag_p18|}}}|image_p18={{{image_p18|}}}|p18={{{p18|}}}|border_p18={{{border_p18|}}}|flag_p19={{{flag_p19|}}}|image_p19={{{image_p19|}}}|p19={{{p19|}}}|border_p19={{{border_p19|}}}|flag_p20={{{flag_p20|}}}|image_p20={{{image_p20|}}}|p20={{{p20|}}}|border_p20={{{border_p20|}}}|flag_p21={{{flag_p21|}}}|image_p21={{{image_p21|}}}|p21={{{p21|}}}|border_p21={{{border_p21|}}}|flag_s1={{{flag_s1|}}}|image_s1={{{image_s1|}}}|s1={{{s1|}}}|border_s1={{{border_s1|}}}|flag_s2={{{flag_s2|}}}|image_s2={{{image_s2|}}}|s2={{{s2|}}}|border_s2={{{border_s2|}}}|flag_s3={{{flag_s3|}}}|image_s3={{{image_s3|}}}|s3={{{s3|}}}|border_s3={{{border_s3|}}}|flag_s4={{{flag_s4|}}}|image_s4={{{image_s4|}}}|s4={{{s4|}}}|border_s4={{{border_s4|}}}|flag_s5={{{flag_s5|}}}|image_s5={{{image_s5|}}}|s5={{{s5|}}}|border_s5={{{border_s5|}}}|flag_s6={{{flag_s6|}}}|image_s6={{{image_s6|}}}|s6={{{s6|}}}|border_s6={{{border_s6|}}}|flag_s7={{{flag_s7|}}}|image_s7={{{image_s7|}}}|s7={{{s7|}}}|border_s7={{{border_s7|}}}|flag_s8={{{flag_s8|}}}|image_s8={{{image_s8|}}}|s8={{{s8|}}}|border_s8={{{border_s8|}}}|flag_s9={{{flag_s9|}}}|image_s9={{{image_s9|}}}|s9={{{s9|}}}|border_s9={{{border_s9|}}}|flag_s10={{{flag_s10|}}}|image_s10={{{image_s10|}}}|s10={{{s10|}}}|border_s10={{{border_s10|}}}|flag_s11={{{flag_s11|}}}|image_s11={{{image_s11|}}}|s11={{{s11|}}}|border_s11={{{border_s11|}}}|flag_s12={{{flag_s12|}}}|image_s12={{{image_s12|}}}|s12={{{s12|}}}|border_s12={{{border_s12|}}}|flag_s13={{{flag_s13|}}}|image_s13={{{image_s13|}}}|s13={{{s13|}}}|border_s13={{{border_s13|}}}|flag_s14={{{flag_s14|}}}|image_s14={{{image_s14|}}}|s14={{{s14|}}}|border_s14={{{border_s14|}}}|flag_s15={{{flag_s15|}}}|image_s15={{{image_s15|}}}|s15={{{s15|}}}|border_s15={{{border_s15|}}}|flag_s16={{{flag_s16|}}}|image_s16={{{image_s16|}}}|s16={{{s16|}}}|border_s16={{{border_s16|}}}|flag_s17={{{flag_s17|}}}|image_s17={{{image_s17|}}}|s17={{{s17|}}}|border_s17={{{border_s17|}}}|flag_s18={{{flag_s18|}}}|image_s18={{{image_s18|}}}|s18={{{s18|}}}|border_s18={{{border_s18|}}}|flag_s19={{{flag_s19|}}}|image_s19={{{image_s19|}}}|s19={{{s19|}}}|border_s19={{{border_s19|}}}|flag_s20={{{flag_s20|}}}|image_s20={{{image_s20|}}}|s20={{{s20|}}}|border_s20={{{border_s20|}}}|flag_s21={{{flag_s21|}}}|image_s21={{{image_s21|}}}|s21={{{s21|}}}|border_s21={{{border_s21|}}}}} }} | label63 = اڄ حصو آهي | data63 = {{{today|}}} | data72 = {{{footnotes|}}} }}</includeonly><!-- سانچي جي پڄاڻي -->{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | {{ns:0}} | {{#if: {{{_noautocat|}}} | | <!-- قائم ٿيل زمرن جي شروعات -->{{#if:{{{year_start|}}}<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{{year_start}}}ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{{year_start}}}ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{{year_start}}} ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{{year_start}}} ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifeq:{{Str find| {{{year_start}}} |BC}}|-1<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{#expr: {{{year_start}}}-{{{year_start}}}mod10}}ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{#expr: {{{year_start}}}-{{{year_start}}}mod10}}ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{Ordinal|{{#expr: ({{{year_start}}}-{{{year_start}}}mod100)/100+1}}}} صدي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{Ordinal| {{#expr: ({{{year_start}}}-{{{year_start}}}mod100)/100+1}}}} صدي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|[[زمرو:اڳوڻي ملڪ جا مضمون جن کي سار سنڀال گھربل آهي|Y1]]<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{#invoke:ustring|gsub|\{{{year_start}}}|%s*(.-)[0-9]%s*BC.*|%10s}} ق.م. ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{#invoke:ustring|gsub|\{{{year_start}}}|%s*(.-)[0-9]%s*BC.*|%10s}} ق.م. ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{Ordinal|{{#expr:{{#invoke:ustring|gsub|\{{{year_start}}}|%s*(.-)[0-9]?[0-9]%s*BC.*|0%1 + 1}}}}}} صدي ق.م. ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{Ordinal|{{#expr:{{#invoke:ustring|gsub|\{{{year_start}}}|%s*(.-)[0-9]?[0-9]%s*BC.*|0%1 + 1}}}}}} صدي ق.م. ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|[[زمرو:اڳوڻي ملڪ جا مضمون جن کي سار سنڀال گھربل آهي|Y1]]<!-- -->}}}}}}}}}}<!-- -->|[[زمرو:اڳوڻي ملڪ جا مضمون جن کي سار سنڀال گھربل آهي|D1]]<!-- -->}}<!-- قائم ٿيل زمرن جي پڄاڻي --> <!-- ختم ٿيل زمرن جي شروعات -->{{#if:{{{year_end|}}}<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{{year_end}}}ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{{year_end}}}ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{{year_end}}} ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{{year_end}}} ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifeq:{{Str find| {{{year_end}}} |BC}}|-1<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{#expr: {{{year_end}}}-{{{year_end}}}mod10}}ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{#expr: {{{year_end}}}-{{{year_end}}}mod10}}ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{Ordinal|{{#expr: ({{{year_end}}}-{{{year_end}}}mod100)/100+1}}}} صدي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{Ordinal| {{#expr: ({{{year_end}}}-{{{year_end}}}mod100)/100+1}}}} صدي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|[[زمرو:اڳوڻي ملڪ جا مضمون جن کي سار سنڀال گھربل آهي|Y2]]<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{#invoke:ustring|gsub|\{{{year_end}}}|%s*(.-)[0-9]%s*BC.*|%10s}} ق.م. ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{#invoke:ustring|gsub|\{{{year_end}}}|%s*(.-)[0-9]%s*BC.*|%10s}} ق.م. ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{Ordinal|{{#expr:{{#invoke:ustring|gsub|\{{{year_end}}}|%s*(.-)[0-9]?[0-9]%s*BC.*|0%1 + 1}}}}}} صدي ق.م. ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{Ordinal|{{#expr:{{#invoke:ustring|gsub|\{{{year_end}}}|%s*(.-)[0-9]?[0-9]%s*BC.*|0%1 + 1}}}}}} صدي ق.م. ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|[[زمرو:اڳوڻي ملڪ جا مضمون جن کي سار سنڀال گھربل آهي|Y2]]<!-- -->}}}}}}}}}}<!-- -->|[[زمرو:اڳوڻي ملڪ جا مضمون جن کي سار سنڀال گھربل آهي|D2]]<!-- -->}}<!-- ختم ٿيل زمرن جي پڄاڻي -->{{#if: {{{subdivision|}}} | {{#ifexist: زمرو:{{{subdivision}}}s of {{{nation}}} | {{#switch: {{{nation|}}} | Poland = <!-- غيرفعال --> | #default = [[زمرو:{{{subdivision}}}s of {{{nation}}}]] }} }} }}<!-- --> }} }}<includeonly>{{#ifeq:{{{child|}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image_map|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:Infobox former subdivision اڻڄاتل پيراميٽرن سان استعمال ڪندڙ صفحا|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو [[Template:Infobox former subdivision]] اڻڄاتل پيراميٽر "_VALUE_" سان استعمال ڪري رهيو آهي|ignoreblank=y| _noautocat | alt | alt_coat | alt_flag | alt_flag2 | alt_symbol |AltName | AltNameModule | anthem | area_gained_year1 | area_gained_year2 | area_gained_year3 | area_gained1 | area_gained2 | area_gained3 |area_lost_year1 | area_lost_year2 | area_lost_year3 | area_lost1 | area_lost2 | area_lost3 | AreaFirst | AreaFirstYear | AreaLast | AreaLastYear |AreaSecond | AreaSecondYear | AreaThird | AreaThirdYear | Arms | arms_caption | arms_image | arms_link | border_p1 | border_p10 | border_p11 | border_p12 | border_p13 | border_p14 | border_p15 | border_p16 | border_p17 | border_p18 | border_p19 | border_p2 | border_p20 | border_p21 | border_p3 | border_p4 |border_p5 | border_p6 | border_p7 | border_p8 | border_p9 | border_s1 | border_s10 | border_s11 | border_s12 | border_s13 | border_s14 | border_s15 |border_s16 | border_s17 | border_s18 | border_s19 | border_s2 | border_s20 | border_s21 | border_s3 | border_s4 | border_s5 | border_s6 | border_s7 |border_s8 | border_s9 | capital | child | Civic | civic_caption | coa_size | coat_alt | Code | CodeName | common_name | conventional_long_name |coordinates | date_end | date_event1 | date_event10 | date_event2 | date_event3 | date_event4 | date_event5 | date_event6 | date_event7 | date_event8 |date_event9 | date_post | date_pre | date_start | demonym | DensityFirst | DensityFirstYear | DensityLast | DensityLastYear | DensitySecond |DensitySecondYear | DensityThird | DensityThirdYear | deputy1 | deputy10 | deputy11 | deputy12 | deputy13 | deputy14 | deputy15 | deputy2 | deputy3 |deputy4 | deputy5 | deputy6 | deputy7 | deputy8 | deputy9 | Divisions | divisions_map_caption | DivisionsMap | DivisionsNames | End | era | event_end |event_post | event_pre | event_start | event1 | event10 | event2 | event3 | event4 | event5 | event6 | event7 | event8 | event9 | flag | flag_alt |flag_alt2 | flag_border | flag_caption | flag_image | flag_link | flag_p1 | flag_p10 | flag_p11 | flag_p12 | flag_p13 | flag_p14 | flag_p15 | flag_p16 |flag_p17 | flag_p18 | flag_p19 | flag_p2 | flag_p20 | flag_p21 | flag_p3 | flag_p4 | flag_p5 | flag_p6 | flag_p7 | flag_p8 | flag_p9 | flag_s1 | flag_s10 | flag_s11 | flag_s12 | flag_s13 | flag_s14 | flag_s15 | flag_s16 | flag_s17 | flag_s18 | flag_s19 | flag_s2 | flag_s20 | flag_s21 | flag_s3 | flag_s4 |flag_s5 | flag_s6 | flag_s7 | flag_s8 | flag_s9 | flag_size | flag_type | flag_width | flag2_border | footnotes | gained_from1 | gained_from2 |gained_from3 | Government | government_type | house1 | house2 | HQ | Image | image | image size | image_caption | image_coat | image_flag | image_flag2 |image_map | image_map_caption | image_map2 | image_map2_caption | image_p1 | image_p10 | image_p11 | image_p12 | image_p13 | image_p14 | image_p15 |image_p16 | image_p17 | image_p18 | image_p19 | image_p2 | image_p20 | image_p21 | image_p3 | image_p4 | image_p5 | image_p6 | image_p7 | image_p8 |image_p9 | image_s1 | image_s10 | image_s11 | image_s12 | image_s13 | image_s14 | image_s15 | image_s16 | image_s17 | image_s18 | image_s19 | image_s2 |image_s20 | image_s21 | image_s3 | image_s4 | image_s5 | image_s6 | image_s7 | image_s8 | image_s9 | image_size | image_symbol | imagesize | leader1 |leader10 | leader11 | leader12 | leader13 | leader14 | leader15 | leader2 | leader3 | leader4 | leader5 | leader6 | leader7 | leader8 | leader9 |legislature | life_span | linking_name | lost_to1 | lost_to2 | lost_to3 | Map | map_caption | membership_title1 | membership_title2 | membership_title3 |membership_title4 | membership_title5 | membership1 | membership2 | membership3 | membership4 | membership5 | Motto | motto| Name | name | nation |native_name | native_name_lang | nocat_wdimage | Origin | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p3 | p4 | p5 |p6 | p7 | p8 | p9 | political_subdiv | PopulationFirst | PopulationFirstYear | PopulationLast | PopulationLastYear | PopulationSecond |PopulationSecondYear | PopulationThird | PopulationThirdYear | preceded_by | ref_area1 | ref_area2 | ref_area3 | ref_area4 | ref_area5 | ref_pop1 |ref_pop2 | ref_pop3 | ref_pop4 | ref_pop5 | Replace | s1 | s10 | s11 | s12 | s13 | s14 | s15 | s16 | s17 | s18 | s19 | s2 | s20 | s21 | s3 | s4 | s5 | s6 | s7 | s8 | s9 | Start | stat_area1 | stat_area2 | stat_area3 | stat_area4 | stat_area5 | stat_pop1 | stat_pop2 | stat_pop3 | stat_pop4 | stat_pop5 |stat_year1 | stat_year2 | stat_year3 | stat_year4 | stat_year5 | Status | status_text | subdivision | subdivision_type | symbol | symbol_type |symbol_width | title_deputy | title_leader | today | type_house1 | type_house2 | year_deputy1 | year_deputy10 | year_deputy11 | year_deputy12 |year_deputy13 | year_deputy14 | year_deputy15 | year_deputy2 | year_deputy3 | year_deputy4 | year_deputy5 | year_deputy6 | year_deputy7 | year_deputy8 |year_deputy9 | year_end | year_leader1 | year_leader10 | year_leader11 | year_leader12 | year_leader13 | year_leader14 | year_leader15 | year_leader2 |year_leader3 | year_leader4 | year_leader5 | year_leader6 | year_leader7 | year_leader8 | year_leader9 | year_start }}<noinclude> {{documentation}}</noinclude> g8uviqa8z5xibz5z6a7wprkfzmwx6gt 381103 381102 2026-05-28T01:44:48Z Intisar Ali 8681 /* */ 381103 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:infobox|infoboxTemplate |bodyclass = ib-former-subdiv vcard |templatestyles = Template:Infobox former subdivision/styles.css |aboveclass = fn org |above = {{#if:{{{conventional_long_name|{{{Name|}}}}}} | {{{conventional_long_name|{{{Name|}}}}}}{{#if:{{{native_name|{{{AltName|}}}}}}|<div class="ib-former-subdiv-native nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name|{{{AltName|}}}}}}</div>}}{{{AltNameModule|}}} | {{#if:{{{native_name|{{{AltName|{{{AltNameModule|}}}}}}}}} | {{{native_name|{{{AltName|{{{AltNameModule|}}}}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} }} |subheader = {{if empty|{{{subdivision_type|}}}|{{#if:{{{status_text|}}}|{{{status_text}}}|{{#if:{{{nation|}}}|{{{subdivision|اڳوڻي ذيلي ورھاست}}}، {{#ifexist:{{{nation}}}|[[{{{nation}}}]]|{{{nation}}}}} جي }} }} }} |subheaderclass = category |subheader2 = {{#if:{{{year_end|}}}| {{#if:{{{life_span|}}}|{{{life_span}}} |{{#ifeq:{{{year_start|}}}|{{{year_end}}}|{{{year_start}}}|{{#if:{{{year_start|}}}|{{{year_start}}}–}}{{{year_end}}}}}}} }} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{Image|}}}}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} |caption1 = {{{image_caption|}}} | image2 = {{#if:{{{image_coat|}}}{{{image_symbol|}}}{{{image_flag|}}}{{{image_flag2|}}} |{{infobox country/imagetable |image1a = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{{image_flag|}}}|sizedefault=125px|size={{{flag_width|{{{flag_size|}}}}}}|maxsize=250|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{alt_flag|{{{flag_alt|}}}}}}|title={{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}}}}}}}}}} جو جھنڊو}} |image1b = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{{image_flag2|}}}|sizedefault=125px|size={{{flag_width|}}}|maxsize=250|border={{yesno |{{{flag2_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{alt_flag2|{{{flag_alt2|}}}}}}}} |caption1= {{#if:{{{flag_caption|}}}|{{{flag_caption}}}|{{#if:{{{flag|}}}|[[{{{flag}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|جھنڊو}}]]|{{#ifexist:{{{common_name}}} جو جھنڊو|[[{{{common_name}}} جو جھنڊو|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|جھنڊو}}]]| {{#ifexist:{{{common_name}}} جو جھنڊو|[[{{{common_name}}} جو جھنڊو|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|جھنڊو}}]] |{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|جھنڊو}}}}}}}}}} |image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{if empty|{{{image_coat|}}}|{{{image_symbol|}}}}} |size={{{symbol_width|{{{coa_size|}}}}}}|sizedefault=85px|alt={{#if:{{{image_coat|}}}|{{{alt_coat|{{{coat_alt|}}}}}}|{{{alt_symbol|}}}}}|title={{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}}}}}}}}}} جو {{{symbol_type|نشان}}}}} |caption2= {{#if:{{{symbol|}}}|[[{{{symbol}}}|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|نشان}}]]|{{#ifexist:{{{common_name}}} جو نشان|[[{{{common_name}}} جو نشان|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|نشان}}]]|{{#ifexist:{{{common_name}}} جو نشان|[[{{{common_name}}} جو نشان|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|نشان}}]]|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|نشان}}}}}}}} }} }} | rowclass1 = mergedtoprow | class1 = ib-former-subdiv-flagarms | data1 = {{#if:{{{flag_image|}}}{{{arms_image|}}} |<table><tr><!-- -->{{#if:{{{flag_image|}}}|<td>{{{flag_image|}}}</td>}}<!-- -->{{#if:{{{arms_image|}}}|<td>{{{arms_image|}}}</td>}}<!-- --></tr><tr><!-- -->{{#if:{{{flag_image|}}}|<td>{{#if:{{{flag_link|}}}|[[{{{flag_link|}}}|جھنڊو]]|جھنڊو}}</td>}}<!-- -->{{#if:{{{arms_image|}}}|<td>{{#if:{{{arms_link|}}}|[[{{{arms_link|}}}|نشان]]|نشان}}</td>}}<!-- --></tr></table> }} | data2 = {{#if:{{{Map|{{{image_map|}}}}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{Map|{{{image_map|}}}}}}|sizedefault=frameless}}<br>{{{map_caption|{{{image_map_caption|}}}}}} }} | data3 = {{#if:{{{image_map2|}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map2|}}}|sizedefault=frameless}}<br>{{{image_map2_caption|}}} }} | header7 = {{#if:{{{anthem|}}}|[[علائقائي ترانو|ترانو]]|{{#if:{{{national_anthem|}}}|[[قومي ترانو|ترانو]]}}}} | rowclass8 = mergedrow | data8 = {{if empty|{{{anthem|}}}|{{#ifexist:{{{national_anthem}}}|[[{{{national_anthem}}}]]|{{{national_anthem|}}}}}}} | rowclass10 = mergedtoprow | label10 = گاديءَ جو هنڌ | data10 = {{#ifexist:{{{capital}}}|[[{{{capital}}}]]|{{{capital|}}}}} | rowclass11 = mergedtoprow | label11 = [[رهواسين جو نالو]] | data11 = {{#ifexist:{{{demonym}}}|[[{{{demonym}}}]]|{{{demonym|}}}}} |rowclass13 = mergedtoprow |label13 = ايراضي |data13 = {{#if: {{{AreaFirst|}}}{{{AreaSecond|}}}{{{AreaThird|}}}{{{AreaLast|}}}{{{coordinates|}}} |<!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{#if: {{{AreaFirstYear|}}} |{{nobold| • {{{AreaFirstYear}}}}}}} | data1 = {{#if: {{{AreaFirst|}}} |{{{AreaFirst}}} }} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{#if: {{{AreaSecondYear|}}} |{{nobold| • {{{AreaSecondYear}}}}}}} | data2 = {{#if: {{{AreaSecond|}}} |{{{AreaSecond}}} }} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{#if: {{{AreaThirdYear|}}} |{{nobold| • {{{AreaThirdYear}}}}}}} | data3 = {{#if: {{{AreaThird|}}} |{{{AreaThird}}} }} | rowclass4 = mergedrow | label4 = {{#if: {{{AreaLastYear|}}} |{{nobold| • {{{AreaLastYear}}}}}}} | data4 = {{#if: {{{AreaLast|}}} |{{{AreaLast}}} }} | rowclass5 = mergedrow | label5 = {{#if: {{{coordinates|}}} |{{nobold| • بيھڪ}}}} | data5 = {{#if: {{{coordinates|}}} |{{{coordinates}}} }} }} }}{{#if:{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}{{{stat_area1|}}}| }} |rowclass14 = mergedrow |label14 = {{#if: {{{area_gained1|}}}{{{area_lost1|}}} | منتقل ٿيل ايراضي}} |data14 = {{#if: {{{area_gained1|}}}{{{area_lost1|}}} |<!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{#if: {{{area_gained1|}}} |{{nobold| • {{{area_gained_year1|}}}}}}} | data1 = {{#if: {{{area_gained1|}}} |{{{area_gained1|}}} {{#if: {{{gained_from1|}}} | {{{gained_from1|}}} کان}}} }} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{#if: {{{area_lost1|}}} |{{nobold| • {{{area_lost_year1|}}}}}}} | data2 = {{#if: {{{area_lost1|}}} |{{{area_lost1|}}} {{#if: {{{lost_to1|}}} | {{{lost_to1|}}} ڏانهن}}} }} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{#if: {{{area_gained2|}}} |{{nobold| • {{{area_gained_year2|}}}}}}} | data3 = {{#if: {{{area_gained2|}}} |{{{area_gained2|}}} {{#if: {{{gained_from2|}}} | {{{gained_from2|}}} کان}}} }} | rowclass4 = mergedrow | label4 = {{#if: {{{area_lost2|}}} |{{nobold| • {{{area_lost_year2|}}}}}}} | data4 = {{#if: {{{area_lost2|}}} |{{{area_lost2|}}} {{#if: {{{lost_to2|}}} | {{{lost_to2|}}} ڏانهن}}} }} | rowclass5 = mergedrow | label5 = {{#if: {{{area_gained3|}}} |{{nobold| - {{{area_gained_year3|}}}}}}} | data5 = {{#if: {{{area_gained3|}}} |{{{area_gained3|}}} {{#if: {{{gained_from3|}}} | {{{gained_from3|}}} کان}}} }} | rowclass6 = mergedrow | label6 = {{#if: {{{area_lost3|}}} |{{nobold| • {{{area_lost_year3|}}}}}}} | data6 = {{#if: {{{area_lost3|}}} |{{{area_lost3|}}} {{#if: {{{lost_to3|}}} | {{{lost_to3|}}} ڏانهن}}} }} }} }} | rowclass17 = {{#if:{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label17 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{{stat_year1|}}}{{{ref_area1|}}}</div> | data17 = {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area1|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass18 = {{#if:{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label18 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{{stat_year2|}}}{{{ref_area2|}}}</div> | data18 = {{#if: {{{stat_area2|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area2|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass19 = {{#if:{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label19 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{{stat_year3|}}}{{{ref_area3|}}}</div> | data19 = {{#if: {{{stat_area3|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area3|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass20 = {{#if:{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label20 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{{stat_year4|}}}{{{ref_area4|}}}</div> | data20 = {{#if: {{{stat_area4|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area4|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass21 = mergedbottomrow | label21 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{{stat_year5|}}}{{{ref_area5|}}}</div> | data21 = {{#if: {{{stat_area5|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area5|}}}|km2||sqmi}} }} |rowclass25 = mergedtoprow |label25 = {{#if: {{{PopulationFirst|}}}{{{PopulationSecond|}}}{{{PopulationThird|}}}{{{PopulationLast|}}}{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | آبادي }} |data25 = {{#if: {{{PopulationFirst|}}}{{{PopulationSecond|}}}{{{PopulationThird|}}}{{{PopulationLast|}}} |<!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{#if: {{{PopulationFirstYear|}}} |{{nobold| • {{{PopulationFirstYear}}}}}}} | data1 = {{#if: {{{PopulationFirst|}}} |{{{PopulationFirst}}} }} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{#if: {{{PopulationSecondYear|}}} |{{nobold| • {{{PopulationSecondYear}}}}}}} | data2 = {{#if: {{{PopulationSecond|}}} |{{{PopulationSecond}}} }} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{#if: {{{PopulationThirdYear|}}} |{{nobold| • {{{PopulationThirdYear}}}}}}} | data3 = {{#if: {{{PopulationThird|}}} |{{{PopulationThird}}} }} | rowclass4 = mergedrow | label4 = {{#if: {{{PopulationLastYear|}}} |{{nobold| • {{{PopulationLastYear}}}}}}} | data4 = {{#if: {{{PopulationLast|}}} |{{{PopulationLast}}} }} }}|{{#if:{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}}| }} }} | rowclass34= mergedrow | data34= {{#if:{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}}|{{infobox country/multirow|{{{stat_year1|}}}{{{ref_pop1|}}} |{{{stat_pop1|}}}|{{{stat_year2|}}}{{{ref_pop2|}}} |{{{stat_pop2|}}}|{{{stat_year3|}}}{{{ref_pop3|}}} |{{{stat_pop3|}}}|{{{stat_year4|}}}{{{ref_pop4|}}} |{{{stat_pop4|}}}|{{{stat_year5|}}}{{{ref_pop5|}}} |{{{stat_pop5|}}} }} }} |rowclass36 = mergedrow |label36 = {{#if: {{{DensityFirst|}}}{{{DensitySecond|}}}{{{DensityThird|}}}{{{DensityLast|}}} | گھاٽائي }} |data36 = {{#if: {{{DensityFirst|}}}{{{DensitySecond|}}}{{{DensityThird|}}}{{{DensityLast|}}} |<!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{#if: {{{DensityFirstYear|}}} |{{nobold| • {{{DensityFirstYear}}}}}}} | data1 = {{#if: {{{DensityFirst|}}} |{{{DensityFirst}}} }} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{#if: {{{DensitySecondYear|}}} |{{nobold| • {{{DensitySecondYear}}}}}}} | data2 = {{#if: {{{DensitySecond|}}} |{{{DensitySecond}}} }} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{#if: {{{DensityThirdYear|}}} |{{nobold| • {{{DensityThirdYear}}}}}}} | data3 = {{#if: {{{DensityThird|}}} |{{{DensityThird}}} }} | rowclass4 = mergedrow | label4 = {{#if: {{{DensityLastYear|}}} |{{nobold| • {{{DensityLastYear}}}}}}} | data4 = {{#if: {{{DensityLast|}}} |{{{DensityLast}}} }} }} }} |rowclass37 = mergedtoprow |label37 = تاريخ |data37 = <!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{nobold| • اڳ ۾}} | data1 = {{{preceded_by|}}} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{nobold| • بڻ بنياد}} | data2 = {{{Origin|}}} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{nobold| • ٺھيو}} | data3 = {{{Start|}}} | rowclass4 = mergedrow | label4 = {{nobold| • ختم ٿيو}} | data4 = {{{End|}}} | rowclass5 = mergedrow | label5 = {{nobold| • جانشين}} | data5 = {{{Replace|}}} }} |rowclass38 = mergedtoprow |label38 = حيثيت |data38 = {{{Status|}}} |rowclass39 = mergedrow |label39 = {{#if: {{{CodeName|}}} |{{nowrap|{{{CodeName|}}}}} }} |data39 = {{#if: {{{Code|}}} |{{{Code}}} }} |rowclass40 = {{#if:{{{Government|}}}{{{year_leader1|}}}{{{year_deputy1|}}}{{{Motto|}}}{{{motto|}}}{{{national_motto|}}} | mergedtoprow | mergedrow }} |label40 = {{#if: {{{Government|}}}{{{year_leader1|}}}{{{year_deputy1|}}}{{{Motto|}}}{{{motto|}}}{{{national_motto|}}} |حڪومت }} |data40 = {{{Government|}}}<!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{nobold| • قسم}} | data1 = {{#ifexist:{{{government_type}}}|[[{{{government_type}}}]]|{{{government_type|}}}}} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{nobold| • [[انتظامي مرڪز|مرڪز]]}} | data2 = {{{HQ|}}} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{nobold| • [[شعار]]}} | data3 = {{if empty|{{{motto|}}}|{{{Motto|}}}|{{{national_motto|}}}}} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{#if:{{{title_leader|}}} |{{#ifexist:{{{title_leader}}}|[[{{{title_leader}}}]]|{{{title_leader|}}}}} |{{#switch:{{{government_type}}} |Monarchy=[[{{#ifexist:{{{common_name}}} جو بادشاھ |{{{common_name}}} جو بادشاھ |{{#ifexist:{{{common_name}}} جو بادشاھ |{{{common_name}}} جو بادشاھ |بادشاھ }}}}|بادشاھ]] |Constitutional monarchy=[[{{#ifexist:{{{common_name}}} جو بادشاھ |{{{common_name}}} جو بادشاھ |{{#ifexist:{{{common_name}}} جو بادشاھ |{{{common_name}}} جو بادشاھ |بادشاھ }}}}|بادشاھ]] |[[{{#ifexist:{{{common_name}}} جو صدر |{{{common_name}}} جو صدر |{{#ifexist:{{{common_name}}} جو صدر |{{{common_name}}} جو صدر |صدر (حڪومتي لقب) }}}}|صدر]] }} }} | data41 = {{#if:{{{year_leader1|}}}| }} | rowclass42 = mergedrow | data42 = {{#if:{{{year_leader1|}}} | {{Infobox country/multirow|{{{year_leader1|}}} |{{{leader1|}}} |{{{year_leader2|}}} |{{{leader2|}}} |{{{year_leader3|}}} |{{{leader3|}}} |{{{year_leader4|}}} |{{{leader4|}}} |{{{year_leader5|}}} |{{{leader5|}}} |{{{year_leader6|}}} |{{{leader6|}}} |{{{year_leader7|}}} |{{{leader7|}}} |{{{year_leader8|}}} |{{{leader8|}}} |{{{year_leader9|}}} |{{{leader9|}}} |{{{year_leader10|}}} |{{{leader10|}}} |{{{year_leader11|}}} |{{{leader11|}}}|{{{year_leader12|}}} |{{{leader12|}}}|{{{year_leader13|}}} |{{{leader13|}}}|{{{year_leader14|}}} |{{{leader14|}}}|{{{year_leader15|}}} |{{{leader15|}}} }} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{#if:{{{title_deputy|}}}|{{#ifexist:{{{title_deputy}}}|[[{{{title_deputy}}}]]|{{{title_deputy}}}}}|[[{{#ifexist:{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{#ifexist:{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{#ifexist:{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{#ifexist:{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{{common_name}}} جو وزيراعظم|وزيراعظم}}}}}}}}|وزيراعظم]]}} | data43 = {{#if:{{{year_deputy1|}}}| }} | rowclass44 = mergedrow | data44 = {{#if:{{{year_deputy1|}}}|{{Infobox country/multirow|{{{year_deputy1|}}} |{{{deputy1|}}} |{{{year_deputy2|}}} |{{{deputy2|}}} |{{{year_deputy3|}}} |{{{deputy3|}}} |{{{year_deputy4|}}} |{{{deputy4|}}} |{{{year_deputy5|}}} |{{{deputy5|}}} |{{{year_deputy6|}}} |{{{deputy6|}}}|{{{year_deputy7|}}} |{{{deputy7|}}}|{{{year_deputy8|}}} |{{{deputy8|}}}|{{{year_deputy9|}}} |{{{deputy9|}}}|{{{year_deputy10|}}} |{{{deputy10|}}}|{{{year_deputy11|}}} |{{{deputy11|}}}|{{{year_deputy12|}}} |{{{deputy12|}}}|{{{year_deputy13|}}} |{{{deputy13|}}}|{{{year_deputy14|}}} |{{{deputy14|}}}|{{{year_deputy15|}}} |{{{deputy15|}}} }} }} | rowclass54 = mergedtoprow | data54 = {{#if:{{{Arms|}}} | {{{Arms}}}<br>{{{arms_caption|}}} }} | rowclass55 = {{#if:{{{Arms|}}} | mergedrow | mergedtoprow }} | data55 = {{#if:{{{Civic|}}} | {{{Civic}}}<br>{{{civic_caption|}}} }} }} | rowclass45 = mergedtoprow | label45 = [[مقننه]] | data45 = {{#if:{{{legislature|}}}|{{{legislature|}}}|{{#if:{{{house1|}}}{{{house2|}}}| }}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{#if:{{{type_house1|}}}|{{{type_house1|}}}|مٿيون ايوان}}</div> | data46 = {{{house1|}}} | rowclass47 = mergedrow | label47 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{#if:{{{type_house2|}}}|{{{type_house2|}}}|هيٺيون ايوان}}</div> | data47 = {{{house2|}}} | label48 = {{#if:{{{era|}}}|تاريخي دور|تاريخ}} | data48 = {{#if:{{{era|}}}|{{{era}}}|{{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}}| }}}} | rowclass49 = mergedrow | data49 = {{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}}|{{Infobox country/multirow |{{{event_pre|}}} |{{{date_pre|}}} |{{if empty|{{{event_start|}}}|قائم ٿيو}} |{{{date_start|}}} {{{year_start|}}} |{{{event1|}}} |{{{date_event1|}}} |{{{event2|}}} |{{{date_event2|}}} |{{{event3|}}} |{{{date_event3|}}} |{{{event4|}}} |{{{date_event4|}}} |{{{event5|}}} |{{{date_event5|}}} |{{{event6|}}} |{{{date_event6|}}}|{{{event7|}}} |{{{date_event7|}}}|{{{event8|}}} |{{{date_event8|}}}|{{{event9|}}} |{{{date_event9|}}}|{{{event10|}}} |{{{date_event10|}}} |{{if empty|{{{event_end|}}}|ختم ٿيو}} |{{{date_end|}}} {{{year_end|}}} |{{{event_post|}}} |{{{date_post|}}} }} }} |rowclass51 = {{#if:{{{membership_title1|}}} | mergedtoprow | mergedrow }} |label51 = {{#if:{{{membership_title1|}}} | اندر شامل }} |data51 = <!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{nobold|1= • {{{membership_title1|}}}}} | data1 = {{{membership1|}}} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{nobold|1= • {{{membership_title2|}}}}} | data2 = {{{membership2|}}} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{nobold|1= • {{{membership_title3|}}}}} | data3 = {{{membership3|}}} | rowclass4 = mergedrow | label4 = {{nobold|1= • {{{membership_title4|}}}}} | data4 = {{{membership4|}}} | rowclass5 = mergedrow | label5 = {{nobold|1= • {{{membership_title5|}}}}} | data5 = {{{membership5|}}} }} |rowclass52 = {{#if:{{{Divisions|}}} | mergedtoprow| mergedrow}} |label52 = {{#if:{{{Divisions|}}} | ذيلي ورھاستون }} |data52 = <!-- 0e2a3qg4k5zgps877f66czdqxj6r4jk 381104 381103 2026-05-28T01:48:48Z Intisar Ali 8681 /* */ 381104 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{#invoke:infobox|infoboxTemplate |bodyclass = ib-former-subdiv vcard |templatestyles = Template:Infobox former subdivision/styles.css |aboveclass = fn org |above = {{#if:{{{conventional_long_name|{{{Name|}}}}}} | {{{conventional_long_name|{{{Name|}}}}}}{{#if:{{{native_name|{{{AltName|}}}}}}|<div class="ib-former-subdiv-native nickname" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name|{{{AltName|}}}}}}</div>}}{{{AltNameModule|}}} | {{#if:{{{native_name|{{{AltName|{{{AltNameModule|}}}}}}}}} | {{{native_name|{{{AltName|{{{AltNameModule|}}}}}}}}} | {{PAGENAMEBASE}} }} }} |subheader = {{if empty|{{{subdivision_type|}}}|{{#if:{{{status_text|}}}|{{{status_text}}}|{{#if:{{{nation|}}}|{{{subdivision|اڳوڻي ذيلي ورھاست}}}، {{#ifexist:{{{nation}}}|[[{{{nation}}}]]|{{{nation}}}}} جي }} }} }} |subheaderclass = category |subheader2 = {{#if:{{{year_end|}}}| {{#if:{{{life_span|}}}|{{{life_span}}} |{{#ifeq:{{{year_start|}}}|{{{year_end}}}|{{{year_start}}}|{{#if:{{{year_start|}}}|{{{year_start}}}–}}{{{year_end}}}}}}} }} | image1 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image|{{{Image|}}}}}}|size={{{image size|{{{image_size|{{{imagesize|}}}}}}}}}|sizedefault=frameless|alt={{{alt|}}}|suppressplaceholder=yes}} |caption1 = {{{image_caption|}}} | image2 = {{#if:{{{image_coat|}}}{{{image_symbol|}}}{{{image_flag|}}}{{{image_flag2|}}} |{{infobox country/imagetable |image1a = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{{image_flag|}}}|sizedefault=125px|size={{{flag_width|{{{flag_size|}}}}}}|maxsize=250|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{alt_flag|{{{flag_alt|}}}}}}|title={{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}}}}}}}}}} جو جھنڊو}} |image1b = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{{image_flag2|}}}|sizedefault=125px|size={{{flag_width|}}}|maxsize=250|border={{yesno |{{{flag2_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{alt_flag2|{{{flag_alt2|}}}}}}}} |caption1= {{#if:{{{flag_caption|}}}|{{{flag_caption}}}|{{#if:{{{flag|}}}|[[{{{flag}}}|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|جھنڊو}}]]|{{#ifexist:{{{common_name}}} جو جھنڊو|[[{{{common_name}}} جو جھنڊو|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|جھنڊو}}]]| {{#ifexist:{{{common_name}}} جو جھنڊو|[[{{{common_name}}} جو جھنڊو|{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|جھنڊو}}]] |{{#if:{{{flag_type|}}}|{{{flag_type}}}|جھنڊو}}}}}}}}}} |image2 = {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|suppressplaceholder={{main other||no}}|image={{if empty|{{{image_coat|}}}|{{{image_symbol|}}}}} |size={{{symbol_width|{{{coa_size|}}}}}}|sizedefault=85px|alt={{#if:{{{image_coat|}}}|{{{alt_coat|{{{coat_alt|}}}}}}|{{{alt_symbol|}}}}}|title={{{common_name|{{{name|{{{linking_name|{{PAGENAME}}}}}}}}}} جو {{{symbol_type|نشان}}}}} |caption2= {{#if:{{{symbol|}}}|[[{{{symbol}}}|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|نشان}}]]|{{#ifexist:{{{common_name}}} جو نشان|[[{{{common_name}}} جو نشان|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|نشان}}]]|{{#ifexist:{{{common_name}}} جو نشان|[[{{{common_name}}} جو نشان|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|نشان}}]]|{{#if:{{{symbol_type|}}}|{{{symbol_type}}}|نشان}}}}}}}} }} }} | rowclass1 = mergedtoprow | class1 = ib-former-subdiv-flagarms | data1 = {{#if:{{{flag_image|}}}{{{arms_image|}}} |<table><tr><!-- -->{{#if:{{{flag_image|}}}|<td>{{{flag_image|}}}</td>}}<!-- -->{{#if:{{{arms_image|}}}|<td>{{{arms_image|}}}</td>}}<!-- --></tr><tr><!-- -->{{#if:{{{flag_image|}}}|<td>{{#if:{{{flag_link|}}}|[[{{{flag_link|}}}|جھنڊو]]|جھنڊو}}</td>}}<!-- -->{{#if:{{{arms_image|}}}|<td>{{#if:{{{arms_link|}}}|[[{{{arms_link|}}}|نشان]]|نشان}}</td>}}<!-- --></tr></table> }} | data2 = {{#if:{{{Map|{{{image_map|}}}}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{Map|{{{image_map|}}}}}}|sizedefault=frameless}}<br>{{{map_caption|{{{image_map_caption|}}}}}} }} | data3 = {{#if:{{{image_map2|}}} | {{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map2|}}}|sizedefault=frameless}}<br>{{{image_map2_caption|}}} }} | header7 = {{#if:{{{anthem|}}}|[[علائقائي ترانو|ترانو]]|{{#if:{{{national_anthem|}}}|[[قومي ترانو|ترانو]]}}}} | rowclass8 = mergedrow | data8 = {{if empty|{{{anthem|}}}|{{#ifexist:{{{national_anthem}}}|[[{{{national_anthem}}}]]|{{{national_anthem|}}}}}}} | rowclass10 = mergedtoprow | label10 = گاديءَ جو هنڌ | data10 = {{#ifexist:{{{capital}}}|[[{{{capital}}}]]|{{{capital|}}}}} | rowclass11 = mergedtoprow | label11 = [[رهواسين جو نالو]] | data11 = {{#ifexist:{{{demonym}}}|[[{{{demonym}}}]]|{{{demonym|}}}}} |rowclass13 = mergedtoprow |label13 = ايراضي |data13 = {{#if: {{{AreaFirst|}}}{{{AreaSecond|}}}{{{AreaThird|}}}{{{AreaLast|}}}{{{coordinates|}}} |<!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{#if: {{{AreaFirstYear|}}} |{{nobold| • {{{AreaFirstYear}}}}}}} | data1 = {{#if: {{{AreaFirst|}}} |{{{AreaFirst}}} }} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{#if: {{{AreaSecondYear|}}} |{{nobold| • {{{AreaSecondYear}}}}}}} | data2 = {{#if: {{{AreaSecond|}}} |{{{AreaSecond}}} }} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{#if: {{{AreaThirdYear|}}} |{{nobold| • {{{AreaThirdYear}}}}}}} | data3 = {{#if: {{{AreaThird|}}} |{{{AreaThird}}} }} | rowclass4 = mergedrow | label4 = {{#if: {{{AreaLastYear|}}} |{{nobold| • {{{AreaLastYear}}}}}}} | data4 = {{#if: {{{AreaLast|}}} |{{{AreaLast}}} }} | rowclass5 = mergedrow | label5 = {{#if: {{{coordinates|}}} |{{nobold| • بيھڪ}}}} | data5 = {{#if: {{{coordinates|}}} |{{{coordinates}}} }} }} }}{{#if:{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}{{{stat_area1|}}}| }} |rowclass14 = mergedrow |label14 = {{#if: {{{area_gained1|}}}{{{area_lost1|}}} | منتقل ٿيل ايراضي}} |data14 = {{#if: {{{area_gained1|}}}{{{area_lost1|}}} |<!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{#if: {{{area_gained1|}}} |{{nobold| • {{{area_gained_year1|}}}}}}} | data1 = {{#if: {{{area_gained1|}}} |{{{area_gained1|}}} {{#if: {{{gained_from1|}}} | {{{gained_from1|}}} کان}}} }} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{#if: {{{area_lost1|}}} |{{nobold| • {{{area_lost_year1|}}}}}}} | data2 = {{#if: {{{area_lost1|}}} |{{{area_lost1|}}} {{#if: {{{lost_to1|}}} | {{{lost_to1|}}} ڏانهن}}} }} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{#if: {{{area_gained2|}}} |{{nobold| • {{{area_gained_year2|}}}}}}} | data3 = {{#if: {{{area_gained2|}}} |{{{area_gained2|}}} {{#if: {{{gained_from2|}}} | {{{gained_from2|}}} کان}}} }} | rowclass4 = mergedrow | label4 = {{#if: {{{area_lost2|}}} |{{nobold| • {{{area_lost_year2|}}}}}}} | data4 = {{#if: {{{area_lost2|}}} |{{{area_lost2|}}} {{#if: {{{lost_to2|}}} | {{{lost_to2|}}} ڏانهن}}} }} | rowclass5 = mergedrow | label5 = {{#if: {{{area_gained3|}}} |{{nobold| - {{{area_gained_year3|}}}}}}} | data5 = {{#if: {{{area_gained3|}}} |{{{area_gained3|}}} {{#if: {{{gained_from3|}}} | {{{gained_from3|}}} کان}}} }} | rowclass6 = mergedrow | label6 = {{#if: {{{area_lost3|}}} |{{nobold| • {{{area_lost_year3|}}}}}}} | data6 = {{#if: {{{area_lost3|}}} |{{{area_lost3|}}} {{#if: {{{lost_to3|}}} | {{{lost_to3|}}} ڏانهن}}} }} }} }} | rowclass17 = {{#if:{{{stat_area2|}}}{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label17 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{{stat_year1|}}}{{{ref_area1|}}}</div> | data17 = {{#if: {{{stat_area1|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area1|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass18 = {{#if:{{{stat_area3|}}}{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label18 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{{stat_year2|}}}{{{ref_area2|}}}</div> | data18 = {{#if: {{{stat_area2|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area2|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass19 = {{#if:{{{stat_area4|}}}{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label19 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{{stat_year3|}}}{{{ref_area3|}}}</div> | data19 = {{#if: {{{stat_area3|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area3|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass20 = {{#if:{{{stat_area5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label20 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{{stat_year4|}}}{{{ref_area4|}}}</div> | data20 = {{#if: {{{stat_area4|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area4|}}}|km2||sqmi}} }} | rowclass21 = mergedbottomrow | label21 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{{stat_year5|}}}{{{ref_area5|}}}</div> | data21 = {{#if: {{{stat_area5|}}} | {{convinfobox|{{{stat_area5|}}}|km2||sqmi}} }} |rowclass25 = mergedtoprow |label25 = {{#if: {{{PopulationFirst|}}}{{{PopulationSecond|}}}{{{PopulationThird|}}}{{{PopulationLast|}}}{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}} | آبادي }} |data25 = {{#if: {{{PopulationFirst|}}}{{{PopulationSecond|}}}{{{PopulationThird|}}}{{{PopulationLast|}}} |<!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{#if: {{{PopulationFirstYear|}}} |{{nobold| • {{{PopulationFirstYear}}}}}}} | data1 = {{#if: {{{PopulationFirst|}}} |{{{PopulationFirst}}} }} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{#if: {{{PopulationSecondYear|}}} |{{nobold| • {{{PopulationSecondYear}}}}}}} | data2 = {{#if: {{{PopulationSecond|}}} |{{{PopulationSecond}}} }} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{#if: {{{PopulationThirdYear|}}} |{{nobold| • {{{PopulationThirdYear}}}}}}} | data3 = {{#if: {{{PopulationThird|}}} |{{{PopulationThird}}} }} | rowclass4 = mergedrow | label4 = {{#if: {{{PopulationLastYear|}}} |{{nobold| • {{{PopulationLastYear}}}}}}} | data4 = {{#if: {{{PopulationLast|}}} |{{{PopulationLast}}} }} }}|{{#if:{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}}| }} }} | rowclass34= mergedrow | data34= {{#if:{{{stat_pop1|}}}{{{stat_pop2|}}}{{{stat_pop3|}}}{{{stat_pop4|}}}{{{stat_pop5|}}}|{{infobox country/multirow|{{{stat_year1|}}}{{{ref_pop1|}}} |{{{stat_pop1|}}}|{{{stat_year2|}}}{{{ref_pop2|}}} |{{{stat_pop2|}}}|{{{stat_year3|}}}{{{ref_pop3|}}} |{{{stat_pop3|}}}|{{{stat_year4|}}}{{{ref_pop4|}}} |{{{stat_pop4|}}}|{{{stat_year5|}}}{{{ref_pop5|}}} |{{{stat_pop5|}}} }} }} |rowclass36 = mergedrow |label36 = {{#if: {{{DensityFirst|}}}{{{DensitySecond|}}}{{{DensityThird|}}}{{{DensityLast|}}} | گھاٽائي }} |data36 = {{#if: {{{DensityFirst|}}}{{{DensitySecond|}}}{{{DensityThird|}}}{{{DensityLast|}}} |<!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{#if: {{{DensityFirstYear|}}} |{{nobold| • {{{DensityFirstYear}}}}}}} | data1 = {{#if: {{{DensityFirst|}}} |{{{DensityFirst}}} }} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{#if: {{{DensitySecondYear|}}} |{{nobold| • {{{DensitySecondYear}}}}}}} | data2 = {{#if: {{{DensitySecond|}}} |{{{DensitySecond}}} }} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{#if: {{{DensityThirdYear|}}} |{{nobold| • {{{DensityThirdYear}}}}}}} | data3 = {{#if: {{{DensityThird|}}} |{{{DensityThird}}} }} | rowclass4 = mergedrow | label4 = {{#if: {{{DensityLastYear|}}} |{{nobold| • {{{DensityLastYear}}}}}}} | data4 = {{#if: {{{DensityLast|}}} |{{{DensityLast}}} }} }} }} |rowclass37 = mergedtoprow |label37 = تاريخ |data37 = <!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{nobold| • اڳ ۾}} | data1 = {{{preceded_by|}}} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{nobold| • بڻ بنياد}} | data2 = {{{Origin|}}} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{nobold| • ٺھيو}} | data3 = {{{Start|}}} | rowclass4 = mergedrow | label4 = {{nobold| • ختم ٿيو}} | data4 = {{{End|}}} | rowclass5 = mergedrow | label5 = {{nobold| • جانشين}} | data5 = {{{Replace|}}} }} |rowclass38 = mergedtoprow |label38 = حيثيت |data38 = {{{Status|}}} |rowclass39 = mergedrow |label39 = {{#if: {{{CodeName|}}} |{{nowrap|{{{CodeName|}}}}} }} |data39 = {{#if: {{{Code|}}} |{{{Code}}} }} |rowclass40 = {{#if:{{{Government|}}}{{{year_leader1|}}}{{{year_deputy1|}}}{{{Motto|}}}{{{motto|}}}{{{national_motto|}}} | mergedtoprow | mergedrow }} |label40 = {{#if: {{{Government|}}}{{{year_leader1|}}}{{{year_deputy1|}}}{{{Motto|}}}{{{motto|}}}{{{national_motto|}}} |حڪومت }} |data40 = {{{Government|}}}<!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{nobold| • قسم}} | data1 = {{#ifexist:{{{government_type}}}|[[{{{government_type}}}]]|{{{government_type|}}}}} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{nobold| • [[انتظامي مرڪز|مرڪز]]}} | data2 = {{{HQ|}}} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{nobold| • [[شعار]]}} | data3 = {{if empty|{{{motto|}}}|{{{Motto|}}}|{{{national_motto|}}}}} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{#if:{{{title_leader|}}} |{{#ifexist:{{{title_leader}}}|[[{{{title_leader}}}]]|{{{title_leader|}}}}} |{{#switch:{{{government_type}}} |Monarchy=[[{{#ifexist:{{{common_name}}} جو بادشاھ |{{{common_name}}} جو بادشاھ |{{#ifexist:{{{common_name}}} جو بادشاھ |{{{common_name}}} جو بادشاھ |بادشاھ }}}}|بادشاھ]] |Constitutional monarchy=[[{{#ifexist:{{{common_name}}} جو بادشاھ |{{{common_name}}} جو بادشاھ |{{#ifexist:{{{common_name}}} جو بادشاھ |{{{common_name}}} جو بادشاھ |بادشاھ }}}}|بادشاھ]] |[[{{#ifexist:{{{common_name}}} جو صدر |{{{common_name}}} جو صدر |{{#ifexist:{{{common_name}}} جو صدر |{{{common_name}}} جو صدر |صدر (حڪومتي لقب) }}}}|صدر]] }} }} | data41 = {{#if:{{{year_leader1|}}}| }} | rowclass42 = mergedrow | data42 = {{#if:{{{year_leader1|}}} | {{Infobox country/multirow|{{{year_leader1|}}} |{{{leader1|}}} |{{{year_leader2|}}} |{{{leader2|}}} |{{{year_leader3|}}} |{{{leader3|}}} |{{{year_leader4|}}} |{{{leader4|}}} |{{{year_leader5|}}} |{{{leader5|}}} |{{{year_leader6|}}} |{{{leader6|}}} |{{{year_leader7|}}} |{{{leader7|}}} |{{{year_leader8|}}} |{{{leader8|}}} |{{{year_leader9|}}} |{{{leader9|}}} |{{{year_leader10|}}} |{{{leader10|}}} |{{{year_leader11|}}} |{{{leader11|}}}|{{{year_leader12|}}} |{{{leader12|}}}|{{{year_leader13|}}} |{{{leader13|}}}|{{{year_leader14|}}} |{{{leader14|}}}|{{{year_leader15|}}} |{{{leader15|}}} }} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{#if:{{{title_deputy|}}}|{{#ifexist:{{{title_deputy}}}|[[{{{title_deputy}}}]]|{{{title_deputy}}}}}|[[{{#ifexist:{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{#ifexist:{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{#ifexist:{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{#ifexist:{{{common_name}}} جو وزيراعظم|{{{common_name}}} جو وزيراعظم|وزيراعظم}}}}}}}}|وزيراعظم]]}} | data43 = {{#if:{{{year_deputy1|}}}| }} | rowclass44 = mergedrow | data44 = {{#if:{{{year_deputy1|}}}|{{Infobox country/multirow|{{{year_deputy1|}}} |{{{deputy1|}}} |{{{year_deputy2|}}} |{{{deputy2|}}} |{{{year_deputy3|}}} |{{{deputy3|}}} |{{{year_deputy4|}}} |{{{deputy4|}}} |{{{year_deputy5|}}} |{{{deputy5|}}} |{{{year_deputy6|}}} |{{{deputy6|}}}|{{{year_deputy7|}}} |{{{deputy7|}}}|{{{year_deputy8|}}} |{{{deputy8|}}}|{{{year_deputy9|}}} |{{{deputy9|}}}|{{{year_deputy10|}}} |{{{deputy10|}}}|{{{year_deputy11|}}} |{{{deputy11|}}}|{{{year_deputy12|}}} |{{{deputy12|}}}|{{{year_deputy13|}}} |{{{deputy13|}}}|{{{year_deputy14|}}} |{{{deputy14|}}}|{{{year_deputy15|}}} |{{{deputy15|}}} }} }} | rowclass54 = mergedtoprow | data54 = {{#if:{{{Arms|}}} | {{{Arms}}}<br>{{{arms_caption|}}} }} | rowclass55 = {{#if:{{{Arms|}}} | mergedrow | mergedtoprow }} | data55 = {{#if:{{{Civic|}}} | {{{Civic}}}<br>{{{civic_caption|}}} }} }} | rowclass45 = mergedtoprow | label45 = [[مقننه]] | data45 = {{#if:{{{legislature|}}}|{{{legislature|}}}|{{#if:{{{house1|}}}{{{house2|}}}| }}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{#if:{{{type_house1|}}}|{{{type_house1|}}}|مٿيون ايوان}}</div> | data46 = {{{house1|}}} | rowclass47 = mergedrow | label47 = <div class="ib-former-subdiv-fake-li">• {{#if:{{{type_house2|}}}|{{{type_house2|}}}|هيٺيون ايوان}}</div> | data47 = {{{house2|}}} | label48 = {{#if:{{{era|}}}|تاريخي دور|تاريخ}} | data48 = {{#if:{{{era|}}}|{{{era}}}|{{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}}| }}}} | rowclass49 = mergedrow | data49 = {{#if:{{{date_start|}}}{{{year_start|}}}|{{Infobox country/multirow |{{{event_pre|}}} |{{{date_pre|}}} |{{if empty|{{{event_start|}}}|قائم ٿيو}} |{{{date_start|}}} {{{year_start|}}} |{{{event1|}}} |{{{date_event1|}}} |{{{event2|}}} |{{{date_event2|}}} |{{{event3|}}} |{{{date_event3|}}} |{{{event4|}}} |{{{date_event4|}}} |{{{event5|}}} |{{{date_event5|}}} |{{{event6|}}} |{{{date_event6|}}}|{{{event7|}}} |{{{date_event7|}}}|{{{event8|}}} |{{{date_event8|}}}|{{{event9|}}} |{{{date_event9|}}}|{{{event10|}}} |{{{date_event10|}}} |{{if empty|{{{event_end|}}}|ختم ٿيو}} |{{{date_end|}}} {{{year_end|}}} |{{{event_post|}}} |{{{date_post|}}} }} }} |rowclass51 = {{#if:{{{membership_title1|}}} | mergedtoprow | mergedrow }} |label51 = {{#if:{{{membership_title1|}}} | اندر شامل }} |data51 = <!-- -->{{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{nobold|1= • {{{membership_title1|}}}}} | data1 = {{{membership1|}}} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{nobold|1= • {{{membership_title2|}}}}} | data2 = {{{membership2|}}} | rowclass3 = mergedrow | label3 = {{nobold|1= • {{{membership_title3|}}}}} | data3 = {{{membership3|}}} | rowclass4 = mergedrow | label4 = {{nobold|1= • {{{membership_title4|}}}}} | data4 = {{{membership4|}}} | rowclass5 = mergedrow | label5 = {{nobold|1= • {{{membership_title5|}}}}} | data5 = {{{membership5|}}} }} |rowclass52 = {{#if:{{{Divisions|}}} | mergedtoprow| mergedrow}} |label52 = {{#if:{{{Divisions|}}} | ذيلي ورھاستون }} |data52 = {{#invoke:infobox|infoboxTemplate|child = yes | rowclass1 = mergedrow | label1 = {{nobold|&nbsp;•&nbsp;قسم}} | data1 = {{{Divisions|}}} | rowclass2 = mergedrow | label2 = {{nobold|&nbsp;•&nbsp;ايڪا}} | data2 = {{{DivisionsNames|}}} | rowclass3 = mergedrow | data3 = {{#if:{{{DivisionsMap|}}} | {{{DivisionsMap}}}<br>{{{divisions_map_caption|}}} }} }} | rowclass53 = | label53 = سياسي ذيلي ورهاستون | data53 = {{{political_subdiv|}}} | data55 = {{#if:{{{p1|}}}{{{s1|}}} |{{Infobox country/formernext|flag_p1={{{flag_p1|}}}|image_p1={{{image_p1|}}}|p1={{{p1|}}}|border_p1={{{border_p1|}}}|flag_p2={{{flag_p2|}}}|image_p2={{{image_p2|}}}|p2={{{p2|}}}|border_p2={{{border_p2|}}}|flag_p3={{{flag_p3|}}}|image_p3={{{image_p3|}}}|p3={{{p3|}}}|border_p3={{{border_p3|}}}|flag_p4={{{flag_p4|}}}|image_p4={{{image_p4|}}}|p4={{{p4|}}}|border_p4={{{border_p4|}}}|flag_p5={{{flag_p5|}}}|image_p5={{{image_p5|}}}|p5={{{p5|}}}|border_p5={{{border_p5|}}}|flag_p6={{{flag_p6|}}}|image_p6={{{image_p6|}}}|p6={{{p6|}}}|border_p6={{{border_p6|}}}|flag_p7={{{flag_p7|}}}|image_p7={{{image_p7|}}}|p7={{{p7|}}}|border_p7={{{border_p7|}}}|flag_p8={{{flag_p8|}}}|image_p8={{{image_p8|}}}|p8={{{p8|}}}|border_p8={{{border_p8|}}}|flag_p9={{{flag_p9|}}}|image_p9={{{image_p9|}}}|p9={{{p9|}}}|border_p9={{{border_p9|}}}|flag_p10={{{flag_p10|}}}|image_p10={{{image_p10|}}}|p10={{{p10|}}}|border_p10={{{border_p10|}}}|flag_p11={{{flag_p11|}}}|image_p11={{{image_p11|}}}|p11={{{p11|}}}|border_p11={{{border_p11|}}}|flag_p12={{{flag_p12|}}}|image_p12={{{image_p12|}}}|p12={{{p12|}}}|border_p12={{{border_p12|}}}|flag_p13={{{flag_p13|}}}|image_p13={{{image_p13|}}}|p13={{{p13|}}}|border_p13={{{border_p13|}}}|flag_p14={{{flag_p14|}}}|image_p14={{{image_p14|}}}|p14={{{p14|}}}|border_p14={{{border_p14|}}}|flag_p15={{{flag_p15|}}}|image_p15={{{image_p15|}}}|p15={{{p15|}}}|border_p15={{{border_p15|}}}|flag_p16={{{flag_p16|}}}|image_p16={{{image_p16|}}}|p16={{{p16|}}}|border_p16={{{border_p16|}}}|flag_p17={{{flag_p17|}}}|image_p17={{{image_p17|}}}|p17={{{p17|}}}|border_p17={{{border_p17|}}}|flag_p18={{{flag_p18|}}}|image_p18={{{image_p18|}}}|p18={{{p18|}}}|border_p18={{{border_p18|}}}|flag_p19={{{flag_p19|}}}|image_p19={{{image_p19|}}}|p19={{{p19|}}}|border_p19={{{border_p19|}}}|flag_p20={{{flag_p20|}}}|image_p20={{{image_p20|}}}|p20={{{p20|}}}|border_p20={{{border_p20|}}}|flag_p21={{{flag_p21|}}}|image_p21={{{image_p21|}}}|p21={{{p21|}}}|border_p21={{{border_p21|}}}|flag_s1={{{flag_s1|}}}|image_s1={{{image_s1|}}}|s1={{{s1|}}}|border_s1={{{border_s1|}}}|flag_s2={{{flag_s2|}}}|image_s2={{{image_s2|}}}|s2={{{s2|}}}|border_s2={{{border_s2|}}}|flag_s3={{{flag_s3|}}}|image_s3={{{image_s3|}}}|s3={{{s3|}}}|border_s3={{{border_s3|}}}|flag_s4={{{flag_s4|}}}|image_s4={{{image_s4|}}}|s4={{{s4|}}}|border_s4={{{border_s4|}}}|flag_s5={{{flag_s5|}}}|image_s5={{{image_s5|}}}|s5={{{s5|}}}|border_s5={{{border_s5|}}}|flag_s6={{{flag_s6|}}}|image_s6={{{image_s6|}}}|s6={{{s6|}}}|border_s6={{{border_s6|}}}|flag_s7={{{flag_s7|}}}|image_s7={{{image_s7|}}}|s7={{{s7|}}}|border_s7={{{border_s7|}}}|flag_s8={{{flag_s8|}}}|image_s8={{{image_s8|}}}|s8={{{s8|}}}|border_s8={{{border_s8|}}}|flag_s9={{{flag_s9|}}}|image_s9={{{image_s9|}}}|s9={{{s9|}}}|border_s9={{{border_s9|}}}|flag_s10={{{flag_s10|}}}|image_s10={{{image_s10|}}}|s10={{{s10|}}}|border_s10={{{border_s10|}}}|flag_s11={{{flag_s11|}}}|image_s11={{{image_s11|}}}|s11={{{s11|}}}|border_s11={{{border_s11|}}}|flag_s12={{{flag_s12|}}}|image_s12={{{image_s12|}}}|s12={{{s12|}}}|border_s12={{{border_s12|}}}|flag_s13={{{flag_s13|}}}|image_s13={{{image_s13|}}}|s13={{{s13|}}}|border_s13={{{border_s13|}}}|flag_s14={{{flag_s14|}}}|image_s14={{{image_s14|}}}|s14={{{s14|}}}|border_s14={{{border_s14|}}}|flag_s15={{{flag_s15|}}}|image_s15={{{image_s15|}}}|s15={{{s15|}}}|border_s15={{{border_s15|}}}|flag_s16={{{flag_s16|}}}|image_s16={{{image_s16|}}}|s16={{{s16|}}}|border_s16={{{border_s16|}}}|flag_s17={{{flag_s17|}}}|image_s17={{{image_s17|}}}|s17={{{s17|}}}|border_s17={{{border_s17|}}}|flag_s18={{{flag_s18|}}}|image_s18={{{image_s18|}}}|s18={{{s18|}}}|border_s18={{{border_s18|}}}|flag_s19={{{flag_s19|}}}|image_s19={{{image_s19|}}}|s19={{{s19|}}}|border_s19={{{border_s19|}}}|flag_s20={{{flag_s20|}}}|image_s20={{{image_s20|}}}|s20={{{s20|}}}|border_s20={{{border_s20|}}}|flag_s21={{{flag_s21|}}}|image_s21={{{image_s21|}}}|s21={{{s21|}}}|border_s21={{{border_s21|}}}}} }} | label63 = اڄ حصو آهي | data63 = {{{today|}}} | data72 = {{{footnotes|}}} }}</includeonly><!-- سانچي جي پڄاڻي -->{{#ifeq: {{NAMESPACE}} | {{ns:0}} | {{#if: {{{_noautocat|}}} | | <!-- قائم ٿيڻ وارن زمرن جي شروعات -->{{#if:{{{year_start|}}}<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{{year_start}}}ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{{year_start}}}ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{{year_start}}} ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{{year_start}}} ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifeq:{{Str find| {{{year_start}}} |BC}}|-1<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{#expr: {{{year_start}}}-{{{year_start}}}mod10}}ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{#expr: {{{year_start}}}-{{{year_start}}}mod10}}ع واري ڏهاڪي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{Ordinal|{{#expr: ({{{year_start}}}-{{{year_start}}}mod100)/100+1}}}} صدي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{Ordinal| {{#expr: ({{{year_start}}}-{{{year_start}}}mod100)/100+1}}}} صدي ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا مضمون جن کي سار سنڀال جي ضرورت آهي|Y1]]<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{#invoke:ustring|gsub|{{{year_start}}}|%s*(.-)[0-9]%sBC.|%10s}} ق.م ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{#invoke:ustring|gsub|{{{year_start}}}|%s*(.-)[0-9]%sBC.|%10s}} ق.م ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{Ordinal|{{#expr:{{#invoke:ustring|gsub|{{{year_start}}}|%s*(.-)[0-9]?[0-9]%sBC.|0%1 + 1}}}}}} صدي ق.م ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{Ordinal|{{#expr:{{#invoke:ustring|gsub|{{{year_start}}}|%s*(.-)[0-9]?[0-9]%sBC.|0%1 + 1}}}}}} صدي ق.م ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا مضمون جن کي سار سنڀال جي ضرورت آهي|Y1]]<!-- -->}}}}}}}}}}<!-- -->|[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا مضمون جن کي سار سنڀال جي ضرورت آهي|D1]]<!-- -->}}<!-- قائم ٿيڻ وارن زمرن جي پڄاڻي --> <!-- ختم ٿيڻ وارن زمرن جي شروعات -->{{#if:{{{year_end|}}}<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{{year_end}}}ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{{year_end}}}ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{{year_end}}} ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{{year_end}}} ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifeq:{{Str find| {{{year_end}}} |BC}}|-1<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{#expr: {{{year_end}}}-{{{year_end}}}mod10}}ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{#expr: {{{year_end}}}-{{{year_end}}}mod10}}ع واري ڏهاڪي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{Ordinal|{{#expr: ({{{year_end}}}-{{{year_end}}}mod100)/100+1}}}} صدي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{Ordinal| {{#expr: ({{{year_end}}}-{{{year_end}}}mod100)/100+1}}}} صدي ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا مضمون جن کي سار سنڀال جي ضرورت آهي|Y2]]<!-- -->}}<!-- -->}}<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{#invoke:ustring|gsub|{{{year_end}}}|%s*(.-)[0-9]%sBC.|%10s}} ق.م ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{#invoke:ustring|gsub|{{{year_end}}}|%s*(.-)[0-9]%sBC.|%10s}} ق.م ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|{{#ifexist:زمرو:{{Ordinal|{{#expr:{{#invoke:ustring|gsub|{{{year_end}}}|%s*(.-)[0-9]?[0-9]%sBC.|0%1 + 1}}}}}} صدي ق.م ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا<!-- -->|[[زمرو:{{Ordinal|{{#expr:{{#invoke:ustring|gsub|{{{year_end}}}|%s*(.-)[0-9]?[0-9]%sBC.|0%1 + 1}}}}}} صدي ق.م ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا|{{#if:{{{common_name|}}}|{{{common_name}}}|{{PAGENAME}}}}]]<!-- -->|[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا مضمون جن کي سار سنڀال جي ضرورت آهي|Y2]]<!-- -->}}}}}}}}}}<!-- -->|[[زمرو:اڳوڻن ملڪن جا مضمون جن کي سار سنڀال جي ضرورت آهي|D2]]<!-- -->}}<!-- ختم ٿيڻ وارن زمرن جي پڄاڻي -->{{#if: {{{subdivision|}}} | {{#ifexist: زمرو:{{{nation}}} جا {{{subdivision}}} | {{#switch: {{{nation|}}} | Poland = <!-- بند ٿيل --> | #default = [[زمرو:{{{nation}}} جا {{{subdivision}}}]] }} }} }}<!-- --> }} }}<includeonly>{{#ifeq:{{{child|}}}|yes||{{Wikidata image|1={{{image_map|}}}|2={{{nocat_wdimage|}}}}}}}</includeonly>{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[زمرو:اڻڄاتل پيراميٽرن سان اڳوڻي ذيلي ورهاست جو معلوماتخانو استعمال ڪندڙ صفحا|VALUE{{PAGENAME}}]]}}|preview=صفحو [[سانچو:Infobox former subdivision]] اڻڄاتل پيراميٽر "VALUE" استعمال ڪري ٿو|ignoreblank=y| _noautocat | alt | alt_coat | alt_flag | alt_flag2 | alt_symbol |AltName | AltNameModule | anthem | area_gained_year1 | area_gained_year2 | area_gained_year3 | area_gained1 | area_gained2 | area_gained3 |area_lost_year1 | area_lost_year2 | area_lost_year3 | area_lost1 | area_lost2 | area_lost3 | AreaFirst | AreaFirstYear | AreaLast | AreaLastYear |AreaSecond | AreaSecondYear | AreaThird | AreaThirdYear | Arms | arms_caption | arms_image | arms_link | border_p1 | border_p10 | border_p11 | border_p12 | border_p13 | border_p14 | border_p15 | border_p16 | border_p17 | border_p18 | border_p19 | border_p2 | border_p20 | border_p21 | border_p3 | border_p4 |border_p5 | border_p6 | border_p7 | border_p8 | border_p9 | border_s1 | border_s10 | border_s11 | border_s12 | border_s13 | border_s14 | border_s15 |border_s16 | border_s17 | border_s18 | border_s19 | border_s2 | border_s20 | border_s21 | border_s3 | border_s4 | border_s5 | border_s6 | border_s7 |border_s8 | border_s9 | capital | child | Civic | civic_caption | coa_size | coat_alt | Code | CodeName | common_name | conventional_long_name |coordinates | date_end | date_event1 | date_event10 | date_event2 | date_event3 | date_event4 | date_event5 | date_event6 | date_event7 | date_event8 |date_event9 | date_post | date_pre | date_start | demonym | DensityFirst | DensityFirstYear | DensityLast | DensityLastYear | DensitySecond |DensitySecondYear | DensityThird | DensityThirdYear | deputy1 | deputy10 | deputy11 | deputy12 | deputy13 | deputy14 | deputy15 | deputy2 | deputy3 |deputy4 | deputy5 | deputy6 | deputy7 | deputy8 | deputy9 | Divisions | divisions_map_caption | DivisionsMap | DivisionsNames | End | era | event_end |event_post | event_pre | event_start | event1 | event10 | event2 | event3 | event4 | event5 | event6 | event7 | event8 | event9 | flag | flag_alt |flag_alt2 | flag_border | flag_caption | flag_image | flag_link | flag_p1 | flag_p10 | flag_p11 | flag_p12 | flag_p13 | flag_p14 | flag_p15 | flag_p16 |flag_p17 | flag_p18 | flag_p19 | flag_p2 | flag_p20 | flag_p21 | flag_p3 | flag_p4 | flag_p5 | flag_p6 | flag_p7 | flag_p8 | flag_p9 | flag_s1 | flag_s10 | flag_s11 | flag_s12 | flag_s13 | flag_s14 | flag_s15 | flag_s16 | flag_s17 | flag_s18 | flag_s19 | flag_s2 | flag_s20 | flag_s21 | flag_s3 | flag_s4 |flag_s5 | flag_s6 | flag_s7 | flag_s8 | flag_s9 | flag_size | flag_type | flag_width | flag2_border | footnotes | gained_from1 | gained_from2 |gained_from3 | Government | government_type | house1 | house2 | HQ | Image | image | image size | image_caption | image_coat | image_flag | image_flag2 |image_map | image_map_caption | image_map2 | image_map2_caption | image_p1 | image_p10 | image_p11 | image_p12 | image_p13 | image_p14 | image_p15 |image_p16 | image_p17 | image_p18 | image_p19 | image_p2 | image_p20 | image_p21 | image_p3 | image_p4 | image_p5 | image_p6 | image_p7 | image_p8 |image_p9 | image_s1 | image_s10 | image_s11 | image_s12 | image_s13 | image_s14 | image_s15 | image_s16 | image_s17 | image_s18 | image_s19 | image_s2 |image_s20 | image_s21 | image_s3 | image_s4 | image_s5 | image_s6 | image_s7 | image_s8 | image_s9 | image_size | image_symbol | imagesize | leader1 |leader10 | leader11 | leader12 | leader13 | leader14 | leader15 | leader2 | leader3 | leader4 | leader5 | leader6 | leader7 | leader8 | leader9 |legislature | life_span | linking_name | lost_to1 | lost_to2 | lost_to3 | Map | map_caption | membership_title1 | membership_title2 | membership_title3 |membership_title4 | membership_title5 | membership1 | membership2 | membership3 | membership4 | membership5 | Motto | motto| Name | name | nation |native_name | native_name_lang | nocat_wdimage | Origin | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p3 | p4 | p5 |p6 | p7 | p8 | p9 | political_subdiv | PopulationFirst | PopulationFirstYear | PopulationLast | PopulationLastYear | PopulationSecond |PopulationSecondYear | PopulationThird | PopulationThirdYear | preceded_by | ref_area1 | ref_area2 | ref_area3 | ref_area4 | ref_area5 | ref_pop1 |ref_pop2 | ref_pop3 | ref_pop4 | ref_pop5 | Replace | s1 | s10 | s11 | s12 | s13 | s14 | s15 | s16 | s17 | s18 | s19 | s2 | s20 | s21 | s3 | s4 | s5 | s6 | s7 | s8 | s9 | Start | stat_area1 | stat_area2 | stat_area3 | stat_area4 | stat_area5 | stat_pop1 | stat_pop2 | stat_pop3 | stat_pop4 | stat_pop5 |stat_year1 | stat_year2 | stat_year3 | stat_year4 | stat_year5 | Status | status_text | subdivision | subdivision_type | symbol | symbol_type |symbol_width | title_deputy | title_leader | today | type_house1 | type_house2 | year_deputy1 | year_deputy10 | year_deputy11 | year_deputy12 |year_deputy13 | year_deputy14 | year_deputy15 | year_deputy2 | year_deputy3 | year_deputy4 | year_deputy5 | year_deputy6 | year_deputy7 | year_deputy8 |year_deputy9 | year_end | year_leader1 | year_leader10 | year_leader11 | year_leader12 | year_leader13 | year_leader14 | year_leader15 | year_leader2 |year_leader3 | year_leader4 | year_leader5 | year_leader6 | year_leader7 | year_leader8 | year_leader9 | year_start }}<noinclude> {{documentation}}</noinclude> 0fxbxhgu58dsd5uy4udovggm0xuiat9 محمد ضیا الحق 0 43708 381199 285635 2026-05-28T10:16:43Z CommonsDelinker 103 Replacing President_Ronald_Reagan_and_Bill_Clark_meeting_with_President_Mohammad_Zia_Ul_Haq.jpg with [[File:President_and_Bill_Clark_Meeting_with_President_Mohammad_Zia_Ul_Haq_of_Pakistan_in_The_Oval_Office_-_DPLA_-_ea1ec517dc2de776dfd46cc49e55bde6.jpg]] 381199 wikitext text/x-wiki {{Infobox officeholder | name = Muhammad Zia-ul-Haq | native_name = {{nobold|محمد ضیاء الحق}} | office = [[پاڪستان جو صدر]] | image = File:President_Mohammad_Zia_Ul_Haq_(cropped).jpg | caption = محمد ضياء الحق |term_start = 16 سيپٽمبر 1978 |term_end =17 آگسٽ 1988 | predecessor =[[فضل الاهي چوڌري]] | prime minister = [[محمد خان جوڻيجو]] | successor = [[غلام اسحاق خان]] | birth_date = {{birth date|df=yes|1924|8|12}} | birth_place = [[جالنڌر]]، پنجاب، برٽش انڊيا | death_date = {{death date and age|df=yes|1988|8|17|1924|8|12}} | death_place = [[بھاولپور]] | resting_place = [[فيصل مسجد]]، [[اسلام آباد]] | nationality = برٽش انڊين (1924–1947)__[[پاڪستاني]] (1947–1988) | spouse = [[بيگم شفيق ضياء]] (1950 کان 1988 تائین<ref>http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\story_16-3-2008_pg3_3 {{cite web |url=http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\\05\\30\\story_30-5-2008_pg7_56&date=2009-09-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170215124259/http://www.dailytimes.com.pk/default.asp?page=2008\\05\\30\\story_30-5-2008_pg7_56&date=2009-09-04 |archive-date=15 February 2017 |title= |dead-url=yes |access-date=12 February 2017}}</ref> | children = 5 (محمد اعجاز الحق سميت) | alma_mater = [[سينٽ اسٽيفنس ڪاليج، دھلي]] <br/>[[يونائيٽيڊ اسٽيٽس آرمي ڪمانڊ اينڊ جنرل اسٽاف ڪاليج]] | nickname = ''مرد مؤمن'' | allegiance = {{Flag|British India}}<br/>{{PAK}} | branch = {{army|British India}}<br/>{{army|PAK}} | serviceyears = 1943–1988 | rank = [[فائل:OF-9 Pakistan Army.svg|10px]] [[جنرل آفيسر|جنرل]] | unit = [[آرمي آرمرڊ ڪور]] (PA – 1810) | commands = ٻين انڊپينڊنٽ آرمرڊ برگيڊ <br/> فرسٽ آرمرڊ ڊويژن <br/>سيڪنڊ اسٽرائيڪ ڪور <br/>[[پاڪ فوج جو سربراھ]] | battles = [[ٻين مھاڀاري جنگ]] <br>[[پاڪ ڀارت جنگ 1965]]<br>[[بليڪ سيپٽمبر اردن]]<br>[[سويت افغان جنگ]] }} '''محمد ضياء الحق''': '''Muhammad Zia-ul-Haq''' پاڪستان جو چئن ستارن وارو جنرل جيڪو 12 آگسٽ 1924 ۾ برٽش انديا جي پنجاب صوبي جي شھر جالنڌر، ۾ ڄائو ۽ 17 آگسٽ 1988 ۾ سي 130 جھاز واري حادثي ۾ فوت ٿي ويو. [[فائل:President and Bill Clark Meeting with President Mohammad Zia Ul Haq of Pakistan in The Oval Office - DPLA - ea1ec517dc2de776dfd46cc49e55bde6.jpg|thumb|کاٻو|250px|[[صدر رونالڊريگن]]، [[وليم پيٽرڪ ڪليرڪ]] ۽ صدر محمد ضياء الحق 1982 ۾]] دھلي يونيورسٽي ۾ تعليم حاصل ڪندڙ ھن شخصيت برٽش آرمي ۾ داخل ٿي ٻي جنگ عظيم جي برما ۽ برٽش ملايا وارن محاذن ۾ حصو ورتو. 1965 ۾ پاڪ [[ڀارت]] جنگ ۾ ٽينڪ ڪمانڊر ھيو.1970 ۾ ملٽري ٽريننگ مشن جي قيادت ۾ اردن روانو ٿيو جتي شاھ حسين جي خلاف [[بليڪ سيپٽمبر واري بغاوت]] کي ڪچلڻ ۾ مددگار ٿيو.1976 ۾ کيس ذوالفقار علي ڀٽو ملڪ جو چيف آف آرمي اسٽاف مقرر ڪيو. ملڪ ۾ [[پاڪستان نيشنل الائنس]] جي سياسي تحريڪ شروع ٿيڻ کان پوءِ 5 جولاءِ 1977 تي ڀٽو حڪومت جي خلاف [[ڪوديتا]] يا فوجي بغاوت ڪري حڪومت جو تختو اونڌو ڪيو. ان فوجي آپريشن کي [[آپريشن فيئر پلي]] جو نالو ڏنائين.ملڪ جي اقتدار تي قبضو ڪري ملڪ جو آئين معطل ڪري مارشل لا لاڳو ڪري ڇڏيائين <ref>Rafiq Dossani (2005). Prospects for Peace in South Asia. Stanford University Press. pp. 46–50. {{ISBN|978-0-8047-5085-1}}.</ref> [[ذوالفقار علي ڀٽو]] تي سياستدان احمد رضا قصوري جي قتل جي ڪيس جي جاچ ايف آء اي کان ڪرائي چالان ماجسٽريٽ جي بدران سڌو سنئون لاھور ھاءِ ڪورٽ ۾ داخل ڪرائي مقدمو سيشن ڪورٽ جي بجاءِ سڌو سنئون لاھور ھاءِ ڪورٽ ۾ ھلرائي موت جي سزا ڏني وئي جنھن جي اپيل سپريم ڪورٽ ۾ ھلي جتي سزا بحال رکي ذوالفقار علي ڀٽو کي ٻن سالن جي اندر موت جي سزا ڏئي کيس اڊيالا جيل راولپنڊي ۾ ڦاھي ڏني وئي ۽ لاش فوج جي سرپرستي ۾ ڳڙھي خدابخش ۾ عزيزن جي شرڪت کان سواءِ لاوارثن وانگر دفنايو ويو .ھن جي اقتدار ۾ اچڻ سان ملڪ آمريڪا ۽ [[سعودي عرب]] جي تعاون سان افغان ۽ سويت يونين واري جنگ ۾ افغان مجاھدن جي مدد ذريعي اڻ سڌي طرح شامل ٿي ويو ھن ملڪ کي مذھبي انتھا پسندي ڏي ڌڪيو ۽ جھادي نظريي کي فروغ ڏياريو <ref>{{cite book|ast1=Wynbrandt|first1=James|title=A Brief History of Pakistan|date=2009|publisher=Facts on File|page=216|quote=In his first speech to the nation, Zia pledged the government would work to create a true Islamic society.}}</ref><ref>{{harvnb|Haqqani|2010|p=131}}: "Zia ul-Haq is often identified as the person most responsible for turning Pakistan into a global center for political Islam. Undoubtedly, Zia went farthest in defining Pakistan as an Islamic state, and he nurtured the jihadist ideology."</ref> ھن جي حڪومتي پاليسين تحت لکن جي تعداد ۾ افغان جھادي پاڪستان ۾ آيا جن ذريعي پاڪستان اندر ھيروئن ۽ موتمار ھٿيارن جي پاڪستاني معاشري ۾ داخلا شروع ٿي وئي جيڪو سلسلو افغان جھاد سان گڏوگڏ 1989 تائين وڌندو رھيو . ھي يارھن سالن تائين پاڪستان جي اقتدار تي قابض رھيو ۽ ھن جي دور ۾ پريس تي شديد پابنديون رھيون<ref name=talbot-245-islam>{{cite book|last1=Talbot|first1=Ian|title=Pakistan, a Modern History|date=1998|publisher=St.Martin's Press|location=NY|pages=245|quote=Pakistan during the period 1977–1988 ... aspired to be an ideological state... the goal of an Islamic state was deemed to be its main basis.}}</ref> ھن جي دؤر ۾ پاڪستان جو ايٽمي پروگرام جاري رھيو ۽ ملڪ ۾ صنعتڪاري ۾ اضافو ٿيو . ھن جي دؤر ۾ پاڪستان جي [[ڪل ديسي پيداوار|جي ڊي پي]] جو تيزي سان اضافو ٿيو.1985 ۾ ھن مارشلا ختم ڪري ملڪ ۾ غير جماعتي چونڊون ڪرائي نالي ماتر اقتدار نئين وزيراعظم محمد خان جوڻيجو جي حوالي ڪيو ۽ پاڻ ملڪ جو ڊي فيڪٽو چيف ايگزيڪيوٽو رھيو ان لاءِ ھن آئين ۾ اٺين ترميم آڻي اھم اختيار پنھنجي قبضي ۾ ورتا <ref>{{cite web|last=GoPak|first=Government of Pakistan|title=The Eight Amendment|url=http://www.pakistani.org/pakistan/constitution/amendments/8amendment.html|publisher=Constitution of Pakistan|accessdate=16 November 2011}}</ref> 1988 ۾ اوجڙي ڪيمپ جو واقعو ٿيو جنھن بعد وزيراعظم محمد خان جوڻيجو ھن جي مرضيءَ خلاف جنيوا معاھدي تي صحيح ڪئي ۽ اوجڙي ڪيمپ واري واقعي جي جاچ جو اعلان ڪيو جنھن تي ھن محمد خان جوڻيجو جي حڪومت ڊسمس ڪري اسيمبليون ٽوڙي نومبر 1988 ۾ نئين اليڪشن ڪرائڻ جو اعلان ڪيو پر 17آگسٽ 1988 تي پنھنجي فوج جي اعلي قيادت ۽ سفارتڪارن سميت جھاز جي حادثي ۾ پراسرار طور تي مارجي ويو. ==خارجي ربط== {{s-start}} {{s-mil}} {{s-bef|before=[[ذوالفقار علي ڀٽو]]}} {{s-ttl|title=[[ڪمانڊنٽ ڪرنل]] [[پاڪستان آرمي آرمڊ ڪور|آرمي آرمڊ ڪور]]|years=1974–1978}} {{s-aft|after=[[علي جان معسود]]}} |- {{s-bef|before=[[ٽڪا خان]]}} {{s-ttl|title=[[پاڪ فوج جو سربراھ|پاڪستان فوج جو سربراهه]]|years=1976–1988}} {{s-aft|after=[[مرزا اسلم بيگ]]}} |- {{s-off}} {{s-bef|before=[[ذوالفقار علي ڀٽو]]}} {{s-ttl|title=[[وزير دفاع پاڪستان]]|years=1978}} {{s-aft|after=[[علي احمد خان ٽالپر]]}} |- {{s-bef|before=[[علي احمد خان ٽالپر]]}} {{s-ttl|title=[[وزير دفاع پاڪستان]]|years=1985}} {{s-aft|after=[[محمد خان جوڻيجو]]}} |- {{s-bef|before=[[فضل الاهي چوڌري]]}} {{s-ttl|title=[[پاڪستان جو صدر]]|years=1978–1988}} {{s-aft|after=[[غلام اسحاق خان]]}} {{s-end}} {{پاڪستان جا صدر}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:پاڪستاني جنرل]] [[زمرو:پاڪستاني شخصيتون]] [[زمرو:1924ع جون پيدائشون]] [[زمرو:1988ع جون فوتگيون]] [[زمرو:دهلي يونيورسٽي جا اڳوڻا شاگرد]] rb3tzdsiig7m7a88sim4rycw1d7slss وڪيپيڊيا:ڊيٽابيس رپورٽس/اڄ جون پيدائشون 4 47319 381183 380198 2026-05-28T08:07:21Z ListeriaBot 10240 Wikidata list updated [V2] 381183 wikitext text/x-wiki {{bots|allow=ListeriaBot}} روان سال ۾ اڄ جي تاريخ يعني '''{{#time:d F|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}''' تي ڄمڻ (پيدا ٿيڻ وارن ماڻهن جي فهرست هيٺ درج آهي، پَڪ سان (يقيناً) ان ۾ ڪيترائي ماڻهو اڃا به جيئرا (زندهه) حيات هوندا. آخري نئين سر شروعات: <onlyinclude>{{#time: Y-m-d H:i|{{REVISIONTIMESTAMP}}}}</onlyinclude> == فهرست == {{Wikidata list |sparql=SELECT ?item WHERE { ?date_node wikibase:timePrecision "11"^^xsd:integer . ?date_node wikibase:timeValue ?date . FILTER (year(?date) > 1899) FILTER (day(?date) = day(now())) FILTER (month(?date) = month(now())) ?item p:P569/<http://www.wikidata.org/prop/statement/value/P569> ?date_node . ?item wdt:P31 wd:Q5 . OPTIONAL {?item wdt:P570 ?dod} FILTER (!bound(?dod)) } ORDER BY DESC(?date) ?item |columns=P18,P569:تاريخ پيدائش,label:ماڻهو,وضاحت,P106,P39,P27,P735 |thumb=125 |autolist=fallback |links=local }} {| class='wikitable sortable' ! عکس ! تاريخ پيدائش ! ماڻهو ! وضاحت ! پيشو ! position held ! شهريت ! ذاتي نالو |- | [[فائل:Faria Abdullah.png|center|125px]] | data-sort-value="1998" | 1998-05-28 | [[فاريه عبدالله]] | | [[اداڪار]] | | [[ڀارت]] | |- | [[فائل:Carey Mulligan at the 2025 Sundance Film Festival (cropped).jpg|center|125px]] | data-sort-value="1985" | 1985-05-28 | [[ڪري موليگان]] | | [[اداڪار]]<br/>''[[:d:Q2405480|voice actor]]''<br/>''[[:d:Q2259451|stage actor]]''<br/>''[[:d:Q10800557|film actor]]''<br/>''[[:d:Q3282637|film producer]]''<br/>''[[:d:Q177220|singer]]''<br/>''[[:d:Q639669|musician]]'' | | [[گڏيل بادشاھت]] | ''[[:d:Q20706333|Carey]]'' |} {{Wikidata list end}} [[زمرو:اڄ جي تاريخ ڄمڻ وارا ماڻهو]] [[زمرو:مارچ جون پيدائشون]] b2gtzu1q4gt8ph2uelee6jhn0imj8y9 واپرائيندڙ بحث:Renamed user f756c53aa2207d45728fd4ce07fb2635 3 73263 381002 244589 2026-05-27T14:05:26Z Ontzak 8565 Ontzak [[واپرائيندڙ بحث:Elcasudo]] صفحي کي [[واپرائيندڙ بحث:Renamed user f756c53aa2207d45728fd4ce07fb2635]] ڏانھن چوريو سواءِ ڪو ريڊائريڪٽ ڇڏيندي: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Elcasudo|Elcasudo]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user f756c53aa2207d45728fd4ce07fb2635|Renamed user f756c53aa2207d45728fd4ce07fb2635]]" 244589 wikitext text/x-wiki {{سانچو:سماجي ڳنڍڻن تي سنڌي وڪيپيڊيا}} <div style="padding:5px;font-size:medium"><center style="word-spacing:1ex">[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخاني جي صفحي تي پنھنجون سفارشون ڏيو]] </center></div> {| bgcolor="#ADDFAD" align=center style="width:100% !important; -moz-border-radius: 1em;-webkit-border-radius:1em;border-radius:1em; border-top:2px dashed #3eb2c9;border-bottom:2px dashed #3eb2c9;padding: 5px 20px 25px;" |<span style="font-family:MB Lateefi;float:left">'''[[Wikipedia:سفارتخانو|سفارتخانو]]'''</span> <div class="tabber horizTabBox" style="width: 100% !important;"> [[عڪس:Wikipedia laurier wp.png|left|200px]] <center><big>'''بزمِ سنڌي وڪيپيڊيا ۾ ڀلي ڪري آيا''' ''{{PAGENAME}}'''</big></center>'' '''السلام عليڪم! اسان اميد ڪريون ٿا تہ توھان سنڌي وڪيپيڊيا جي لاء بھترين اضافو ثابت ٿيندئو'''.<br> * وڪيپيڊيا ھڪ کليل ڄاڻ چيڪلو آھي جنھن کي اسان سڀ ملي ڪري لکندا ۽ سنواريندا آھيون. وڪيپيڊيا منصوبي جي شروعات جنوري 2001ع ۾ ٿي، جڏھن تہ سنڌي وڪيپيڊيا فيبروري 2006ع ۾ عمل آئي. في الحال ھن وڪيپيڊيا ۾ '''{{NUMBEROFARTICLES}}''' [[Special:Allpages|مضمون]] موجود آھن.<br /> * ھن چيڪلي (انسائيڪلوپيڊيا) ۾ توھان مضمون نويسي، سنوار ۽ تصحيح کان پھريان ھيٺين صفحن تي ضرور نظر وجھو.''' * صفحن جي ظاھريت جي تبديلي ۽ طریقيڪار جي لاءِ ڏسو '''[[خاص:ترجيحات|ترجيحون]]'''. <Font - size=4> '''اصول ۽ قاعدا''' </Font - size> <Font - size=3> '''توھان جو واپرائيندڙ ۽ بحث صفحو''' </Font - size><br> ھتي توھانجو [[خاص:Mypage|'''مخصوص واپرائيندڙ صفحو بہ ھوندو''']] جتي توھان [[:زمرو:يوزر سانچا|پنھنجو تعارف لکي سگھو ٿا]]، ۽ توهانجي [[خاص:Mytalk|واپرائيندڙ بحث]] تي ٻيا رڪنَ توھان سان رابطو ڪري سگھن ٿا ۽ توھان ڏي پيغام موڪلي سگھن ٿا. * '''ڪنھن ٻئي رڪن کي پيغام موڪلڻ وقت ھنن امرن جو خاص خيال رکو''': ** '''جيڪڏھن ضرورت هجي تہ پيغام کي عنوان ضرور ڏيو'''. ** '''پيغام جي آخر ۾ پنهنجي صحيح ضرور وجھو، ان جي لاءِ هي علامت درج ڪريو'''--&#126;&#126;&#126;&#126;''' يا ھن ([[عڪس:Insert-signature.png|link=]]) بٽڻ تي ٽڙڪ ڪريو'''. ** '''[[Wikipedia:اصول بحث|اظھار بحث جي آدابن]] جو خصوصي خيال رکو'''. <Font - size=3> '''تعاون''' </Font - size> * '''وڪيپيڊيا جي ڪنھن بہ صفحي جي سڄي پاسي ڳوليو جو خانو نظر ايندو آھي. جنھن موضوع تي مضمون ٺاھڻ چاھيو تہ ڳوليو جي خاني ۾ لکو، ۽ ڳوليو تي ٽڙڪ ڪريو'''. <inputbox>type=search</inputbox> * '''توھان جي موضوع سان ملندڙ جلندڙ صفحا نظر ايندا. اھو اطمينان ڪرڻ کان پوء تہ توھان جي گهربل موضوع تي پھريان کان مضمون موجود ناھي، توھان نئون صفحو ٺاھي سگھو ٿا واضع هجي تہ ھڪ موضوع تي ھڪ کان وڌيڪ مضمون ٺاھڻ جي اجازت ناھي. توھان ھيٺ ڏنل خانو بہ استعمال ڪري سگھو ٿا'''. <inputbox>type=create</inputbox> * '''لکڻ کان پهرئين ھن ڳالھ جو يقين ڪريو تہ جنھن عنوان تي توھان لکي رھيا آھيو ان تي يا ان سان ملندڙ عنوانن تي وڪي ۾ ڪوئي مضمون نہ ھجي. ان جي لاء توھان ڳوليو جي خاني ۾ عنوان ۽ ان جا هم معنيٰ لفظ (اهڙا لفظ جن جي معني هڪ هجي) لکي ڳولا ڪريو'''.</center> |} -- توھان جي مدد جي لاء ھر وقت حاضر، اوهان جو خادم --[[واپرائيندڙ:KaleemBot|KaleemBot]] ([[واپرائيندڙ بحث:KaleemBot|ڳالھ]]) 21:37, 27 آگسٽ 2023 ( يو.ٽي.سي) o2yoyw1mcbb7h5lyj7vdz5rdtbeznjm هيٺيون چترال ضلعو 0 74254 381109 308031 2026-05-28T02:08:18Z Intisar Ali 8681 /* */ 381109 wikitext text/x-wiki {{Short description|پاڪستان جو ضلعو}} {{Infobox settlement | name = لوئر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترالِ زیریں}}}} | native_name_lang = ur | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = The City of Chitral and Tirich Mir.jpg |photo2a = Bumburait River - 2015.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿي: [[چترال]] شهر، پسمنظر ۾ [[ترچ مير]]<br />هيٺ: [[بمبوريت]]، [[ڪيلاش ماٿريون|ڪيلاش ماٿرين]] مان هڪ | image_map = {{wikidata|property|raw|P242}} | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] ۾ لوئر چترال ضلعو، ڳاڙهي رنگ سان ڏيکاريل | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = پاڪستان | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[خيبر پختونخوا]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيو | established_date = 2018 | seat_type = صدر مقام | seat = [[چترال|چترال شهر]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = محمد علي خان (بي پي ايس-20 پي سي ايس) | leader_title1 = ڊسٽرڪٽ پوليس آفيسر | leader_name1 = افتخار شاهه [[پوليس سروس آف پاڪستان|(پي ايس پي)]]<ref>{{Cite web | title=محفوظ ڪيل نقل | url=https://chitralpolice.gov.pk/ | archive-url=https://web.archive.org/web/20230120171153/http://chitralpolice.gov.pk/ | archive-date=2023-01-20}}</ref> | leader_title2 = ڊسٽرڪٽ هيلٿ آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر محمد شميم | area_total_km2 = 6,458 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[پاڪستان جي 2023ع واري آدمشماري|2023]] | population_total = 320407 | population_rural = | population_urban = | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />66.10% | '''مرد:'''<br />76.81% | '''عورتون:'''<br />54.77% }} | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جي تعلقن جي فهرست|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 2 | demographics1_title1 = مک ٻولي/ٻوليون | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= جنس ۽ ٻهراڙي/شهري آبادي موجب خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري-2023، ڪي پي ڪي}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]<br /> [[کهوار ٻولي|کهوار]] ۽ [[ڪيلاش-مون|ڪيلاش]] | website = {{URL|lowerchitral.kp.gov.pk}} }} '''لوئر چترال ضلعو''' ({{lang|khw|موڑی ݯیترارو ضلعہ}}; {{lang|ur|{{nq|ضلع چترال زیریں}}}}) پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[ملاڪنڊ ڊويزن]] ۾ هڪ [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي. [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، ۽ آباديءَ جو لڳ ڀڳ 90% [[کوار ٻولي|کوار]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائي ٿو. == آبادياتي انگ اکر == {{Historical populations |align=left |percentages=pagr |1961 |54,844 |1972 |87,617 |1981 |121,641 |1998 |184,874 |2017 |278,328 |2023 |320,407 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=انتظامي ايڪن موجب آبادي 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023ع پاڪستاني آدمشماري|2023ع جي آدمشماري]] موجب، لوئر چترال ضلعي ۾ 46,028 گهر آهن ۽ آبادي 320,407 آهي. ضلعي ۾ جنسي تناسب 100 عورتن جي ڀيٽ ۾ 104.31 مرد آهي ۽ خواندگي جي شرح 66.10% آهي: مردن لاءِ 76.81% ۽ عورتن لاءِ 54.77%. 87,378 ماڻهو، يعني سروي ڪيل آبادي جو 27.46%، ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن. 57,157 ماڻهو، يعني 17.84%، شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023 census">{{cite web |title=ستين آبادي ۽ گهر شماري - تفصيلي نتيجا: جدول 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> {{Pie chart |thumb = left |caption = لوئر چترال ضلعي جون ٻوليون (2023) |label1 = <small>(خاص طور [[کهوار]])</small> |value1 = 87.76 |color1 = pink |label2 = [[پشتو]] |value2 = 9.36 |color2 = olive |label3 = [[ڪالاشا ٻولي|ڪالاشا]] |value3 = 1.59 |color3 = orchid |label4 = ٻيون |value4 = 1.29 |color4 = grey }} آباديءَ جو 87.76% اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿو جن کي 'ٻيون' طور درجي بندي ڪيو ويو آهي، يعني [[کوار ٻولي|کوار]]، جنهن کي چترالي به چيو ويندو آهي، ۽ جيڪا سڄي چترال جي غالب ٻولي آهي. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر ۾ آباديءَ جو 9.36% [[پشتو]] ڳالهائي ٿو، جڏهن ته 1.59% آبادي [[ڪيلاشي ٻولي|ڪيلاشي]] ڳالهائي ٿي.<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=ستين آبادي ۽ گهر شماري - تفصيلي نتيجا: جدول 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> هتي [[مدڪلشتي لهجو|مدڪلشت لهجي]] جا ڪجهه ڳالهائيندڙ به آهن، جيڪو [[فارسي ٻولي|فارسي لهجو]] آهي ۽ ان کي [[دري ٻولي|دري]] ۽ [[تاجڪ ٻولي|تاجڪ]] جو ميلاپ سمجهيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web | url=https://ismailimail.blog/2014/06/09/madaklasht-village-of-ismaili-muslims-sets-an-example-of-communal-tolerance-harmony/ | title=اسماعيلي مسلمانن جو مدڪلشت ڳوٺ گڏيل رواداري ۽ هم آهنگي جو مثال قائم ڪري ٿو | date=9 June 2014 }}</ref> === نسلي گروهه === ضلعي جا مک نسلي گروهه هي آهن: *[[کو ماڻهو]]<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=اپر چترال کي الڳ ضلعي جو درجو ملي ويو|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref><ref name=":0">{{Cite web |title=بابت |url=http://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523233107/http://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about |archive-date=23 May 2025 |access-date=2025-07-19 |website=www.lowerchitral.kp.gov.pk |url-status=live }}</ref> *[[مسلم گجر|گجر]]<ref>{{Cite book |last=Khan |first=Mohammad Afzal |url=https://books.google.com/books?id=-JscAAAAMAAJ |title=چترال ۽ ڪافرستان: هڪ ذاتي مطالعو |date=1975 |publisher=Ferozsons |pages=86 |language=en |quote=گجر جيڪي لوئر چترال جي گولن ۽ ششي ڪوهه ماٿريءَ ۾ ملن ٿا.}}</ref><ref>{{Cite web |title=تعارف |url=http://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about |archive-url=https://web.archive.org/web/20250523233107/http://lowerchitral.kp.gov.pk/page/about |archive-date=23 May 2025 |access-date=2025-07-19 |website=lowerchitral.kp.gov.pk |quote=[[مسلم گجر|گجر:]] هي هڪ خانه بدوش قبيلو آهي، جيڪو ڪتور دور ۾ دير، سوات، هزاره، ڪوهستان ۽ افغانستان مان آيو ۽ چترال جي ڏاکڻين ماٿرين ۾ آباد ٿيو. |url-status=live }}</ref> *[[ڪيلاش ماڻهو|ڪيلاش]]<ref name=":0" /> === مذهب === {| class="wikitable" ! rowspan="2" |مذهب ! colspan="2" |1998<ref>{{Cite web |title=چترال جي 1998ع واري ضلعي آدمشماري رپورٽ |date=May 1999 |url=http://111.68.102.42:8080/xmlui/handle/123456789/14736 |accessdate=30 March 2023}}</ref> ! colspan="2" |2017<ref name="2017census">{{Cite web |title=پاڪستان آدمشماري 2017 ضلعي وار جدول: لوئر چترال ضلعو |url=https://www.pbs.gov.pk/census-2017-district-wise/results/020 |archive-url= |archive-date= |access-date= |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> ! colspan="2" |2023<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=ستين آبادي ۽ گهر شماري - تفصيلي نتيجا: جدول 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> |- ! {{abbr|آبادي|آبادي}}!! {{Abbr|%|سيڪڙو}}!! {{abbr|آبادي|آبادي}}!! {{Abbr|%|سيڪڙو}} !{{abbr|آبادي|آبادي}} !{{Abbr|%|سيڪڙو}} |- |[[اسلام]] [[File:Star and Crescent.svg|15px]] |182,169 |98.54% |274,426 |98.60% |313,101 |98.39% |- |[[ڪيلاش ماڻهو#مذهب|ڪيلاش]] |2,602 |1.41% |3,725 |1.34% |4,617 |1.45% |- |[[عيسائيت]] [[File:Christian cross.svg|15px]] |50 |0.03% |165 |0.06% |509 |0.16% |- |[[هندومت]] [[File:Om.svg|15px]] |2 |0.00% |9 |0.00% |4 |0.00% |- |[[پاڪستان ۾ احمديه|احمدي]] |51 |0.03% |3 |0.00% |2 |0.00% |- !ڪل !184,874 !100.00% !278,328 !100.00% !318,234 !100.00% |} == انتظامي ورهاستون == {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref>{{Cite web |title=جدول 1: ايراضي، جنس موجب آبادي، جنسي تناسب، آبادي جي گنجائش، شهري آبادي، گهر جي سائيز ۽ سالياني واڌ جي شرح، آدمشماري-2023، ڪي پي ڪي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_1_kp_districts.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !گنجائش (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=جنس ۽ ٻهراڙي/شهري موجب خواندگي جي شرح، داخلا ۽ اسڪول کان ٻاهر آبادي، آدمشماري-2023، ڪي پي ڪي |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[چترال تعلقو]] |6,127 |211,374 |34.5 |70.20% | |- |[[دروش تعلقو]] |331 |109,033 |329.4 |57.38% | |} == قومي اسيمبلي == هي ضلعو، اپر چترال ضلعي سان گڏ، [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي، يعني قومي اسيمبلي جي ميمبر، جي نمائندگي هيٺ آهي. ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي. {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي سان وابستگي !سال |- |[[عبداللطيف (پاڪستاني سياستدان)|عبداللطيف]] |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو [[خيبر پختونخوا اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي، يعني صوبائي اسيمبلي جي ميمبر، جي نمائندگي هيٺ آهي. ان جو تڪ [[پي ڪي-2 (لوئر چترال)|پي ڪي-2]] آهي. {| class="wikitable sortable" !خيبر پختونخوا اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي سان وابستگي !سال |- |[[فتح الملڪ علي ناصر]] |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |} == حوالا == {{Reflist}} {{خيبر پختونخوا جا ضلعا}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:لوئر چترال ضلعو]] {{coord missing|Pakistan}} == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] n5gcfcj9odskoajg6nmxwacsrzdznbd مٿيون چترال ضلعو 0 74461 381118 279886 2026-05-28T03:10:39Z Intisar Ali 8681 /* */ 381118 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني ]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو ]] |... |... |... | |{{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن۔ == پڻ ڏسو == * [[اپر چترال ضلعو]] * [[خيبر پختونخوا ۾ مڪاني حڪومت]] |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |8,392 |195,528 |23.3 |73.83% | |} == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] g82tdha6whb5ym0ty7w3j8b4mnujdbi 381119 381118 2026-05-28T03:11:56Z Intisar Ali 8681 381119 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني ]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو ]] |... |... |... | |{{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ {{Clear}} == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن۔ == پڻ ڏسو == * [[اپر چترال ضلعو]] * [[خيبر پختونخوا ۾ مڪاني حڪومت]] |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |8,392 |195,528 |23.3 |73.83% | |} == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] nqv9o8l8eajd2tcqwsksj8eza2y78wv 381120 381119 2026-05-28T03:14:49Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاستون */ 381120 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني ]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو ]] |... |... |... | |} {{Clear}} ==يونين ڪاؤنسلون== {{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن۔ == پڻ ڏسو == * [[اپر چترال ضلعو]] * [[خيبر پختونخوا ۾ مڪاني حڪومت]] |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |8,392 |195,528 |23.3 |73.83% | |} == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] fhfbyrmyy07tlgsu4wwbdmz2c49a0gf 381121 381120 2026-05-28T03:15:43Z Intisar Ali 8681 381121 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني ]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو ]] |... |... |... | |} {{Clear}} ==يونين ڪاؤنسلون== {{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن۔ == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 31m0tcgcwmtrqet4ptzxgh1ytrs3ce1 381122 381121 2026-05-28T03:16:26Z Intisar Ali 8681 381122 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني ]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو ]] |... |... |... | |} {{Clear}} ==يونين ڪاؤنسلون== {{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن۔ == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == * [[اپر چترال ضلعو]] * [[خيبر پختونخوا ۾ مڪاني حڪومت]] |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |8,392 |195,528 |23.3 |73.83% | |} * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] sea2qnd4pq5fyhg38tyozruy1l8saz2 381123 381122 2026-05-28T03:19:27Z Intisar Ali 8681 381123 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني ]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو ]] |... |... |... | |} {{Clear}} ==يونين ڪاؤنسلون== {{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن۔ == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == * [[اپر چترال ضلعو]] * [[خيبر پختونخوا ۾ مڪاني حڪومت]] * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] t6m86fe8lwl7g9xyi34wsuehkazemky 381124 381123 2026-05-28T03:20:28Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاستون */ 381124 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو تحصيل]] |... |... |... | |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |8,392 |195,528 |23.3 |73.83% | |} ==يونين ڪاؤنسلون== {{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن۔ == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == * [[اپر چترال ضلعو]] * [[خيبر پختونخوا ۾ مڪاني حڪومت]] * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] br8xghgtw3hl36l6i7rzo7390buzit7 381125 381124 2026-05-28T03:24:13Z Intisar Ali 8681 381125 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو تحصيل]] |... |... |... | |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |... |... |... |... | |- |ٽوٽل 4 |8,392 ڪلوميٽر² |195,528 |23.3 |73.83% | |} ==يونين ڪاؤنسلون== {{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن۔ == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == * [[اپر چترال ضلعو]] * [[خيبر پختونخوا ۾ مڪاني حڪومت]] * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 4bau0awu5d3r9vup08hwnobm66mstjo 381126 381125 2026-05-28T03:28:03Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاستون */ 381126 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == سانچو:static row numbers {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو تحصيل]] |... |... |... | |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |... |... |... |... | |- |ٽوٽل 4 |8,392 ڪلوميٽر² |195,528 |23.3 |73.83% | |} ==يونين ڪاؤنسلون== {{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن۔ == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == * [[اپر چترال ضلعو]] * [[خيبر پختونخوا ۾ مڪاني حڪومت]] * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] csq8pr3bp9qfp46ok8dpfn0avgyey7x 381127 381126 2026-05-28T03:30:02Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاستون */ 381127 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == سانچو:Static row numbers {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو تحصيل]] |... |... |... | |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |... |... |... |... | |- |ٽوٽل 4 |8,392 ڪلوميٽر² |195,528 |23.3 |73.83% | |} ==يونين ڪاؤنسلون== {{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن۔ == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == * [[اپر چترال ضلعو]] * [[خيبر پختونخوا ۾ مڪاني حڪومت]] * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] rh6f9xj0h88nbbivgethyvgm09oqas7 381132 381127 2026-05-28T03:46:30Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاستون */ 381132 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو تحصيل]] |... |... |... | |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |... |... |... |... | |- |ٽوٽل 4 |8,392 ڪلوميٽر² |195,528 |23.3 |73.83% | |} ==يونين ڪاؤنسلون== {{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن۔ == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == * [[اپر چترال ضلعو]] * [[خيبر پختونخوا ۾ مڪاني حڪومت]] * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] mi10gf2r4q3ujkmhg8kf16smsh96wkl 381134 381132 2026-05-28T03:53:00Z Intisar Ali 8681 381134 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو تحصيل]] |... |... |... | |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |... |... |... |... | |- |ٽوٽل 4 |8,392 ڪلوميٽر² |195,528 |23.3 |73.83% | |} == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == * [[اپر چترال ضلعو]] * [[خيبر پختونخوا ۾ مڪاني حڪومت]] * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] 89hzjn6nw9s1gz8bpohex2c2p9zi9gd 381136 381134 2026-05-28T03:55:37Z Intisar Ali 8681 381136 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = اپر چترال ضلعو | official_name = | native_name = {{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}<br />{{lang|ur|{{nq|ضلع چترالِ بالا}}}} | native_name_lang = کووار | settlement_type = [[خيبر پختونخوا جا ضلعا|ضلعو]] | image_skyline = {{Photomontage |size = 250 |photo1a = Sunrise in QL.jpg |photo2a = Bashkargol Lake being fed by glaciers.jpg }} | imagesize = | image_alt = | image_caption = مٿيون: [[قاق لشٽ چراگاھون]] [[بوني]] جي مٿان<br />هيٺيون: لشپور ماٿري ۾ [[باشقار گول ڍنڍ]] | image_map = Upper Chitral in Khyber Pakhtunkhwa (Pakistan).svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = [[خيبر پختونخوا]] صوبي ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ملاڪنڊ ڊويزن|ملاڪنڊ]] | established_title = قائم ٿيل | established_date = 2018 | seat_type = هيڊڪوارٽر | seat = [[بوني]] | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = مسٽر محمد عرفان الدين پي ايم ايس (بي پي ايس-18)<ref>{{Cite web | url=https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | title=District Administration Upper Chitral | archive-url=https://web.archive.org/web/20231031040450/https://www.dcuc.gov.pk/#:~:text=The%20newly%20appointed%20Deputy%20Commissioner,post%20on%2022%20September%202023 | archive-date=2023-10-31}}</ref> | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = شاه جهان [[پاڪستان پوليس سروس|(بي پي ايس-18 پي ايس پي)]] | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = لاڳو ناهي | area_total_km2 = 8392 | population_footnotes = <ref name="2023 census"/> | population_as_of = [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023]] | population_total = 195528 | population_rural = 195,528 | population_urban = 0 | population_density_km2 = auto | demographics2_title1 = خواندگي جي شرح | demographics2_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />73.83% | '''مرد:'''<br />84.87% | '''عورتون:'''<br />62.11% }} | timezone1 = [[پاڪستاني معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = [[خيبر پختونخوا جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank_info_sec1 = 2 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | demographics1_title1 = مکيه ٻولي(ون) | demographics_type2 = خواندگي | demographics2_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_kp_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, KPK}}</ref> | demographics1_info1 = [[اردو]]، [[پاڪستاني انگريزي|انگريزي]]، [[پشتو ٻولي|پشتو]]، <br /> [[کووار ٻولي|کووار]] ۽ [[ڪلاشا-مون]] | website = {{URL|upperchitral.kp.gov.pk}} }} '''اپر چترال ضلعو''' جنھن کي مقامي ٻوليء ۾ ({{lang|khw|{{script/Arabic|توری ݯھیترارو ضلع}}}}؛ ۽ اردوءَ ۾ {{lang|ur|{{nq|ضلعہ چترال بالا}}}}) سڏين ٿا، پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] آهي۔ [[کو ماڻهو]] ضلعي جو غالب نسلي گروهه آهن، جيڪي مجموعي آبادي جو 99.84٪ آهن۔ [[چترال درياهه]] ضلعي جي پوري ڊيگهه مان وهي ٿو۔ اپر چترال ضلعو ۽ [[لوئر چترال ضلعو]] اڳوڻي [[چترال ضلعو]] جو حصو هئا، جيڪو خيبر پختونخوا صوبي جو سڀ کان وڏو ضلعو هو ۽ 14,850 ڪلوميٽر چورس ايراضيءَ تي پکڙيل هو۔ اڳ ۾ اهو [[چترال (رياست)|چترال جي پرنسلي رياست]] جو حصو هو، جيڪا 14 آگسٽ 1947 تي پاڪستان ۾ شامل ٿيڻ تائين هن علائقي تي مشتمل هئي۔<ref name="dawn">{{cite news|url=https://www.dawn.com/news/1446854|publisher=dawn.com|title=Upper Chitral gets status of separate district|date=21 November 2018|access-date=15 August 2020}}</ref> اڳوڻو [[چترال ضلعو]] نومبر 2018 ۾ اپر (مٿيون) چترال ۽ لوئر (ھيٺيون) چترال ضلعن ۾ ورهايو ويو۔<ref>{{Cite web |title=Upper Chitral gets the status of separate district |date=21 November 2018 |url=https://www.dawn.com/news/1446854}}</ref> [[بوني]] شهر اپر چترال ضلعي جو هيڊڪوارٽر آهي۔<ref name="dawn"/> ان جي اوڀر ۾ [[گلگت بلتستان]]، اتر ۾ افغانستان جو [[بدخشان]] صوبو، ڏکڻ اولهه ۾ [[اپر دير ضلعو]] ۽ ڏکڻ اوڀر ۾ [[سوات ضلعو]] واقع آهن۔ اتر ۾ [[واخان راھداري]] جي تنگ پٽي چترال کي [[تاجڪستان]] کان جدا ڪري ٿي۔ == آبهوا == چترال ۾ [[هندوڪش]] جبلن جي سلسلي جي اثر هيٺ گرم اسٽيپي آبهوا موجود آهي۔ اونهارا خوشگوار گرم هوندا آهن ۽ تمام گهڻو گرم ناهن ٿيندا۔ سيارا انتهائي سرد هوندا آهن؛ منفي درجن حرارت وارا ڊگها عرصا غير معمولي ناهن۔ هتي برسات جا انگ پاڪستان جي ٻين علائقن کان وڌيڪ آهن۔ == آبادي == {{Historical populations |align=center |percentages=pagr |1961 |58,213 |1972 |71,383 |1981 |86,919 |1998 |133,815 |2017 |169,297 |2023 |195,528 |footnote= ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> }} [[2023 پاڪستاني آدمشماري|2023 جي آدمشماري]] موجب اپر چترال ضلعي ۾ 26,365 گهر ۽ 195,528 آبادي آهي۔ ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 105.75 مردن جو تناسب آهي ۽ خواندگي جي شرح 73.83٪ آهي: مردن لاءِ 84.87٪ ۽ عورتن لاءِ 62.11٪۔ 44,351 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 22.73٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا آهن۔ سڄي آبادي ٻهراڙي وارن علائقن ۾ رهي ٿي۔<ref name="2023 census">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 2023 جي آدمشماري ۾ 782 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 0.40٪) مذهبي اقليتن سان تعلق رکندا هئا، جن مان اڌ عيسائي ۽ اڌ “ٻين” مذهبن سان واسطو رکندڙ هئا۔<ref name="2023censusreligion">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 9 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_9.pdf |website=www.pbscensus.gov.pk |publisher=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> 99.84٪ آبادي اهڙيون ٻوليون ڳالهائي ٿي جيڪي آدمشماري ۾ “ٻيون” طور درج ڪيون ويون۔ مکيه ٻولي [[کووار ٻولي|کووار]] آهي، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن چترالي به چيو ويندو آهي، جيڪا داردي [[کو ماڻهو|کو]] ڳالهائين ٿا۔ [[واخي ٻولي|واخي]] اترين علائقن ۾ افغان سرحد ڀرسان ڳالهائي وڃي ٿي۔<ref name="2023censuslanguage">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 11 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_11.pdf |website=[[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref> == انتظامي ورهاستون == {{Static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" ! تحصيل<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروپ ڪري ٿو</ref> !ايراضي (ڪلوميٽر²)<ref name=":0">{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, KHYBER PAKHTUNKHWA |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023) !ڪثافت (ماڻهو/ڪلوميٽر²) (2023) !خواندگي جي شرح (2023)<ref>{{Cite web |title=TABLE 12 : LITERACY RATE AND OUT OF SCHOOL POPULATION AGE (5-16) BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/kp/dcr/table_12.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[بوني تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[ملکو تحصيل]] |... |... |... | |- |[[تورکو تحصيل]] |... |... |... |... | |- |[[مستوج تحصيل]] |... |... |... |... | |- |ٽوٽل 4 |8,392 ڪلوميٽر² |195,528 |23.3 |73.83% | |} == قومي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم اين اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو۔ ان جو تڪ [[اين اي-1 (چترال)|اين اي-1]] آهي۔ {| class="wikitable sortable" !قومي اسيمبلي جو ميمبر !پارٽي وابستگي !سال |- |عبدالاڪبر خان |[[متحده مجلس عمل]] |2018 |- |عبداللطيف |[[پاڪستان تحريڪ انصاف|پي ٽي آءِ]] |2024 |- |} == صوبائي اسيمبلي == هي ضلعو لوئر چترال ضلعي سان گڏجي [[خيبر پختونخوا صوبائي اسيمبلي]] ۾ هڪ چونڊيل ايم پي اي ذريعي نمائندگي رکي ٿو، جيڪو هيٺين تڪ جي نمائندگي ڪري ٿو: PK-1 == پڻ ڏسو == ** [[آزاد ڄمون ۽ ڪشمير جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[گلگت بلتستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[خيبر پختونخوا جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[بلوچستان، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست|بلوچستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[سنڌ جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ** [[پنجاب، پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] * [[پاڪستان جون تحصيلون|پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جون تحصيلون]] ** [[خيبر پختونخوا جون تحصيلون]] ** [[بلوچستان جون تحصيلون]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جون تعلقائون]] ** [[گلگت بلتستان جون تعلقائون]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب، پاڪستان جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == حوالا == {{Reflist}} {{Districts of Khyber Pakhtunkhwa}} {{coord missing|Pakistan}} [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] [[زمرو:اپر چترال ضلعو]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:ضلعو چترال]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جا ضلعا]] lbllc0jbsn7ttob1qclq9da5ryagdtu زمرو:پنجاب جا تعلقا 14 74996 381169 325888 2026-05-28T06:50:06Z Ibne maryam 17680 /* */ 381169 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پنجاب]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] 8w3l9a6ner1xmbbjeeojff4u09qj46j ريجنٽ پارڪ مسجد لنڊن 0 75639 381214 326157 2026-05-28T11:08:29Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 381214 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mosque in London, England}} {{Infobox religious building | name = London Central Mosque | native_name = ''Regent's Park Mosque'' | image = London Central Mosque 2.jpg | image_upright = 0.9 | caption = Outside view of Mosque in the Daylight. | coordinates = {{coord|51.529167|-0.165278|type:landmark_region:GB|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[Sunni Islam]]<ref name= "Regent's Park Mosque">{{cite web |url=http://mosques.muslimsinbritain.org/maps.php#/mosque/1433 |title=Regent's Park Mosque |work=Muslims in Britain |date=25 April 2015 |access-date=5 June 2017 |archive-date=2 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502135839/http://mosques.muslimsinbritain.org/maps.php#/mosque/1433 |url-status=live }}</ref> | location = [[London]], {{postcode|NW|8}}<br />[[United Kingdom]] | established = {{Start date and age|1977|df=yes}} | administration = London Central Mosque Trust Ltd. | leadership = ''Director General:''<br />[[Dr Ahmad Al Dubayan]] | architect = [[Frederick Gibberd]] | architecture_type = Mosque | architecture_style = [[Islamic Architecture]]<br/>[[Modern architecture|Modern]] | capacity = 5,400<ref name= "Regent's Park Mosque"/> | dome_quantity = 1 | minaret_quantity = 1 | construction_cost = £6.5 million | website = {{URL|http://www.iccuk.org}} }} '''لنڊن سينٽرل مسجد''' (جنهن کي ريجنٽ پارڪ مسجد پڻ چيو ويندو آهي) هڪ مسجد آهي جيڪو مرڪزي لنڊن ۾ ريجنٽ پارڪ جي ڪناري تي واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ريجينٽ پارڪ مسجد]] [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:لنڊن]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] [[زمرو:لنڊن ۾ مسجدون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ مسجدون]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:لنڊن]] [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:گڏيل بادشاهت جون مسجدون]] 0goa50y54ymfhgdatsxpynf8j4vlett 381218 381214 2026-05-28T11:12:04Z Ibne maryam 17680 381218 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mosque in London, England}} {{Infobox religious building | name = London Central Mosque | native_name = ''Regent's Park Mosque'' | image = London Central Mosque 2.jpg | image_upright = 0.9 | caption = Outside view of Mosque in the Daylight. | coordinates = {{coord|51.529167|-0.165278|type:landmark_region:GB|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[Sunni Islam]]<ref name= "Regent's Park Mosque">{{cite web |url=http://mosques.muslimsinbritain.org/maps.php#/mosque/1433 |title=Regent's Park Mosque |work=Muslims in Britain |date=25 April 2015 |access-date=5 June 2017 |archive-date=2 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502135839/http://mosques.muslimsinbritain.org/maps.php#/mosque/1433 |url-status=live }}</ref> | location = [[London]], {{postcode|NW|8}}<br />[[United Kingdom]] | established = {{Start date and age|1977|df=yes}} | administration = London Central Mosque Trust Ltd. | leadership = ''Director General:''<br />[[Dr Ahmad Al Dubayan]] | architect = [[Frederick Gibberd]] | architecture_type = Mosque | architecture_style = [[Islamic Architecture]]<br/>[[Modern architecture|Modern]] | capacity = 5,400<ref name= "Regent's Park Mosque"/> | dome_quantity = 1 | minaret_quantity = 1 | construction_cost = £6.5 million | website = {{URL|http://www.iccuk.org}} }} '''لنڊن سينٽرل مسجد''' (جنهن کي ريجنٽ پارڪ مسجد پڻ چيو ويندو آهي) هڪ مسجد آهي جيڪو مرڪزي لنڊن ۾ ريجنٽ پارڪ جي ڪناري تي واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ريجينٽ پارڪ مسجد]] [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:لنڊن]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] [[زمرو:لنڊن ۾ مسجدون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ مسجدون]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:لنڊن]] [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] 61922g79ba072f9318hh67vuwmsgdnz 381219 381218 2026-05-28T11:12:51Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 381219 wikitext text/x-wiki {{Short description|Mosque in London, England}} {{Infobox religious building | name = London Central Mosque | native_name = ''Regent's Park Mosque'' | image = London Central Mosque 2.jpg | image_upright = 0.9 | caption = Outside view of Mosque in the Daylight. | coordinates = {{coord|51.529167|-0.165278|type:landmark_region:GB|display=inline,title}} | religious_affiliation = [[Sunni Islam]]<ref name= "Regent's Park Mosque">{{cite web |url=http://mosques.muslimsinbritain.org/maps.php#/mosque/1433 |title=Regent's Park Mosque |work=Muslims in Britain |date=25 April 2015 |access-date=5 June 2017 |archive-date=2 May 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502135839/http://mosques.muslimsinbritain.org/maps.php#/mosque/1433 |url-status=live }}</ref> | location = [[London]], {{postcode|NW|8}}<br />[[United Kingdom]] | established = {{Start date and age|1977|df=yes}} | administration = London Central Mosque Trust Ltd. | leadership = ''Director General:''<br />[[Dr Ahmad Al Dubayan]] | architect = [[Frederick Gibberd]] | architecture_type = Mosque | architecture_style = [[Islamic Architecture]]<br/>[[Modern architecture|Modern]] | capacity = 5,400<ref name= "Regent's Park Mosque"/> | dome_quantity = 1 | minaret_quantity = 1 | construction_cost = £6.5 million | website = {{URL|http://www.iccuk.org}} }} '''لنڊن سينٽرل مسجد''' (جنهن کي ريجنٽ پارڪ مسجد پڻ چيو ويندو آهي) هڪ مسجد آهي جيڪو مرڪزي لنڊن ۾ ريجنٽ پارڪ جي ڪناري تي واقع آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ريجينٽ پارڪ مسجد]] [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:لنڊن]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] [[زمرو:لنڊن ۾ مسجدون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] j8ok1o9doqrnejirgxdx6s93zpw6qs0 زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا 14 78895 381163 334267 2026-05-28T06:43:03Z Ibne maryam 17680 /* */ 381163 wikitext text/x-wiki {{اصل مضمون|پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست}} {{زمرو ڪامنز}} [[زمرو:حڪومت پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جي جاگرافي]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] ji88iy6nb2galn8dcb36ws0iwrtkxuw ميانوالي تعلقو 0 81354 381161 302456 2026-05-28T06:39:43Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 381161 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | official_name = Mianwali Tehsil | name = ميانوالي تعلقو | settlement_type = [[تعلقو]] | other_name = {{Nastaliq|تحصِيل مِيانوالى}} | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = Location in Pakistan | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] | subdivision_type3 = صدر مقام | subdivision_name3 = [[ميانوالي]] | subdivision_type4 = ٽائون جي تعداد | subdivision_name4 = 2 | subdivision_type5 = يونين ڪائونسلون | subdivision_name5 = 26 | government_footnotes = | government_type = | leader_title = ضلعا چيئرمين | leader_name = گل حميد خان روکڙي | leader_title1 = وائس چيئرمين | leader_name1 = ملڪ عمر فيروز جوئيه | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone1 = [[Pakistan Standard Time|PST]] | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | website = https://www.DistrictMianwali.com | footnotes = }} '''ميانوالي''' (اردو: تحصِيل مِيانوالى)، [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] ۾ ضلعي [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] جو هڪ [[تعلقو]] آهي. تعلقو 2 ميونسپل ڪاميٽين ۽ 26 [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلن]] ۾ ورهايل آهي. ==پڻ ڏسو== * [[:باب:پنجاب]] * [[پنجاب، پاڪستان جي تعلقن جي فهرست]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:ميانوالي ضلعي جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستاني پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] ekpchmqsnayorqtmh8rs1gx8bhi1y4y ڍاڪايه 0 82133 381021 367214 2026-05-27T20:28:08Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بنگلاديش جو سماج]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381021 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پراڻي ڍاڪيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجوشيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] قديم ڍاڪا واسي (بنگالي: পুরান ঢাকাইয়া، رومن: Puran Dhakaiya) ھڪ هند-آريائي ثقافتي گروھ آھن، جن کي ڍاڪا جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪايا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪايا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪايا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا اردو جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === فيسٽيول ===   مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا.<ref name="maqsud">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> <ref name="maqsud2">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref>چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]]<ref name="maqsud3">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍاڪيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍاڪيا ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|title=Dhallywood Eid 2015|last=Dewan|first=Shihan|date=17 Jul 2015|website=The New Nation|access-date=16 March 2025|archive-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|dead-url=yes|accessdate=16 March 2025|archivedate=25 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] 9txffglryawpbusnv057a8170sdx7gq 381022 381021 2026-05-27T20:28:42Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڍاڪا شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381022 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پراڻي ڍاڪيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجوشيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] قديم ڍاڪا واسي (بنگالي: পুরান ঢাকাইয়া، رومن: Puran Dhakaiya) ھڪ هند-آريائي ثقافتي گروھ آھن، جن کي ڍاڪا جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪايا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪايا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪايا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا اردو جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === فيسٽيول ===   مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا.<ref name="maqsud">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> <ref name="maqsud2">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref>چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]]<ref name="maqsud3">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍاڪيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍاڪيا ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|title=Dhallywood Eid 2015|last=Dewan|first=Shihan|date=17 Jul 2015|website=The New Nation|access-date=16 March 2025|archive-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|dead-url=yes|accessdate=16 March 2025|archivedate=25 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] qbervxsu07ub20nq7dssff9we3q0415 381023 381022 2026-05-27T20:34:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 381023 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجوشيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' ([[بنگالي]]: পুরান ঢাকাইয়া، پران ڍاڪائيا) ھڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === فيسٽيول ===   مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا.<ref name="maqsud">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> <ref name="maqsud2">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref>چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]]<ref name="maqsud3">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍاڪيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍاڪيا ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|title=Dhallywood Eid 2015|last=Dewan|first=Shihan|date=17 Jul 2015|website=The New Nation|access-date=16 March 2025|archive-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|dead-url=yes|accessdate=16 March 2025|archivedate=25 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] 1qqar4za1qdcs1qj42p154qlz5w61ex 381024 381023 2026-05-27T20:35:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 381024 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجوشيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' ([[بنگالي]]: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، پران ڍاڪائيا) ھڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === فيسٽيول ===   مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا.<ref name="maqsud">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> <ref name="maqsud2">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref>چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]]<ref name="maqsud3">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍاڪيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍاڪيا ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|title=Dhallywood Eid 2015|last=Dewan|first=Shihan|date=17 Jul 2015|website=The New Nation|access-date=16 March 2025|archive-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|dead-url=yes|accessdate=16 March 2025|archivedate=25 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] ak6ncf8i6ate5i4n6mceqmzeyjmk9ky 381025 381024 2026-05-27T20:35:56Z Ibne maryam 17680 /* */ 381025 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجوشيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' (<small>[[بنگالي]]</small>: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، <small>پران ڍاڪائيا</small>) ھڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === فيسٽيول ===   مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا.<ref name="maqsud">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> <ref name="maqsud2">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref>چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]]<ref name="maqsud3">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍاڪيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍاڪيا ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|title=Dhallywood Eid 2015|last=Dewan|first=Shihan|date=17 Jul 2015|website=The New Nation|access-date=16 March 2025|archive-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|dead-url=yes|accessdate=16 March 2025|archivedate=25 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] by67m65c57kcr2rko9i7f2330m7tkrz 381026 381025 2026-05-27T20:36:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 381026 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجوشيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' (<small>[[بنگالي]]</small>: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، <small>پران ڍاڪائيا</small>) ھڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === فيسٽيول ===   مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا.<ref name="maqsud">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> <ref name="maqsud2">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref>چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]]<ref name="maqsud3">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍاڪيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍاڪيا ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|title=Dhallywood Eid 2015|last=Dewan|first=Shihan|date=17 Jul 2015|website=The New Nation|access-date=16 March 2025|archive-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|dead-url=yes|accessdate=16 March 2025|archivedate=25 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] sa64cje8s0khkurmosw89cbme9qeamn 381027 381026 2026-05-27T20:36:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 381027 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجوشيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' (<small>[[بنگالي]]</small>: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، <small>پران ڍاڪائيا</small>) ھڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === فيسٽيول ===   مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا.<ref name="maqsud">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> <ref name="maqsud2">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref>چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]]<ref name="maqsud3">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍاڪيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍاڪيا ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|title=Dhallywood Eid 2015|last=Dewan|first=Shihan|date=17 Jul 2015|website=The New Nation|access-date=16 March 2025|archive-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|dead-url=yes|accessdate=16 March 2025|archivedate=25 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] ncmynfm43vtltixphak218o8jxl18mb 381028 381027 2026-05-27T20:37:44Z Ibne maryam 17680 /* */ 381028 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجو شيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' (<small>[[بنگالي]]</small>: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، <small>پران ڍاڪائيا</small>)،ھڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === فيسٽيول ===   مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا.<ref name="maqsud">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> <ref name="maqsud2">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref>چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]]<ref name="maqsud3">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍاڪيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍاڪيا ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|title=Dhallywood Eid 2015|last=Dewan|first=Shihan|date=17 Jul 2015|website=The New Nation|access-date=16 March 2025|archive-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|dead-url=yes|accessdate=16 March 2025|archivedate=25 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] 5t54xfkkbgskb8vzn9gbohrcxmdgyzt 381029 381028 2026-05-27T20:38:25Z Ibne maryam 17680 /* */ 381029 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجو شيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' (<small>[[بنگالي]]</small>: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، <small>پران ڍاڪائيا</small>)، هڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === فيسٽيول ===   مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا.<ref name="maqsud">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> <ref name="maqsud2">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref>چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]]<ref name="maqsud3">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍاڪيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍاڪيا ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|title=Dhallywood Eid 2015|last=Dewan|first=Shihan|date=17 Jul 2015|website=The New Nation|access-date=16 March 2025|archive-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|dead-url=yes|accessdate=16 March 2025|archivedate=25 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري == حوالا == {{حوالو}} [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] cvicerk51ngifxv156aeiec9idqeqz6 381030 381029 2026-05-27T20:46:11Z Ibne maryam 17680 381030 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجو شيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' (<small>[[بنگالي]]</small>: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، <small>پران ڍاڪائيا</small>)، هڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === فيسٽيول ===   مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا.<ref name="maqsud">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> <ref name="maqsud2">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref>چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]]<ref name="maqsud3">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍاڪيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍاڪيا ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|title=Dhallywood Eid 2015|last=Dewan|first=Shihan|date=17 Jul 2015|website=The New Nation|access-date=16 March 2025|archive-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|dead-url=yes|accessdate=16 March 2025|archivedate=25 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پران ڍڪئيا]] [[زمرو:هند-آريائي ماڻهو]] [[زمرو:پراڻو ڍاڪا]] [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:بنگالي نسل جا ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڍاڪا جا ماڻهو|ڍڪئيا]] [[زمرو:بنگلاديش جا ماڻهو| ]] [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو| ]] [[زمرو:ڍاڪا جي ثقافت]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] k7s7eysln5qj3y93piyubas69e6a5uz 381040 381030 2026-05-27T21:03:00Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 381040 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجو شيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' (<small>[[بنگالي]]</small>: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، <small>پران ڍاڪائيا</small>)، هڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === فيسٽيول ===   مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا.<ref name="maqsud">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> <ref name="maqsud2">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref>چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]]<ref name="maqsud3">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍاڪيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍاڪيا ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=http://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|title=Dhallywood Eid 2015|last=Dewan|first=Shihan|date=17 Jul 2015|website=The New Nation|access-date=16 March 2025|archive-date=25 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html|dead-url=yes|accessdate=16 March 2025|archivedate=25 March 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220325154544/https://thedailynewnation.com/news/60146/dhallywood-eid-2015.html}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پران ڍڪئيا]] [[زمرو:ڍاڪا جا ماڻهو|پران ڍڪئيا]] [[زمرو:پراڻو ڍاڪا]] [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا ماڻهو| ]] [[زمرو:هند-آريائي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڍاڪا جي ثقافت]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا ۾ نسلي گروهه]] qy4tv6wa9s2yx1gvn9d70wvci9cigvy 381041 381040 2026-05-27T21:04:52Z Ibne maryam 17680 /* ميڊيا ۾ */ 381041 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجو شيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' (<small>[[بنگالي]]</small>: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، <small>پران ڍاڪائيا</small>)، هڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === فيسٽيول ===   مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا.<ref name="maqsud">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> <ref name="maqsud2">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref>چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]]<ref name="maqsud3">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍڪئيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍڪئيا جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پران ڍڪئيا]] [[زمرو:ڍاڪا جا ماڻهو|پران ڍڪئيا]] [[زمرو:پراڻو ڍاڪا]] [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا ماڻهو| ]] [[زمرو:هند-آريائي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڍاڪا جي ثقافت]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا ۾ نسلي گروهه]] pp1ikajatomy4fvrmnj0qlc3mbi8ug6 381042 381041 2026-05-27T21:06:56Z Ibne maryam 17680 /* فيسٽيول */ 381042 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجو شيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' (<small>[[بنگالي]]</small>: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، <small>پران ڍاڪائيا</small>)، هڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === تهوار ===  مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا. چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]] پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي.<ref name="maqsud4">{{cite news|url=http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|title=Once Upon a Time in Dacca|last=Jamil|first=Syed Maqsud|date=31 Aug 2012|access-date=17 March 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm|archive-date=29 January 2022|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]|url-status=dead|accessdate=16 March 2025|archivedate=29 January 2022|archiveurl=https://web.archive.org/web/20220129210516/http://archive.thedailystar.net/magazine/2012/08/04/perceptions.htm}}</ref> شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍڪئيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍڪئيا جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پران ڍڪئيا]] [[زمرو:ڍاڪا جا ماڻهو|پران ڍڪئيا]] [[زمرو:پراڻو ڍاڪا]] [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا ماڻهو| ]] [[زمرو:هند-آريائي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڍاڪا جي ثقافت]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا ۾ نسلي گروهه]] hs8bdb8k1ee8p8svn6z3e9a7gytyvzs 381043 381042 2026-05-27T21:07:57Z Ibne maryam 17680 /* تهوار */ 381043 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجو شيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' (<small>[[بنگالي]]</small>: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، <small>پران ڍاڪائيا</small>)، هڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === تهوار ===  مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا. چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]] پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي. شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍڪئيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍڪئيا جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پران ڍڪئيا]] [[زمرو:ڍاڪا جا ماڻهو|پران ڍڪئيا]] [[زمرو:پراڻو ڍاڪا]] [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا ماڻهو| ]] [[زمرو:هند-آريائي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڍاڪا جي ثقافت]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا ۾ نسلي گروهه]] 70fxtcu1k0oj3ywnvrgxffvzxw4duhk 381044 381043 2026-05-27T21:09:01Z Ibne maryam 17680 /* */ 381044 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجو شيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' ([[بنگالي]]: পুরান ঢাকাইয়া، پران ڍڪئيا)، هڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === تهوار ===  مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا. چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]] پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي. شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍڪئيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍڪئيا جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پران ڍڪئيا]] [[زمرو:ڍاڪا جا ماڻهو|پران ڍڪئيا]] [[زمرو:پراڻو ڍاڪا]] [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا ماڻهو| ]] [[زمرو:هند-آريائي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڍاڪا جي ثقافت]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا ۾ نسلي گروهه]] 3qhuicyer99uc9n5rzoh0xe1fqiptdo 381045 381044 2026-05-27T21:09:33Z Ibne maryam 17680 /* */ 381045 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍاڪائيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ([[ڍاڪيا ڪٽي|ڍاڪيا ڪٽي لهجو]]), [[اردو]] ([[ڍاڪيا اردو|ڍاڪيا اردو لهجو]])|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجو شيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' ([[بنگالي]]: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، پران ڍڪئيا)، هڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === تهوار ===  مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا. چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]] پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي. شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍڪئيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍڪئيا جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پران ڍڪئيا]] [[زمرو:ڍاڪا جا ماڻهو|پران ڍڪئيا]] [[زمرو:پراڻو ڍاڪا]] [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا ماڻهو| ]] [[زمرو:هند-آريائي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڍاڪا جي ثقافت]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا ۾ نسلي گروهه]] btbenfrg2ng2cllyzt99kef118gjxa0 381048 381045 2026-05-27T21:11:41Z Ibne maryam 17680 /* */ 381048 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو نسلي گروھ|group=پران ڍڪئيا|image=|image_caption=|population=|region1={{flag|Bangladesh}}|popplace=[[ڍاڪا|پراڻو ڍاڪا]] ([[بنگلاديش]])|langs=[[بنگالي ٻولي|بنگالي]] (ڍڪئيا ڪٽي لهجو)، [[اردو]] (ڍڪئيا اردو لهجو)|religions=[[سني اسلام]]}} [[فائل:Rajoshik.jpg|thumb| انٽر ڪانٽينينٽل ڍاڪا جي سامهون راجو شيخ جو مجسمو، هڪ گهوڙي گاڏي ۽ ان جي ڊرائيور کي ڏيکاري ٿو.]] '''قديم ڍاڪا واسي''' ([[بنگالي]]: <small>পুরান ঢাকাইয়া</small>، پران ڍڪئيا)، هڪ هند-آريائي ثقافتي گروھه آھن، جن کي [[ڍاڪا]] جي اصل رهاڪن طور ڏٺو ويندو آھي.<ref name="banik">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref><ref name="vic">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> انهن کي عام طور تي صرف "ڍاڪا واسي" يا "ڍاڪائيا" چيو ويندو آهي. انهن جي تاريخ مغلن جي دور تائين پهچي ٿي، جڏهن بنگالي هارين ۽ اتر ڀارت جي واپارين جي لڏپلاڻ ڍاڪا ڏانهن ٿي. بنگالي هارين کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جيڪي "ڍاڪائيا ڪٽي" ڳالهائيندا آهن، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جي ھڪ خاص لهجي آھي، جڏهن ته اتر ڀارتي واپاري "خوشباس" طور سڃاتا ويندا آهن، جيڪي "ڍاڪائيا اردو" ڳالهائيندا آهن، جيڪا [[اردو]] جو ھڪ لهجو آھي.<ref>{{cite thesis|last=Gilbert|first=Paul Robert|publisher=[[University of Sussex]]|date=Sep 2015|title=Money mines: an ethnography of frontiers, capital and extractive industries in London and Bangladesh|chapter=Re-branding Bangladesh: The Other Asian Tiger}}</ref><ref name="huda">{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/opinion/perspective/news/between-two-languages-examining-my-identity-bangladeshi-1715617|title=Between two languages: Examining my identity as a Bangladeshi|last=Huda|first=Sarah Elma|date=16 Mar 2019|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> بنگلاديش جي ٻين حصن ۾ پڻ انهن جي وڏي آبادي موجود آهي. انهن کي هڪ امير، پر تمام بند معاشرو بيان ڪيو ويو آهي، جيڪي پنهنجي ئي شهر ۾ اقليت طور موجود آهن. اهو به چيو وڃي ٿو ته وڏي ڍاڪا ۾ رهندڙ ڪجهه ماڻهو به ان ڳالهه کان بي خبر آهن ته هتي هڪ اردو ڳالهائيندڙ غير بيهاري اقليتي برادري به موجود آهي، جيتوڻيڪ انهن جي موجودگي صدين کان آهي.<ref name="vic2">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref> == تاريخ ==   مغلن جي دور ۾، بنگال صوبو چانورن جي پوک لاءِ مشهور هو، ۽ جهانگير نگر (ھاڻي پراڻو ڍاڪا) ان صوبي جو گاديءَ جو هنڌ هو. سترهين صديءَ جي وچ ڌاري، ڍاڪا چانورن جي برآمد جو اهم مرڪز هو. چانورن جي واپار ۾ شامل واپاري خاص طور تي مارواڙي ۽ وچ ڀارت جا معزز خاندانن جا فرد هوندا هئا. اهي اتر ۽ وچ ڀارت جا واپاري اوڀر بنگال جي مختلف علائقن ڏانهن ويندا هئا ۽ اتي چانور گڏ ڪندا هئا. چانورن کي پهرين صاف ڪرڻو پوندو هو، جيڪو "ڍيڪي" نالي اوزار سان ڪيو ويندو هو، ۽ ان عمل کي بنگاليءَ ۾ "ڪُتا" (কুটা) چيو ويندو هو. بنگال جي مختلف ڳوٺن مان ڪيترائي مقامي بنگالي هاري انهيءَ ڪم لاءِ مقرر ڪيا ويندا هئا. اهي ماڻهو ڪم ڪرڻ لاءِ شهر ايندا هئا، ۽ جيئن ته اهو سفر ڊگهو هوندو هو، ڪيترن ئي مستقل طور ڍاڪا ۾ رهڻ شروع ڪيو. اها لڏپلاڻ لڳ ڀڳ 1760ع ۾ ٿي. بهرحال، سڀئي چانورن جي واپار سان لاڳاپيل نه هئا. مغلن جي موجودگي سبب ڍاڪا ۾ روزگار جا وڌيڪ موقعا موجود هئا، تنهن ڪري ڪيترن ئي ٻين پيشن اختيار ڪيا، جيئن خانساما، پيادا سپاهي، محافظ، باورچي، ۽ ڍاڪا جي نوابن ۽ ٻين امير گهراڻن لاءِ ڊرائيور وغيره.<ref>{{cite book|title=Shotoborsher Dhaka|author=Ahmad Mirza Khabir|publisher=Rashid Hasan|year=1995|language=bn}}</ref><ref>{{cite book|title=Die Sprachenpolitik Der Muslim-League-Regierung und Die Entstehung Der Bengali-Sprachbewegung in Ostbengalen: 1947 - 1956|last=Bhowmik|first=Satya N|publisher=F Steiner|year=1993|page=60|language=de}}</ref> اهي مختلف گروھ گڏ رهندا هئا ۽ ھندنستاني ساٿين سان گڏ ويهي ڳالهيون ۽ محفلون ڪندا هئا. سندن بنيادي ڌنڌي سبب انهن کي "ڪٽي" سڏيو ويو، جڏهن ته ٻيا گهٽ عام نالا "ڪٽيال" ۽ "هاٽ ڪٽي" پڻ هئا. انهن ڪٽي-بنگالين جو پراڻي ڍاڪا ۾ اتر ڀارت جي اردو ڳالهائيندڙ مهاجرن سان رابطي جي نتيجي ۾، بنگالي ٻوليءَ جو هڪ اردو-متاثر لهجو، "ڍاڪايا ڪٽي" جنم ورتو، جنهن سان گڏ هڪ نئين سڃاڻپ به پيدا ٿي.<ref>ঢাকাইয়া কুট্টি উপভাষার অভিধান-মোশাররফ হোসেন ভূঞা-প্রকাশনা: ঐতিহ্য-রুমী মার্কেট ৬৮-৬৯ প্যারীদাস রোড-বাংলাবাজার ঢাকা ১১০০</ref> اتر هندستان مان ايندڙ واپاري پڻ آخرڪار ڍاڪا ۾ آباد ٿيا ۽ "خوشباس" سڏجڻ لڳا، جنهن جو مطلب آهي "خوشيءَ سان آباد ٿيل". انهن لاءِ ٻيا نالا "سُکباس" ۽ "سُبباسي" پڻ استعمال ڪيا ويندا هئا. اصل ۾ هي هڪ اردو ڳالهائيندڙ برادري هئي، پر بنگال ۾ رهڻ دوران، بنگالي ٻوليءَ جي اثر سبب هڪ نئون لهجو اڀريو، جيڪو "ڍاڪايا اردو" سڏجڻ لڳو، ڇو ته هو "ڪٽي-بنگالين" جي ڀيٽ ۾ اقليت ۾ هئا.<ref name="banik2">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> گهڻا ڪٽي-بنگالي وقت سان گڏ پنهنجي ڌنڌي سبب تمام امير ٿي ويا ۽ ڪيترائي زميندار بڻجي ويا. 1787ع تائين، جڏهن هزارين ڪٽي چانورن جي فراهمي واري صنعت سان جُڙيل هئا، انهن شهر ۾ چانورن جي پرچون واپار تي اجاراداري قائم ڪري واپاري طبقو پڻ جوڙي ورتو.<ref name="banik3">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> نئون پلٽن جي اهم زميندارن ۾ گلنور خاتون ۽ ايوب علي سردار شامل هئا. خاتون نئين پلٽن جي اترئين حصي جو وڏو حصو مالڪ هئي، جتي هن جو گهاٽن ڇِٽيءَ وارو گھر ۽ هڪ چانهه جو هوٽل پڻ موجود هو. اهو هوٽل "لالوءَ جي ماءُ جي دڪان" (بنگالي: লালুর মার দোকান) جي نالي سان مشهور هو، جيڪو اڳوڻي اوڀر پاڪستان رائفلز جي ٽئين گيٽ جي بلڪل ڀرسان هو. سردار، جيڪو خاتون جي چانهه واري هوٽل جي سامهون رهندو هو، گهوڙا هلائڻ جو ڌنڌو ڪندو هو ۽ هن وٽ ڪيترائي گهوڙا هئا. اهي گهوڙا مشهور رامنا ريس ڪورس ۾ ڊوڙن ۾ حصو وٺندا هئا، جتان هن نه رڳو تمام گهڻي دولت ماڻي، پر برطانوي راج کان تمغا به حاصل ڪيا. ڪٽي-بنگالي برادري جا ماڻهو ٻين علائقن جهڙوڪ ناريندا ۾ به رهن ٿا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/literature/news/seeking-story-1667476|title=Seeking a Story|last=Abir|first=Rahad|date=1 Dec 2018|work=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> اڄڪلهه ڪٽي-بنگالي پراڻي ڍاڪا ۾ اقليت بڻجي ويا آهن، خاص طور تي انگريزن جي دور ۾ ٿيندڙ پهريائين ۽ ٻئي ورهاڱي دوران غير ڍاڪايا بنگالين جي وڏي پئماني تي لڏپلاڻ سبب. جڏهن شهر وڌڻ لڳو، نون مهاجرن لاءِ رهاشي علائقا تيار ڪيا ويا. ساڳئي وقت، صدربندر (سدرگھاٽ)، جيڪو روايتي واپاري مرڪز هو، نيلکيٽ ۽ گلستان ڏانهن منتقل ٿي ويو، جنهن سان پراڻن ڍاڪايا واسين جو اثر گهٽجڻ لڳو. نئين تعليم يافته مهاجر برادري (جنهن کي هاڻي عام طور تي ڍاڪايا چيو وڃي ٿو، جڏهن ته اصل باشندن کي پراڻا ڍاڪايا سڏيو وڃي ٿو) معياري بنگالي ڳالهائيندي هئي، جيڪا بنگالي ٻوليءَ جو معياري لهجو آهي. انهن لهجي ۽ ثقافتي اختلافن سبب، پراڻن ڍاڪايا واسين نئين ايندڙ برادري کي پنهنجو مخالف سمجهڻ شروع ڪيو. اهڙي طرح، پراڻن ڍاڪايا واسين (جيڪي پاڻ کي اصل رهاڪ سمجهن ٿا) ۽ ورهاڱي کان پوءِ آيل مهاجر برادري (جيڪي هاڻي شهر جي اڪثريت بڻجي چُڪي آهي) جي سڃاڻپ ۾ تڪرار جنم ورتو، جيڪو اڄ به جاري آهي.<ref name="banik4">{{cite thesis|publisher=[[Rajshahi University]]|year=2014|url=https://www.mukpublications.com/resources/14-1-3.pdf|title=Kuttis of Bangladesh: Study of a Declining Culture|last=Banik|first=Bijoy Krishna}}</ref> [[فائل:Shakrain_Kite_Flyer.JPG|thumb| شڪرين ميلي ۾ هڪ نوجوان ڇوڪرو پتنگ اڏائي رهيو آهي.]] == ثقافت == === ڪپڙا === ڪٽي-بنگالي برادري جي هڪ عام روايت اها هئي ته اهي اڇا قميص ۽ اڇا لونگي پهريندا هئا. جڏهن ته، خوشباس تمام نفيس لباس پائيندا هئا، جن جي ڪاري شيرواني سندن سڃاڻپ هئي.<ref>{{cite news|url=https://www.prothomalo.com/durporobash/article/1573734/%E0%A6%AE%E0%A7%81%E0%A6%B8%E0%A6%B2%E0%A6%AE%E0%A6%BE%E0%A6%A8%E0%A6%BF%E0%A6%B0-%E0%A6%97%E0%A6%B2%E0%A7%8D%E0%A6%AA|author=Jamal Syed|date=8 Jan 2019|language=bn|script-title=bn:মুসলমানির গল্প|website=[[Prothom Alo]]}}</ref> ٻنهي برادرين ۾ مٿي ڍڪڻ کي عزت جي نشاني سمجهيو ويندو هو، ۽ اهم روايتي ٽوپين ۾ ٽوپي، ڪرڪل، رومي ٽوپي ۽ طاقي شامل آهن. ڍاڪايا عورتون خاص طور تي ڍاڪايا جمداني ساڙهي لاءِ مشهور آهن، جيڪا ڍاڪا جي نازڪ ململ ڪپڙي مان ٺهيل هوندي هئي. هي صديون پراڻو لباس بنگالين ۾ عام طور تي پسند ڪيو ويندو آهي. جمدانيءَ جي روايتي ڪپتڻ واري هنر کي مغلن جي سرپرستي حاصل هئي، پر برطانوي راڄ دوران، برآمداتي پاليسين سبب جمداني ۽ ململ جي صنعت زوال جو شڪار ٿي وئي، ڇو ته انگريزن مشيني ڪپڙن کي ترجيح ڏني. تازن سالن ۾، بنگلاديش ۾ جمداني پيداوار ٻيهر جيئري ٿيڻ لڳي، ۽ 2013ع ۾ يونيسڪو ان کي انساني تهذيبي ورثي جو حصو قرار ڏنو. 2016ع ۾، بنگلاديش جمداني ساڙهي لاءِ جاگرافيائي اشاري (GI) جو درجو حاصل ڪيو.<ref name=":0">{{Cite web|url=https://www.thedailystar.net/country/jamdani-sari-gets-gi-registration-certificate-1316203|title=Jamdani Sari gets GI registration certificate|date=17 November 2016|work=The Daily Star}}</ref> === کاڌو === {{Multiple image|align=right|image1=Bakarkhani.jpg|caption1=[[باڪاريا]] بنگلاديش ۾ ٺهيل هجڻ.|image2=Jilapi2.JPG|caption2=[[رائي جليپيا]] [[رمضان]] ۾ هڪ تمام مشهور پيارو آهي]|image3=A Glass of Borhani.jpg|caption3=ٿڌي [[بوروان]] گرم کاڌن سان گڏ پيئندو آهي}} پراڻي ڍاڪيا جي خوراڪ بنگلاديش جي سڀ کان اهم علاقائي کاڌن مان هڪ آهي. هنن جي کاڌي جي شاهوڪاري روايت تي مغلائي، وچ ايشيائي، آرميني، هندوستاني ۽ بنگالي طعامن جو اثر آهي، پر ڪيتريون ئي کاڌا خاص طور ڍاڪا سان لاڳاپيل آهن.<ref name="das">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref> حاجي برياني 1939ع ۾ هڪ ريسٽورنٽ مالڪ ايجاد ڪئي، جيڪا گهڻي مصالحيدار چانورن، ٻڪريءَ جي گوشت، مختلف مصالحن ۽ مِکڻين سان تيار ڪئي ويندي آهي. اهو ريسٽورنٽ ڍاڪيا ثقافت جو لازمي حصو بڻجي چڪو آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.nytimes.com/1987/07/08/garden/for-a-secret-stew-recipe-time-is-running-out.html|title=For a secret stew recipe, time is running out|last1=Mydans|first1=Seth|date=8 July 1987|work=The New York Times|access-date=30 April 2015}}</ref> پراڻو ڍاڪا مشهور پلاءَ جي هڪ منفرد قسم "مرغ پلاءَ" تي فخر ڪري ٿو، جنهن ۾ چانور گوشت کي ڪٽڻ کانپوءِ پچايو ويندو آهي. ٻيا مشهور پلاءَ آهن اِليش پلاءَ ۽ رُوئي پلاءَ. ڍاڪايا خاص طور تي کچڙي ۾ پنير ۽ اٻريل آنڊا شامل ڪرڻ لاءِ مشهور آهن. ڍاڪايا بڪر کهاني هڪ ٿلهي، بسڪيٽ جهڙي ماني آهي، جيڪا روايتي اسٽريٽ فوڊ اسنئڪ طور مشهور آهي. اهو خاص طور چانهه سان گڏ پيش ڪيو ويندو آهي.<ref name="das2">{{cite book|title=Culinary Culture in Colonial India|last=Ray|first=Utsa|date=5 Jan 2015|publisher=[[Cambridge University]] Press|pages=210–215}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|title=Old Dhaka Bakarkhani – A Legendary Bread|date=19 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20220718102051/https://withaspin.com/2013/10/19/bakorkhani/|archive-date=18 July 2022|access-date=17 March 2020|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.daily-sun.com/post/131131/Bakarkhani:-delight-in-every-bite|title=Bakarkhani: delight in every bite|date=24 April 2016|work=Daily Sun|access-date=17 September 2018}}</ref> پراڻن ڍاڪايا واسين وٽ سڀ کان بهترين "خِلي پان" ٺاهڻ جي وراثت آهي، جيڪا مختلف جڙي ٻوٽين ۽ مصالحن سان تيار ڪئي ويندي آهي. انهن وٽ ذيابيطس جي مريضن لاءِ خاص "پان افسانه" به موجود آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/gourmet-paan-11610|title=Gourmet Paan|last=Ara|first=Shifat|date=18 Feb 2014|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> عام ڍاڪايا مشروبات ۾ بورهاني، روح افزا، شربت، روايتي فروٽ جوس ۽ تُلسي جي ٻج سان تيار ٿيندڙ مشروب شامل آهن. مشهور مٺا کاڌا ۽ مٺايون فالودو، شاهي جليبي ۽ سِيوَيون (شيمائي) آهن. === تهوار ===  مقدس اسلامي مهيني [[رمضان (قمري مهينو)|رمضان]] دوران، هر گهر لاءِ روايت هئي ته هو پنهنجي مقامي مسجد ڏانهن کاڌي جو نذرانہ موڪلين. مسجد ۾ هڪ دسترخوان وڇايو ويندو هو، جتي روزيدار افطار ڪندا هئا. چوڪ بازار مغلن جي دور ۾ پراڻي ڍاڪيا جو هڪ مشهور واپاري ۽ سماجي مرڪز هو، جيڪو اڄ تائين رمضان ۾ سؤن کان وڌيڪ افطاري شين جي دستيابي لاءِ مشهور آهي.<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/world/picture/2011/aug/04/eyewitness-chak-bazar-market-dhaka-bangladesh|title=Eyewitness: Chak Bazar iftar market in old Dhaka|work=The Guardian}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=ZiLZDAAAQBAJ&pg=PT133|title=BANGLADESH 2017 Petit Futé|last1=Auzias|first1=Dominique|last2=Labourdette|first2=Jean-Paul|publisher=Petit Futé|year=2016|isbn=979-10-331-4296-6|pages=133–}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.localguidesconnect.com/t5/Let-s-Meet-Up/Dhaka-Chawk-Bazar-Meetup/td-p/295428|title=Dhaka Chawk Bazar Meetup|date=1 June 2017}}</ref> رمضان جي آخر ۾، چوڪ بازار ۾ [[عيد الفطر|عيدالفطر]] جي جشن لاءِ ٻه ڏينهن ميلو لڳندو هو. ان وقت ڍاڪايا ثقافت ۾ عيدي طور رانديڪا ۽ تحفا عام هئا، جهڙوڪ ڀوتڀوتي (هڪ ميني موٽر، جيڪا مٽي جي تيل سان هلندي ۽ پاڻيءَ ۾ ڦرندي هئي) ۽ ڊرم گاڏي. [[حڪيم حبيب الرحمان]] پنهنجي ڪتاب "ڍاڪا پنجاس برس پهلي" (ڍاڪا، پنجاهه سال اڳ) ۾ ذڪر ڪيو آهي ته سحري وقت (صبح کان اڳ) ماڻهن جا ڳائڻ وارا گروپ قصيدا ڳائي پاڙيسرين کي جاڳائيندا هئا. ھن روايت کي ڍاڪيا نوابن ۽ سردارن جي سرپرستي حاصل هئي، ۽ عيد جي ڏينهن، چيف سردار بهترين قصيدا ڳائيندڙن کي انعام ۽ بخشش ڏيندو هو. شروعاتي طور تي، قصيدا عام طور اردو ۾ ڳايا ويندا هئا، پر 1980ع جي ڏهاڪي ۾ بنگالي قصيدا پڻ مقبول ٿيڻ لڳا.<ref name="bpedia">{{cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Qasida|title=Qasida|author=Sirajul Islam|author-link=Sirajul Islam|publisher=[[Banglapedia]]: The National Encyclopedia of Bangladesh, [[Asiatic Society]] of Bangladesh, [[Dhaka]]|access-date=5 May 2018}}</ref> ھاڻي، شمس الرحمان پوسٽا جھڙا ماڻهو هن روايت کي جيئرو ڪرڻ لاءِ ڪوششون ڪري رهيا آهن.<ref name="faisal">{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/printversion/details/202071|title=Ramadan 'Qasida' songs all but lost|last=Mahmud|first=Faisal|date=3 Jun 2019|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> خوشباس برادري خاص طور تي قواليون ۽ اردو شاعريءَ جي محفلن لاءِ مشهور هئي. شڪرين ميلو پراڻي ڍاڪيا جي پتنگ بازي جي پراڻي روايت آهي، جيڪا بنگالي ڪئلينڊر ۾ سياري جي اچڻ جي خوشي ۾ ملهايوندي آهي. پتنگ بازي جا ماهر پنهنجي گھرن جي ڇتين تي گڏ ٿيندا ۽ آسمان کي روشن ڪندا.<ref>{{cite web|url=http://www.chobimela.org/chobi-mela-blog/2014/12/30/in-the-curators-den|title=In the Curators' den|last=Mohsin|first=Maljha|date=4 Jan 2015|website=Chobi Mela}}</ref><ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/entry-1-shakrain-527|title=Old Town Diaries Entry 1: Shakrain|last=Khan|first=Arman R|date=22 Jan 2015|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref><ref>{{cite news|url=https://unb.com.bd/category/Special/shakrain-a-jewel-in-the-crown-of-old-dhaka-traditions/10572|title=Shakrain: A jewel in the crown of Old Dhaka traditions|date=14 Jan 2019|website=[[United News of Bangladesh]]}}</ref> ڍاڪيا شاديون عام طور تي تمام شان و شوڪت واريون سمجهيون وينديون آهن. پراڻن ڍاڪايا واسين جي مشهور راندين ۾ هاڪي، گھوڙي سواري ۽ نوڪا بايچ (ٻيڙي ڊوڙ) شامل آهن. نوڪا بايچ اصل ۾ ٻهراڙيءَ جي راند هئي، پر 18هين صديءَ ۾ نوابن جي طرفان گهڻيون ڊوڙون ڪرائڻ سبب اها شهري علائقن ۾ به مشهور ٿي وئي.<ref>{{cite Banglapedia|author=S M Mahfuzur Rahman|article=Boat Race}}</ref> === ٻولي === [[فائل:HakimHabiburRahman.jpg|thumb| حڪيم حبيب الرحمان مشهور اردو ڪتاب ''ڍاڪا، پنچاس برس پهلي جو'' ليکڪ هو - پراڻي ڍاڪا ۽ ان جي ماڻهن، ثقافت ۽ روايتن جي تفصيلي تاريخ.]] مغل دور ۾ پراڻي ڍاڪيا ۾ [[اردو]] ۽ [[بنگالي ٻولي|بنگالي]] ڳالهائيندڙن جي لاڳاپن سبب ٻه مختلف لهجا پيدا ٿيا. خوشباس ۽ ڍاڪيا نواب هڪ بنگاليءَ کان متاثر ٿيل اردو لهجو ڳالهائيندا هئا، جنهن کي ڍاڪيا اردو سڏيو ويندو هو، جيڪو بهاڙي برادري جي هندستاني ڪريول کان بلڪل مختلف آهي. <ref name="vic3">{{cite book|title=Statelessness and Citizenship: Camps and the Creation of Political Space|last=Redclift|first=Victoria|pages=66–70|chapter=The socio-spatial contours of community}}</ref>ڪٽي بنگالي ڍاڪيا ڪٽي ڳالهائيندا هئا، جيڪو اردوءَ جي اثر هيٺ آيل بنگالي لهجو آهي. مزاح ڪٽي ثقافت جو هڪ اهم حصو رهيو آهي. ماضيءَ ۾، ڍاڪيا ڪٽي لهجي ۾ ٻڌايل لطيفا عام طور تي ننڍين ڪهاڻين تي مشتمل هوندا هئا، جن ۾ ڍاڪيا واسين اشرافيه طبقي سان مذاق ڪندا هئا.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news/reflections-on-a-contemporary-phenomenon|title=Reflections on a contemporary phenomenon|last=Alam|first=Shahid|date=21 Feb 2013|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> ڪٽي برادري ٻاهرين ماڻهن يا غير ڍاڪيا بنگالين کي "گئيا" (গাঁইয়া) سڏيندي هئي،<ref>{{cite book|title=Bhanu Samagra|last=Bandopadhyay|first=Bhanu|pages=17–20|chapter=Atmokotha}}</ref> جنهن جو مطلب آهي ڳوٺ مان آيل. خاص طور تي ڪولڪاتن وارن کي "ڊيمچي" (ডেমচি) چوندا هئا.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=Z44yAAAAIAAJ|title=Durer Chhaya|author=Akhtar Imam|year=1988|page=7}}</ref> ڍاڪا ماضيءَ ۾ [[فارسي ٻولي|فارسي]] جي مطالعي جو هڪ اهم مرڪز رهيو،<ref name="parsi2">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> ڇو ته استعماري دور کان اڳ فارسي سرڪاري ٻولي هئي. ان سان گڏ، وچ ايشيا ۽ فارس جي واپاري ۽ واپاري طبقن جي وڏي آبادي پڻ [[ڍاڪا]] ۾ آباد هئي، جنهن سبب فارسي علم ۽ ادب ۾ ترقي ڪئي. ڍاڪا جو نائب ناظم، نصرت جنگ، 18هين صديءَ جي آخر ڌاري هڪ تاريخي ڪتاب "تاريخِ نصرت جنگي" لکيو.<ref>{{cite Banglapedia|article=Iranians, The|author=Abdul Karim}}</ref> [[آغا احمد علي]] بنگال جو سڀ کان وڏو فارسي عالم سمجهيو ويندو آهي، جيڪو پنهنجي فارسي لسانيات جي ڪتابن جهڙوڪ "مؤيدِ برهان" ۽ "شمشيرِ تيزتر" لاءِ مشهور هو. اهي ڪتاب غالب جهڙن همعصر عالمن جا هم پلهه سمجهيا ويندا هئا ۽ اڄ به سڄي ڏکڻ ايشيا ۾ پڙهيا وڃن ٿا.<ref name="siraj">{{cite book|title=History of Bangladesh, 1704-1971|author=Sirajul Islam|publisher=[[Asiatic Society of Bangladesh]]|year=1992|pages=446–447}}</ref> [[ڍاڪا يونيورسٽي]] ۾ فارسي شعبي جو افتتاح 1921ع ۾ ٿيو.<ref name="parsi">{{cite Banglapedia|article=Persian|author=Abu Musa Mohammad Arif Billah}}</ref> == ميڊيا ۾ == 2008ع ۾ ايڪوشي ٽيليويزن هڪ ڊراما سيريل "ٽن ٽني ولا" شروع ڪيو، جيڪو پراڻي ڍڪئيا خاندان جي ڪهاڻي تي ٻڌل هو.<ref>{{cite news|url=https://www.thedailystar.net/news-detail-60307|title=New Drama serial " Tuntuni Villa" on Ekushey TV|date=26 Oct 2008|website=[[The Daily Star (Bangladesh)]]}}</ref> 2015ع جي ڍالي ووڊ فلم "لوو مئرج" ۾ شڪيب خان هڪ پراڻي ڍڪئيا جو ڪردار ادا ڪيو.<ref>{{cite news|url=http://www.theindependentbd.com/home/printnews/8165|title=Eid films set to hit cinemas across country|date=16 Jul 2015|website=[[The Independent (Bangladesh)]]}}</ref> == مشهور شخصيتون == * شمس الرحمان ، بنگالي شاعر، ڪالم نگار ۽ صحافي * حڪيم حبيب الرحمان ، يوناني طبيب ، مورخ، ايڊيٽر ''المشرق'' (ڍاڪا جي پهرين اردو اخبار) * آغا احمد علي ، فارسي ۽ اردو جو عالم شاعر * بلبل احمد ، اداڪار ۽ فلم ڊائريڪٽر * سعيد احمد ، ڊراما نگار * محمد انعام الحق ، سي ايس پي آفيسر ۽ بنگلاديش حڪومت جو اڳوڻو اسٽيبلشمينٽ سيڪريٽري. == پڻ ڏسندا == * ڍاڪا جو نواب ، بنگال ۽ آسام ۾ سڀ کان وڏو اڳوڻو زمينداري خاندان * بنگلاديش ۾ بهاري ، بنگلاديش ۾ هڪ ٻي اردو ڳالهائيندڙ برادري * ناسخ ، ڀر واري فريد پور جو اردو شاعر * مهيفراش ، ڍاڪيه ماهيگير برادري ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:پران ڍڪئيا]] [[زمرو:ڍاڪا جا ماڻهو|پران ڍڪئيا]] [[زمرو:پراڻو ڍاڪا]] [[زمرو:بنگالي ماڻهو]] [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا ماڻهو| ]] [[زمرو:هند-آريائي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ نسلي گروهه]] [[زمرو:ڍاڪا جي ثقافت]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] [[زمرو:ايشيا ۾ نسلي گروهه]] 478a8ns6emg7ssw4t02p257950jw427 زمرو:گڏيل بادشاهت جون مسجدون 14 83929 381212 331007 2026-05-28T11:04:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 381212 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:يورپ ۾ اسلام]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] hofqm5eqqfyj782i11it69c8ztr6ass زمرو:ٽوبه ٽيڪ سنگهه ضلعي جا تعلقا 14 85601 381167 335279 2026-05-28T06:47:05Z Ibne maryam 17680 /* */ 381167 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽوبا ٽيڪ سنگهه ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] dz6t433bjz7tdfbxwavxzptmddbr8o2 زمرو:جهلم ضلعي جا تعلقا 14 85602 381165 335283 2026-05-28T06:45:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 381165 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جهلم ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] s96b80v44cz4fg2axubkr4107x82tfu زمرو:مري ضلعي جا تعلقا 14 85604 381166 335287 2026-05-28T06:46:26Z Ibne maryam 17680 /* */ 381166 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مري ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 4rthf0xrw8kiujyx44brg6hb3egr5tp ڪالاباغ 0 88121 381090 347273 2026-05-28T00:58:32Z Intisar Ali 8681 381090 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = ڪالا باغ | official_name = Kala Bagh | other_name = | native_name = {{Nastaliq|کالا باغ}} | settlement_type = شهر | pushpin_map = Punjab Pakistan#Pakistan | pushpin_label_position = right | pushpin_map_caption = ڪالا باغ جو مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = صوبو | subdivision_name1 = {{flag|Punjab, Pakistan}} | subdivision_type2 = ضلعو | subdivision_name2 = [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = [[عيسي خيل تعلقو|عيسى خيل]] | seat_type = يونين ڪائونسلون | seat = 25 | government_type = مقامي ڪائونسل | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = تاريخِ قيام | established_date = <!-- Not available --> | area_total_km2 = <!-- Not available --> | elevation_m = 221 | elevation_ft = 725 | population_as_of = 2023 | population_total = 27,916 | population_density_km2 = auto | timezone = [[Pakistan Standard Time|پِي ايس ٽي]] | utc_offset = +5 | coordinates = {{coord|32.966|71.553|region:PK-PB|display=inline,title}} | postal_code_type = پوسٽل ڪوڊ | postal_code = 04529 | area_code = 0459 | website = }} [[File:Kalabagh-Punjab -Pakistan 25.jpg|thumb|ڪالا باغ شهر]] '''ڪالا باغ''' ([[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: کالا باغ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] جي ضلعي [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] جو هڪ شهر آهي، جيڪو تعلقي، [[عيسي خيل تعلقو|عيسى خيل]] جو حصو آهي.<ref>{{cite web |url=http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&dn=Mianwali |title=Tehsils & Unions in the District of Mianwali - Government of Pakistan |access-date=2007-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080611223556/http://www.nrb.gov.pk/lg_election/union.asp?district=19&dn=Mianwali |archive-date=2008-06-11 |url-status=dead }}</ref> هي شهر [[سنڌو درياهه]] جي اولهه ڪناري تي واقع آهي. ڪالا باغ نواب ڪالا باغ جي رهائشگاهه پڻ رهيو آهي، جيڪو مقامي طور "قلعا نواب صاحب" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. شهر کي [[سالٽ رینج|سالٽ رينج]] جبلن جي سلسلي جي ڳاڙهن ٽڪرين ۽ سنڌو درياهه جي حسين منظرن سبب خاص شهرت حاصل آهي. ڪالا باغ هٿ جي صنعتن لاءِ پڻ مشهور آهي، خاص طور تي دستي هنر، جوتا ۽ مکاڙي حلوو هتي وڏي پيماني تي تيار ڪيو وڃي ٿو. == نالي جي اصل == لفظ ''ڪالا'' جي معنيٰ “ڪارو” ۽ ''باغ'' جي معنيٰ “باغ” آهي. هي نالو ڪالا باغ جي نوابن طرفان وڏي پيماني تي لڳايل آم جي وڻن سبب پيو، جن جا گهرا سائي پن مٽيءَ جي ڌند ۾ پري کان ڪارا نظر ايندا هئا. انهيءَ ڪري مسافر هن علائقي کي ''ڪالا باغ'' يعني “ڪارو باغ” سڏڻ لڳا.<ref>The Mianwali District Gazetteer 1915</ref> ڪالا باغ پاڪستان لاءِ جيالاجيڪل اهميت پڻ رکي ٿو، ڇاڪاڻ⁠تہ هي علائقو سالٽ رينج جي پهاڙي سلسلي جي ڪناري تي واقع آهي. ==تاريخ== اَعواڻ ملڪ (پٺاڻ نسل جا قبائلي سردار) جيڪي ڪالا باغ سان تعلق رکندا هئا، تن کي ارڙهين صديءَ جي آخر ۾ تيمور شاهه دراني طرفان نواب تسليم ڪيو ويو. 1822ع ۾ هي علائقو سکن جي قبضي هيٺ اچي ويو. 1849ع ۾ جڏهن برطانوي فوجن سکن کي شڪست ڏني، تڏهن نواب ڪالا باغ کي سندس حمايت جي عيوض جاگيرِ ڪالا باغ عطا ڪئي وئي، پر کيس ٻيهر حڪمران شهزادي (رياستي امير) جو درجو نه ڏنو ويو. ڪالا باغ جو ستون نواب، ملڪ امير محمد خان، 1960ع کان 1966ع تائين مغربي پاڪستان جو گورنر رهيو. مغربي پاڪستان 1970ع ۾ ختم ڪيو ويو ۽ ان کي ٻيهر پنجاب ۽ سنڌ صوبن ۾ ورهايو ويو (سنڌ جو موجوده نالو 1990ع کان رائج ٿيو). ڪالا باغ ۾ هڪ لوڻ جي کاڻ پڻ موجود آهي، جتي اعليٰ معيار جو هالائيٽ (پٿريلو لوڻ) ملي ٿو. هن لوڻ جي تمام گهڻي پاڪيزگي سبب هتي لوڻ ڪڍڻ جي مقدار ۾ واڌ ڪئي وئي<ref> Imperial Gazetteer of India, . A., 26 Bde., Oxford 1908–1931</ref><ref> Joseph E. Schwartzberg (Hrsg.): ''A historical atlas of South Asia''. 2. A., New York/Oxford 1992, ISBN 0-19-</ref>. == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ Imperial Gazetteer of India] [[زمرو: پنجاب ۾ آرٽ (پاڪستان)]] [[زمرو:ڀارت جون تاريخي رياستون]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪالاباغ شهر]] [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شهر]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا شھر]] qj7fbmqx8dlmglcnenhpcm0qx7jgk6y زمرو:پنجاب، ڀارت 14 89164 381171 351823 2026-05-28T06:52:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 381171 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پنجاب]] [[زمرو:اولهائين ڀارت]] [[زمرو:اولهائين ڀارت جون رياستون]] 5xccwk1dr2tod091t7zkc2lccjtyyt7 ماڊيول:Row numbers 828 89963 381131 355089 2026-05-28T03:45:27Z Intisar Ali 8681 381131 Scribunto text/plain require('strict'); local count; local hcount; local function get_count(keyword) count = count + 1; if '_row_count' == keyword then hcount = count; return ' ' .. count; elseif '_row_count_hold' == keyword then return ' ' .. hcount; end end local function row_numbers(frame) local args = frame.args[1] and frame.args or frame:getParent().args; count = (tonumber(args.index) or 1) - 1; hcount = count; local tbl_str; -- FIX: avoid nil error when args[1] is missing if not args[1] or args[1] == '' then return '' end if args[1]:match('^%s*\127[^\127]*UNIQ%-%-nowiki%-%x%x%x%x%x%x%x%x%-QINU[^\127]*\127%s*$') then tbl_str = mw.text.unstripNoWiki(args[1]); tbl_str = tbl_str:gsub('&lt;', '<'):gsub('&gt;', '>'); else local parts = {}; for i, str in ipairs(args) do table.insert(parts, str); end tbl_str = table.concat(parts, '|'); end return frame:preprocess(tbl_str:gsub('_row_count[_%w]*', get_count)); end return { row_numbers = row_numbers } h9fx6r1vmct8vvc11x9dizqsojtvjsq روس جي تاريخ 0 90603 381201 366903 2026-05-28T10:33:48Z CommonsDelinker 103 Replacing President_Ronald_Reagan_and_Soviet_General_Secretary_Mikhail_Gorbachev_at_the_first_Summit_in_Geneva,_Switzerland.jpg with [[File:President_Ronald_Reagan_and_Soviet_General_Secretary_Gorbachev_at_The_First_Summit_in_Geneva_Switzerland_-_DPLA_-_b 381201 wikitext text/x-wiki [[File:Памятник тысячелетию России 2013 06.JPG|thumb|ويليڪي نووگوروڊ ۾ "ملينيم آف روس" يادگار (8 سيپٽمبر 1862ع تي افتتاح ڪيو ويو)]] '''روس جي تاريخ''' (<small>History of Russia</small>) اوڀر واري سلاف نسلن جي تاريخ سان شروع ٿئي ٿي.<ref>{{cite web|url=http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ac14|title=History of Russia – Slavs in Russia: from 1500 BC|publisher=Historyworld.net|archive-url=https://web.archive.org/web/20060309013907/http://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ac14|archive-date=9 March 2006|access-date=14 July 2016|url-status=live}}</ref> <ref>{{cite book|title=Russian Nationalism, Past and Present|publisher=Springer|year=1998|isbn=9781349265329|editor-last=Hosking|editor-first=Geoffrey|page=8|editor-last2=Service|editor-first2=Robert}}</ref> روسي تاريخ جي روايتي شروعاتي تاريخ <small>862ع</small> ۾ اتر ۾ "روس" (<small>Rus</small>') جي رياست جي قيام سان آهي، جنهن تي وارانگين حڪومت ڪئي. <ref>{{cite book|title=Russia: A History|last1=Grey|first1=Ian|date=2015|publisher=New Word City|isbn=9781612309019|page=5}}</ref><ref>{{cite book|title=Changing Russia? : history, culture and business|last1=Ketola|first1=Kari|last2=Vihavainen|first2=Timo|date=2014|publisher=Finemor|isbn=978-9527124017|edition=1|location=Helsinki|pages=1}}</ref> سال 882ع ۾، نووگوروڊ جو شهزادو اوليگ ڪيف تي قبضو ڪيو، اوڀر سلاف جي اتر ۽ ڏکڻ زمينن کي هڪ اختيار هيٺ متحد ڪيو، 10هين صدي جي آخر تائين گورننس سينٽر کي ڪيف ڏانهن منتقل ڪيو ۽ اتر ۽ ڏکڻ حصن کي هڪ ٻئي کان اهم خودمختياري سان برقرار رکيو. رياست 988ع ۾ بازنطيني سلطنت کان عيسائيت اختيار ڪئي ۽ بازنطيني، سلاف ۽ اسڪينڊينيويا جي ثقافتن جي ترکیب شروع ڪئي، جيڪا ايندڙ هزار سال لاءِ روسي ثقافت جو رخ متعين ڪيو. ڪيوان روس آخرڪار 1237-1240ع ۾ منگول حملي جي ڪري هڪ رياست جي طور تي ٽٽي ويو. 13هين صدي کان پوءِ، ماسڪو هڪ اهم سياسي ۽ ثقافتي قوت طور اڀريو، جيڪو روسي علائقن جي اتحاد کي هلائي رهيو هو.<ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=UKi80AEACAAJ|title=Russia: A Country Study|last1=Curtis|first1=Glenn Eldon|date=1998|publisher=Federal Research Division, Library of Congress|isbn=978-0-8444-0866-8|page=12|language=en|quote=Muscovy gained full sovereignty over the ethnically Russian lands... by the beginning of the sixteenth century virtually all those lands were united}}</ref> <small>15</small>هين صدي جي آخر تائين، ماسڪو جي چوڌاري ڪيتريون ئي ننڍيون رياستون ماسڪو جي گرانڊ ڊچي سان متحد ٿي ويون، جنهن آئيوان اعظم جي اڳواڻي ۾ پنهنجي خودمختياري جو مڪمل ڪنٽرول حاصل ڪيو. آئيوان خونخوار (آئيوان دي ٽيريبل) 1547ع ۾ گرينڊ ڊچي کي روس جي "زارڊم" ۾ تبديل ڪري ڇڏيو. بهرحال، سال 1598ع ۾ ايوان جي پٽ "فيوڊور اول" جي بغير ڪنهن مسئلي جي موت هڪ جانشيني بحران پيدا ڪيو ۽ روس کي انتشار ۽ خانہ جنگي جي دور ۾ وٺي ويو جيڪو "مشڪلاتن جي وقت" جي نالي سان مشهور آهي، جيڪو سال 1613ع ۾ رومانوف خاندان جي پهرين زار جي حيثيت سان مائيڪل رومانوف جي تاجپوشي سان ختم ٿيو. سترهين صدي جي باقي عرصي دوران، روس سائبيريا جي ڳولا ۽ فتح مڪمل ڪئي، صدي جي آخر تائين پئسفڪ سمنڊ تائين زمينن تي دعويٰ ڪئي. ملڪي طور تي، روس کي پنهنجي ڪنٽرول هيٺ مختلف نسلي گروهن جي ڪيترن ئي بغاوتن کي منهن ڏيڻو پيو، جيئن ڪوساڪ اڳواڻ اسٽينڪا رازين پاران مثال ڏنو ويو آهي، جنهن 1670-1671ع ۾ بغاوت جي اڳواڻي ڪئي. سال 1721ع ۾، عظيم اتر جنگ جي نتيجي ۾، زار پيٽر دي گريٽ رياست جو نالو روسي سلطنت رکيو؛ هو سينٽ پيٽرسبرگ کي پنهنجي سلطنت جي نئين گاديءَ جي حيثيت سان قائم ڪرڻ ۽ روس ۾ اولهه يورپي ثقافت کي متعارف ڪرائڻ لاءِ پڻ مشهور آهي. سال 1762ع ۾، روس راڻي ڪيٿرائن عظيم جي قبضي ۾ آيو، جنهن پيٽر عظيم جي مغربي پاليسين کي جاري رکيو ۽ روسي روشن خيالي جي دور جي شروعات ڪئي. ڪيٿرائن جو پوٽو، اليگزينڊر پهرين، فرانسيسي شهنشاهه نيپولين جي حملي کي رد ڪيو، جنهن روس کي عظيم طاقتن مان هڪ جي حيثيت ۾ آندو. انيسوي صدي دوران هارين جي بغاوتن ۾ شدت آئي، جنهن جو اختتام اليگزينڊر ٻيون پاران 1861ع ۾ روسي جاگير شاهي کي ختم ڪرڻ سان ٿيو. ايندڙ ڏهاڪن ۾، سال 1906-1914ع جي اسٽولپين سڌارن، 1906ع جي آئين ۽ رياستي ڊوما (1906-1917ع) جهڙين سڌارن جي ڪوششن معيشت ۽ سياسي نظام کي کولڻ ۽ آزاد ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي، پر شهنشاهه آمرانه حڪمراني کي ڇڏڻ کان انڪار ڪيو ۽ پنهنجي طاقت جي حصيداري جي مزاحمت ڪئي. معاشي خرابي، پهرين عالمي جنگ ۾ روس جي شموليت تي بدانتظامي ۽ حڪومت جي آمرانه نظام سان عدم اطمينان جي ميلاپ 1917ع ۾ روسي انقلاب کي جنم ڏنو. بادشاهت جي خاتمي سان شروعات ۾ لبرلز ۽ اعتدال پسند سوشلسٽن جو اتحاد اقتدار ۾ آيو، پر انهن جي ناڪام پاليسين آڪٽوبر انقلاب جو سبب بڻيون. سال 1922ع ۾، سوويت روس، يوڪرين ايس ايس آر، بيلو رشيا ۽ قفقاز جمهوريا سان گڏ، سوويت يونين (USSR) جي تخليق جي معاهدي تي دستخط ڪيا، سرڪاري طور تي سڀني چئن جمهورين کي ملائي سوويت يونين کي هڪ واحد رياست طور ٺاهيو. سال 1922ع ۽ 1991ع جي وچ ۾، روس جي تاريخ بنيادي طور تي سوويت يونين جي تاريخ بڻجي وئي. هن عرصي دوران، سوويت يونين 1941ع ۾ نازي جرمني ۽ ان جي ساٿين، جنهن اڳ ۾ سوويت يونين سان غير جارحيت جي معاهدي تي دستخط ڪيا هئا، جي هڪ حيران ڪندڙ حملي مان نڪرڻ کان پوءِ ٻي مهاڀاري جنگ ۾ فاتحن مان هڪ هو. سوويت يونين جي اوڀر يورپ ۾ سيٽلائيٽ رياستن جي نيٽ ورڪ، جيڪي ٻي مهاڀاري جنگ جي آخري مرحلن ۾ ان جي اثر جي دائري ۾ آنديون ويون هيون، ملڪ کي هڪ سپر پاور بڻجڻ ۾ مدد ڪئي جيڪا سرد جنگ ۾ مخالف سپر پاور آمريڪا ۽ ٻين يورپي ملڪن سان مقابلو ڪري رهي هئي. 1980ع جي ڏهاڪي جي وچ تائين، سوويت معاشي ۽ سياسي ڍانچي جي ڪمزورين جي شدت سان، ميخائل گورباچوف وڏين سڌارن تي عمل شروع ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ آخرڪار ڪميونسٽ پارٽي ڪمزور ٿي وئي ۽ سوويت يونين ٽٽي ويو، جنهن روس کي ٻيهر پنهنجي حال تي ڇڏي ڏنو ۽ سوويت يونين کان پوءِ جي روس جي تاريخ جي شروعات ڪئي. روسي سوويت فيڊريٽو سوشلسٽ ريپبلڪ (FSFR) پنهنجو نالو روسي فيڊريشن رکيو ۽ سوويت يونين جي بنيادي جانشين رياست بڻجي وئي. <ref>[https://2009-2017.state.gov/documents/organization/27389.pdf Article 1 of the Lisbon Protocol] from the U.S. State Department website. {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190528160416/https://2009-2017.state.gov/documents/organization/27389.pdf|date=28 May 2019}}</ref> روس پنهنجي ايٽمي هٿيارن کي برقرار رکيو پر پنهنجي سپر پاور حيثيت وڃائي ڇڏي. 1990ع جي ڏهاڪي ۾ سوويت دور جي ملڪيت جي مرڪزي منصوبابندي ۽ رياستي ملڪيت کي ختم ڪندي، صدر ولاديمير پوتن جي اڳواڻي ۾ نوان اڳواڻ 2000ع کان پوءِ سياسي ۽ اقتصادي طاقت سنڀالي ۽ هڪ مضبوط پرڏيهي پاليسي ۾ مصروف ٿي ويا. معاشي ترقي سان گڏ، روس ان کان پوءِ عالمي طاقت جي حيثيت سان اهم عالمي حيثيت حاصل ڪري چڪو آهي. روس جي 2014ع ۾ ڪريميا جزيري نما جي الحاق آمريڪا ۽ يورپي يونين پاران لاڳو ڪيل معاشي پابنديون جو سبب بڻيو. روس جي سال 2022ع ۾ يوڪرين تي حملي جي ڪري پابنديون تمام گهڻيون وڌي ويون. پيوٽن جي اڳواڻي ۾، روس ۾ ڪرپشن کي يورپ ۾ بدترين قرار ڏنو ويو آهي ۽ روس جي انساني حقن جي صورتحال کي بين الاقوامي مبصرن پاران وڌيڪ تنقيد جو نشانو بڻايو ويو آهي. ==تاريخ کان اڳ جو روس== [[File:IE expansion.png|thumb|300px|ڪرگان مفروضو: جن ۾ ڏاکڻي روس کي هند-يورپي ماڻهن جو اصل وطن (<small>urheimat</small>) سمجهيو ويندو آهي.]] روس جي علائقي تي پهرين انساني آبادي هيٺين قديم پٿر جي اولڊوان دور ۾ آئي. لڳ ڀڳ 20 لک سال اڳ، هومو ايريڪٽس جا نمائندا اولهه ايشيا کان اتر قفقاز ڪرميڪ (<small>روسي</small>: <small>Кермек</small>) جي آثار قديمه واري جڳهه ستويانڪا (<small>روسي: стоянка</small>) تامان جزيره نما ڏانهن لڏپلاڻ ڪئي.<ref>''Щелинский В. Е.'' и др. [http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-239.pdf Раннеплейстоценовая стоянка Кермек в Западном Предкавказье (предварительные результаты комплексных исследований)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210321163415/https://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-239.pdf|date=21 March 2021}} // Краткие сообщения ИА РАН. Вып. 239, 2015.</ref> بوگاٽري/سنيايا بالڪا (<small>روسي: Богатыри/Синяя балка</small>) ۾ "ايلسموٿريم ڪاڪيسڪم" جي کوپڙي ۾، جيڪا 12 کان 15 لک سال اڳ جي آهي، هڪ پٿر جو اوزار مليو.<ref>''Щелинский В. Е.'' {{cite web|url=https://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34|title=Об охоте на крупных млекопитающих и использовании водных пищевых ресурсов в раннем палеолите (по материалам раннеашельских стоянок Южного Приазовья)|website=www.archaeolog.ru|language=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20230607214948/https://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34|archive-date=7 June 2023|access-date=17 December 2019|url-status=live}} // Краткие сообщения Института археологии. Вып. 254. 2019</ref> اتر قفقاز جي داغستان آڪوشا علائقي ۾ 15 لک سال پراڻا اولڊوان چقمقي اوزار دريافت ڪيا ويا آهن، جيڪا موجوده روس جي علائقي ۾ ابتدائي انسانن جي موجودگي کي ظاهر ڪن ٿا.<ref>{{cite web|url=http://paleogeo.org/article3.html|title=Geoarchaeology of the earliest paleolithic sites (Oldowan) in the North Caucasus and the East Europe|last1=Chepalyga|first1=A.L.|last2=Amirkhanov|first2=Kh.A.|year=2011|archive-url=https://web.archive.org/web/20130520090413/http://paleogeo.org/article3.html|archive-date=20 May 2013|access-date=18 December 2013|quote=Early Paleolithic cultural layers with tools of oldowan type was discovered in East Caucasus (Dagestan, Russia) by Kh. Amirkhanov (2006) [...]|last3=Trubikhin|first3=V.M.|last4=Sadchikova|first4=T.A.|last5=Pirogov|first5=A.N.|last6=Taimazov|first6=A.I.|url-status=dead}}</ref> روس ۾ ڊينيسووان جا فوسل تقريباً <small>1,10,000</small> سال اڳ جا آهن. <ref>[https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.1700186 A fourth Denisovan individual] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815123645/https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.1700186|date=15 August 2022}}, 2017.</ref> ڊينيسووا غار مان مليل هڪ هڏي جي ٽڪري مان ڊي اين اي، جيڪو هڪ عورت جو آهي جيڪا لڳ ڀڳ <small>90,000</small> سال اڳ فوت ٿي وئي هئي، اهو ظاهر ڪري ٿو ته هوءَ هڪ نيندرٿل ماءُ ۽ هڪ ڊينيسووان پيءُ جي هائبرڊ هئي.<ref>Matthew Warren, «Mum's a Neanderthal, Dad's a Denisovan: First discovery of an ancient-human hybrid - Genetic analysis uncovers a direct descendant of two different groups of early humans», ''Nature'', vol. 560, 23 August 2018, pp. 417-418.</ref> روس پڻ ڪجهه آخري بچيل نيندرٿل جو گهر هو؛ اديگيا ۾ ميزميسڪايا غار ۾ هڪ نيندرٿل ٻار جو جزوي کنڊر صرف <small>45,000</small> سالن جي ڪاربن ڊيٽيڊ عمر ڏيکاري ٿو.<ref>{{cite journal|last1=Igor V. Ovchinnikov|last2=Anders Götherström|last3=Galina P. Romanova|last4=Vitaliy M. Kharitonov|last5=Kerstin Lidén|last6=William Goodwin|date=30 March 2000|title=Molecular analysis of Neanderthal DNA from the northern Caucasus|journal=[[Nature (journal)|Nature]]|volume=404|issue=6777|pages=490–493|bibcode=2000Natur.404..490O|doi=10.1038/35006625|pmid=10761915|s2cid=3101375}}</ref> سال <small>2008ع</small> ۾، نوووسبرسڪ جي انسٽيٽيوٽ آف آرڪيالاجي اينڊ ايٿنولوجي جي روسي آثار قديمه جا ماهر، سائبيريا جي التائي جبلن ۾ ڊينيسووا غار جي سائيٽ تي ڪم ڪندي، هڪ نوجوان هومينين جي پنجين آڱر مان <small>40,000</small> سال پراڻي ننڍڙي هڏي جو ٽڪرو دريافت ڪيو، جيڪو ڊي اين اي تجزيي مان ظاهر ٿيو ته انسان جي هڪ اڳ ۾ اڻڄاتل نسل هئي، جنهن کي ڊينيسووا هومينين جو نالو ڏنو ويو هو.<ref>{{Cite news|url=https://www.nytimes.com/2012/01/31/science/gains-in-dna-are-speeding-research-into-human-origins.html?_r=2&nl=todaysheadlines&emc=tha210/&|title=Gains in DNA Are Speeding Research into Human Origins|last=Mitchell|first=Alanna|date=30 January 2012|work=The New York Times|access-date=27 February 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170912024249/http://www.nytimes.com/2012/01/31/science/gains-in-dna-are-speeding-research-into-human-origins.html?_r=2&nl=todaysheadlines&emc=tha210/&|archive-date=12 September 2017|url-status=live}}</ref> روسي علائقي جي وڏي پکيڙ تي هوموسيپيئنز جو پهريون نشان، مرڪزي سائبيريا (اُست-اِشم انسان) ۾ <small>45,000</small> سال اڳ جو آهي. يورپ ۾ ڪٿي به جسماني طور تي جديد انسانن جي موجودگي جي ڪجهه ابتدائي ثبوتن جي دريافت <small>2007ع</small> ۾ روس ۾ ڊان ندي جي ويجهو ڪوسٽنڪي آثار قديمه واري هنڌ (گهٽ ۾ گهٽ <small>40,000</small> سال اڳ) ۽ سانگير (<small>34,600</small> سال اڳ) مان رپورٽ ڪيا ويا آهن. انسان <small>40,000</small> سال اڳ آرڪٽڪ روس (مامونٽووايا ڪريا) تائين پهچي ويا هئا. قبل از تاريخ دور ۾، ڏکڻ روس جا وسيع ميدان، خانه بدوش چرواهن جي قبيلن جا گهر هئا. ڪلاسيڪل قديم زماني ۾، پونٽڪ ميدان "سائيٿيا" (<small>Scythia</small>) جي نالي سان مشهور هو.<ref name="Belinskij3">{{cite journal|last1=Belinskij|first1=Andrej|last2=H. Härke|date=March–April 1999|title=The 'Princess' of Ipatovo|url=http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html|journal=Archeology|volume=52|issue=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20080610043326/http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html|archive-date=10 June 2008|access-date=26 December 2007|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610043326/http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html |date=10 June 2008 }}</ref> انهن ڊگهي عرصي کان هلندڙ ميدان ثقافتن جا باقيات 20هين صدي جي دوران، ايپاتوو، سنتاشتا، آرڪيم ۽ پزيرڪ جهڙن هنڌن تي دريافت ٿيا.<ref name="Belinskij2">{{cite journal|last1=Belinskij|first1=Andrej|last2=H. Härke|date=March–April 1999|title=The 'Princess' of Ipatovo|url=http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html|journal=Archeology|volume=52|issue=2|archive-url=https://web.archive.org/web/20080610043326/http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html|archive-date=10 June 2008|access-date=26 December 2007|url-status=dead}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610043326/http://cat.he.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatovo.html |date=10 June 2008 }}</ref><ref>{{cite book|title=Early Riders: The beginnings of mounted warfare in Asia and Europe|last=Drews|first=Robert|publisher=Routledge|year=2004|isbn=0-415-32624-9|location=New York|page=50|author-link=Robert Drews}}</ref><ref>Dr. Ludmila Koryakova, {{usurped|[https://web.archive.org/web/20190228104055/http://www.csen.org/koryakova2/Korya.Sin.Ark.html "Sintashta-Arkaim Culture"]}} - The Center for the Study of the Eurasian Nomads (CSEN). Retrieved 20 July 2007.</ref><ref>[https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2517siberian.html 1998 NOVA documentary: "Ice Mummies: Siberian Ice Maiden"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110513234433/http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2517siberian.html|date=13 May 2011}} Transcript.</ref> ==قديم ۽ وچين دور== [[File:Grave stele 03 pushkin.jpg|thumb|upright|ڏکڻ روس جي تامان جزيره نما (يوبيلينو) مان سنگ مرمر تي بوسپورن بادشاهت، چوٿين صدي قبل مسيح جو ٽيون چوٿون حصو، جا ٻن يوناني سپاهين جا مجسما، پشڪن ميوزيم، ماسڪو]] 8هين صدي قبل مسيح جي پوئين حصي ۾، يوناني واپارين ڪلاسيڪل تهذيب کي تانائيس ۽ فناگوريا ۾ واپاري ايمپوريم ۾ آندا.<ref>Esther Jacobson, ''The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World'', Brill, 1995, p. 38. {{ISBN|90-04-09856-9}}.</ref> هيروڊوٽس پاران "گيلونس" کي هڪ وڏي (يورپ جي سڀ کان وڏي) پٿر ۽ ڪاٺ سان ٺهيل شهر (Grad) طور بيان ڪيو هو. هيلوني ۽ بوڊيني 500 ق.م جي آس پاس آباد هئا. 513 ق.م ۾، [[هخامنشي سلطنت]] جو بادشاهه، [[دارا اعظم|داريوس اول]]، [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي چوڌاري سيٿيا (جديد يوڪرين) ۾ هڪ فوجي مهم شروع ڪئي ۽ آخرڪار تانائيس ندي (هاڻي ڊان ندي جي نالي سان مشهور آهي) تائين پهتو. يوناني، جيڪا گهڻو ڪري ميليٽس جي شهري رياست سان هئا، جديد دور جي ڪريميا ۽ آزوف سمنڊ جي وڏي حصي تي ستين ۽ ڇهين صدي قبل مسيح دوران نوآباديون ٺاهيا، جيڪيون آخرڪار 480 ق.م. تائين بوسپورن بادشاهت ۾ ضم ٿي ويون، جيڪي 107 ق.م ۾ پونٽس جي وڏي بادشاهت ۾ شامل ٿي وئي. بادشاهت آخرڪار رومن ريپبلڪ پاران فتح ڪئي وئي ۽ بوسپورن بادشاهت رومن سلطنت جي هڪ باجگذار رياست بڻجي وئي. تقريبن ٻي صدي عيسوي ۾، گوٿ (Goth) ڪاري سمنڊ ڏانهن لڏپلاڻ ڪيا ۽ ٽئين ۽ چوٿين صدي عيسوي ۾، جيستائين ان تي "هن قوم" (Huns) قبضو نه ڪيو، اويم جي هڪ نيم افسانوي گوٿڪ بادشاهت ڏکڻ روس ۾ موجود هئي. ٽئين ۽ ڇهين صدي عيسوي جي وچ ۾، بوسپورن بادشاهت پڻ خانہ بدوشن جي جنگي قبيلن، جيڪا اڪثر يورپ ڏانهن منتقل ٿيندا هئا، جيئن هن (Hun) ۽ ترڪي آوار (Avar)، جي اڳواڻي ۾ حملن جي مسلسل لهرن کان مغلوب ٿي وئي.<ref>Peter Turchin, ''Historical Dynamics: Why States Rise and Fall'', Princeton University Press, 2003, pp. 185–186. {{ISBN|0-691-11669-5}}.</ref> ٻئي صدي قبل مسيح ۾، ڪاما ۽ ارتش دريائن جي وچ ۾ علائقا هڪ پروٽو-يورالڪ ڳالهائيندڙ آبادي جو گهر هئا، جنهن جا ڏکڻ کان پروٽو-هند-يورپي ڳالهائيندڙن سان رابطا هئا. ٻيلي جي آبادي ٽرانس-يوراليا جي جديد يوگرين رهاڪن جي اڳواڻ آهي. ٻيا محقق چون ٿا ته "خانٽي-مانسي ماڻهو" ڏکڻ [[يورال جبلن جو سلسلو|يورال]] ميدان ۾ پيدا ٿيا هئا ۽ <small>500</small> عيسوي جي لڳ ڀڳ اتر طرف پنهنجي موجوده جڳهه تي منتقل ٿيا. خزر، [[ترڪ قوم|ترڪ ماڻهن]] جي هڪ شاخ، 8هين صدي تائين [[ڪيسپئن سمنڊ|ڪيسپين]] ۽ [[ڪارو سمنڊ|ڪاري سمنڊ]] جي وچ ۾ هيٺين [[وولگا درياھ|وولگا]] جي طاس جي ميدانن تي حڪومت ڪئي.<ref name="Christian2">David Christian, ''A History of Russia, Central Asia and Mongolia'', Blackwell Publishing, 1998, pp. 286–288. {{ISBN|0-631-20814-3}}.</ref> خزر [[بالٽڪ علائقو|بالٽڪ]] ۽ [[عباسي خلافت|مسلم عباسي سلطنت]] جي مرڪز، [[بغداد]] جي وچ ۾ مکيه تجارتي ڪڙي هئا. <ref>André Wink, ''Al-Hind, the Making of an Indo-Islamic World'', Brill, 2004, p. 35. {{ISBN|90-04-09249-8}}.</ref> اها [[رومي سلطنت|اوڀرين رومن سلطنت]] جا اهم اتحادي هئا<ref>András Róna-Tas, ''Hungarians and Europe in the Early Middle Ages: An Introduction to Early Hungarian History'', Central European University Press, 1999, p. 257. {{ISBN|963-9116-48-3}}.</ref> ۽ عباسي خلافت جي خلاف ڪامياب جنگين جو هڪ سلسلو وڙهيا.<ref name="Christian">David Christian, ''A History of Russia, Central Asia and Mongolia'', Blackwell Publishing, 1998, pp. 286–288. {{ISBN|0-631-20814-3}}.</ref><ref name=Frank>Daniel H. Frank and Oliver Leaman, ''History of Jewish Philosophy'', Routledge, 1997, p. 196. {{ISBN|0-415-08064-9}}.</ref> ==ابتدائي تاريخ== ==ماسڪو جو گرينڊ ڊچي== ==زار شاهي== ==روسي سلطنت== ==سوويت يونين== ==سوويت يونين (1922-1991ع== {{Main|سوويت يونين}} ===سوويت يونين جو قيام=== [[File:19191107-lenin second anniversary october revolution moscow.jpg|thumb|left|[[ولاديمير لينن|لينن]]، ٽراٽسڪي ۽ ڪيمينيف آڪٽوبر انقلاب جي ٻي سالگرهه ملهائي رهيا آهن.]] [[File:Lenin and stalin crop.jpg|thumb|لينن ۽ [[جوزف اسٽالن|اسٽالن]] گورڪي ۾ (1922ع) ]] ڊسمبر 1922ع ۾ روسي ڪميونسٽ پارٽي جي اڳواڻن پاران قائم ڪيل، سوويت يونين بريسٽ-ليٽووسڪ جي معاهدي کان اڳ جي روس سان تقريبن هڪجهڙائي رکندو هيو.<ref>"[http://library.thinkquest.org/27629/themes/society/rsussr.html Tsar Killed, USSR Formed] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121019221033/http://library.thinkquest.org/27629/themes/society/rsussr.html|date=19 October 2012}}," in ''20th Century Russia''. Retrieved 21 July 2007.</ref> ان وقت، سوويت يونين ۾ چار آئيني جمهوريتون؛ روسي سوويت فيڊرل سوشلسٽ ريپبلڪ (<small>SFSR</small>)، يوڪرين سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ (<small>SSR</small>)، بيلاروس سوويت سوشلسٽ ريپبلڪ (<small>SSR</small>) ۽ ٽرانس قفقاز سوويت فيڊرل سوشلسٽ ريپبلڪ (<small>SFSR</small>) شامل هيون.<ref>Soviet Union Information Bureau, [http://www.marxists.org/history/ussr/government/1928/sufds/ch01.htm Area and Population] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170903221828/https://www.marxists.org/history/ussr/government/1928/sufds/ch01.htm|date=3 September 2017}}. Retrieved 21 July 2007.</ref> سال 1924ع ۾، منظور ڪيل آئين ۾، هر آئيني جمهوريه ۾ سوويت جي هڪ اهرام تي ٻڌل قائم ڪيل حڪومت جو هڪ وفاقي نظام، سوويت جي آل يونين ڪانگريس ۾ ختم ٿيو. بهرحال، بظاهر ڪانگريس هڪ خودمختيار طاقت استعمال ڪندڙ، هي ادارو اصل ۾ ڪميونسٽ پارٽي جي طرفان سنڀاليو ويو، جن کي موڙ ۾ ماسڪو کان پولٽ بيورو پاران ڪنٽرول ڪيو ويو. === جنگي ڪميونزم ۽ نئين معاشي پاليسي === {{See also|Hyperinflation in early Soviet Russia}} سال 1917ع ۾ بالشويڪ انقلاب جي مضبوط ٿيڻ کان وٺي سال 1921ع تائين وارو دور، جيڪو "جنگي ڪميونزم جي دور" جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو،<ref name="Richman2">{{cite journal|last=Richman|first=Sheldon L.|year=1981|title=War Communism to NEP: The Road to Serfdom|url=https://www.mises.org/journals/jls/5_1/5_1_5.pdf|journal=The Journal of Libertarian Studies|volume=5|issue=1|pages=89–97|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914003928/http://mises.org/journals/jls/5_1/5_1_5.pdf|archive-date=14 September 2014|access-date=3 October 2014|url-status=live}}</ref> ۾ زمينون، صنعتون ۽ ننڍا ڪاروبار قوميايا ويا ۽ پئسي جي معيشت کي محدود ڪيو ويو، پڻ جلد ئي هن جي مضبوط مخالفت پيدا ٿي. جئين ته هاري پنهنجي شين لاءِ نقد ادائيگيون چاهيندا هئا ۽ ان جي گهرو ويڙهه جي پاليسين جي حصي طور، پنهنجي اضافي اناج کي حڪومت جي حوالي ڪرڻ تي ناراض هئا، حڪومت کي هارين جي مخالفت سان منهن ڏيڻو پيو. لينن جنگي ڪميونزم کان هڪ اسٽريٽجڪ پوئتي هٽڻ شروع ڪيو، جن کي نئين اقتصادي پاليسي (NEP) جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. <ref name="Richman3">{{cite journal|last=Richman|first=Sheldon L.|year=1981|title=War Communism to NEP: The Road to Serfdom|url=https://www.mises.org/journals/jls/5_1/5_1_5.pdf|journal=The Journal of Libertarian Studies|volume=5|issue=1|pages=89–97|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914003928/http://mises.org/journals/jls/5_1/5_1_5.pdf|archive-date=14 September 2014|access-date=3 October 2014|url-status=live}}</ref> هارين کي اناج جي ٿوڪ ليوي کان آزاد ڪيو ويو ۽ انهن جي اضافي پيداوار کي کليل مارڪيٽ ۾ وڪڻڻ جي اجازت ڏني وئي، خانگي پرچون واپار جي اجازت سان واپار کي متحرڪ ڪيو ويو، پر رياست بينڪنگ، ٽرانسپورٽ، ڳري صنعت ۽ عوامي استعمال جي ذميوار رهي. جيتوڻيڪ ڪميونسٽن ۾ کاٻي ڌر جي قيادت امير هارين يا ڪولڪن (Kulaks) تي تنقيد ڪئي، جيڪي NEP مان فائدو حاصل ڪندا هئا، پروگرام انتهائي فائديمند ثابت ٿيو ۽ معيشت بحال ٿي.<ref name="Richman4">{{cite journal|last=Richman|first=Sheldon L.|year=1981|title=War Communism to NEP: The Road to Serfdom|url=https://www.mises.org/journals/jls/5_1/5_1_5.pdf|journal=The Journal of Libertarian Studies|volume=5|issue=1|pages=89–97|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914003928/http://mises.org/journals/jls/5_1/5_1_5.pdf|archive-date=14 September 2014|access-date=3 October 2014|url-status=live}}</ref> سال 1924ع جي شروعات ۾ لينن جي موت کان پوءِ NEP کي پارٽي اندر وڌندڙ مخالفت جو منهن ڏسڻو پيو.<ref name="Richman5">{{cite journal|last=Richman|first=Sheldon L.|year=1981|title=War Communism to NEP: The Road to Serfdom|url=https://www.mises.org/journals/jls/5_1/5_1_5.pdf|journal=The Journal of Libertarian Studies|volume=5|issue=1|pages=89–97|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914003928/http://mises.org/journals/jls/5_1/5_1_5.pdf|archive-date=14 September 2014|access-date=3 October 2014|url-status=live}}</ref> === روسي سماج ۾ تبديليون === {{Main|سوويت يونين ۾ ثقافتي انقلاب}} [[File:8marta.jpg|thumb|Soviet poster from 1932 symbolizing the reform of "old ways of life", dedicated to liberation of women from traditional roles]] As the Russian Empire included during this period not only the region of Russia, but also today's territories of Ukraine, Belarus, Poland, Lithuania, Estonia, Latvia, Finland, Moldavia and the Caucasian and Central Asian countries, it is possible to examine the firm formation process in all those regions. One of the main determinants of firm creation for given regions of Russian Empire might be urban demand of goods and supply of industrial and organizational skill.<ref>{{cite journal|last1=Baten|first1=Jörg|last2=Behle|first2=Dominic|year=2010|title=Regional Determinants of Firm Creation in the Russian Empire. Evidence from the 1870 Industrial Exhibition|journal=Russian Economic History Yearbook|volume=01|via=ResearchGate}}</ref> While the Russian economy was being transformed, the social life of the people underwent equally drastic changes. The Family Code of 1918 granted women equal status to men, and permitted a couple to take either the husband or wife's name.<ref>{{cite web|title=Women and the Russian Revolution|url=https://www.bl.uk/russian-revolution/articles/women-and-the-russian-revolution|last=McElvanney|first=Katie|website=British Library|access-date=11 May 2020|archive-date=1 August 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200801145838/https://www.bl.uk/russian-revolution/articles/women-and-the-russian-revolution|url-status=dead}}</ref> [[Divorce]] no longer required court procedure,<ref name="pushkareva">{{cite web|url=http://www.iisg.nl/~womhist/pushkareva.doc|title=Marriage in Twentieth Century Russia: Traditional Precepts and Innovative Experiments|access-date=23 July 2007|last=Pushkareva|first=Natalia|format=.doc|publisher=Russian Academy of Sciences|archive-date=26 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20070726224821/http://www.iisg.nl/%7Ewomhist/pushkareva.doc|url-status=live}}</ref> and to make women completely free of the responsibilities of childbearing, abortion was made legal as early as 1920.<ref>{{cite journal | last1 = Remennick | first1 = Larissa | year = 1991 | title = Epidemiology and Determinants of Induced Abortion in the USSR | journal=Soc. Sci. Med. | volume = 33 | issue = 7| pages = 841–848 | doi = 10.1016/0277-9536(91)90389-T | pmid = 1948176 }}</ref> As a side effect, the emancipation of women increased the labor market. Girls were encouraged to secure an education and pursue a career. Communal nurseries were set up for child care, and efforts were made to shift the center of people's social life from the home to educational and recreational groups, the soviet clubs. The Soviet government pursued a policy of eliminating illiteracy ([[Likbez]]). After industrialization, massive [[urbanization]] began. In the field of national policy in the 1920s, the [[Korenizatsiya]] was carried out. However, from the mid-30s, the Stalinist government returned to the tsarist policy of [[Russification]] of the outskirts. In particular, the languages of all the nations of the USSR were transcribed into the Cyrillic alphabet in the process known as [[Cyrillization]]. ===Industrialization and collectivization=== {{Further|Industrialization in the Soviet Union|Collectivization in the Soviet Union}} The years from 1929 to 1939 comprised a tumultuous decade in Soviet history—a period of massive industrialization and internal struggles as [[Joseph Stalin]] established near total control over Soviet society, wielding virtually unrestrained power. Following Lenin's death Stalin wrestled to gain control of the Soviet Union with rival factions in the Politburo, especially [[Leon Trotsky]]'s. By 1928, with the [[Trotskyist]]s either exiled or rendered powerless, Stalin was ready to put a radical programme of industrialisation into action.<ref name=Deutscbher>I. Deutscher, ''Stalin: A Political Biography'', Oxford University Press, 1949, pp. 294–344.</ref> [[File:Famine en URSS 1933.jpg|thumb|The [[Soviet famine of 1932–1933]], with areas where the effects of famine were most severe shaded]] In 1929, Stalin proposed the [[First five-year plan (Soviet Union)|first five-year plan]].<ref name="Richman">{{cite journal|last=Richman|first=Sheldon L.|year=1981|title=War Communism to NEP: The Road to Serfdom|url=https://www.mises.org/journals/jls/5_1/5_1_5.pdf|journal=The Journal of Libertarian Studies|volume=5|issue=1|pages=89–97|access-date=3 October 2014|archive-date=14 September 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20140914003928/http://mises.org/journals/jls/5_1/5_1_5.pdf|url-status=live}}</ref> Abolishing the NEP, it was the first of a number of plans aimed at swift accumulation of capital resources through the buildup of heavy industry, the [[Collectivisation in the USSR|collectivization of agriculture]], and the restricted manufacture of [[consumer goods in the Soviet Union|consumer goods]].<ref name="Richman"/> For the first time in history a government controlled all economic activity. The rapid growth of production capacity and the volume of production of heavy industry was of great importance for ensuring economic independence from western countries and strengthening the country's defense capability. At this time, the Soviet Union made the transition from an agrarian country to an industrial one. As a part of the plan, the government took control of agriculture through the state and collective farms (''[[kolkhoz]]es'').<ref name="conquest-coll">[[Conquest, Robert]]. ''[[The Harvest of Sorrow]]: Soviet Collectivization and the Terror-Famine''. New York: Oxford University Press, 1987. {{ISBN|0-19-505180-7}}.</ref> By a decree of February 1930, about one million individual peasants (''[[kulaks]]'') were forced off their land. Many peasants strongly opposed regimentation by the state, often slaughtering their herds when faced with the loss of their land. In some sections they revolted, and countless peasants deemed "kulaks" by the authorities were executed.<ref>[[Lynne Viola|Viola, Lynne]]. ''Peasant Rebels under Stalin. Collectivization and the Culture of Peasant Resistance''. 2nd ed. New York: Oxford University Press, 1998. {{ISBN|0-19-513104-5}}.</ref> The combination of bad weather, deficiencies of the hastily established collective farms, and massive confiscation of grain precipitated a serious famine,<ref name="conquest-coll"/> and several million peasants [[Soviet famine of 1932-1934|died of starvation]], [[Holodomor|mostly in Ukraine]], [[Famine in Kazakhstan of 1932–33|Kazakhstan]] and parts of southwestern Russia.<ref name="conquest-coll"/> The deteriorating conditions in the countryside drove millions of desperate peasants to the rapidly growing cities, fueling industrialization, and vastly increasing Russia's urban population. ===Stalinist repression=== {{Further|Great Purges}} [[File:5marshals 01.jpg|thumb|left|The first five [[Marshals of the Soviet Union]] in November 1935, clockwise from top left: [[Semyon Budyonny]], [[Vasily Blyukher]], [[Alexander Ilyich Yegorov]], [[Kliment Voroshilov]], and [[Mikhail Tukhachevsky]]. Only Budyonny and Voroshilov would survive Stalin's [[Great Purge]].]] The [[NKVD]] gathered in tens of thousands of Soviet citizens to face arrest, [[population transfer in the Soviet Union|deportation]], or execution. Of the six original members of the 1920 Politburo who survived Lenin, all were purged by Stalin. Old Bolsheviks who had been loyal comrades of Lenin, high officers in the Red Army, and directors of industry were liquidated in the [[Great Purges]].<ref name="conquest-terror">[[Conquest, Robert]]. ''[[The Great Terror: A Reassessment]]''. New York: Oxford University Press, 1990. {{ISBN|0-19-507132-8}}.</ref> Purges in other Soviet republics also helped centralize control in the USSR. Stalin destroyed the opposition in the party consisting of the old Bolsheviks during the [[Moscow trials]]. The NKVD under the leadership of Stalin's commissar [[Nikolai Yezhov]] carried out a series of [[Mass operations of the NKVD|massive repressive operations]] against the kulaks and various national minorities in the USSR. During the Great Purges of 1937–38, about 700,000 people were executed. Penalties were introduced, and many citizens were prosecuted for fictitious crimes of sabotage and espionage. The labor provided by convicts working in the [[labor camp]]s of the [[Gulag]] system became an important component of the industrialization effort, especially in [[Siberia]].<ref name="forcedlabor">Gregory, Paul R. & Valery Lazarev (eds.). ''The Economics of Forced Labor: The Soviet Gulag''. Stanford: Hoover Institution Press, 2003. {{ISBN|0-8179-3942-3}}.</ref><ref name="ivanova">Ivanova, Galina M. ''Labor Camp Socialism: The Gulag in the Soviet Totalitarian System''. Armonk, NY: M. E. Sharpe, 2000. {{ISBN|0-7656-0427-2}}.</ref> An estimated 18 million people passed through the Gulag system, and perhaps another 15&nbsp;million had experience of some other form of forced labor.<ref>{{cite web|url=http://www.anneapplebaum.com/communism/2000/06_15_nyrb_gulag.html|archive-url=https://web.archive.org/web/20081015012139/http://www.anneapplebaum.com/communism/2000/06_15_nyrb_gulag.html|title=Anne Applebaum – Inside the Gulag|archive-date=15 October 2008}}</ref><ref name="applebaum">[[Applebaum, Anne]]. ''Gulag: A History of the Soviet Camps''. London: Penguin Books, 2003. {{ISBN|0-7139-9322-7}}.</ref> After the partition of Poland in 1939, the NKVD executed 20,000 captured Polish officers in the [[Katyn massacre]]. In the late 30s - first half of the 40s, the Stalinist government carried out [[Population transfer in the Soviet Union|massive deportations of various nationalities]]. A number of ethnic groups were deported from their settlement to Central Asia. ===Soviet Union on the international stage=== {{Main|Foreign relations of the Soviet Union|Soviet imperialism}} [[File:Beck, Litwinow 1934.jpg|thumb|Soviet Foreign Minister [[Maxim Litvinov]] with [[Second Polish Republic|Poland]]'s Foreign Minister [[Józef Beck]] in February 1934]] The Soviet Union viewed the 1933 accession of fervently [[anti-Communist]] [[Adolf Hitler|Hitler]] to power in [[Nazi Germany|Germany]] with alarm, especially since Hitler proclaimed the [[Drang nach Osten]] as one of the major objectives in his vision of the German strategy of [[Lebensraum]].<ref name="Lebensraum">See, e.g. [[Mein Kampf]]</ref>{{primary source inline|date=May 2023}} The Soviets supported the republicans of Spain who struggled against fascist German and Italian troops in the [[Spanish Civil War]].<ref>Payne, Stanley G. ''The Spanish Civil War, the Soviet Union, and Communism''. New Haven: Yale University Press, 2004. {{ISBN|0-300-10068-X}}.</ref><ref>Radosh, Ronald, Mary Habeck & Grigory Sevostianov (eds.). ''Spain Betrayed: The Soviet Union in the Spanish Civil War''. New Haven: Yale University Press, 2001. {{ISBN|0-300-08981-3}}.</ref> In 1938–1939, the Soviet Union successfully fought against [[Imperial Japan]] in the [[Soviet–Japanese border conflicts]] in the [[Russian Far East]], which led to [[Soviet–Japanese Neutrality Pact|Soviet-Japanese neutrality]] and the tense border peace that lasted until August 1945.<ref>[[Alvin Coox|Coox, Alvin D.]] ''The Anatomy of a Small War: The Soviet-Japanese Struggle for Changkufeng/Khasan, 1938''. Westport, CT: Greenwood Press, 1977. {{ISBN|0-8371-9479-2}}.</ref><ref>Coox, Alvin D. ''Nomonhan: Japan against Russia, 1939''. 2 vols. Stanford: Stanford University Press, 1990. {{ISBN|0-8047-1835-0}}.</ref> In 1938, Germany [[Anschluss|annexed Austria]] and, together with major Western European powers, signed the [[Munich Agreement]] following which Germany, Hungary and Poland divided parts of Czechoslovakia between themselves. German plans for further eastward expansion, as well as the lack of resolve from Western powers to oppose it, became more apparent. Despite the Soviet Union strongly opposing the Munich deal and repeatedly reaffirming its readiness to militarily back commitments given earlier to Czechoslovakia, the [[Western Betrayal]] led to the end of Czechoslovakia and further increased fears in the Soviet Union of a coming German attack. This led the Soviet Union to rush the modernization of its military industry and to carry out its own diplomatic maneuvers. In 1939, the Soviet Union signed the [[Molotov–Ribbentrop Pact]]: a non-aggression pact with Nazi Germany dividing Eastern Europe into two separate spheres of influence.<ref>{{cite journal |author=Roberts, Geoffrey |year=1992 |title=The Soviet Decision for a Pact with Nazi Germany |journal=[[Soviet Studies]] |volume=44 |issue=1 |pages=57–78 |jstor=00385859 |doi=10.1080/09668139208411994}}</ref> Following the pact, the USSR normalized [[Germany–Soviet Union relations, 1918–1941|relations with Nazi Germany]] and resumed Soviet–German trade.<ref>Ericson, Edward E. ''Feeding the German Eagle: Soviet Economic Aid to Nazi Germany, 1933–1941''. New York: Praeger, 1999. {{ISBN|0-275-96337-3}}.</ref><!---ref to books should be given with page numbers or specific sections. Will be removed if specific info not given---> ===World War II=== {{Main|World War II|Eastern Front (World War II)}} [[File:Second world war europe 1941-1942 map en.png|thumb|[[Operation Barbarossa|German invasion of the Soviet Union]] in 1941 and 1942]] On 17 September 1939, the [[Red Army]] [[Soviet invasion of Poland|invaded eastern Poland]], stating as justification the "need to protect Ukrainians and Belarusians" there, after the "cessation of existence" of the Polish state.<ref>Gross, Jan Tomasz. ''Revolution from Abroad: The Soviet Conquest of Poland's Western Ukraine and Western Belorussia''. Princeton: Princeton University Press, 2002. 2nd ed. {{ISBN|0-691-09603-1}}.</ref><ref>Zaloga, Steven & Victor Madej. ''The Polish Campaign 1939''. 2nd ed. New York: Hippocrene Books, 1991. {{ISBN|0-87052-013-X}}.</ref> As a result, the Belarusian and Ukrainian Soviet republics' western borders were moved westward, and the new Soviet western border was drawn close to the original [[Curzon line]]. In the meantime negotiations with [[Finland]] over a Soviet-proposed land swap that would redraw the Soviet-Finnish border further away from [[Leningrad]] failed, and in December 1939 the USSR invaded Finland, beginning a campaign known as the [[Winter War]] (1939–1940), with the goal of annexing Finland into the Soviet Union.<ref>{{cite book|last1=Manninen|first1=Ohto|author-link1=Ohto Manninen|title=Miten Suomi valloitetaan: Puna-armeijan operaatiosuunnitelmat 1939–1944|year=2008|publisher=Edita|isbn=978-951-37-5278-1|ref=Manninen2008|language=fi|trans-title=How to Conquer Finland: Operational Plans of the Red Army 1939–1944}}</ref><ref>{{cite book |editor1-last=Clemmesen |editor1-first=Michael H. |editor2-last=Faulkner |editor2-first=Marcus |title=Northern European Overture to War, 1939–1941: From Memel to Barbarossa|ref=Clemmesen| year=2013 |publisher=Brill |isbn=978-90-04-24908-0}}</ref> The war took a heavy death toll on the [[Red Army]] and the Soviets failed to conquer Finland, but forced Finland to sign the [[Moscow Peace Treaty]] and cede the [[Karelian Isthmus]] and [[Ladoga Karelia]].<ref>Vehviläinen, Olli. ''Finland in the Second World War: Between Germany and Russia''. New York: Palgrave, 2002. {{ISBN|0-333-80149-0}}</ref><ref>Van Dyke, Carl. ''The Soviet Invasion of Finland 1939–1940''. London: Frank Cass, 1997. {{ISBN|0-7146-4314-9}}.</ref> In summer 1940 the USSR issued an [[June 1940 Soviet Ultimatum|ultimatum to Romania]] forcing it to cede the territories of [[Bessarabia]] and [[Northern Bukovina]]. At the same time, the Soviet Union also occupied the three [[occupation of Baltic states|formerly independent Baltic states]] ([[Estonia]], [[Latvia]] and [[Lithuania]]).<ref>Dima, Nicholas. ''Bessarabia and Bukovina: The Soviet-Romanian Territorial Dispute''. Boulder, CO: East European Monographs, 1982. {{ISBN|0-88033-003-1}}.</ref><ref>Tarulis, Albert N. ''Soviet Policy Toward the Baltic States 1918–1940''. Notre Dame, IN: University of Notre Dame Press, 1959.</ref><ref>Misiunas, Romuald J. & Rein Taagepera. ''The Baltic States: The Years of Dependence, 1940–90''. 2nd ed. London: Hurst & Co, 1993. {{ISBN|1-85065-157-4}}.</ref> [[File:Bundesarchiv Bild 183-E0406-0022-001, Russland, Kesselschlacht Stalingrad.jpg|thumb|left|Soviet soldiers during the [[Battle of Stalingrad]], the largest and bloodiest battle in the history of warfare, the turning point on the [[Eastern Front (World War II)|Eastern Front]] and in the entire WWII]] The peace with Germany was tense, as both sides were preparing for the military conflict,<ref name=Isaev10>А. В. Десять мифов Второй мировой. – М.: Эксмо, Яуза, 2004, {{ISBN|5-699-07634-4}}</ref><ref>[[Mikhail Meltyukhov]], ''[[Stalin's Missed Chance]]'', М. И. Мельтюхов ''Упущенный шанс Сталина: Советский Союз и борьба за Европу 1939–1941 гг. : Документы, факты, суждения.'' Изд. 2-е, испр., доп. {{ISBN|5-7838-1196-3}} (second edition)</ref> and abruptly ended when the [[Axis forces]] led by Germany [[Operation Barbarossa|swept across the Soviet border]] on 22 June 1941. By the autumn the [[Wehrmacht|German army]] had [[Battle of Kiev (1941)|seized Ukraine]], laid a [[siege of Leningrad]], and [[Battle of Moscow|threatened to capture the capital]], Moscow, itself.<ref>[[Gilbert, Martin]]. The Second World War: A Complete History. 2nd ed. New York: Owl Books, 1991. {{ISBN|0-8050-1788-7}}.</ref><ref>Thurston, Robert W. & Bernd Bonwetsch (ed.). ''The People's War: Responses to World War II in the Soviet Union''. Urbana: University of Illinois Press, 2000. {{ISBN|0-252-02600-4}}.</ref><ref>[[Clark, Alan]]. ''Barbarossa: The Russian-German Conflict, 1941–1945''. New York: Harper Perennial, 1985. {{ISBN|0-688-04268-6}}.</ref> Despite the fact that in December 1941 the Red Army [[Battle of Moscow|threw off the German forces from Moscow]] in a successful counterattack, the Germans retained the strategic initiative for approximately another year and held a deep offensive in the south-eastern direction, reaching the [[Volga]] and the [[Caucasus]]. However, two major German defeats in [[Battle of Stalingrad|Stalingrad]] and [[Battle of Kursk|Kursk]] proved decisive and reversed the course of the entire [[World War II|World War]] as the Germans never regained the strength to sustain their offensive operations and the Soviet Union recaptured the initiative for the rest of the conflict.<ref>[[Beevor, Antony]]. ''[[Stalingrad (Beevor book)|Stalingrad, The Fateful Siege: 1942–1943]]''. New York: Viking, 1998. {{ISBN|0-670-87095-1}}.</ref> By the end of 1943, the Red Army had broken through the German siege of Leningrad and [[Battle of the Dnieper|liberated much of Ukraine]], much of Western Russia and [[Battle of Smolensk (1943)|moved into Belarus]].<ref>[[Glantz, David M.]] & [[Jonathan House|Jonathan M. House]]. ''When Titans Clashed: How the Red Army Stopped Hitler''. Lawrence: University Press of Kansas, 1998. {{ISBN|0-7006-0717-X}}.</ref> During the 1944 campaign, the Red Army defeated German forces in a series of offensive campaigns known as [[Stalin's ten blows]]. By the end of 1944, the front had moved beyond the 1939 Soviet frontiers into eastern Europe. Soviet forces drove into eastern Germany, [[battle of Berlin|capturing Berlin]] in May 1945.<ref>[[Beevor, Antony]]. ''Berlin: The Downfall, 1945''. 3rd ed. London: Penguin Books, 2004. {{ISBN|0-14-101747-3}}.</ref> The war with Germany thus ended triumphantly for the Soviet Union. As agreed at the [[Yalta Conference]], three months after the [[Victory Day (Eastern Europe)|Victory Day in Europe]] the USSR launched the [[Soviet invasion of Manchuria]], defeating the Japanese troops in neighboring [[Manchuria]], the last Soviet battle of World War II.<ref>[[Glantz, David M.]] ''The Soviet 1945 Strategic Offensive in Manchuria: 'August Storm{{'}}''. London: Routledge, 2003. {{ISBN|0-7146-5279-2}}.</ref> [[File:Raising a flag over the Reichstag - Restoration.jpg|thumb|right|''[[Raising a Flag over the Reichstag]]'']] Although the Soviet Union was victorious in World War II, the war resulted in around 26–27&nbsp;million Soviet deaths (estimates vary)<ref>This is far higher than the original number of 7 million given by Stalin, and, indeed, the number has increased under various Soviet and Russian Federation leaders. See Mark Harrison, ''The Economics of World War II: Six Great Powers in International Comparison'', Cambridge University Press, 1998, p. 291 ({{ISBN|0-521-78503-0}}), for more information.</ref> and had devastated the Soviet economy in the struggle. Some 70,000 settlements were destroyed.<ref>As evidenced at the post-war [[Nuremberg Trials]]. See Ginsburg, George, ''The Nuremberg Trial and International Law'', Martinus Nijhoff, 1990, p. 160. {{ISBN|0-7923-0798-4}}.</ref> The occupied territories suffered from the ravages of German occupation and deportations of [[slave labor]] by Germany.<ref>{{cite web|url=https://www.dw.com/en/final-compensation-pending-for-former-nazi-forced-laborers/a-1757323|title=Final Compensation Pending for Former Nazi Forced Laborers &#124; DW &#124; 27.10.2005|website=DW.COM|access-date=18 April 2020|archive-date=22 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120122194402/http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1757323,00.html|url-status=live}}</ref> Thirteen million Soviet citizens became victims of the repressive policies of Germany and its allies in occupied territories, where people died because of mass murders, [[famine]], absence of medical aid and slave labor.<ref>Gerlach, C. "Kalkulierte Morde" Hamburger Edition, Hamburg, 1999</ref><ref>Россия и СССР в войнах ХХ века", М. "Олма- Пресс", 2001 год</ref><ref>[http://www.tr.rkrp-rpk.ru/get.php?1379 Цена войны (Борис ЯЧМЕНЕВ) – "Трудовая Россия"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927001441/http://www.tr.rkrp-rpk.ru/get.php?1379 |date=27 September 2007 }}. Tr.rkrp-rpk.ru. Retrieved 16 February 2011.</ref><ref name="gumer1">[http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Article/_Rubak_VelOtech.php Рыбаковский Л. Великая отечественная: людские потери России] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927183814/http://www.gumer.info/bibliotek_Buks/History/Article/_Rubak_VelOtech.php |date=27 September 2007 }}. Gumer.info. Retrieved 16 February 2011.</ref> [[The Holocaust]], carried out by German ''[[Einsatzgruppen]]'' along with local collaborators, resulted in almost complete annihilation of the Jewish population over the entire territory temporarily occupied by Germany and [[Axis forces|its allies]].<ref>{{cite web|url = http://www.un.int/russia/other/latv1941.htm |website = Permanent Mission of the Russian Federation to the United Nations |archive-url=https://web.archive.org/web/20090113204945/http://www.un.int/russia/other/latv1941.htm |archive-date=13 January 2009 |publisher = United Nations |title = Involvement of the Lettish SS Legion in War Crimes in 1941–1945 and the Attempts to Revise the Verdict of the Nuremberg Tribunal in Latvia}}</ref><ref>[http://www.un.int/russia/other/eest1941.htm#english Permanent Mission of the Russian Federation to the United Nations (Russian Federation. General Information)] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090511175048/http://www.un.int/russia/other/eest1941.htm |date=11 May 2009 }}. United Nations. Retrieved 16 February 2011.</ref><ref>{{cite web|url = http://www1.yadvashem.org/about_holocaust/chronology/1939-1941/1941/chronology_1941_18.html#top |archive-url=https://archive.today/20050311225417/http://www1.yadvashem.org/about_holocaust/chronology/1939-1941/1941/chronology_1941_18.html |archive-date=11 March 2005 |title = July 25: Pogrom in Lvov|website = Chronology of the Holocaust|publisher = Yad Vashem}}</ref><ref>{{cite web | url=http://www.einsatzgruppenarchives.com/hofer.html | archive-url=https://web.archive.org/web/20070606213149/http://www.einsatzgruppenarchives.com/hofer.html | url-status=dead | archive-date=2007-06-06 | title=It Took Nerves of Steel}}</ref> During the occupation, the Leningrad region lost around a quarter of its population,<ref name="gumer1"/> Soviet Belarus lost from a quarter to a third of its population, and 3.6&nbsp;million Soviet [[prisoners of war]] (of 5.5&nbsp;million) died in German camps.<ref>{{cite web|url=http://www.gendercide.org/case_soviet.html|title=Case Study: Soviet Prisoners-of-War (POWs), 1941–42|work=Gendercide Watch|access-date=22 July 2007|archive-date=15 May 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190515180937/http://www.gendercide.org/case_soviet.html|url-status=live}}</ref><ref>"Soviet Casualties and Combat Losses in the Twentieth Century", Greenhill Books, London, 1997, G. F. Krivosheev</ref><ref>Christian Streit: Keine Kameraden: Die Wehrmacht und die Sowjetischen Kriegsgefangenen, 1941–1945, Bonn: Dietz (3. Aufl., 1. Aufl. 1978), {{ISBN|3-8012-5016-4}}</ref> ===Cold War=== {{Main|Cold War}} [[File:US Army tanks face off against Soviet tanks, Berlin 1961.jpg|thumb|right|US Army tanks [[Berlin Crisis of 1961|face off]] against Soviet armor at [[Checkpoint Charlie]], Berlin, October 1961.]] Collaboration among the major Allies had won the war and was supposed to serve as the basis for postwar reconstruction and security. USSR became one of the founders of the [[UN]] and a [[Permanent members of the United Nations Security Council|permanent member]] of the UN Security Council. However, the conflict between Soviet and U.S. national interests, known as the [[Cold War]], came to dominate the international stage. The Cold War emerged from a conflict between Stalin and U.S. President [[Harry Truman]] over the future of Eastern Europe during the [[Potsdam Conference]] in the summer of 1945.<ref>{{cite web|url=http://www.jfklibrary.org/Historical+Resources/JFK+in+History/The+Cold+War.htm|title=The Cold War|work=John F. Kennedy Presidential Library and Museum|access-date=22 July 2007|archive-date=14 February 2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20090214004725/http://jfklibrary.org/Historical+Resources/JFK+in+History/The+Cold+War.htm|url-status=dead}}</ref> Stalin's goal was to establish a buffer zone of states between Germany and the Soviet Union.<ref name="Gaddis">{{cite book|last=Gaddis|first=John Lewis|author-link=John Lewis Gaddis|title=Russia, the Soviet Union, and the United States: An Interpretive History|year=1990|publisher=[[McGraw-Hill]]|page=[https://archive.org/details/russiasovietunio00gadd/page/176 176]|isbn=0-07-557258-3|url=https://archive.org/details/russiasovietunio00gadd/page/176}}</ref> Truman charged that Stalin had betrayed the [[Yalta]] agreement.<ref name="theoharis-orginsOfColdWar">{{cite journal |last1=Theoharis |first1=Athan |title=Roosevelt and Truman on Yalta: The Origins of the Cold War |journal=Political Science Quarterly |year=1972 |volume=87 |issue=2 |page=226 |doi=10.2307/2147826 |jstor=2147826 }}</ref> With Eastern Europe under Red Army occupation, Stalin was also biding his time, as his own [[Soviet atomic bomb project|atomic bomb project]] was steadily and secretly progressing.<ref>Cochran, Thomas B., Robert S. Norris & Oleg Bukharin. [http://docs.nrdc.org/nuclear/nuc_01019501a_138.pdf ''Making the Russian Bomb: From Stalin to Yeltsin''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070809124538/http://docs.nrdc.org/nuclear/nuc_01019501a_138.pdf |date=9 August 2007 }} (PDF). Boulder,. CO:. Westview Press, 1995. {{ISBN|0-8133-2328-2}}.</ref><ref>[[Gaddis, John Lewis]]. ''We Now Know: Rethinking Cold War History''. Oxford: Clarendon press, 1997. {{ISBN|0-19-878071-0}}.</ref> In April 1949 the United States sponsored the [[North Atlantic Treaty Organization]] (NATO), a mutual defense pact. The Soviet Union established an Eastern counterpart to NATO in 1955, dubbed the [[Warsaw Pact]].<ref>[[Vojtech Mastny (historian)|Mastny, Vojtech]], Malcolm Byrne & Magdalena Klotzbach (eds.). ''Cardboard Castle?: An Inside History of the Warsaw Pact, 1955–1991''. Budapest: Central European University Press, 2005. {{ISBN|963-7326-08-1}}.</ref><ref>Holloway, David & Jane M. O. Sharp. ''The Warsaw Pact: Alliance in Transition?'' Ithaca: Cornell University Press, 1984. {{ISBN|0-8014-1775-9}}.</ref><ref>Holden, Gerard. ''The Warsaw Pact: Soviet Security and Bloc Politics''. Oxford: Blackwell, 1989. {{ISBN|0-631-16775-7}}.</ref> The division of Europe into Western and Soviet blocks later took on a more global character, especially after 1949, when the U.S. nuclear monopoly ended with the testing of [[Joe-1|a Soviet bomb]] and the [[Communist Party of China|Communist]] takeover in [[China]]. The foremost objectives of Soviet foreign policy were the maintenance and enhancement of national security and the maintenance of [[Eastern Bloc|hegemony over Eastern Europe]]. The Soviet Union maintained its dominance over the Warsaw Pact through crushing the [[Hungarian Revolution of 1956]],<ref>Litvan, Gyorgy, Janos M. Bak & Lyman Howard Legters (eds.). ''The Hungarian Revolution of 1956: Reform, Revolt and Repression, 1953–1963''. London – New York: Longman, 1996. {{ISBN|0-582-21504-8}}.</ref> suppressing the [[Prague Spring]] in Czechoslovakia in 1968, and supporting the suppression of the [[Solidarity (Polish trade union)|Solidarity]] movement in Poland in the early 1980s. The Soviet Union opposed the United States in a number of [[proxy conflicts]] all over the world, including the [[Korean War]] and [[Vietnam War]]. [[File:John Kennedy, Nikita Khrushchev 1961.jpg|thumb|[[Nikita Khrushchev]] and [[John F. Kennedy]], Vienna, June 1961]] As the Soviet Union continued to maintain tight control over its sphere of influence in Eastern Europe, the Cold War gave way to ''[[Détente]]'' and a more complicated pattern of international relations in the 1970s. The [[nuclear race]] continued, the number of nuclear weapons in the hands of the USSR and the United States reached a menacing scale, giving them the ability to destroy the planet multiple times. Less powerful countries had more room to assert their independence, and the two [[superpower]]s were partially able to recognize their common interest in trying to check the further spread and proliferation of nuclear weapons in treaties such as [[SALT I]], [[SALT II]], and the [[Anti-Ballistic Missile Treaty]]. U.S.–Soviet relations deteriorated following the beginning of the nine-year [[Soviet–Afghan War]] in 1979 and the [[1980 U.S. presidential election|1980 election of Ronald Reagan]], a staunch [[anti-communist]], but improved as the [[communist bloc]] started to unravel in the late 1980s. With the collapse of the Soviet Union in 1991, Russia lost the superpower status that it had won in the Second World War. ===De-Stalinization and the era of stagnation=== {{Main|Khrushchev Thaw|History of the Soviet Union (1953–1964)|History of the Soviet Union (1964–1982)|Era of Stagnation}} [[Nikita Khrushchev]] solidified his position in a speech before the [[20th Congress of the Communist Party of the Soviet Union|Twentieth Congress of the Communist Party]] in 1956 detailing Stalin's atrocities.<ref name="CNN Khrushchev">{{cite news|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/khrushchev/|title=Nikita Sergeyevich Khrushchev|access-date=22 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080613043811/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/khrushchev/|archive-date=13 June 2008}}</ref> [[File:Carter Brezhnev sign SALT II.jpg|thumb|right|President [[Jimmy Carter]] and Soviet General Secretary [[Leonid Brezhnev]] sign the Strategic Arms Limitation Talks (SALT II) treaty, 18 June 1979.]] In 1964, Khrushchev was [[Impeachment|impeached]] by the Communist Party's Central Committee, charging him with a host of errors that included Soviet setbacks such as the [[Cuban Missile Crisis]].<ref name="CNN Khrushchev" /> After a period of [[collective leadership]] led by [[Leonid Brezhnev]], [[Alexei Kosygin]] and [[Nikolai Podgorny]], Brezhnev took Khrushchev's place as [[Soviet leader]].<ref>{{cite news|publisher=CNN|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/brezhnev/|title=Leonid Ilyich Brezhnev|access-date=22 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080613043927/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/brezhnev/|archive-date=13 June 2008}}</ref> Brezhnev emphasized heavy industry,<ref name="History Guide Brezhnev">{{cite web|url=http://www.historyguide.org/europe/brezhnev.html|title=Leonid Brezhnev, 1906–1982|work=The History Guide|access-date=22 July 2007|quote=During the 1970s Brezhnev attempted to normalize relations between [[West Germany]] and the [[Warsaw Pact]] and to ease tensions with the United States through the policy known as détente. At the same time, he saw to it that the Soviet Union's military-industrial complex was greatly expanded and modernized.", "After his death, he was criticized for a gradual slide in living standards, the spread of corruption and cronyism within the Soviet [[bureaucracy]], and the generally [[Era of Stagnation|stagnant and dispiriting character of Soviet life]] in the late 1970s and early '80s.|archive-date=13 September 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180913002304/http://www.historyguide.org/europe/brezhnev.html|url-status=live}}</ref> instituted the [[Soviet economic reform of 1965]],<ref name=Duke>{{cite web|title=Soviet and Post-Soviet Economic Structure And Performance|url=http://econ.duke.edu/pub/treml/brezhnev.293|archive-url=https://archive.today/20121210193915/http://econ.duke.edu/pub/treml/brezhnev.293|url-status=dead|archive-date=10 December 2012|publisher=HArper Collins}}</ref> and also attempted to ease relationships with the United States.<ref name="History Guide Brezhnev" /> Soviet science and industry peaked in the Khrushchev and Brezhnev years. The world's first [[nuclear power plant]] was established in 1954 [[Obninsk Nuclear Power Plant|in Obninsk]], and the [[Baikal Amur Mainline]] was built. In the 1950s the USSR became a leading producer and exporter of petroleum and natural gas.<ref>{{Cite web |last1=Ermolaev |first1=Sergei |title=The Formation and Evolution of the Soviet Union's Oil and Gas Dependence |url=https://carnegieendowment.org/posts/2017/03/the-formation-and-evolution-of-the-soviet-unions-oil-and-gas-dependence?lang=en |access-date=4 October 2022 |website=Carnegie Endowment for International Peace |language=en |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004095240/https://carnegieendowment.org/2017/03/29/formation-and-evolution-of-soviet-union-s-oil-and-gas-dependence-pub-68443 |url-status=live }}</ref> In 1980 Moscow hosted the [[1980 Summer Olympics|Summer Olympic Games]]. While all modernized economies were rapidly moving to computerization after 1965, the USSR fell behind. Moscow's decision to copy the IBM 360 of 1965 proved a decisive mistake for it locked scientists into an antiquated system they were unable to improve. They had enormous difficulties in manufacturing the necessary chips reliably and in quantity, in programming workable and efficient programs, in coordinating entirely separate operations, and in providing support to computer users.<ref>James W. Cortada, "Public Policies and the Development of National Computer Industries in Britain, France, and the Soviet Union, 1940—80." ''Journal of Contemporary History'' (2009) 44#3 pp. 493–512, especially pp. 509-510.</ref><ref>{{cite journal |jstor = 30036313|title = Computers and the Cold War: United States Restrictions on the Export of Computers to the Soviet Union and Communist China|journal = Journal of Contemporary History|volume = 40|issue = 1|pages = 131–147|last1 = Cain|first1 = Frank|year = 2005|doi = 10.1177/0022009405049270|s2cid = 154809517}}</ref> One of the greatest strengths of Soviet economy was its vast supplies of oil and gas; world oil prices quadrupled in 1973–1974, and rose again in 1979–1981, making the energy sector the chief driver of the Soviet economy, and was used to cover multiple weaknesses. At one point, Soviet Premier [[Alexei Kosygin]] told the head of oil and gas production, "things are bad with bread. Give me 3 million tons [of oil] over the plan."<ref>Yergin, ''The Quest'' (2011) p. 23</ref> Former prime minister [[Yegor Gaidar]], an economist looking back three decades, in 2007 wrote: {{blockquote|The hard currency from oil exports stopped the growing food supply crisis, increased the import of equipment and consumer goods, ensured a financial base for the arms race and the achievement of nuclear parity with the United States, and permitted the realization of such risky foreign-policy actions as the war in Afghanistan.<ref>{{cite book|author=Yegor Gaidar|title=Collapse of an Empire: Lessons for Modern Russia|url=https://books.google.com/books?id=bDSfnxYjVwAC&pg=PA102|date=2007|publisher=Brookings Institution Press|page=102|isbn=978-0815731153|access-date=25 October 2015|archive-date=20 October 2023|archive-url=https://web.archive.org/web/20231020195744/https://books.google.com/books?id=bDSfnxYjVwAC&pg=PA102#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref>}} ===Soviet space program=== [[File:Yuri Gagarin (1961) - Restoration.jpg|thumb|[[Yuri Gagarin]], first human to travel into space.]] The [[Soviet space program]], founded by [[Sergey Korolev]], was especially successful. On 4 October 1957, the Soviet Union launched the first [[satellite]], [[Sputnik]].<ref name="NASA Sputnik">{{cite web|work=NASA|url=https://history.nasa.gov/sputnik/|title=Sputnik and The Dawn of the Space Age|access-date=22 July 2007|date=19 January 2007|author=Steve Garber|quote=History changed on October&nbsp;4, 1957, when the Soviet Union successfully launched Sputnik I. The world's first artificial satellite...|archive-date=20 May 2020|archive-url=https://web.archive.org/web/20200520020409/https://history.nasa.gov/sputnik/|url-status=live}}</ref> On 12 April 1961, [[Yuri Gagarin]] became the first human to travel into space in the Soviet spaceship [[Vostok 1]].<ref>{{cite news|url=https://www.theguardian.com/netnotes/article/0,,470879,00.html|title=Yuri Gagarin|work=The Guardian|location=UK|quote=12 April 2001 is the fortieth anniversary of Yuri Gagarin's flight into space, the first time a human left the planet|author=Neil Perry|access-date=22 July 2007|date=12 April 2001|archive-date=12 January 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220112083401/https://www.theguardian.com/news/2001/apr/12/netnotes.neilperry|url-status=live}}</ref> Other achievements of Russian space program include: the first photo of the [[far side of the Moon]]; exploration of [[Venus]]; the first [[Extra-vehicular activity|spacewalk]] by [[Alexei Leonov]]; first female spaceflight by [[Valentina Tereshkova]]. In 1970 and 1973, the world's first planetary rovers were sent to the moon: [[Lunokhod 1]] and [[Lunokhod 2]]. More recently, the Soviet Union produced the world's first space station, [[Salyut]], which in 1986 was replaced by [[Mir]], the first consistently inhabited long-term space station, that served from 1986 to 2001. ===Perestroika and Glasnost=== {{Main|History of the Soviet Union (1982–1991)|Perestroika|Glasnost}} Two developments dominated the decade that followed: the increasingly apparent crumbling of the Soviet Union's economic and political structures, and the patchwork attempts at reforms to reverse that process. After the rapid succession of [[Yuri Andropov]] and [[Konstantin Chernenko]], [[Mikhail Gorbachev]] implemented [[perestroika]] in an attempt to modernize Soviet communism, and made significant changes in the party leadership.<ref>{{Cite web |date=22 March 2025 |title=Soviet Union - Interregnum, Andropov, Chernenko {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Soviet-Union/The-Interregnum-Andropov-and-Chernenko |access-date=22 March 2025 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref><ref>{{Cite web |last=Little |first=Becky |date=6 March 2025 |title=Soviet Union Leaders: A Timeline |url=https://www.history.com/articles/soviet-union-leaders-order |access-date=22 March 2025 |website=www.history.com}}</ref> However, Gorbachev's social reforms led to unintended consequences. His policy of ''[[glasnost]]'' facilitated public access to information after decades of government repression, and social problems received wider public attention, undermining the Communist Party's authority. ''Glasnost'' allowed ethnic and nationalist disaffection to reach the surface,<ref>{{Cite web |date=7 March 2025 |title=Glasnost {{!}} Perestroika, Gorbachev, Reforms {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/topic/glasnost |access-date=22 March 2025 |website=www.britannica.com |language=en}}</ref> and many constituent republics, especially the [[Baltic republics]], [[Georgian SSR]] and [[Moldavian SSR]], sought greater autonomy, which Moscow was unwilling to provide. In the [[revolutions of 1989]] the USSR lost its allies in Eastern Europe. Gorbachev's attempts at economic reform were not sufficient, and the Soviet government left intact most of the fundamental elements of communist economy. Suffering from low pricing of petroleum and natural gas, the ongoing [[Soviet–Afghan War|war in Afghanistan]], and outdated industry and pervasive corruption, the Soviet [[planned economy]] proved to be ineffective, and by 1990 the Soviet government had lost control over economic conditions. Due to [[price control]], there were shortages of almost all products. Control over the constituent republics was also relaxed, and they began to assert their national sovereignty. [[File:President Ronald Reagan and Soviet General Secretary Gorbachev at The First Summit in Geneva Switzerland - DPLA - b534f3d00bb05c3cc293789b180d2116.jpg|thumb|[[Ronald Reagan]] and [[Mikhail Gorbachev]] in Geneva, November 1985.]] The tension between Soviet Union and Russian SFSR authorities came to be personified in the power struggle between Gorbachev and [[Boris Yeltsin]].<ref>{{cite web|url=http://article.nationalreview.com/?q=NmZjYmUzZmQ1ZmFlMTc5NjA1ZWZiZTgwMTM1ZDVkOTk=|title=Boris on a Pedestal|quote=In the process he engaged in a power struggle with Mikhail Gorbachev...|author=David Pryce-Jones|work=National Review|access-date=22 July 2007|date=20 March 2000|archive-url=https://web.archive.org/web/20070602220414/http://article.nationalreview.com/?q=NmZjYmUzZmQ1ZmFlMTc5NjA1ZWZiZTgwMTM1ZDVkOTk=|archive-date=2 June 2007|url-status=dead}}</ref> Squeezed out of Union politics by Gorbachev in 1987, Yeltsin, who represented himself as a committed democrat, presented a significant opposition to Gorbachev's authority.<ref>{{Cite web |date=24 March 2025 |title=The Helmut Kohl Transcripts: Engaging Gorbachev and Yeltsin |url=https://www.wilsoncenter.org/blog-post/helmut-kohl-transcripts-engaging-gorbachev-and-yeltsin |access-date=22 March 2025 |website=www.wilsoncenter.org |language=en}}</ref> In a remarkable reversal of fortunes, he gained election as chairman of the Russian republic's new Supreme Soviet in May 1990.<ref>{{cite news|publisher=CNN|title=Boris Yeltsin|url=http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/yeltsin/|quote=The first-ever popularly elected leader of Russia, Boris Nikolayevich Yeltsin was a protégé of Mikhail Gorbachev's.|access-date=22 July 2007|archive-url=https://web.archive.org/web/20080613043952/http://www.cnn.com/SPECIALS/cold.war/kbank/profiles/yeltsin/|archive-date=13 June 2008}}</ref> ===Priority over Soviet Union laws and negotiations on a new Treaty=== {{Main|Parade of sovereignties|War of Laws|New Union Treaty}} The following month, Yeltsin secured legislation [[Declaration of State Sovereignty of the Russian Soviet Federative Socialist Republic|giving Russian laws priority over Soviet laws]]. Article 5 of the Declaration of State Sovereignty of the Russian Soviet Federative Socialist Republic establishes the full authority of the RSFSR, with the exception of those which it voluntarily transfers to the Union of Soviet Socialist Republics, as well as the supremacy of the Constitution of the RSFSR and the laws of the RSFSR over the entire territory of the RSFSR. Acts of the Union of SSR which conflict with the sovereign rights of the RSFSR shall be suspended by the Republic on its territory. And also Yeltsin withholding two-thirds of the budget.{{Citation needed|date=July 2007}} In the [[1991 Russian presidential election|first Russian presidential election]] in 1991 Yeltsin became president of the Russian SFSR. At last Gorbachev [[New Union Treaty|attempted to restructure]] the Soviet Union into a less centralized state. However, on 19 August 1991, a [[1991 Soviet coup d'état attempt|coup against Gorbachev]] was attempted. The coup faced wide popular opposition and collapsed in three days, but disintegration of the Union became imminent. The Russian government took over most of the Soviet Union government institutions on its territory. Because of the dominant position of Russians in the Soviet Union, most gave little thought to any distinction between Russia and the [[Soviet Union]] before the late 1980s. In the Soviet Union, only Russian SFSR lacked its own republic-level Communist Party branch, [[trade union]] councils, [[Academy of Sciences]], and the like.<ref>{{cite web|quote=Because of the Russians' dominance in the affairs of the union, the RSFSR failed to develop some of the institutions of governance and administration that were typical of public life in the other republics: a republic-level communist party, a Russian academy of sciences, and Russian branches of trade unions, for example.|work=Country Studies|title=Government|url=http://countrystudies.us/russia/68.htm|access-date=22 July 2007|archive-date=20 May 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20180520122150/http://countrystudies.us/russia/68.htm|url-status=live}}</ref> === Soviet coup attempt, the Transition Period and the end of the Soviet Union === {{Main|1991 Soviet coup attempt|Dissolution of the Soviet Union|Transition period and cessation of the existence of the Soviet Union|Succession, continuity and legacy of the Soviet Union}} The [[Communist Party of the Soviet Union]] was banned in Russia in 1991, although no [[lustration]] has ever taken place, and many of its members became top Russian officials. However, as the Soviet government was still opposed to immediate market reforms, the economic situation continued to deteriorate. On 24 September, [[RSFSR State Secretary]] [[Gennady Burbulis]] arrived to Boris Yeltsin, who was on vacation at the Black Sea coast. He brought a document “Russia's Strategy for the Transition Period”, which later received the unofficial name “Burbulis Memorandum”. The “memorandum” contained an analysis of the situation in the country, proposals on what should be done without delay, prepared by Yegor Gaidar's group. The document concluded that Russia should take the course of economic independence with a “soft”, “temporary” political alliance with other republics, i.e. to create not a declared, but a truly independent state of Russia.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/30years/790279|title=Меморандум Бурбулиса|date=24 September 1991}}</ref> 30 years later, Burbulis recalled that the Burbulis Memorandum was the reform concept of Gaidar's group: There was not any secrecy. First Yegor Gaidar made a report at the State Council of the RSFSR, and then Burbulis spoke at the State Council and said he would make a report for Yeltsin.<ref>{{Cite web|url=https://www.interfax.ru/30years/790281|title=Геннадий Бурбулис в интервью "Интерфаксу: "Меморандум Бурбулиса" - это концепция реформ группы Гайдара|date=24 September 1991}}</ref> As the [[Kommersant]] newspaper wrote on 7 October 1991, a series of conflicts occurred in the [[RSFSR government]] during preparations for the signing of the [[Treaty on the Economic Community (post-Soviet states)|Treaty on the Economic Community]]. In his speech to members of the Russian parliament, RSFSR State Secretary Gennady Burbulis declared Russia's special role as the legal successor to the Soviet Union. Accordingly, the ways of drafting agreements with the republics should be determined by the Russian leadership. Instead of the planned order, he suggested signing a political agreement first, followed by an economic one. The newspaper suggested that Burbulis' goal was to persuade Yeltsin not to sign the agreement as it stands at the time. [[Yegor Gaidar]], [[Alexander Shokhin]] and [[Konstantin Kagalovsky]] were named as the developers of the statement made by Burbulis. In the same time, a group of "isolationist patriots" consisting of [[Mikhail Maley]], [[Nikolay Fyodorov (politician)|Nikolai Fedorov]], [[Alexander Shokhin]], [[Igor Lazarev]] and [[Mikhail Poltoranin]] criticized [[Ivan Silaev]] and [[Yevgeny Saburov]] for wanting to preserve the Soviet Union.<ref>{{cite web | url=https://www.kommersant.ru/doc/1023 | title=Подпись России под соглашением: вот она была, и нету? | date=7 October 1991 }}</ref> [[File:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|Leaders of the [[Soviet Republics]] sign the [[Belovezh Accords]], effectively ending the existence of the Soviet Union and establishing the [[Commonwealth of Independent States]], 8 December 1991]] The [[Treaty on Economic Community]] was signed in Moscow on 18 October 1991 in a single copy in the Russian language by the competent representatives, including Boris Yeltsin.<ref>{{Cite web |title=Договор об Экономическом сообществе |trans-title=Treaty establishing the Economic Community |url=https://www.gorby.ru/userfiles/21_dogovor_ob_ekonomicheskom_soobschestve.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20250916053549/https://www.gorby.ru/userfiles/21_dogovor_ob_ekonomicheskom_soobschestve.pdf |archive-date=2025-09-16 |access-date=2025-12-23 |website=www.gorby.ru |language=ru}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://bigenc.ru/c/dogovor-ob-ekonomicheskom-soobshchestve-suverennykh-gosudarstv-1991-0017e0|title=Договор об Экономическом сообществе суверенных государств 1991|date=21 December 2022|website=Большая российская энциклопедия}}</ref> By December 1991, the shortages had resulted in the introduction of food [[rationing]] in Moscow and Saint Petersburg for the first time since World War II. Russia received humanitarian food aid from abroad. After the [[Belavezha Accords]], the [[Supreme Soviet of Russia]] withdrew Russia from the Soviet Union on 12 December. The Soviet Union officially ended on 25 December 1991,<ref name="BBC Timeline">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1112551.stm|work=BBC|title=Timeline: Soviet Union|quote=1991 25 December – Gorbachev resigns as Soviet president; US recognises independence of remaining Soviet republics|access-date=22 July 2007|date=3 March 2006|archive-date=28 August 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828024054/http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/1112551.stm|url-status=live}}</ref> and the [[Russia|Russian Federation]] (formerly the [[Russian Soviet Federative Socialist Republic]])<ref>{{cite web|url=http://encyclopedia.farlex.com/Russian+Soviet+Federal+Socialist+Republic|work=The Free Dictionary|title=Russian Soviet Federal Socialist Republic|quote=The largest republic of the former Soviet Union; it became independent as the Russian Federation in 1991|access-date=22 July 2007|archive-date=12 January 2012|archive-url=https://web.archive.org/web/20120112021153/http://encyclopedia.farlex.com/Russian+Soviet+Federal+Socialist+Republic|url-status=dead}}</ref> took power on 26 December.<ref name="BBC Timeline" /> The Russian government lifted price control on 2 January 1992. Prices rose dramatically, but shortages disappeared. ==رشيئن فيڊريشن (1991ع کان اڃ تائين== ===آزاد ملڪ ۽ دولت مشترڪه=== [[File:Cold War border changes.png|thumb|254x254px|سوويت يونين جي ٽٽڻ ۽ سرد جنگ جي خاتمي کان پوءِ رياستي حدن ۾ تبديليون]] سوويت يونين کان پوءِ جا ملڪ،<ref>{{cite web|url=https://cis.minsk.by/reestrv2/doc/9#documentCard|title=Единый реестр правовых актов и других документов Содружества Независимых Государств}}</ref> اڳوڻي سوويت يونين جي ورثي، ايٽمي هٿيار،<ref>{{Cite web|url=https://cis.minsk.by/reestrv2/doc/3#text|title=Единый реестр правовых актов и других документов Содружества Независимых Государств|website=cis.minsk.by|language=ru|trans-title=Unified Register of Legal Acts and Other Documents of the Commonwealth of Independent States|archive-url=https://web.archive.org/web/20240828081052/https://cis.minsk.by/reestrv2/doc/3#text|archive-date=2024-08-28|access-date=2025-12-23}}</ref> قرض ۽ اثاثن <ref>{{cite web|url=https://cis.minsk.by/reestrv2/doc/7#text|title=Единый реестр правовых актов и других документов Содружества Независимых Государств}}</ref> ۽ عام معاهدن کي بين الاقوامي تنظيمن ۾ گهڻ طرفي ۽ ٻطرفي طور تي خاص حيثيت سان حل ڪرڻ لاءِ معاهدن جي هڪ سلسلي تي دستخط ڪيا.<ref>{{cite web|url=https://cis.minsk.by/reestrv2/doc/5#documentCard|title=Единый реестр правовых актов и других документов Содружества Независимых Государств}}</ref>[[File:BorisYeltsin and BillClinton 1999-11-18.jpg|thumb|right|[[Boris Yeltsin]] (left), first president of Russian Federation, and US President [[Bill Clinton]] in 1999]] Economic reforms also consolidated a semi-criminal oligarchy with roots in the old Soviet system. Advised by Western governments, the [[World Bank]], and the [[International Monetary Fund]], Russia embarked on the largest and fastest [[privatization]] ever to reform the fully [[Nationalization|nationalized]] Soviet economy. By mid-decade, retail, trade, services, and small industry was in private hands. Most big enterprises were acquired by their old managers, engendering a new rich ([[Russian oligarch|Russian tycoons]]) in league with [[Russian Mafia|criminal mafias]] or Western investors.<ref>{{cite journal | last1 = Fairbanks | first1 = Charles H. Jr. | year = 1999 | title = The Feudalization of the State | journal=Journal of Democracy | volume = 10 | issue = 2| pages = 47–53 | doi = 10.1353/jod.1999.0031 | s2cid = 155013709 }}</ref> [[Corporate raider]]s such as [[Andrei Volgin (businessman)|Andrei Volgin]] engaged in [[hostile takeover]]s of corrupt corporations by the mid-1990s. By the mid-1990s Russia had a system of multiparty electoral politics.<ref>{{cite web|url=http://www.cdi.org/russia/johnson/9176-3.cfm|title=Russian president praises 1990s as cradle of democracy|work=Johnson's Russia List|access-date=20 July 2007|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070711053706/http://www.cdi.org/russia/johnson/9176-3.cfm|archive-date=11 July 2007}}</ref> But it was harder to establish a representative government because of the struggle between president and parliament and the anarchic party system. Meanwhile, the central government had lost control of the localities, bureaucracy, and economic fiefdoms, and tax revenues had collapsed. Still in a deep depression, Russia's economy was hit further by the [[1998 Russian financial crisis|financial crash of 1998]]. At the end of 1999, Yeltsin made a surprise announcement of his resignation, leaving the government in the hands of the Prime Minister [[Vladimir Putin]].<ref>CNN [http://archives.cnn.com/1999/WORLD/europe/12/31/yeltsin.resigns.04/ Apologetic Yeltsin resigns; Putin becomes acting president] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071113082107/http://archives.cnn.com/1999/WORLD/europe/12/31/yeltsin.resigns.04/ |date=13 November 2007 }}. Written by Jim Morris. Published 31 December 1999.</ref> ===Era of Putin=== {{See also|Russia under Vladimir Putin|Opposition to Vladimir Putin in Russia}} [[File:Moscow rally 12 June 2012, Trubnaya Square (01).jpg|thumb|[[2011–2013 Russian protests]] against the conduct of Russia's parliamentary elections]] [[File:Putin with Vladimir Konstantinov, Sergey Aksyonov and Alexey Chaly 4.jpeg|thumb|left|[[Vladimir Putin]] and pro-Russian Crimea leaders sign the [[Treaty on Accession of the Republic of Crimea to Russia]] in 2014.]] In 2000, the new acting president won the presidential election on 26 March and won in a landslide four years later.<ref name="BBC Putin Elections">{{cite news |title=Putin's hold on the Russians |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/667749.stm |work=BBC |date=28 June 2007 |access-date=22 July 2007 |quote=In the 2000 election, he took 53% of the vote in the first round and, four years later, was re-elected with a landslide majority of 71%. |archive-date=17 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171217072041/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/667749.stm |url-status=live }}</ref> The Second Chechen war ended with the victory of Russia. After the 11 September terrorist attacks, there was a rapprochement between Russia and the United States. Putin created a system of [[guided democracy]] in Russia by subjugating parliament, suppressing independent media and placing major oil and gas companies under state control. International observers were alarmed by moves in late 2004 to further tighten the presidency's control over parliament, civil society, and regional officeholders.<ref name="BBC Putin Elections2">{{cite news |title=Putin's hold on the Russians |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/667749.stm |work=BBC |date=28 June 2007 |access-date=22 July 2007 |quote=But his critics believe that it has come at the cost of some post-communist democratic freedoms.", "2003: General election gives Putin allies control over parliament" |archive-date=17 December 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171217072041/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/667749.stm |url-status=live }}</ref> In 2008, [[Dmitri Medvedev]], Putin's head of staff, was elected president. In 2012, Putin became president again, prompting [[2011–2013 Russian protests|massive protests in Moscow]]. Russia's long-term problems include a shrinking workforce, rampant corruption, and underinvestment in infrastructure.<ref name=cia/> Nevertheless, reversion to a [[Socialism|socialist]] [[command economy]] seemed almost impossible.<ref>{{cite web|title=The Russian Federation Today|url=http://www.guidetorussia.org/history/russia-today.html|work=Guide to Russia's HISTORY OF RUSSIA|access-date=12 August 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507083512/http://www.guidetorussia.org/history/russia-today.html|archive-date=7 May 2012|url-status=dead}}</ref> The economic problems are aggravated by massive capital outflows, as well as extremely difficult conditions for doing business, due to pressure from the security forces ''[[Siloviki]]'' and government agencies. Due to high oil prices, from 2000 to 2008, Russia's GDP at PPP doubled.<ref>{{cite web| url = https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=1998&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=60&pr1.y=4&c=922&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=| title = Russia's GDP according to the World Bank| access-date = 26 August 2020| archive-date = 28 January 2021| archive-url = https://web.archive.org/web/20210128120120/https://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2019/01/weodata/weorept.aspx?sy=1998&ey=2018&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=60&pr1.y=4&c=922&s=NGDPD%2CPPPGDP&grp=0&a=| url-status = live}}</ref> Although high oil prices and a relatively cheap ruble initially drove this growth, since 2003 consumer demand and, more recently, investment have played a significant role.<ref name=cia>CIA World Fact Book – Russia</ref> Russia is well ahead of most other resource-rich countries in its economic development, with a long tradition of education, science, and industry.<ref>{{cite web| url = http://www.businessweek.com/globalbiz/content/dec2006/gb20061207_520461_page_2.htm| archive-url = https://web.archive.org/web/20061213231938/http://www.businessweek.com/globalbiz/content/dec2006/gb20061207_520461_page_2.htm| url-status = dead| archive-date = 13 December 2006| title = Russia: How Long Can The Fun Last?}} ''Bloomberg BusinessWeek''</ref> Russia hosted the [[2014 Winter Olympic Games]] in Sochi.<ref>{{Cite web |title=Sochi 2014 Olympic Winter Games {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/event/Sochi-2014-Olympic-Winter-Games |access-date=4 October 2022 |website=www.britannica.com |language=en |archive-date=22 September 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220922092118/https://www.britannica.com/event/Sochi-2014-Olympic-Winter-Games |url-status=live }}</ref> [[File:Kyiv after Russian shelling, 2022-10-10 (073).webp|thumb|right|A street in [[Kyiv]] following [[Attacks on civilians in the Russian invasion of Ukraine|Russian missile strikes]] on 10 October 2022]] In 2014, following a controversial [[2014 Crimean status referendum|referendum]], in which separation was favored by a large majority of voters according to official results,<ref>{{Cite news |date=16 March 2014 |title=Crimea referendum: Voters 'back Russia union' |language=en-GB |work=BBC News |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-26606097 |access-date=4 October 2022 |archive-date=17 June 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180617132157/https://www.bbc.com/news/world-europe-26606097 |url-status=live }}</ref> the Russian leadership announced the accession of Crimea into the Russian Federation,<ref>{{Cite news |last1=Myers |first1=Steven Lee |last2=Barry |first2=Ellen |date=18 March 2014 |title=Putin Reclaims Crimea for Russia and Bitterly Denounces the West |language=en-US |work=The New York Times |url=https://www.nytimes.com/2014/03/19/world/europe/ukraine.html |access-date=4 October 2022 |issn=0362-4331 |archive-date=2 January 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200102070617/https://www.nytimes.com/2014/03/19/world/europe/ukraine.html |url-status=live }}</ref> thus starting the [[Russo-Ukrainian War]]. Following Russia's [[2014 Russian annexation of Crimea|annexation of Crimea]] and alleged Russian interference in the [[War in Donbas (2014–2022)|war in eastern Ukraine]], [[International sanctions during the Russo-Ukrainian War|international sanctions]] were imposed on Russia.<ref>{{Cite web |date=13 July 2015 |title=NATO Review - Sanctions after Crimea: Have they worked? |url=https://www.nato.int/docu/review/articles/2015/07/13/sanctions-after-crimea-have-they-worked/index.html |access-date=4 October 2022 |website=NATO Review |language=en |archive-date=4 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004110114/https://www.nato.int/docu/review/articles/2015/07/13/sanctions-after-crimea-have-they-worked/index.html |url-status=live }}</ref> On 4 December 2011, [[2011 Russian legislative election|elections to the State Duma]] were held, as a result of which [[United Russia]] won for the third time in a row. The official voting results caused [[2011–2013 Russian protests|significant protests]] in the country; a number of political scientists and journalists noted various falsifications on election day.<ref>[http://www.vedomosti.ru/opinion/news/4185301/karfagen_dolzhen_byt_razrushen?full#cut Государственная дума должна быть переизбрана] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140101093052/http://www.vedomosti.ru/opinion/news/4185301/karfagen_dolzhen_byt_razrushen?full#cut |date=1 January 2014 }} // Vedomosti, 21 September 2012.</ref> In 2012, according to another pre-election agreement, a "[[castling]]" took place;<ref>{{Cite web |url=https://ria.ru/20111017/462644720.html |title=Путин заявил, что договорился с Медведевым о "рокировке" 4 года назад |work=РИА Новости |date=17 October 2011 |trans-title=Putin said that he agreed with Medvedev on “castling” 4 years ago |access-date=18 December 2019 |archive-date=18 December 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191218165203/https://ria.ru/20111017/462644720.html |url-status=live}}</ref> Putin again became president and Dmitry Medvedev took over as chairman of the government, after which the protests acquired an anti-Putin orientation, but soon began to decline.<ref>{{cite web |last1=Bidder |first1=Benjamin |last2=Offenberg |first2=Anastasia |title=Protest gegen Putin: Russlands Schneerevolution schmilzt |trans-title=Protest against Putin: Russia's snow revolution is melting |url=https://www.inopressa.ru/article/12mar2012/spiegel/kremlin1.html |publisher=InoPressa |date=12 March 2012 |archiveurl = https://web.archive.org/web/20170328015637/https://www.inopressa.ru/article/12mar2012/spiegel/kremlin1.html |archivedate = 28 March 2017}}</ref> Since 2015, Russia has been conducting [[Russian military intervention in the Syrian Civil War|military intervention in Syria]] in support of the Bashar al-Assad regime.<ref>{{Cite web |title=Russian Lessons from the Syrian Operation and the Culture of Military Innovation |url=http://www.marshallcenter.org/en/publications/security-insights/russian-lessons-syrian-operation-and-culture-military-innovation |access-date=4 October 2022 |website=www.marshallcenter.org |language=en |archive-date=10 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010023751/https://www.marshallcenter.org/en/publications/security-insights/russian-lessons-syrian-operation-and-culture-military-innovation |url-status=dead }}</ref> [[File:16th BRICS Summit family photograph (2024).jpg|thumb|[[BRICS]] representatives at the [[16th BRICS summit]] in [[Kazan]], Russia, 23 October 2024]] In 2018, Putin was re-elected for a fourth presidential term.<ref>{{Cite web |date=19 March 2018 |title=Vladimir Putin secures record win in Russian presidential election |url=http://www.theguardian.com/world/2018/mar/19/vladimir-putin-secures-record-win-in-russian-presidential-election |access-date=4 October 2022 |website=The Guardian |language=en |archive-date=8 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221008050454/https://www.theguardian.com/world/2018/mar/19/vladimir-putin-secures-record-win-in-russian-presidential-election |url-status=live }}</ref> In 2022, Russia launched the [[2022 Russian invasion of Ukraine|invasion of Ukraine]],<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/world/europe/russias-putin-authorises-military-operations-donbass-domestic-media-2022-02-24/|title=Russia's Putin authorises 'special military operation' against Ukraine|website=Reuters|date=24 February 2022|access-date=3 April 2022|archive-date=24 February 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220224032217/https://www.reuters.com/world/europe/russias-putin-authorises-military-operations-donbass-domestic-media-2022-02-24/|url-status=live}}</ref> which was denounced by [[NATO]] and the [[European Union]]. They aided Ukraine and imposed massive [[International sanctions during the 2022 Russian invasion of Ukraine]].<ref>{{cite web|url=https://www.reuters.com/markets/europe/global-markets-wrapup-2-2022-02-28/|title=Stocks fall, ruble dives as Russia sanctions hit world markets|website=Reuters|date=28 February 2022|access-date=3 April 2022|archive-date=29 March 2022|archive-url=https://web.archive.org/web/20220329192031/https://www.reuters.com/markets/europe/global-markets-wrapup-2-2022-02-28/|url-status=live}}</ref> A leading banker in Moscow said the damage might take a decade to recover, as half of its international trade has been lost.<ref>"Russian economy may need a decade to return to pre-sanctions levels, Sberbank says" [https://www.reuters.com/markets/europe/russian-economy-may-need-decade-return-pre-sanctions-levels-sberbank-says-2022-06-17/ (Reuters, 17 June 2022)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220717080002/https://www.reuters.com/markets/europe/russian-economy-may-need-decade-return-pre-sanctions-levels-sberbank-says-2022-06-17/ |date=17 July 2022 }}</ref> Despite international opposition, Russia officially annexed the [[Donetsk People's Republic]] and the [[Luhansk People's Republic]], along with most of the [[Kherson Oblast|Kherson]] and [[Zaporizhzhia Oblast]]s on 30 September.<ref>{{Cite news |last=Maynes |first=Charles |date=30 September 2022 |title=Putin illegally annexes territories in Ukraine, in spite of global opposition |language=en |work=NPR |url=https://www.npr.org/2022/09/30/1126020895/russia-ukraine-putin-annexation |access-date=4 October 2022 |archive-date=5 October 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221005022304/https://www.npr.org/2022/09/30/1126020895/russia-ukraine-putin-annexation |url-status=live }}</ref> The [[United Nations]] have reported that Russia has committed [[War crimes in the 2022 Russian invasion of Ukraine|war crimes]] during the invasion.<ref>{{Cite web |date=23 September 2022 |title=War crimes have been committed in Ukraine conflict, top UN human rights inquiry reveals |url=https://news.un.org/en/story/2022/09/1127691 |access-date=4 October 2022 |website=UN News |language=en |archive-date=4 December 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221204135626/https://news.un.org/en/story/2022/09/1127691 |url-status=live }}</ref><ref name="k255">{{cite web | title=UN Commission concludes that war crimes have been committed in Ukraine, expresses concern about suffering of civilians | website=OHCHR | date=23 September 2022 | url=https://www.ohchr.org/en/press-releases/2022/10/un-commission-concludes-war-crimes-have-been-committed-ukraine-expresses | access-date=28 May 2025}}</ref> In March 2023, Russia adopted a [[Eurasianism|Eurasianist]], [[Anti-Western sentiment|anti-Western]] foreign policy strategy detailed in a document approved by Putin. The document defined Russia as a "unique country-civilization and a vast [[Eurasia]]n and Euro-Pacific power" that seeks to create a "[[Greater Eurasian Partnership]]" by pursuing close relations with China, India, countries of the [[Islamic world|Islamic World]] and rest of the [[Global South]] ([[Latin America]] and [[sub-Saharan Africa]]).<ref>{{Cite news |date=31 March 2023 |title=Russia adopts new anti-West foreign policy strategy |work=Deutsche Welle |url=https://www.dw.com/en/russia-adopts-new-anti-west-foreign-policy-strategy/a-65198660 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415103330/https://www.dw.com/en/russia-adopts-new-anti-west-foreign-policy-strategy/a-65198660 |archive-date=15 April 2023}}</ref><ref>{{Cite web |last=Gould-Davies |first=Nigel |date=6 April 2023 |title=Russia's new foreign-policy concept: the impact of war |url=https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2023/04/russia-new-foreign-policy-concept-the-impact-of-war/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20230502170222/https://www.iiss.org/online-analysis/online-analysis/2023/04/russia-new-foreign-policy-concept-the-impact-of-war/ |archive-date=2 May 2023 |website=IISS}}</ref> On 23 June 2023, the [[Wagner Group]], a Russian paramilitary organization led by [[Yevgeny Prigozhin]], [[Wagner Group rebellion|rebelled]] against the government.<ref>{{cite news |last=Yeung |first=Jessie |date=25 June 2023 |title=Moscow has stepped back from civil war with Wagner. But the danger's not over, experts warn |url=https://edition.cnn.com/2023/06/25/europe/russia-prigozhin-wagner-insurrection-belarus-explainer-intl-hnk/index.html |work=CNN |access-date=29 June 2023 |archive-date=29 June 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230629114019/https://edition.cnn.com/2023/06/25/europe/russia-prigozhin-wagner-insurrection-belarus-explainer-intl-hnk/index.html |url-status=live }}</ref> As of August 2023, the total number of Russian and Ukrainian soldiers [[Casualties of the Russo-Ukrainian War|killed or wounded]] during the Russian invasion of Ukraine was nearly 500,000.<ref>{{Cite news |date=18 August 2023 |title=Troop Deaths and Injuries in Ukraine War Near 500,000, U.S. Officials Say |work=The New York Times |language=en |url=https://www.nytimes.com/2023/08/18/us/politics/ukraine-russia-war-casualties.html |last1=Cooper |first1=Helene |last2=Gibbons-Neff |first2=Thomas |last3=Schmitt |first3=Eric |last4=Barnes |first4=Julian E. |access-date=3 September 2023 |archive-date=3 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230903175102/https://www.nytimes.com/2023/08/18/us/politics/ukraine-russia-war-casualties.html |url-status=live }}</ref> ==پڻ ڏسو== {{Portal|Russia|History|روس|تاريخ}} * [[روس جي جاگرافي]] * [[روس جي ارضيات]] * [[روسي سلطنت]] * [[روسي انقلاب]] * [[سوويت يونين]] * [[ٻين مھاڀاري جنگ|ٻئي مهاڀاري جنگ]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Spoken Wikipedia|En-History_of_Russia_(intro).ogg|date=18 March 2012}} {{Commons category|History of Russia}} * [https://web.archive.org/web/20130514001338/http://www.library.illinois.edu/spx/webct/subjectresources/subsourrus/rushistbib2.html Guides to Sources on Russian History and Historiography] * [http://eudocs.lib.byu.edu/index.php/History_of_Russia:_Primary_Documents History of Russia: Primary Documents] * [http://diaryrh.ru Дневник Истории России] A historic project supported by the Ministry of Culture of the Russian Federation. * [[Henry Smith Williams|Williams, Henry Smith (Ed.)]] 1905, [https://www.gutenberg.org/ebooks/73369 The historians' history of the world in twenty-five volumes, volume 17: Switzerland (concluded), Russia and Poland], New York: The Outlook Company. [[زمرو:روس]] [[زمرو:روس جي تاريخ]] [[زمرو:اتر ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:اوڀر يورپ جي تاريخ]] i3nrszg0wr50snk4s8o9h2gmrsmzljl قرطبه 0 97846 380994 380993 2026-05-27T12:02:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 380994 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== ==تاريخ== ==جاگرافي== ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|<nowiki>ابن ميمون جو مجسمو * اسپتال دي سين سيبسٽين. * چرچ| . * Córdoba جي اولهه واري ڀت. * باغات القصر . * Alcázar de los Reyes Cristianos جا باغ. * * . * . * . * * ڪورڊوبا. * چرچ آف * Puerta de Almodóvar پاران . * . * * . * </nowiki> </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] l8m96p0ulx3kn5c922ogz6x2o3p0a1u 380995 380994 2026-05-27T12:04:06Z Ibne maryam 17680 /* گيلري */ 380995 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== ==تاريخ== ==جاگرافي== ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] hp5bl4n517djs28s1vwkrig6thonrpn 380996 380995 2026-05-27T12:08:49Z Ibne maryam 17680 380996 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== ==تاريخ== ==جاگرافي== ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[Abd Allah al-Qaysi]] – Islamic jurist * [[Al-Zahrawi|Abu al-Qasim Zahrawi]] – Islamic surgeon and physician * [[Ahmad ibn Muhammad ibn Musa al-Razi]] – historian * [[al-Qurtubi]] – jurist of the [[Maliki]] [[Madhhab|school]] * [[Averroes]] – Islamic philosopher * [[Blanca del Rey]] – flamenco dancer and choreographer * [[Fernando Tejero]] – actor * [[Antonio Fernández Díaz|Fosforito]] – [[Flamenco]] artist * [[Gabi Delgado-López]] – musician * [[Hasdai ibn Shaprut]] – Jewish statesman, physician and scholar * [[Hisae Yanase]] – artist<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> * [[Ibn as-Saffar]] – astronomer * [[Ibn al-Samh]] – astronomer and mathematician * [[Ibn Hazm]] – Islamic theologian and jurist * [[Ibn Maḍāʾ]] – Islamic linguist * [[India Martinez]] – flamenco and pop singer * [[Joaquín Cortés]] – [[Flamenco]] artist * [[Juan de Mena]] – Medieval poet * [[Juan Serrano (Flamenco)|Juan Serrano]] – [[Flamenco]] artist * [[Julio Romero de Torres]] – painter * [[Lucan (poet)|Lucan]] – Roman poet * [[Luis de Góngora]] – Renaissance-era poet * [[Maimonides]] – Jewish philosopher and rabbi * [[Manolete]] – [[Bullfighter|matador]] * [[Martin of Soure]] – Portuguese captive canon * [[Mundhir bin Sa'īd al-Ballūṭī]] – Islamic jurist * [[Paco Peña]] – [[Flamenco]] artist * [[Rocío Gálvez]] – footballer for [[Spain women's national football team|Spain]] * [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]], [[Stoicism|Stoic]] philosopher * [[Vicente Amigo]] – [[Flamenco]] artist ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] 882fhgwuylpwkul3k8lcmlouqakxv1q 380997 380996 2026-05-27T12:42:11Z Ibne maryam 17680 /* قابل ذڪر ماڻهو */ 380997 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== ==تاريخ== ==جاگرافي== ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] gp9utzokf5fbusutl1c6bcykemsnv7j 380998 380997 2026-05-27T13:05:23Z Ibne maryam 17680 380998 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== ==تاريخ== ==جاگرافي== ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] p2bxx5kjhsphbdplzoua6gux4fgi8p1 380999 380998 2026-05-27T13:07:05Z Ibne maryam 17680 380999 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|Reconstruction of the [[Roman temple of Córdoba]]|left]] The first traces of human presence in the area are remains of a [[Neanderthal]] dating to {{circa|42,000}} to 35,000 BC.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> [[Tartessos|Pre-urban settlements]] around the mouth of the Guadalquivir are known to have existed from the 8th century BC. The population gradually learned copper and silver metallurgy.{{citation needed|date = April 2016}} The first historical mention of a settlement dates to the [[ancient Carthage|Carthaginian]] expansion across the Guadalquivir.{{citation needed|date = April 2016}} Córdoba was conquered by the [[ancient Rome|Romans]] in 206 BC.{{citation needed|date = April 2016}} In 169 BC, [[Roman consul]] [[Marcus Claudius Marcellus (consul 166 BC)|Marcus Claudius Marcellus]], the grandson of [[Marcus Claudius Marcellus]], who had governed both [[Hispania Ulterior]] and [[Hispania Citerior]] respectively, founded a newer settlement alongside the pre-existing one.<ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> The date is contested; it could have been founded in 152 BC. Between 143 and 141 BC the town was besieged by [[Viriatus]]. A [[Forum (Roman)|forum]] is known to have existed in the city in 113 BC.<ref>{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> The famous [[Cordoba Treasure]], with mixed local and Roman artistic traditions, was buried in the city at this time; it is now in the [[British Museum]].<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> Corduba became a colonia with the name ''Colonia Patricia''<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> between 46 and 45 BC. It was sacked by [[Julius Caesar]] in 45 because of its fealty to [[Pompey]] and resettled with veteran soldiers by [[Augustus]]. It became the capital of [[Baetica]], with a forum and numerous temples, and was the main center of Roman intellectual life in ''Hispania Ulterior''.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref><ref name="HornblowerSpawforth2012" /> The Roman philosopher [[Seneca the Younger]], his father, the orator [[Seneca the Elder]], and his nephew, the poet [[Marcus Annaeus Lucanus|Lucan]] came from Roman Córdoba.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> In the late Roman period, [[Hosius of Corduba]] or "Bishop Ossius" was the dominant figure of the [[Latin Church]] throughout the earlier 4th century.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> Later, Corduba occupied an important place in the ''[[Spania|Provincia Hispaniae]]'' of the [[Byzantine Empire]] (552–572); the Visigoths conquered it in the late 6th century.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===Umayyad rule=== {{main|Umayyad state of Córdoba}} Córdoba was captured by the Muslims in 711 or 712.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> Unlike other Iberian towns, no capitulation was signed and the position was taken by storm. Córdoba was in turn governed by direct Arab rule. The new Umayyad commanders established themselves within the city and in 716 it became the provincial capital,<ref name="Collins1995" /> subordinate to the [[Caliphate of Damascus]], replacing [[Seville]]. In Arabic it was known as {{lang|ar|قرطبة}} (Qurṭuba). The centre of the Roman and Visigothic cities became the walled [[Medina quarter|''medina'']]. Over time, as many as 21 suburbs ({{Lang|ar|رَبَض}} ''rabaḍ'', pl. {{Lang|ar|أَرْبَاض}} ''arbāḍ'') developed around the city.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|People in front of an inn in Córdoba (1910)]] It was reduced to 20,000 inhabitants in the 18th century.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> The population and economy started to increase again only in the early 20th century. The second half of the 19th century saw the arrival of railway transport via the opening of the Seville–Córdoba line on 2 June 1859.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} Córdoba was connected by railway to [[Jerez]] and [[Cádiz]] in 1861 and, in 1866, following the link with [[Manzanares, Ciudad Real|Manzanares]], with [[Madrid]].{{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} The city was eventually connected to [[Málaga]] and [[Belmez, Córdoba|Belmez]].{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} On 18 July 1936, the military governor of the province, Colonel {{ill|Ciriaco Cascajo|es}}, launched the Nationalist ''[[Spanish coup of July 1936|coup]]'' in the city, bombing the civil government and arresting the civil governor, Rodríguez de León;<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> these actions ignited the [[Spanish Civil War]]. Following the orders of the [[putschist]] General [[Queipo de Llano]], he declared a state of war. The putschists were met by the resistance of the political and social representatives who had gathered in the civil government headquarters,{{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} and remained there until the Nationalist rifle fire and the presence of artillery broke their morale. When its defenders began fleeing the building, Rodríguez de León finally decided to surrender and was arrested.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> In the following weeks, Queipo de Llano and Major Bruno Ibañez carried out a bloody repression in which 2,000 persons were executed.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}}{{Sfn|Thomas|2001|p=253}}{{Sfn|Thomas|2001|p=254}} The ensuing [[White Terror (Spain)|Francoist repression]] in wartime and in the immediate post-war period (1936–1951) is estimated to have led to around 9,579 killings in the province.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> The Mosque-Cathedral was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1984, and in 1994 this status was extended to the entire [[historic centre of Córdoba]].<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> The city has a number of modern areas, including the district of Zoco and the area surrounding the [[Córdoba railway station|railway station]].{{citation needed|date=August 2022}} The regional government (the [[Junta de Andalucía]]) has for some time{{When||date=August 2017}} been studying the creation of a ''Córdoba Metropolitan Area'' that would comprise, in addition to the capital itself, the towns of [[Villafranca de Córdoba]], [[Obejo]], [[La Carlota, Córdoba, Spain|La Carlota]], [[Villaharta]], [[Villaviciosa, Córdoba|Villaviciosa]], [[Almodóvar del Río]] and [[Guadalcázar (Córdoba)|Guadalcázar]]. The combined population of such an area would be around 351,000.{{Citation needed|date=August 2022}} ==تاريخ== ==جاگرافي== ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] 6foqdk8bqaummna3x0a4wxo9ntsq7ju 381000 380999 2026-05-27T13:41:20Z Ibne maryam 17680 381000 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|Reconstruction of the [[Roman temple of Córdoba]]|left]] The first traces of human presence in the area are remains of a [[Neanderthal]] dating to {{circa|42,000}} to 35,000 BC.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> [[Tartessos|Pre-urban settlements]] around the mouth of the Guadalquivir are known to have existed from the 8th century BC. The population gradually learned copper and silver metallurgy.{{citation needed|date = April 2016}} The first historical mention of a settlement dates to the [[ancient Carthage|Carthaginian]] expansion across the Guadalquivir.{{citation needed|date = April 2016}} Córdoba was conquered by the [[ancient Rome|Romans]] in 206 BC.{{citation needed|date = April 2016}} In 169 BC, [[Roman consul]] [[Marcus Claudius Marcellus (consul 166 BC)|Marcus Claudius Marcellus]], the grandson of [[Marcus Claudius Marcellus]], who had governed both [[Hispania Ulterior]] and [[Hispania Citerior]] respectively, founded a newer settlement alongside the pre-existing one.<ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> The date is contested; it could have been founded in 152 BC. Between 143 and 141 BC the town was besieged by [[Viriatus]]. A [[Forum (Roman)|forum]] is known to have existed in the city in 113 BC.<ref>{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> The famous [[Cordoba Treasure]], with mixed local and Roman artistic traditions, was buried in the city at this time; it is now in the [[British Museum]].<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> Corduba became a colonia with the name ''Colonia Patricia''<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> between 46 and 45 BC. It was sacked by [[Julius Caesar]] in 45 because of its fealty to [[Pompey]] and resettled with veteran soldiers by [[Augustus]]. It became the capital of [[Baetica]], with a forum and numerous temples, and was the main center of Roman intellectual life in ''Hispania Ulterior''.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref><ref name="HornblowerSpawforth2012" /> The Roman philosopher [[Seneca the Younger]], his father, the orator [[Seneca the Elder]], and his nephew, the poet [[Marcus Annaeus Lucanus|Lucan]] came from Roman Córdoba.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> In the late Roman period, [[Hosius of Corduba]] or "Bishop Ossius" was the dominant figure of the [[Latin Church]] throughout the earlier 4th century.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> Later, Corduba occupied an important place in the ''[[Spania|Provincia Hispaniae]]'' of the [[Byzantine Empire]] (552–572); the Visigoths conquered it in the late 6th century.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ڪورڊوبا جي رومن مندر جي ٻيهر تعمير علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان 42,000 کان 35,000 ق.م تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن. الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن 206 ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 169 ق.م ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي. مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي. قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو. ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو. رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا. رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي. پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو. ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا. سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌاري جنگ لڳي. Córdoba was captured by the Muslims in 711 or 712.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> Unlike other Iberian towns, no capitulation was signed and the position was taken by storm. Córdoba was in turn governed by direct Arab rule. The new Umayyad commanders established themselves within the city and in 716 it became the provincial capital,<ref name="Collins1995" /> subordinate to the [[Caliphate of Damascus]], replacing [[Seville]]. In Arabic it was known as {{lang|ar|قرطبة}} (Qurṭuba). The centre of the Roman and Visigothic cities became the walled [[Medina quarter|''medina'']]. Over time, as many as 21 suburbs ({{Lang|ar|رَبَض}} ''rabaḍ'', pl. {{Lang|ar|أَرْبَاض}} ''arbāḍ'') developed around the city.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|People in front of an inn in Córdoba (1910)]] It was reduced to 20,000 inhabitants in the 18th century.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> The population and economy started to increase again only in the early 20th century. The second half of the 19th century saw the arrival of railway transport via the opening of the Seville–Córdoba line on 2 June 1859.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} Córdoba was connected by railway to [[Jerez]] and [[Cádiz]] in 1861 and, in 1866, following the link with [[Manzanares, Ciudad Real|Manzanares]], with [[Madrid]].{{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} The city was eventually connected to [[Málaga]] and [[Belmez, Córdoba|Belmez]].{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} On 18 July 1936, the military governor of the province, Colonel {{ill|Ciriaco Cascajo|es}}, launched the Nationalist ''[[Spanish coup of July 1936|coup]]'' in the city, bombing the civil government and arresting the civil governor, Rodríguez de León;<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> these actions ignited the [[Spanish Civil War]]. Following the orders of the [[putschist]] General [[Queipo de Llano]], he declared a state of war. The putschists were met by the resistance of the political and social representatives who had gathered in the civil government headquarters,{{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} and remained there until the Nationalist rifle fire and the presence of artillery broke their morale. When its defenders began fleeing the building, Rodríguez de León finally decided to surrender and was arrested.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> In the following weeks, Queipo de Llano and Major Bruno Ibañez carried out a bloody repression in which 2,000 persons were executed.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}}{{Sfn|Thomas|2001|p=253}}{{Sfn|Thomas|2001|p=254}} The ensuing [[White Terror (Spain)|Francoist repression]] in wartime and in the immediate post-war period (1936–1951) is estimated to have led to around 9,579 killings in the province.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> The Mosque-Cathedral was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1984, and in 1994 this status was extended to the entire [[historic centre of Córdoba]].<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> The city has a number of modern areas, including the district of Zoco and the area surrounding the [[Córdoba railway station|railway station]].{{citation needed|date=August 2022}} The regional government (the [[Junta de Andalucía]]) has for some time{{When||date=August 2017}} been studying the creation of a ''Córdoba Metropolitan Area'' that would comprise, in addition to the capital itself, the towns of [[Villafranca de Córdoba]], [[Obejo]], [[La Carlota, Córdoba, Spain|La Carlota]], [[Villaharta]], [[Villaviciosa, Córdoba|Villaviciosa]], [[Almodóvar del Río]] and [[Guadalcázar (Córdoba)|Guadalcázar]]. The combined population of such an area would be around 351,000.{{Citation needed|date=August 2022}} ==تاريخ== ==جاگرافي== ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] gytvd6eeymaad2vrkgrcdzmh0or13w7 381001 381000 2026-05-27T13:49:13Z Ibne maryam 17680 /* شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد */ 381001 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0" /> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> In 169 BC, [[Roman consul]] [[Marcus Claudius Marcellus (consul 166 BC)|Marcus Claudius Marcellus]], the grandson of [[Marcus Claudius Marcellus]], who had governed both [[Hispania Ulterior]] and [[Hispania Citerior]] respectively, founded a newer settlement alongside the pre-existing one. The date is contested; it could have been founded in 152 BC. Between 143 and 141 BC the town was besieged by [[Viriatus]]. A [[Forum (Roman)|forum]] is known to have existed in the city in 113 BC.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> The famous [[Cordoba Treasure]], with mixed local and Roman artistic traditions, was buried in the city at this time; it is now in the [[British Museum]]. Corduba became a colonia with the name ''Colonia Patricia''<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> between 46 and 45 BC. It was sacked by [[Julius Caesar]] in 45 because of its fealty to [[Pompey]] and resettled with veteran soldiers by [[Augustus]]. It became the capital of [[Baetica]], with a forum and numerous temples, and was the main center of Roman intellectual life in ''Hispania Ulterior''.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref><ref name="HornblowerSpawforth2012" /> The Roman philosopher [[Seneca the Younger]], his father, the orator [[Seneca the Elder]], and his nephew, the poet [[Marcus Annaeus Lucanus|Lucan]] came from Roman Córdoba.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> In the late Roman period, [[Hosius of Corduba]] or "Bishop Ossius" was the dominant figure of the [[Latin Church]] throughout the earlier 4th century.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> Later, Corduba occupied an important place in the ''[[Spania|Provincia Hispaniae]]'' of the [[Byzantine Empire]] (552–572); the Visigoths conquered it in the late 6th century.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو. ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو. رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا. رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي. پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو. ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا. سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌاري جنگ لڳي. Córdoba was captured by the Muslims in 711 or 712.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> Unlike other Iberian towns, no capitulation was signed and the position was taken by storm. Córdoba was in turn governed by direct Arab rule. The new Umayyad commanders established themselves within the city and in 716 it became the provincial capital,<ref name="Collins1995" /> subordinate to the [[Caliphate of Damascus]], replacing [[Seville]]. In Arabic it was known as {{lang|ar|قرطبة}} (Qurṭuba). The centre of the Roman and Visigothic cities became the walled [[Medina quarter|''medina'']]. Over time, as many as 21 suburbs ({{Lang|ar|رَبَض}} ''rabaḍ'', pl. {{Lang|ar|أَرْبَاض}} ''arbāḍ'') developed around the city.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|People in front of an inn in Córdoba (1910)]] It was reduced to 20,000 inhabitants in the 18th century.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> The population and economy started to increase again only in the early 20th century. The second half of the 19th century saw the arrival of railway transport via the opening of the Seville–Córdoba line on 2 June 1859.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} Córdoba was connected by railway to [[Jerez]] and [[Cádiz]] in 1861 and, in 1866, following the link with [[Manzanares, Ciudad Real|Manzanares]], with [[Madrid]].{{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} The city was eventually connected to [[Málaga]] and [[Belmez, Córdoba|Belmez]].{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} On 18 July 1936, the military governor of the province, Colonel {{ill|Ciriaco Cascajo|es}}, launched the Nationalist ''[[Spanish coup of July 1936|coup]]'' in the city, bombing the civil government and arresting the civil governor, Rodríguez de León;<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> these actions ignited the [[Spanish Civil War]]. Following the orders of the [[putschist]] General [[Queipo de Llano]], he declared a state of war. The putschists were met by the resistance of the political and social representatives who had gathered in the civil government headquarters,{{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} and remained there until the Nationalist rifle fire and the presence of artillery broke their morale. When its defenders began fleeing the building, Rodríguez de León finally decided to surrender and was arrested.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> In the following weeks, Queipo de Llano and Major Bruno Ibañez carried out a bloody repression in which 2,000 persons were executed.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}}{{Sfn|Thomas|2001|p=253}}{{Sfn|Thomas|2001|p=254}} The ensuing [[White Terror (Spain)|Francoist repression]] in wartime and in the immediate post-war period (1936–1951) is estimated to have led to around 9,579 killings in the province.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> The Mosque-Cathedral was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1984, and in 1994 this status was extended to the entire [[historic centre of Córdoba]].<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> The city has a number of modern areas, including the district of Zoco and the area surrounding the [[Córdoba railway station|railway station]].{{citation needed|date=August 2022}} The regional government (the [[Junta de Andalucía]]) has for some time{{When||date=August 2017}} been studying the creation of a ''Córdoba Metropolitan Area'' that would comprise, in addition to the capital itself, the towns of [[Villafranca de Córdoba]], [[Obejo]], [[La Carlota, Córdoba, Spain|La Carlota]], [[Villaharta]], [[Villaviciosa, Córdoba|Villaviciosa]], [[Almodóvar del Río]] and [[Guadalcázar (Córdoba)|Guadalcázar]]. The combined population of such an area would be around 351,000.{{Citation needed|date=August 2022}} ==تاريخ== ==جاگرافي== ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] dclx8uea4kuszzx2i9lnlo7yzidf8z3 381003 381001 2026-05-27T15:24:21Z Memon2025 21315 /* شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد */ 381003 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو. رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Corduba became a colonia with the name ''Colonia Patricia'' between 46 and 45 BC. It was sacked by [[Julius Caesar]] in 45 because of its fealty to [[Pompey]] and resettled with veteran soldiers by [[Augustus]]. It became the capital of [[Baetica]], with a forum and numerous temples, and was the main center of Roman intellectual life in ''Hispania Ulterior''.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref><ref name="HornblowerSpawforth2012" /> The Roman philosopher [[Seneca the Younger]], his father, the orator [[Seneca the Elder]], and his nephew, the poet [[Marcus Annaeus Lucanus|Lucan]] came from Roman Córdoba. In the late Roman period, [[Hosius of Corduba]] or "Bishop Ossius" was the dominant figure of the [[Latin Church]] throughout the earlier 4th century.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> Later, Corduba occupied an important place in the ''[[Spania|Provincia Hispaniae]]'' of the [[Byzantine Empire]] (552–572); the Visigoths conquered it in the late 6th century.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي. پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو. ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا. سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌاري جنگ لڳي. Córdoba was captured by the Muslims in 711 or 712.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> Unlike other Iberian towns, no capitulation was signed and the position was taken by storm. Córdoba was in turn governed by direct Arab rule. The new Umayyad commanders established themselves within the city and in 716 it became the provincial capital,<ref name="Collins1995" /> subordinate to the [[Caliphate of Damascus]], replacing [[Seville]]. In Arabic it was known as {{lang|ar|قرطبة}} (Qurṭuba). The centre of the Roman and Visigothic cities became the walled [[Medina quarter|''medina'']]. Over time, as many as 21 suburbs ({{Lang|ar|رَبَض}} ''rabaḍ'', pl. {{Lang|ar|أَرْبَاض}} ''arbāḍ'') developed around the city.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|People in front of an inn in Córdoba (1910)]] It was reduced to 20,000 inhabitants in the 18th century.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> The population and economy started to increase again only in the early 20th century. The second half of the 19th century saw the arrival of railway transport via the opening of the Seville–Córdoba line on 2 June 1859.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} Córdoba was connected by railway to [[Jerez]] and [[Cádiz]] in 1861 and, in 1866, following the link with [[Manzanares, Ciudad Real|Manzanares]], with [[Madrid]].{{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} The city was eventually connected to [[Málaga]] and [[Belmez, Córdoba|Belmez]].{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} On 18 July 1936, the military governor of the province, Colonel {{ill|Ciriaco Cascajo|es}}, launched the Nationalist ''[[Spanish coup of July 1936|coup]]'' in the city, bombing the civil government and arresting the civil governor, Rodríguez de León;<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> these actions ignited the [[Spanish Civil War]]. Following the orders of the [[putschist]] General [[Queipo de Llano]], he declared a state of war. The putschists were met by the resistance of the political and social representatives who had gathered in the civil government headquarters,{{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} and remained there until the Nationalist rifle fire and the presence of artillery broke their morale. When its defenders began fleeing the building, Rodríguez de León finally decided to surrender and was arrested.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> In the following weeks, Queipo de Llano and Major Bruno Ibañez carried out a bloody repression in which 2,000 persons were executed.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}}{{Sfn|Thomas|2001|p=253}}{{Sfn|Thomas|2001|p=254}} The ensuing [[White Terror (Spain)|Francoist repression]] in wartime and in the immediate post-war period (1936–1951) is estimated to have led to around 9,579 killings in the province.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> The Mosque-Cathedral was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1984, and in 1994 this status was extended to the entire [[historic centre of Córdoba]].<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> The city has a number of modern areas, including the district of Zoco and the area surrounding the [[Córdoba railway station|railway station]].{{citation needed|date=August 2022}} The regional government (the [[Junta de Andalucía]]) has for some time{{When||date=August 2017}} been studying the creation of a ''Córdoba Metropolitan Area'' that would comprise, in addition to the capital itself, the towns of [[Villafranca de Córdoba]], [[Obejo]], [[La Carlota, Córdoba, Spain|La Carlota]], [[Villaharta]], [[Villaviciosa, Córdoba|Villaviciosa]], [[Almodóvar del Río]] and [[Guadalcázar (Córdoba)|Guadalcázar]]. The combined population of such an area would be around 351,000.{{Citation needed|date=August 2022}} ==تاريخ== ==جاگرافي== ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] 6fm0capvnrmp2vk3v2lu8bhukdskmbb 381004 381003 2026-05-27T15:32:05Z Memon2025 21315 /* شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد */ 381004 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Corduba became a colonia with the name ''Colonia Patricia'' between 46 and 45 BC. It was sacked by [[Julius Caesar]] in 45 because of its fealty to [[Pompey]] and resettled with veteran soldiers by [[Augustus]]. It became the capital of [[Baetica]], with a forum and numerous temples, and was the main center of Roman intellectual life in ''Hispania Ulterior''.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> The Roman philosopher [[Seneca the Younger]], his father, the orator [[Seneca the Elder]], and his nephew, the poet [[Marcus Annaeus Lucanus|Lucan]] came from Roman Córdoba. In the late Roman period, [[Hosius of Corduba]] or "Bishop Ossius" was the dominant figure of the [[Latin Church]] throughout the earlier 4th century.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> Later, Corduba occupied an important place in the ''[[Spania|Provincia Hispaniae]]'' of the [[Byzantine Empire]] (552–572); the Visigoths conquered it in the late 6th century.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي. پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو. ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا. سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌاري جنگ لڳي. Córdoba was captured by the Muslims in 711 or 712.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> Unlike other Iberian towns, no capitulation was signed and the position was taken by storm. Córdoba was in turn governed by direct Arab rule. The new Umayyad commanders established themselves within the city and in 716 it became the provincial capital,<ref name="Collins1995" /> subordinate to the [[Caliphate of Damascus]], replacing [[Seville]]. In Arabic it was known as {{lang|ar|قرطبة}} (Qurṭuba). The centre of the Roman and Visigothic cities became the walled [[Medina quarter|''medina'']]. Over time, as many as 21 suburbs ({{Lang|ar|رَبَض}} ''rabaḍ'', pl. {{Lang|ar|أَرْبَاض}} ''arbāḍ'') developed around the city.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|People in front of an inn in Córdoba (1910)]] It was reduced to 20,000 inhabitants in the 18th century.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> The population and economy started to increase again only in the early 20th century. The second half of the 19th century saw the arrival of railway transport via the opening of the Seville–Córdoba line on 2 June 1859.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} Córdoba was connected by railway to [[Jerez]] and [[Cádiz]] in 1861 and, in 1866, following the link with [[Manzanares, Ciudad Real|Manzanares]], with [[Madrid]].{{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} The city was eventually connected to [[Málaga]] and [[Belmez, Córdoba|Belmez]].{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} On 18 July 1936, the military governor of the province, Colonel {{ill|Ciriaco Cascajo|es}}, launched the Nationalist ''[[Spanish coup of July 1936|coup]]'' in the city, bombing the civil government and arresting the civil governor, Rodríguez de León;<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> these actions ignited the [[Spanish Civil War]]. Following the orders of the [[putschist]] General [[Queipo de Llano]], he declared a state of war. The putschists were met by the resistance of the political and social representatives who had gathered in the civil government headquarters,{{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} and remained there until the Nationalist rifle fire and the presence of artillery broke their morale. When its defenders began fleeing the building, Rodríguez de León finally decided to surrender and was arrested.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> In the following weeks, Queipo de Llano and Major Bruno Ibañez carried out a bloody repression in which 2,000 persons were executed.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}}{{Sfn|Thomas|2001|p=253}}{{Sfn|Thomas|2001|p=254}} The ensuing [[White Terror (Spain)|Francoist repression]] in wartime and in the immediate post-war period (1936–1951) is estimated to have led to around 9,579 killings in the province.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> The Mosque-Cathedral was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1984, and in 1994 this status was extended to the entire [[historic centre of Córdoba]].<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> The city has a number of modern areas, including the district of Zoco and the area surrounding the [[Córdoba railway station|railway station]].{{citation needed|date=August 2022}} The regional government (the [[Junta de Andalucía]]) has for some time{{When||date=August 2017}} been studying the creation of a ''Córdoba Metropolitan Area'' that would comprise, in addition to the capital itself, the towns of [[Villafranca de Córdoba]], [[Obejo]], [[La Carlota, Córdoba, Spain|La Carlota]], [[Villaharta]], [[Villaviciosa, Córdoba|Villaviciosa]], [[Almodóvar del Río]] and [[Guadalcázar (Córdoba)|Guadalcázar]]. The combined population of such an area would be around 351,000.{{Citation needed|date=August 2022}} ==تاريخ== ==جاگرافي== ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] grceyy7f887nrtdnv7lmwe6pw74f7ir 381005 381004 2026-05-27T15:37:25Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 381005 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|People in front of an inn in Córdoba (1910)]] It was reduced to 20,000 inhabitants in the 18th century.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> The population and economy started to increase again only in the early 20th century. The second half of the 19th century saw the arrival of railway transport via the opening of the Seville–Córdoba line on 2 June 1859.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} Córdoba was connected by railway to [[Jerez]] and [[Cádiz]] in 1861 and, in 1866, following the link with [[Manzanares, Ciudad Real|Manzanares]], with [[Madrid]].{{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} The city was eventually connected to [[Málaga]] and [[Belmez, Córdoba|Belmez]].{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} On 18 July 1936, the military governor of the province, Colonel {{ill|Ciriaco Cascajo|es}}, launched the Nationalist ''[[Spanish coup of July 1936|coup]]'' in the city, bombing the civil government and arresting the civil governor, Rodríguez de León;<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> these actions ignited the [[Spanish Civil War]]. Following the orders of the [[putschist]] General [[Queipo de Llano]], he declared a state of war. The putschists were met by the resistance of the political and social representatives who had gathered in the civil government headquarters,{{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} and remained there until the Nationalist rifle fire and the presence of artillery broke their morale. When its defenders began fleeing the building, Rodríguez de León finally decided to surrender and was arrested.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> In the following weeks, Queipo de Llano and Major Bruno Ibañez carried out a bloody repression in which 2,000 persons were executed.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}}{{Sfn|Thomas|2001|p=253}}{{Sfn|Thomas|2001|p=254}} The ensuing [[White Terror (Spain)|Francoist repression]] in wartime and in the immediate post-war period (1936–1951) is estimated to have led to around 9,579 killings in the province.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> The Mosque-Cathedral was declared a [[UNESCO World Heritage Site]] in 1984, and in 1994 this status was extended to the entire [[historic centre of Córdoba]].<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> The city has a number of modern areas, including the district of Zoco and the area surrounding the [[Córdoba railway station|railway station]].{{citation needed|date=August 2022}} The regional government (the [[Junta de Andalucía]]) has for some time{{When||date=August 2017}} been studying the creation of a ''Córdoba Metropolitan Area'' that would comprise, in addition to the capital itself, the towns of [[Villafranca de Córdoba]], [[Obejo]], [[La Carlota, Córdoba, Spain|La Carlota]], [[Villaharta]], [[Villaviciosa, Córdoba|Villaviciosa]], [[Almodóvar del Río]] and [[Guadalcázar (Córdoba)|Guadalcázar]]. The combined population of such an area would be around 351,000.{{Citation needed|date=August 2022}} ==تاريخ== ==جاگرافي== ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] sorqhs7fki3b3ma76pkuntc9h25eld7 381006 381005 2026-05-27T16:09:10Z Memon2025 21315 /* Modern history */ 381006 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==تاريخ== ==جاگرافي== ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] k7u0fu7316te87fqghi660zb6raj2rn 381007 381006 2026-05-27T17:28:15Z Memon2025 21315 381007 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==تاريخ== ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|View of Córdoba from the ''Sierra'' foothills]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|Location in the province of Córdoba]] View of Córdoba from the ''Sierra'' foothills Córdoba is located in the south of the [[Iberian Peninsula]], in the [[Baetic Depression|Guadalquivir depression]] formed by the [[Guadalquivir|Guadalquivir river]], that cuts across the city in an east-north east to west-south west direction. The wider municipality extends across an area of 1,254.25&nbsp;km<sup>2</sup>,<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> making it the largest municipality in [[Andalusia]] and the fourth largest in Spain.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}} The city of Córdoba lies in the middle course of the river. Three major landscape units in the municipality include the Sierra (as in the southern reaches of [[Sierra Morena]]), the Valley proper and the ''Campiña''.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} The differences in elevation in the Valley are very small, ranging from 100 and 170 metres above sea level,{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} with the city proper located at an average altitude of roughly 125 metres above sea level.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} The landscape of the valley is further subdivided in the ''piedmont'' connecting with the Sierra, the [[fluvial terrace]]s and the most immediate vicinity of the river course.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} The [[Miocene]] ''Campiña'', located in the southern bank of the Guadalquivir, features a hilly landscape gently increasing in height up to about 200 m.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} In the ''Sierra'', to the north of the city, the altitude increases relatively abruptly up to 500 meters.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} Both the ''Sierra'' and the ''Campiña'' display viewpoints over the valley.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} ===Climate=== [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] tc7k5eqsap22eg9vab8k3ye56showk5 381008 381007 2026-05-27T18:01:05Z Memon2025 21315 /* جاگرافي */ 381008 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==تاريخ== ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] oy5wwkorgovjj1itox5w8ft0m7a1jti 381009 381008 2026-05-27T18:01:31Z Memon2025 21315 /* تاريخ */ 381009 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] cgm9neyd69zf85ryek2d0zgydj8d03y 381010 381009 2026-05-27T18:04:15Z Memon2025 21315 /* آباديات */ 381010 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== {{Historical populations|1842|42092|1857|42909|1877|47864|1887|54448|1900|56097|1910|64407|1920|72641|1930|101701|1940|135674|1950|160347|1960|189671|1970|232343|1981|279386|1991|302154|2001|308072|2011|328326|2021|322327|source=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]<ref>{{cite web|title=INEbase. Alterations to the municipalities in the Population Censuses since 1842|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do|publisher=[[National Institute of Statistics (Spain)|National Statistics Institute]]}}</ref>|cols=1|align=right}} As of 2024, the foreign-born population of the city is 19,432, equal to 6.0% of the total population.<ref name="population" /> {| class="wikitable floatright" |+Foreign population by country of birth (2024)<ref name="population" /> !Nationality !Population |- |{{Flag|Colombia}} |1,925 |- |{{Flag|Morocco}} |1,708 |- |{{Flag|Ecuador}} |1,522 |- |{{Flag|Venezuela}} |1,187 |- |{{Flag|Nicaragua}} |867 |- |{{Flag|Honduras}} |825 |- |{{Flag|Romania}} |777 |- |{{Flag|Paraguay}} |765 |- |{{Flag|France}} |737 |- |{{Flag|Germany}} |677 |- |{{Flag|China}} |617 |- |{{Flag|Argentina}} |495 |- |{{Flag|Peru}} |440 |- |{{Flag|Bolivia}} |418 |- |{{Flag|Cuba}} |410 |} ==لينڊ مارڪ== ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] 20jup6cjnn6k1gg3n5hgvfsnc8965h3 381011 381010 2026-05-27T18:06:05Z Memon2025 21315 381011 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== {{Historical populations|1842|42092|1857|42909|1877|47864|1887|54448|1900|56097|1910|64407|1920|72641|1930|101701|1940|135674|1950|160347|1960|189671|1970|232343|1981|279386|1991|302154|2001|308072|2011|328326|2021|322327|source=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]<ref>{{cite web|title=INEbase. Alterations to the municipalities in the Population Censuses since 1842|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do|publisher=[[National Institute of Statistics (Spain)|National Statistics Institute]]}}</ref>|cols=1|align=right}} As of 2024, the foreign-born population of the city is 19,432, equal to 6.0% of the total population.<ref name="population" /> {| class="wikitable floatright" |+Foreign population by country of birth (2024)<ref name="population" /> !Nationality !Population |- |{{Flag|Colombia}} |1,925 |- |{{Flag|Morocco}} |1,708 |- |{{Flag|Ecuador}} |1,522 |- |{{Flag|Venezuela}} |1,187 |- |{{Flag|Nicaragua}} |867 |- |{{Flag|Honduras}} |825 |- |{{Flag|Romania}} |777 |- |{{Flag|Paraguay}} |765 |- |{{Flag|France}} |737 |- |{{Flag|Germany}} |677 |- |{{Flag|China}} |617 |- |{{Flag|Argentina}} |495 |- |{{Flag|Peru}} |440 |- |{{Flag|Bolivia}} |418 |- |{{Flag|Cuba}} |410 |} ==لينڊ مارڪ== [[File:Centro Histórico, 16.9 -- 2023 -- Córdoba, España.jpg|thumb|right|View of the [[historic centre of Córdoba]] from the [[Guadalquivir River]]]] The [[historic centre of Córdoba]] has been a UNESCO World Heritage Site since 1994.{{Efn|The Mosque-Cathedral was listed as a World Heritage Site first in 1984 and this designation was extended to the rest of the historic centre in 1994.}}<ref name=":1" /> ===Roman=== [[File:Mausoleoromano.jpg|thumb|[[Roman mausoleum of Córdoba|Roman Mausoleum]] in the Paseo de la Victoria]] The [[Roman bridge of Córdoba|Roman Bridge]], over the Guadalquivir River, links the area of Campo de la Verdad with Barrio de la Catedral. It was the only bridge of the city for twenty centuries, until the construction of the San Rafael Bridge in the mid-20th century. It was initially built in the early 1st century BC during the reign of emperor Augustus but significantly rebuilt in the 8th century under Umayyad rule. It has a length of about 250&nbsp;m and has 16 arches.<ref>{{Cite book |last=McFetrich |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Y-VVEAAAQBAJ&dq=roman+bridge+cordoba&pg=PA205 |title=An Encyclopaedia of World Bridges |publisher=Pen and Sword Transport |year=2022 |isbn=978-1-5267-9449-9 |pages=205 |language=en }}</ref> Other Roman remains include the [[Roman temple of Córdoba|Roman Temple]], the Theatre, [[Roman mausoleum of Córdoba|Mausoleum]], the Colonial Forum, the ''Forum Adiectum'', an amphitheater and the remains of the Palace of Emperor [[Maximian]] in the archaeological site of Cercadilla.<ref>{{Cite web |title=Palacio de Maximiano Hercúleo |url=https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |access-date=31 January 2024 |website=Nomads Travel Guide |date=17 June 2020 |language=en-US |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131162231/https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |url-status=live }}</ref> ===Islamic=== ==== Great Mosque of Córdoba ==== {{Main|Mosque–Cathedral of Córdoba}} [[File:Cathedral-Great Mosque of Cordoba - Andalucia - Spain - panoramio.jpg|thumb|Interior of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba]]]] From 784- 786 AD, Abd al-Rahman I built the Great Mosque of Córdoba, one of the most famous monuments of [[Moorish architecture|Western Islamic (Moorish) architecture]]<ref>{{cite book |last1=Jayyusi |first1=Salma Khadra |title=The legacy of Muslim Spain |year=1994 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=978-9004099548 |pages=129–135 |edition=2nd }}</ref><ref name="George">{{cite book |last1=Michell |first1=George |title=Architecture of the Islamic world its history and social meaning; with a complete survey of key monuments |year=2011 |orig-year=1978 |publisher=Thames & Hudson |location=London |isbn=9780500278475 |page=212 }}</ref>{{Sfn|Bennison|2016|pp=281–284}} and for centuries the third largest mosque in the world.{{sfn|Scales|1997|p=175}} It integrated aspects of [[Islamic architecture]] with some indigenous elements of [[Ancient Roman architecture|Roman]] and [[Visigothic art and architecture|Visigothic architecture]].<ref name=":2"/> Later Umayyad rulers expanded the mosque, adding a minaret and extending the prayer hall. A major 10th-century expansion resulted in the elaborate [[mihrab]] and other ornate embellishments seen today.<ref name=":2"/> After the Christian conquest of the city the mosque was converted to a cathedral. It underwent significant modifications in the 16th century but much of the original structure remains.<ref name=":2">{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan M. |title=The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture |last2=Blair |first2=Sheila S. |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195309911 |location=Oxford |chapter=Córdoba }}</ref> The building was listed as a World Heritage Site in 1984.<ref name=":1"/> ====Minaret of San Juan==== Built in 930 AD, the mosque that this minaret adorned has been replaced by a church and the minaret re-purposed as a tower. It retains characteristics of Islamic architecture in the region, including a double [[Horseshoe arch|horseshoe-arch]] windows.<ref name="George"/><ref name=":3">{{cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&dq=minaret+san+juan+cordoba&pg=PA55 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=55 }}</ref> ==== Mills of the Guadalquivir ==== [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-11-37.jpg|thumb|upright|The [[Calahorra Tower|Tower of Calahorra]] to one side of the [[Roman Bridge of Córdoba|Roman Bridge]]]] Along the banks of the Guadalquivir are the [[Mills of the Guadalquivir]], an array of [[watermill]]s from different periods that used the power of the water current to grind flour. They include the [[Albolafia]], [[Alegría watermill]], Carbonell, Casillas, Enmedio, Lope García, Martos, Pápalo, San Antonio, San Lorenzo and San Rafael mills.<ref>{{Cite news |url=http://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |title=Los eternos jornaleros del Guadalquivir |last=Reina |first=Carmen |date=11 November 2014 |newspaper=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |access-date=23 March 2019 |language=es |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703032953/https://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |url-status=live }}</ref>{{Additional citation needed|date=February 2022}} ====Calahorra Tower==== The Calahorra is a fortified tower standing at the southern end of the city's Roman Bridge. Its original construction is attributed to the Almohad period.{{Sfn|Bennison|2016|p=326}}<ref>{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |page=137 }}</ref> It now houses the Al-Andalus Living Museum (''Museo Vivo de Al-Andalus''), a museum on the cultural achievements of Al-Andalus.<ref>{{cite web |title=Torre de la Calahorra {{!}} Córdoba, Spain Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |access-date=15 February 2022 |website=Lonely Planet |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020108/https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=Calahorra Tower – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020110/https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ====Caliphal Baths==== {{Main|Caliphal Baths}} Near the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], on the site of the former [[Alcázar of the Caliphs (Córdoba)|Islamic-era Alcázar]], are the [[Caliphal Baths]], a partly reconstructed [[Hammam|hammam (baths)]] complex created in the 10th century and subsequently expanded. The archeological site has been open as a museum since 2006.<ref>{{Cite web |title=Complex map – Baths of Caliphate Castle {{!}} Virtual Tour |url=https://banosdelalcazarcalifal.cordoba.es/index.php?id=2&lang=3 |access-date=15 February 2022 |website=banosdelalcazarcalifal.cordoba.es }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 July 2020 |title=Arab Baths of the Caliphal Alcázar of Córdoba – "Caliphal Baths" |url=https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |archive-date=26 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926061334/https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ==== Medina Azahara ==== {{Main|Madinat al-Zahra}} On the outskirts of the city lies the archaeological site of Madinat al-Zahra, the 10th-century palace-city. It is another major example of Islamic architecture in Spain and has been undergoing excavation and reconstruction since 1911.<ref name=":32">{{Cite book |last=Arnold |first=Felix |url=https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1 |title=Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=9780190624552 |location= |page=63 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033832/https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1#v=onepage&q=Islamic%20Palace%20Architecture%20in%20the%20Western%20Mediterranean&f=false |url-status=live }}</ref> ===Jewish Quarter=== [[File:Cordoba-28_(48026695918).jpg|thumb|upright|[[Calleja de las Flores]], with the Great Cathedral in the background]]{{Main|Judería de Córdoba}} Near the cathedral is the old Jewish quarter, which consists of many irregular streets that preserve some of the city's medieval aspect.<ref name=":3" /> It contains a museum, the Sepharad House,<ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=House of Sefarad, House of Memory – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215040439/https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The House of Sepharad |url=https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |access-date=15 February 2022 |website=www.turismodecordoba.org |language=es |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215010722/https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |url-status=live }}</ref> and the [[Córdoba Synagogue|Synagogue]], built in 1315.<ref>{{cite book |last=Gharipour |first=Mohammad |url=https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9 |title=Synagogues in the Islamic World: Architecture, Design and Identity |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6843-5 |pages=127 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033726/https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9#v=onepage&q=synagogue%20cordoba&f=false |url-status=live }}</ref> ===Christian=== [[File:Puerta del Puente, Córdoba (España).JPG|alt=|thumb|[[Puerta del Puente]]]]{{More citations needed section|date=February 2022}} Surrounding the large Old town are the [[Roman walls of Córdoba|Roman walls]]: gates include the Puerta de Almodóvar, the Puerta de Sevilla and [[Puerta del Puente]], which are the only three gates remaining from the original thirteen. Towers and fortresses include the [[Torre de la Malmuerta|Malmuerta Tower]], [[Torre de Belén]] and the Puerta del Rincón's Tower.<ref>{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=2026-03-31 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> In the south of the Old town and east of the great cathedral, in the [[Plaza del Potro]], is the ''Posada del Potro'', a row of [[inn]]s mentioned in literary works including ''Don Quixote'' and ''La Feria de los Discretos'', and which remained active until 1972. Both the plaza and the inn get their name from the fountain in the centre of the plaza, which represents a foal (''potro''). Not far from this plaza is the ''Arco del Portillo'' (a 14th-century arch). In the extreme southwest of the Old Town is the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], a former royal property and the seat of the [[Spanish Inquisition|Inquisition]]; adjacent to it are the [[Royal Stables of Córdoba|Royal Stables]], where [[Andalusian horse]]s are bred. Palace buildings in the Old Town include the ''Palacio de Viana'' (14th century) and the ''[[Palacio de la Merced]]'' among others. Other sights include the ''Cuesta del Bailío'' (a staircase connecting the upper and lower part of the city). ====Fernandine churches==== The city is home to 12 Christian churches that were built (many as transformations of mosques) by Ferdinand III of Castile after the reconquest of the city in the 13th century. They were to act both as churches and as the administrative centres in the neighborhoods into which the city was divided in medieval times. Some of those that remain are: [[File:Santa Marina en Cordoba.jpg|thumb|upright|[[Santa Marina (Córdoba)|Iglesia de Santa Marina de Aguas Santas]], built in the 13th century]] * [[Iglesia de San Nicolás de la Villa (Córdoba)|San Nicolás de la Villa]]. * [[Iglesia de San Miguel (Córdoba)|San Miguel]]. * [[San Juan y Todos los Santos]] (also known as Iglesia de la Trinidad). * [[Santa Marina (Córdoba)|Santa Marina de Aguas Santas]]. * ''San Agustín''. Begun in 1328, it has now an 18th-century appearance. The façade bell tower, with four bells, dates to the 16th century. * ''San Andrés'', largely renovated in the 14th and 15th centuries. It has a Renaissance portal (1489) and a bell tower from the same period, while the high altar is a [[Baroque art|Baroque]] work by [[Pedro Duque Cornejo]]. * [[Iglesia de San Lorenzo (Córdoba)|San Lorenzo]]. * Church of ''Santiago''. * [[San Pedro (Córdoba)|San Pedro]]. * [[Santa María Magdalena, Córdoba|Santa María Magdalena]]. Like the others, it combines [[Romanesque architecture|Romanesque]], [[Mudéjar]] and [[Gothic architecture|Gothic]] elements. * [[Iglesia de San Pablo (Córdoba)|San Pablo]]. In the church's garden in the 1990s the ruins of an ancient Roman circus were discovered.<ref>{{cite web |url=http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |title=Discovery of a Roman Circus in Cordoba |publisher=Artencordoba.co.uk |access-date=7 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830151806/http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |archive-date=30 August 2012 }}</ref> ====Other religious structures==== [[File:Fachada de la Real Colegiata de San Hipólito.jpg|thumb|right|Main façade of the Iglesia de San Hipólito]] * Iglesia de San Hipólito. It houses the tombs of [[Ferdinand IV of Castile|Ferdinand IV]] and [[Alfonso XI of Castile]], kings of [[Castile and León]]. * Iglesia de San Francisco * Iglesia de San Salvador y Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de Linares * Torre de Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de la Fuensanta * Chapel of San Bartolomé * [[Convento de Santa Clara (Córdoba)|Convent of Santa Clara]] * [[Convento de Santa Cruz (Córdoba)|Convent of Santa Cruz]] * [[Convento de Santa Marta|Convent of Santa Marta]] ====Sculptures and memorials==== {{unreferenced section|date=June 2020}} Scattered throughout the city are ten statues of the [[Raphael (archangel)|Archangel Raphael]], protector and custodian of the city. These are called the Triumphs of Saint Raphael, and are located in landmarks such as the Roman Bridge, the Puerta del Puente and the Plaza del Potro. In the western part of the Historic Centre are the statue of Seneca (near the ''Puerta de Almodóvar'', a gate from the time of Islamic rule, (the Statue of [[Averroes]] (next to the ''Puerta de la Luna''), and [[Maimonides]] (in the plaza de Tiberiades). Further south, near the Puerta de Sevilla, are the sculpture to the poet [[Ibn Zaydún]] and the sculpture of the writer and poet [[Ibn Hazm]] and, inside the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], the monument to the [[Catholic Monarchs]] and Christopher Columbus. There are also several sculptures in plazas of the Old Town. In the central Plaza de las Tendillas is the equestrian statue of [[Gonzalo Fernández de Córdoba]], in the Plaza de Capuchinos is the Cristo de los Faroles, in Plaza de la Trinidad is the statue of [[Luis de Góngora]], in the Plaza del Cardenal Salazar is the bust of Ahmad ibn Muhammad abu Yafar al-Gafiqi, in the Plaza de Capuchinas is the statue to the bishop Osio, in Plaza del Conde de Priego is the monument to [[Manolete]] and the Campo Santo de los Mártires is a statue to [[Al-Hakam II]] and the monument to the lovers. In the Jardines de la Agricultura is the monument to the painter [[Julio Romero de Torres]], a bust by sculptor [[Mateo Inurria]], a bust of the poet [[Julio Aumente]] and the sculpture dedicated to the gardener Aniceto García Roldán, who was killed in the park. Further south, in the Gardens of the Duke of Rivas, is a statue of writer and poet [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas]] by sculptor [[Mariano Benlliure]]. In the Guadalquivir river, near the San Rafael Bridge is the Island of the sculptures, an artificial island with a dozen stone sculptures executed during the International Sculpture Symposium. Up the river, near the Miraflores bridge, is the "Hombre Río", a sculpture of a swimmer looking to the sky and whose orientation varies depending on the current. ====Bridges==== * San Rafael Bridge, consisting of eight arches of 25&nbsp;m span and a length of 217&nbsp;m. The width is between parapets, divided into 12&nbsp;m of cobblestone for four circulations and two tiled concrete sidewalks. It was inaugurated on 29 April 1953 joining the Avenue Corregidor with Plaza de Andalucía. In January 2004 the plaques reading "His Excellency the Head of State and Generalissimo of all the Armies, Francisco Franco Bahamonde, opened this bridge of the Guadalquivir on 29 April 1953", which were on both sides of each of the entrances of the bridge, were removed. * Andalusia Bridge, a suspension bridge. * ''Puente de Miraflores'', known as "the rusty bridge". This bridge links the Street San Fernando and Ronda de Isasa with the Miraflores peninsula. It was designed by Herrero, Suárez and Casado and inaugurated on 2 May 2003. At first, in 1989, a proposal by architect-engineer [[Santiago Calatrava]] was considered<ref>{{cite web |url=http://www.soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |title=Projects of Santiago Calatrava |publisher=Soloarquitectura.com |access-date=7 January 2011 |archive-date=6 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106201510/http://soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |url-status=live }}</ref> that would look like the Lusitania Bridge of [[Mérida, Spain|Mérida]], but this was eventually discarded because its height would obscure the view of the Great Mosque. * Autovía del Sur Bridge. * Abbas Ibn Firnas Bridge, inaugurated in January 2011. It is part of the variant west of Córdoba. * ''Puente del Arenal'', connecting Avenue Campo de la Verdad with the Recinto Ferial (fairground) of Córdoba. === Gardens, parks and natural environments === {{More citations needed section|date=December 2019}} * Jardines de la Victoria. Within the gardens there are two newly renovated facilities, the old Caseta del Círculo de la Amistad, today Caseta Victoria, and the Kiosko de la música, as well as a small [[modernism|Modernist]] fountain from the early 20th century. The northern section, called Jardines of [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas|Duque de Rivas]], features a pergola of neoclassical style, designed by the architect Carlos Sáenz de Santamaría; it is used as an exhibition hall and a café bar. * Jardines de la Agricultura, located between the Jardines de la Victoria and the Paseo de Córdoba: it includes numerous trails that radially converge to a round square which has a fountain or pond. This is known as the duck pond, and, in the centre, has an island with a small building in which these animals live. Scattered throughout the garden are numerous sculptures such as the sculpture in memory of [[Julio Romero de Torres]], the sculpture to the composer [[Julio Aumente]] and the bust of [[Mateo Inurria]]. In the north is a [[rose garden]] in form of a labyrinth. * Parque de Miraflores, located on the south bank of the river [[Guadalquivir]]. It was designed by the architect Juan Cuenca Montilla as a series of terraces. Among other points of interest as the Salam and Miraflores Bridge and a sculpture by [[Agustín Ibarrola]]. * Parque Cruz Conde, located southwest of the city, is an open park and barrier-free park in [[English garden]]s style.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |title=Parque Cruz Conde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115202532/http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |archive-date=15 January 2009 |language=es }}</ref> * ''Paseo de Córdoba''. Located on the underground train tracks, it is a long tour of several km in length with more than 434,000&nbsp;m<sup>2</sup>. The tour has numerous fountains, including six formed by a portico of falling water which form a waterfall to a pond with four levels. Integrated into the tour is a pond of water from the [[Roman Empire|Roman era]], and the building of the old train station of RENFE, now converted into offices of [[Canal Sur]]. * Jardines Juan Carlos I, in the Ciudad Jardín neighborhood. It is a fortress which occupies an area of about 12,500 square metres. * Jardines del Conde de Vallellano, located on both sides of the avenue of the same name. It includes a large L-shaped pond with a capacity of {{cvt|3000|m3|2}} and archaeological remains embedded in the gardens, among which is a Roman cistern from the second half of the 1st century BC. * ''Parque de la Asomadilla'', with a surface of 27 hectares, is the second largest park in Andalusia.<ref>{{cite web |date=1 November 2005 |first=Juan M. |last=Niza |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |title=El parque de La Asomadilla se inicia con la apertura de pozos |language=es |website=[[Diario Córdoba]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106222012/http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |archive-date=6 January 2010 }}</ref> The park recreates a Mediterranean forest vegetation, such as hawthorn, pomegranate, hackberry, oak, olive, tamarisk, cypress, elms, pines, oaks and carob trees among others. * ''Balcón del Guadalquivir''. * ''Jardines de Colón''. * ''Sotos de la Albolafia''. Declared Natural monument by the Andalusian Autonomous Government, it is located in a stretch of the Guadalquivir river from the Roman Bridge and the San Rafael Bridge, with an area of 21.36 hectares.<ref>[http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf ''Los Sotos de la Albolafia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615161718/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf |date=15 June 2011 }}, Inventario de Humedales de Andalucía.</ref> Host a large variety of birds and is an important point of migration for many birds. * ''Parque periurbano Los Villares''. ==عجائب گھر== ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] 7t7by6bsz05mrxt0dl373idzt0eufls 381012 381011 2026-05-27T18:07:55Z Memon2025 21315 381012 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== {{Historical populations|1842|42092|1857|42909|1877|47864|1887|54448|1900|56097|1910|64407|1920|72641|1930|101701|1940|135674|1950|160347|1960|189671|1970|232343|1981|279386|1991|302154|2001|308072|2011|328326|2021|322327|source=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]<ref>{{cite web|title=INEbase. Alterations to the municipalities in the Population Censuses since 1842|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do|publisher=[[National Institute of Statistics (Spain)|National Statistics Institute]]}}</ref>|cols=1|align=right}} As of 2024, the foreign-born population of the city is 19,432, equal to 6.0% of the total population.<ref name="population" /> {| class="wikitable floatright" |+Foreign population by country of birth (2024)<ref name="population" /> !Nationality !Population |- |{{Flag|Colombia}} |1,925 |- |{{Flag|Morocco}} |1,708 |- |{{Flag|Ecuador}} |1,522 |- |{{Flag|Venezuela}} |1,187 |- |{{Flag|Nicaragua}} |867 |- |{{Flag|Honduras}} |825 |- |{{Flag|Romania}} |777 |- |{{Flag|Paraguay}} |765 |- |{{Flag|France}} |737 |- |{{Flag|Germany}} |677 |- |{{Flag|China}} |617 |- |{{Flag|Argentina}} |495 |- |{{Flag|Peru}} |440 |- |{{Flag|Bolivia}} |418 |- |{{Flag|Cuba}} |410 |} ==لينڊ مارڪ== [[File:Centro Histórico, 16.9 -- 2023 -- Córdoba, España.jpg|thumb|right|View of the [[historic centre of Córdoba]] from the [[Guadalquivir River]]]] The [[historic centre of Córdoba]] has been a UNESCO World Heritage Site since 1994.{{Efn|The Mosque-Cathedral was listed as a World Heritage Site first in 1984 and this designation was extended to the rest of the historic centre in 1994.}}<ref name=":1" /> ===Roman=== [[File:Mausoleoromano.jpg|thumb|[[Roman mausoleum of Córdoba|Roman Mausoleum]] in the Paseo de la Victoria]] The [[Roman bridge of Córdoba|Roman Bridge]], over the Guadalquivir River, links the area of Campo de la Verdad with Barrio de la Catedral. It was the only bridge of the city for twenty centuries, until the construction of the San Rafael Bridge in the mid-20th century. It was initially built in the early 1st century BC during the reign of emperor Augustus but significantly rebuilt in the 8th century under Umayyad rule. It has a length of about 250&nbsp;m and has 16 arches.<ref>{{Cite book |last=McFetrich |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Y-VVEAAAQBAJ&dq=roman+bridge+cordoba&pg=PA205 |title=An Encyclopaedia of World Bridges |publisher=Pen and Sword Transport |year=2022 |isbn=978-1-5267-9449-9 |pages=205 |language=en }}</ref> Other Roman remains include the [[Roman temple of Córdoba|Roman Temple]], the Theatre, [[Roman mausoleum of Córdoba|Mausoleum]], the Colonial Forum, the ''Forum Adiectum'', an amphitheater and the remains of the Palace of Emperor [[Maximian]] in the archaeological site of Cercadilla.<ref>{{Cite web |title=Palacio de Maximiano Hercúleo |url=https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |access-date=31 January 2024 |website=Nomads Travel Guide |date=17 June 2020 |language=en-US |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131162231/https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |url-status=live }}</ref> ===Islamic=== ==== Great Mosque of Córdoba ==== {{Main|Mosque–Cathedral of Córdoba}} [[File:Cathedral-Great Mosque of Cordoba - Andalucia - Spain - panoramio.jpg|thumb|Interior of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba]]]] From 784- 786 AD, Abd al-Rahman I built the Great Mosque of Córdoba, one of the most famous monuments of [[Moorish architecture|Western Islamic (Moorish) architecture]]<ref>{{cite book |last1=Jayyusi |first1=Salma Khadra |title=The legacy of Muslim Spain |year=1994 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=978-9004099548 |pages=129–135 |edition=2nd }}</ref><ref name="George">{{cite book |last1=Michell |first1=George |title=Architecture of the Islamic world its history and social meaning; with a complete survey of key monuments |year=2011 |orig-year=1978 |publisher=Thames & Hudson |location=London |isbn=9780500278475 |page=212 }}</ref>{{Sfn|Bennison|2016|pp=281–284}} and for centuries the third largest mosque in the world.{{sfn|Scales|1997|p=175}} It integrated aspects of [[Islamic architecture]] with some indigenous elements of [[Ancient Roman architecture|Roman]] and [[Visigothic art and architecture|Visigothic architecture]].<ref name=":2"/> Later Umayyad rulers expanded the mosque, adding a minaret and extending the prayer hall. A major 10th-century expansion resulted in the elaborate [[mihrab]] and other ornate embellishments seen today.<ref name=":2"/> After the Christian conquest of the city the mosque was converted to a cathedral. It underwent significant modifications in the 16th century but much of the original structure remains.<ref name=":2">{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan M. |title=The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture |last2=Blair |first2=Sheila S. |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195309911 |location=Oxford |chapter=Córdoba }}</ref> The building was listed as a World Heritage Site in 1984.<ref name=":1"/> ====Minaret of San Juan==== Built in 930 AD, the mosque that this minaret adorned has been replaced by a church and the minaret re-purposed as a tower. It retains characteristics of Islamic architecture in the region, including a double [[Horseshoe arch|horseshoe-arch]] windows.<ref name="George"/><ref name=":3">{{cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&dq=minaret+san+juan+cordoba&pg=PA55 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=55 }}</ref> ==== Mills of the Guadalquivir ==== [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-11-37.jpg|thumb|upright|The [[Calahorra Tower|Tower of Calahorra]] to one side of the [[Roman Bridge of Córdoba|Roman Bridge]]]] Along the banks of the Guadalquivir are the [[Mills of the Guadalquivir]], an array of [[watermill]]s from different periods that used the power of the water current to grind flour. They include the [[Albolafia]], [[Alegría watermill]], Carbonell, Casillas, Enmedio, Lope García, Martos, Pápalo, San Antonio, San Lorenzo and San Rafael mills.<ref>{{Cite news |url=http://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |title=Los eternos jornaleros del Guadalquivir |last=Reina |first=Carmen |date=11 November 2014 |newspaper=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |access-date=23 March 2019 |language=es |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703032953/https://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |url-status=live }}</ref>{{Additional citation needed|date=February 2022}} ====Calahorra Tower==== The Calahorra is a fortified tower standing at the southern end of the city's Roman Bridge. Its original construction is attributed to the Almohad period.{{Sfn|Bennison|2016|p=326}}<ref>{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |page=137 }}</ref> It now houses the Al-Andalus Living Museum (''Museo Vivo de Al-Andalus''), a museum on the cultural achievements of Al-Andalus.<ref>{{cite web |title=Torre de la Calahorra {{!}} Córdoba, Spain Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |access-date=15 February 2022 |website=Lonely Planet |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020108/https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=Calahorra Tower – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020110/https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ====Caliphal Baths==== {{Main|Caliphal Baths}} Near the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], on the site of the former [[Alcázar of the Caliphs (Córdoba)|Islamic-era Alcázar]], are the [[Caliphal Baths]], a partly reconstructed [[Hammam|hammam (baths)]] complex created in the 10th century and subsequently expanded. The archeological site has been open as a museum since 2006.<ref>{{Cite web |title=Complex map – Baths of Caliphate Castle {{!}} Virtual Tour |url=https://banosdelalcazarcalifal.cordoba.es/index.php?id=2&lang=3 |access-date=15 February 2022 |website=banosdelalcazarcalifal.cordoba.es }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 July 2020 |title=Arab Baths of the Caliphal Alcázar of Córdoba – "Caliphal Baths" |url=https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |archive-date=26 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926061334/https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ==== Medina Azahara ==== {{Main|Madinat al-Zahra}} On the outskirts of the city lies the archaeological site of Madinat al-Zahra, the 10th-century palace-city. It is another major example of Islamic architecture in Spain and has been undergoing excavation and reconstruction since 1911.<ref name=":32">{{Cite book |last=Arnold |first=Felix |url=https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1 |title=Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=9780190624552 |location= |page=63 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033832/https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1#v=onepage&q=Islamic%20Palace%20Architecture%20in%20the%20Western%20Mediterranean&f=false |url-status=live }}</ref> ===Jewish Quarter=== [[File:Cordoba-28_(48026695918).jpg|thumb|upright|[[Calleja de las Flores]], with the Great Cathedral in the background]]{{Main|Judería de Córdoba}} Near the cathedral is the old Jewish quarter, which consists of many irregular streets that preserve some of the city's medieval aspect.<ref name=":3" /> It contains a museum, the Sepharad House,<ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=House of Sefarad, House of Memory – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215040439/https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The House of Sepharad |url=https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |access-date=15 February 2022 |website=www.turismodecordoba.org |language=es |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215010722/https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |url-status=live }}</ref> and the [[Córdoba Synagogue|Synagogue]], built in 1315.<ref>{{cite book |last=Gharipour |first=Mohammad |url=https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9 |title=Synagogues in the Islamic World: Architecture, Design and Identity |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6843-5 |pages=127 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033726/https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9#v=onepage&q=synagogue%20cordoba&f=false |url-status=live }}</ref> ===Christian=== [[File:Puerta del Puente, Córdoba (España).JPG|alt=|thumb|[[Puerta del Puente]]]]{{More citations needed section|date=February 2022}} Surrounding the large Old town are the [[Roman walls of Córdoba|Roman walls]]: gates include the Puerta de Almodóvar, the Puerta de Sevilla and [[Puerta del Puente]], which are the only three gates remaining from the original thirteen. Towers and fortresses include the [[Torre de la Malmuerta|Malmuerta Tower]], [[Torre de Belén]] and the Puerta del Rincón's Tower.<ref>{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=2026-03-31 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> In the south of the Old town and east of the great cathedral, in the [[Plaza del Potro]], is the ''Posada del Potro'', a row of [[inn]]s mentioned in literary works including ''Don Quixote'' and ''La Feria de los Discretos'', and which remained active until 1972. Both the plaza and the inn get their name from the fountain in the centre of the plaza, which represents a foal (''potro''). Not far from this plaza is the ''Arco del Portillo'' (a 14th-century arch). In the extreme southwest of the Old Town is the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], a former royal property and the seat of the [[Spanish Inquisition|Inquisition]]; adjacent to it are the [[Royal Stables of Córdoba|Royal Stables]], where [[Andalusian horse]]s are bred. Palace buildings in the Old Town include the ''Palacio de Viana'' (14th century) and the ''[[Palacio de la Merced]]'' among others. Other sights include the ''Cuesta del Bailío'' (a staircase connecting the upper and lower part of the city). ====Fernandine churches==== The city is home to 12 Christian churches that were built (many as transformations of mosques) by Ferdinand III of Castile after the reconquest of the city in the 13th century. They were to act both as churches and as the administrative centres in the neighborhoods into which the city was divided in medieval times. Some of those that remain are: [[File:Santa Marina en Cordoba.jpg|thumb|upright|[[Santa Marina (Córdoba)|Iglesia de Santa Marina de Aguas Santas]], built in the 13th century]] * [[Iglesia de San Nicolás de la Villa (Córdoba)|San Nicolás de la Villa]]. * [[Iglesia de San Miguel (Córdoba)|San Miguel]]. * [[San Juan y Todos los Santos]] (also known as Iglesia de la Trinidad). * [[Santa Marina (Córdoba)|Santa Marina de Aguas Santas]]. * ''San Agustín''. Begun in 1328, it has now an 18th-century appearance. The façade bell tower, with four bells, dates to the 16th century. * ''San Andrés'', largely renovated in the 14th and 15th centuries. It has a Renaissance portal (1489) and a bell tower from the same period, while the high altar is a [[Baroque art|Baroque]] work by [[Pedro Duque Cornejo]]. * [[Iglesia de San Lorenzo (Córdoba)|San Lorenzo]]. * Church of ''Santiago''. * [[San Pedro (Córdoba)|San Pedro]]. * [[Santa María Magdalena, Córdoba|Santa María Magdalena]]. Like the others, it combines [[Romanesque architecture|Romanesque]], [[Mudéjar]] and [[Gothic architecture|Gothic]] elements. * [[Iglesia de San Pablo (Córdoba)|San Pablo]]. In the church's garden in the 1990s the ruins of an ancient Roman circus were discovered.<ref>{{cite web |url=http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |title=Discovery of a Roman Circus in Cordoba |publisher=Artencordoba.co.uk |access-date=7 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830151806/http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |archive-date=30 August 2012 }}</ref> ====Other religious structures==== [[File:Fachada de la Real Colegiata de San Hipólito.jpg|thumb|right|Main façade of the Iglesia de San Hipólito]] * Iglesia de San Hipólito. It houses the tombs of [[Ferdinand IV of Castile|Ferdinand IV]] and [[Alfonso XI of Castile]], kings of [[Castile and León]]. * Iglesia de San Francisco * Iglesia de San Salvador y Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de Linares * Torre de Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de la Fuensanta * Chapel of San Bartolomé * [[Convento de Santa Clara (Córdoba)|Convent of Santa Clara]] * [[Convento de Santa Cruz (Córdoba)|Convent of Santa Cruz]] * [[Convento de Santa Marta|Convent of Santa Marta]] ====Sculptures and memorials==== {{unreferenced section|date=June 2020}} Scattered throughout the city are ten statues of the [[Raphael (archangel)|Archangel Raphael]], protector and custodian of the city. These are called the Triumphs of Saint Raphael, and are located in landmarks such as the Roman Bridge, the Puerta del Puente and the Plaza del Potro. In the western part of the Historic Centre are the statue of Seneca (near the ''Puerta de Almodóvar'', a gate from the time of Islamic rule, (the Statue of [[Averroes]] (next to the ''Puerta de la Luna''), and [[Maimonides]] (in the plaza de Tiberiades). Further south, near the Puerta de Sevilla, are the sculpture to the poet [[Ibn Zaydún]] and the sculpture of the writer and poet [[Ibn Hazm]] and, inside the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], the monument to the [[Catholic Monarchs]] and Christopher Columbus. There are also several sculptures in plazas of the Old Town. In the central Plaza de las Tendillas is the equestrian statue of [[Gonzalo Fernández de Córdoba]], in the Plaza de Capuchinos is the Cristo de los Faroles, in Plaza de la Trinidad is the statue of [[Luis de Góngora]], in the Plaza del Cardenal Salazar is the bust of Ahmad ibn Muhammad abu Yafar al-Gafiqi, in the Plaza de Capuchinas is the statue to the bishop Osio, in Plaza del Conde de Priego is the monument to [[Manolete]] and the Campo Santo de los Mártires is a statue to [[Al-Hakam II]] and the monument to the lovers. In the Jardines de la Agricultura is the monument to the painter [[Julio Romero de Torres]], a bust by sculptor [[Mateo Inurria]], a bust of the poet [[Julio Aumente]] and the sculpture dedicated to the gardener Aniceto García Roldán, who was killed in the park. Further south, in the Gardens of the Duke of Rivas, is a statue of writer and poet [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas]] by sculptor [[Mariano Benlliure]]. In the Guadalquivir river, near the San Rafael Bridge is the Island of the sculptures, an artificial island with a dozen stone sculptures executed during the International Sculpture Symposium. Up the river, near the Miraflores bridge, is the "Hombre Río", a sculpture of a swimmer looking to the sky and whose orientation varies depending on the current. ====Bridges==== * San Rafael Bridge, consisting of eight arches of 25&nbsp;m span and a length of 217&nbsp;m. The width is between parapets, divided into 12&nbsp;m of cobblestone for four circulations and two tiled concrete sidewalks. It was inaugurated on 29 April 1953 joining the Avenue Corregidor with Plaza de Andalucía. In January 2004 the plaques reading "His Excellency the Head of State and Generalissimo of all the Armies, Francisco Franco Bahamonde, opened this bridge of the Guadalquivir on 29 April 1953", which were on both sides of each of the entrances of the bridge, were removed. * Andalusia Bridge, a suspension bridge. * ''Puente de Miraflores'', known as "the rusty bridge". This bridge links the Street San Fernando and Ronda de Isasa with the Miraflores peninsula. It was designed by Herrero, Suárez and Casado and inaugurated on 2 May 2003. At first, in 1989, a proposal by architect-engineer [[Santiago Calatrava]] was considered<ref>{{cite web |url=http://www.soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |title=Projects of Santiago Calatrava |publisher=Soloarquitectura.com |access-date=7 January 2011 |archive-date=6 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106201510/http://soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |url-status=live }}</ref> that would look like the Lusitania Bridge of [[Mérida, Spain|Mérida]], but this was eventually discarded because its height would obscure the view of the Great Mosque. * Autovía del Sur Bridge. * Abbas Ibn Firnas Bridge, inaugurated in January 2011. It is part of the variant west of Córdoba. * ''Puente del Arenal'', connecting Avenue Campo de la Verdad with the Recinto Ferial (fairground) of Córdoba. === Gardens, parks and natural environments === {{More citations needed section|date=December 2019}} * Jardines de la Victoria. Within the gardens there are two newly renovated facilities, the old Caseta del Círculo de la Amistad, today Caseta Victoria, and the Kiosko de la música, as well as a small [[modernism|Modernist]] fountain from the early 20th century. The northern section, called Jardines of [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas|Duque de Rivas]], features a pergola of neoclassical style, designed by the architect Carlos Sáenz de Santamaría; it is used as an exhibition hall and a café bar. * Jardines de la Agricultura, located between the Jardines de la Victoria and the Paseo de Córdoba: it includes numerous trails that radially converge to a round square which has a fountain or pond. This is known as the duck pond, and, in the centre, has an island with a small building in which these animals live. Scattered throughout the garden are numerous sculptures such as the sculpture in memory of [[Julio Romero de Torres]], the sculpture to the composer [[Julio Aumente]] and the bust of [[Mateo Inurria]]. In the north is a [[rose garden]] in form of a labyrinth. * Parque de Miraflores, located on the south bank of the river [[Guadalquivir]]. It was designed by the architect Juan Cuenca Montilla as a series of terraces. Among other points of interest as the Salam and Miraflores Bridge and a sculpture by [[Agustín Ibarrola]]. * Parque Cruz Conde, located southwest of the city, is an open park and barrier-free park in [[English garden]]s style.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |title=Parque Cruz Conde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115202532/http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |archive-date=15 January 2009 |language=es }}</ref> * ''Paseo de Córdoba''. Located on the underground train tracks, it is a long tour of several km in length with more than 434,000&nbsp;m<sup>2</sup>. The tour has numerous fountains, including six formed by a portico of falling water which form a waterfall to a pond with four levels. Integrated into the tour is a pond of water from the [[Roman Empire|Roman era]], and the building of the old train station of RENFE, now converted into offices of [[Canal Sur]]. * Jardines Juan Carlos I, in the Ciudad Jardín neighborhood. It is a fortress which occupies an area of about 12,500 square metres. * Jardines del Conde de Vallellano, located on both sides of the avenue of the same name. It includes a large L-shaped pond with a capacity of {{cvt|3000|m3|2}} and archaeological remains embedded in the gardens, among which is a Roman cistern from the second half of the 1st century BC. * ''Parque de la Asomadilla'', with a surface of 27 hectares, is the second largest park in Andalusia.<ref>{{cite web |date=1 November 2005 |first=Juan M. |last=Niza |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |title=El parque de La Asomadilla se inicia con la apertura de pozos |language=es |website=[[Diario Córdoba]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106222012/http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |archive-date=6 January 2010 }}</ref> The park recreates a Mediterranean forest vegetation, such as hawthorn, pomegranate, hackberry, oak, olive, tamarisk, cypress, elms, pines, oaks and carob trees among others. * ''Balcón del Guadalquivir''. * ''Jardines de Colón''. * ''Sotos de la Albolafia''. Declared Natural monument by the Andalusian Autonomous Government, it is located in a stretch of the Guadalquivir river from the Roman Bridge and the San Rafael Bridge, with an area of 21.36 hectares.<ref>[http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf ''Los Sotos de la Albolafia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615161718/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf |date=15 June 2011 }}, Inventario de Humedales de Andalucía.</ref> Host a large variety of birds and is an important point of migration for many birds. * ''Parque periurbano Los Villares''. ==عجائب گھر== ==Museums== [[File:Magdalena by Julio Romero de Torres.JPG|thumb|upright|''Magdalena'' by Julio Romero de Torres]] The [[Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba]] is a provincial museum located near the [[Guadalquivir|Guadalquivir River]].<ref>{{Cite web |url=http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |title=Museums in Spain: Cordoba Archaeological Museum in Córdoba, Spain {{!}} spain.info USA |last=TURESPAÑA |date=23 April 2007 |website=Spain.info |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225318/http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |url-status=live }}</ref> The museum was officially opened in 1867 and shared space with the ''Museum of Fine Arts'' until 1920. In 1960, the museum was relocated to the Renaissance Palace of Páez de Castillo where it remains to present day. The Archaeological and Ethnological Museum has eight halls which contain pieces from the middle to late Bronze Age, to Roman culture, Visigothic art, and Islamic culture.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |title=Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223653/http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Julio Romero de Torres Museum]] is located next to the Guadalquivir and was opened in November 1931.<ref>{{Cite web |url=http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |title=Mapa del Museo – Museo de Julio Romero de Torres {{!}} Visita Virtual |website=www.museojulioromero.cordoba.es |language=es |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303165404/http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |url-status=dead }}</ref> The home of [[Julio Romero de Torres]], has undergone many renovations and been turned into a museum and it has also been home to several other historical institutions such as the Archaeological Museum (1868–1917) and the [[Museum of Fine Arts of Córdoba|Museum of Fine Arts]]. Many of the works include paintings and motifs done by [[Julio Romero de Torres]] himself.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |title=Museum of Julio Romero de Torres, Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223703/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Fine Arts Museum of Córdoba]] is located next to the Julio Romero de Torres Museum which it shares a courtyard with.<ref>{{Cite book |title=Discover Spain |last=Abdulhameed |first=Ahmed M |publisher=Lulu Press |year=2013 |isbn=9781447876564 }}</ref> The building originally was for the old Hospital for Charity but after that the building went under many renovations and renewals to become the renaissance style building it is today.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |title=Fine Arts Museum |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225334/http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |archive-date=3 March 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripadvisor.com/Travel-g187430-d243777/Cordoba:Spain:Museum.Of.Fine.Arts.Cordoba.html |title=Cordoba: Museum of Fine Arts, Cordoba |website=tripadvisor.com |access-date=27 February 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033718/https://www.tripadvisor.com/Tourism-g187430-Cordoba_Province_of_Cordoba_Andalucia-Vacations.html |url-status=live }}</ref> The Museum of Fine Arts contains many works from the baroque period, medieval renaissance art, work from the 18th, 19th and 20th centuries, drawings, mannerist art and other unique works.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |title=Museum of Fine Arts of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=22 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222081544/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The Diocesan Museum is located in the [[Episcopal Palace, Cordoba|Córdoba's Episcopal Palace]] which was built upon the former Umayyad ''[[alcázar]]''. The collection within houses many paintings, sculptures and furniture.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |title=Diocesan Museum (Episcopal Palace) |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225336/http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |archive-date=3 March 2018 }}</ref> Another museum within Córdoba are the [[Caliphal Baths]]. ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] jn3zj91eejz7xbhsbvgjptnzoivnm6r 381013 381012 2026-05-27T18:18:43Z Memon2025 21315 /* Museums */ 381013 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== {{Historical populations|1842|42092|1857|42909|1877|47864|1887|54448|1900|56097|1910|64407|1920|72641|1930|101701|1940|135674|1950|160347|1960|189671|1970|232343|1981|279386|1991|302154|2001|308072|2011|328326|2021|322327|source=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]<ref>{{cite web|title=INEbase. Alterations to the municipalities in the Population Censuses since 1842|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do|publisher=[[National Institute of Statistics (Spain)|National Statistics Institute]]}}</ref>|cols=1|align=right}} As of 2024, the foreign-born population of the city is 19,432, equal to 6.0% of the total population.<ref name="population" /> {| class="wikitable floatright" |+Foreign population by country of birth (2024)<ref name="population" /> !Nationality !Population |- |{{Flag|Colombia}} |1,925 |- |{{Flag|Morocco}} |1,708 |- |{{Flag|Ecuador}} |1,522 |- |{{Flag|Venezuela}} |1,187 |- |{{Flag|Nicaragua}} |867 |- |{{Flag|Honduras}} |825 |- |{{Flag|Romania}} |777 |- |{{Flag|Paraguay}} |765 |- |{{Flag|France}} |737 |- |{{Flag|Germany}} |677 |- |{{Flag|China}} |617 |- |{{Flag|Argentina}} |495 |- |{{Flag|Peru}} |440 |- |{{Flag|Bolivia}} |418 |- |{{Flag|Cuba}} |410 |} ==لينڊ مارڪ== [[File:Centro Histórico, 16.9 -- 2023 -- Córdoba, España.jpg|thumb|right|View of the [[historic centre of Córdoba]] from the [[Guadalquivir River]]]] The [[historic centre of Córdoba]] has been a UNESCO World Heritage Site since 1994.{{Efn|The Mosque-Cathedral was listed as a World Heritage Site first in 1984 and this designation was extended to the rest of the historic centre in 1994.}}<ref name=":1" /> ===Roman=== [[File:Mausoleoromano.jpg|thumb|[[Roman mausoleum of Córdoba|Roman Mausoleum]] in the Paseo de la Victoria]] The [[Roman bridge of Córdoba|Roman Bridge]], over the Guadalquivir River, links the area of Campo de la Verdad with Barrio de la Catedral. It was the only bridge of the city for twenty centuries, until the construction of the San Rafael Bridge in the mid-20th century. It was initially built in the early 1st century BC during the reign of emperor Augustus but significantly rebuilt in the 8th century under Umayyad rule. It has a length of about 250&nbsp;m and has 16 arches.<ref>{{Cite book |last=McFetrich |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Y-VVEAAAQBAJ&dq=roman+bridge+cordoba&pg=PA205 |title=An Encyclopaedia of World Bridges |publisher=Pen and Sword Transport |year=2022 |isbn=978-1-5267-9449-9 |pages=205 |language=en }}</ref> Other Roman remains include the [[Roman temple of Córdoba|Roman Temple]], the Theatre, [[Roman mausoleum of Córdoba|Mausoleum]], the Colonial Forum, the ''Forum Adiectum'', an amphitheater and the remains of the Palace of Emperor [[Maximian]] in the archaeological site of Cercadilla.<ref>{{Cite web |title=Palacio de Maximiano Hercúleo |url=https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |access-date=31 January 2024 |website=Nomads Travel Guide |date=17 June 2020 |language=en-US |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131162231/https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |url-status=live }}</ref> ===Islamic=== ==== Great Mosque of Córdoba ==== {{Main|Mosque–Cathedral of Córdoba}} [[File:Cathedral-Great Mosque of Cordoba - Andalucia - Spain - panoramio.jpg|thumb|Interior of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba]]]] From 784- 786 AD, Abd al-Rahman I built the Great Mosque of Córdoba, one of the most famous monuments of [[Moorish architecture|Western Islamic (Moorish) architecture]]<ref>{{cite book |last1=Jayyusi |first1=Salma Khadra |title=The legacy of Muslim Spain |year=1994 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=978-9004099548 |pages=129–135 |edition=2nd }}</ref><ref name="George">{{cite book |last1=Michell |first1=George |title=Architecture of the Islamic world its history and social meaning; with a complete survey of key monuments |year=2011 |orig-year=1978 |publisher=Thames & Hudson |location=London |isbn=9780500278475 |page=212 }}</ref>{{Sfn|Bennison|2016|pp=281–284}} and for centuries the third largest mosque in the world.{{sfn|Scales|1997|p=175}} It integrated aspects of [[Islamic architecture]] with some indigenous elements of [[Ancient Roman architecture|Roman]] and [[Visigothic art and architecture|Visigothic architecture]].<ref name=":2"/> Later Umayyad rulers expanded the mosque, adding a minaret and extending the prayer hall. A major 10th-century expansion resulted in the elaborate [[mihrab]] and other ornate embellishments seen today.<ref name=":2"/> After the Christian conquest of the city the mosque was converted to a cathedral. It underwent significant modifications in the 16th century but much of the original structure remains.<ref name=":2">{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan M. |title=The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture |last2=Blair |first2=Sheila S. |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195309911 |location=Oxford |chapter=Córdoba }}</ref> The building was listed as a World Heritage Site in 1984.<ref name=":1"/> ====Minaret of San Juan==== Built in 930 AD, the mosque that this minaret adorned has been replaced by a church and the minaret re-purposed as a tower. It retains characteristics of Islamic architecture in the region, including a double [[Horseshoe arch|horseshoe-arch]] windows.<ref name="George"/><ref name=":3">{{cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&dq=minaret+san+juan+cordoba&pg=PA55 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=55 }}</ref> ==== Mills of the Guadalquivir ==== [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-11-37.jpg|thumb|upright|The [[Calahorra Tower|Tower of Calahorra]] to one side of the [[Roman Bridge of Córdoba|Roman Bridge]]]] Along the banks of the Guadalquivir are the [[Mills of the Guadalquivir]], an array of [[watermill]]s from different periods that used the power of the water current to grind flour. They include the [[Albolafia]], [[Alegría watermill]], Carbonell, Casillas, Enmedio, Lope García, Martos, Pápalo, San Antonio, San Lorenzo and San Rafael mills.<ref>{{Cite news |url=http://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |title=Los eternos jornaleros del Guadalquivir |last=Reina |first=Carmen |date=11 November 2014 |newspaper=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |access-date=23 March 2019 |language=es |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703032953/https://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |url-status=live }}</ref>{{Additional citation needed|date=February 2022}} ====Calahorra Tower==== The Calahorra is a fortified tower standing at the southern end of the city's Roman Bridge. Its original construction is attributed to the Almohad period.{{Sfn|Bennison|2016|p=326}}<ref>{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |page=137 }}</ref> It now houses the Al-Andalus Living Museum (''Museo Vivo de Al-Andalus''), a museum on the cultural achievements of Al-Andalus.<ref>{{cite web |title=Torre de la Calahorra {{!}} Córdoba, Spain Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |access-date=15 February 2022 |website=Lonely Planet |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020108/https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=Calahorra Tower – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020110/https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ====Caliphal Baths==== {{Main|Caliphal Baths}} Near the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], on the site of the former [[Alcázar of the Caliphs (Córdoba)|Islamic-era Alcázar]], are the [[Caliphal Baths]], a partly reconstructed [[Hammam|hammam (baths)]] complex created in the 10th century and subsequently expanded. The archeological site has been open as a museum since 2006.<ref>{{Cite web |title=Complex map – Baths of Caliphate Castle {{!}} Virtual Tour |url=https://banosdelalcazarcalifal.cordoba.es/index.php?id=2&lang=3 |access-date=15 February 2022 |website=banosdelalcazarcalifal.cordoba.es }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 July 2020 |title=Arab Baths of the Caliphal Alcázar of Córdoba – "Caliphal Baths" |url=https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |archive-date=26 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926061334/https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ==== Medina Azahara ==== {{Main|Madinat al-Zahra}} On the outskirts of the city lies the archaeological site of Madinat al-Zahra, the 10th-century palace-city. It is another major example of Islamic architecture in Spain and has been undergoing excavation and reconstruction since 1911.<ref name=":32">{{Cite book |last=Arnold |first=Felix |url=https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1 |title=Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=9780190624552 |location= |page=63 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033832/https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1#v=onepage&q=Islamic%20Palace%20Architecture%20in%20the%20Western%20Mediterranean&f=false |url-status=live }}</ref> ===Jewish Quarter=== [[File:Cordoba-28_(48026695918).jpg|thumb|upright|[[Calleja de las Flores]], with the Great Cathedral in the background]]{{Main|Judería de Córdoba}} Near the cathedral is the old Jewish quarter, which consists of many irregular streets that preserve some of the city's medieval aspect.<ref name=":3" /> It contains a museum, the Sepharad House,<ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=House of Sefarad, House of Memory – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215040439/https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The House of Sepharad |url=https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |access-date=15 February 2022 |website=www.turismodecordoba.org |language=es |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215010722/https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |url-status=live }}</ref> and the [[Córdoba Synagogue|Synagogue]], built in 1315.<ref>{{cite book |last=Gharipour |first=Mohammad |url=https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9 |title=Synagogues in the Islamic World: Architecture, Design and Identity |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6843-5 |pages=127 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033726/https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9#v=onepage&q=synagogue%20cordoba&f=false |url-status=live }}</ref> ===Christian=== [[File:Puerta del Puente, Córdoba (España).JPG|alt=|thumb|[[Puerta del Puente]]]]{{More citations needed section|date=February 2022}} Surrounding the large Old town are the [[Roman walls of Córdoba|Roman walls]]: gates include the Puerta de Almodóvar, the Puerta de Sevilla and [[Puerta del Puente]], which are the only three gates remaining from the original thirteen. Towers and fortresses include the [[Torre de la Malmuerta|Malmuerta Tower]], [[Torre de Belén]] and the Puerta del Rincón's Tower.<ref>{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=2026-03-31 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> In the south of the Old town and east of the great cathedral, in the [[Plaza del Potro]], is the ''Posada del Potro'', a row of [[inn]]s mentioned in literary works including ''Don Quixote'' and ''La Feria de los Discretos'', and which remained active until 1972. Both the plaza and the inn get their name from the fountain in the centre of the plaza, which represents a foal (''potro''). Not far from this plaza is the ''Arco del Portillo'' (a 14th-century arch). In the extreme southwest of the Old Town is the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], a former royal property and the seat of the [[Spanish Inquisition|Inquisition]]; adjacent to it are the [[Royal Stables of Córdoba|Royal Stables]], where [[Andalusian horse]]s are bred. Palace buildings in the Old Town include the ''Palacio de Viana'' (14th century) and the ''[[Palacio de la Merced]]'' among others. Other sights include the ''Cuesta del Bailío'' (a staircase connecting the upper and lower part of the city). ====Fernandine churches==== The city is home to 12 Christian churches that were built (many as transformations of mosques) by Ferdinand III of Castile after the reconquest of the city in the 13th century. They were to act both as churches and as the administrative centres in the neighborhoods into which the city was divided in medieval times. Some of those that remain are: [[File:Santa Marina en Cordoba.jpg|thumb|upright|[[Santa Marina (Córdoba)|Iglesia de Santa Marina de Aguas Santas]], built in the 13th century]] * [[Iglesia de San Nicolás de la Villa (Córdoba)|San Nicolás de la Villa]]. * [[Iglesia de San Miguel (Córdoba)|San Miguel]]. * [[San Juan y Todos los Santos]] (also known as Iglesia de la Trinidad). * [[Santa Marina (Córdoba)|Santa Marina de Aguas Santas]]. * ''San Agustín''. Begun in 1328, it has now an 18th-century appearance. The façade bell tower, with four bells, dates to the 16th century. * ''San Andrés'', largely renovated in the 14th and 15th centuries. It has a Renaissance portal (1489) and a bell tower from the same period, while the high altar is a [[Baroque art|Baroque]] work by [[Pedro Duque Cornejo]]. * [[Iglesia de San Lorenzo (Córdoba)|San Lorenzo]]. * Church of ''Santiago''. * [[San Pedro (Córdoba)|San Pedro]]. * [[Santa María Magdalena, Córdoba|Santa María Magdalena]]. Like the others, it combines [[Romanesque architecture|Romanesque]], [[Mudéjar]] and [[Gothic architecture|Gothic]] elements. * [[Iglesia de San Pablo (Córdoba)|San Pablo]]. In the church's garden in the 1990s the ruins of an ancient Roman circus were discovered.<ref>{{cite web |url=http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |title=Discovery of a Roman Circus in Cordoba |publisher=Artencordoba.co.uk |access-date=7 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830151806/http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |archive-date=30 August 2012 }}</ref> ====Other religious structures==== [[File:Fachada de la Real Colegiata de San Hipólito.jpg|thumb|right|Main façade of the Iglesia de San Hipólito]] * Iglesia de San Hipólito. It houses the tombs of [[Ferdinand IV of Castile|Ferdinand IV]] and [[Alfonso XI of Castile]], kings of [[Castile and León]]. * Iglesia de San Francisco * Iglesia de San Salvador y Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de Linares * Torre de Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de la Fuensanta * Chapel of San Bartolomé * [[Convento de Santa Clara (Córdoba)|Convent of Santa Clara]] * [[Convento de Santa Cruz (Córdoba)|Convent of Santa Cruz]] * [[Convento de Santa Marta|Convent of Santa Marta]] ====Sculptures and memorials==== {{unreferenced section|date=June 2020}} Scattered throughout the city are ten statues of the [[Raphael (archangel)|Archangel Raphael]], protector and custodian of the city. These are called the Triumphs of Saint Raphael, and are located in landmarks such as the Roman Bridge, the Puerta del Puente and the Plaza del Potro. In the western part of the Historic Centre are the statue of Seneca (near the ''Puerta de Almodóvar'', a gate from the time of Islamic rule, (the Statue of [[Averroes]] (next to the ''Puerta de la Luna''), and [[Maimonides]] (in the plaza de Tiberiades). Further south, near the Puerta de Sevilla, are the sculpture to the poet [[Ibn Zaydún]] and the sculpture of the writer and poet [[Ibn Hazm]] and, inside the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], the monument to the [[Catholic Monarchs]] and Christopher Columbus. There are also several sculptures in plazas of the Old Town. In the central Plaza de las Tendillas is the equestrian statue of [[Gonzalo Fernández de Córdoba]], in the Plaza de Capuchinos is the Cristo de los Faroles, in Plaza de la Trinidad is the statue of [[Luis de Góngora]], in the Plaza del Cardenal Salazar is the bust of Ahmad ibn Muhammad abu Yafar al-Gafiqi, in the Plaza de Capuchinas is the statue to the bishop Osio, in Plaza del Conde de Priego is the monument to [[Manolete]] and the Campo Santo de los Mártires is a statue to [[Al-Hakam II]] and the monument to the lovers. In the Jardines de la Agricultura is the monument to the painter [[Julio Romero de Torres]], a bust by sculptor [[Mateo Inurria]], a bust of the poet [[Julio Aumente]] and the sculpture dedicated to the gardener Aniceto García Roldán, who was killed in the park. Further south, in the Gardens of the Duke of Rivas, is a statue of writer and poet [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas]] by sculptor [[Mariano Benlliure]]. In the Guadalquivir river, near the San Rafael Bridge is the Island of the sculptures, an artificial island with a dozen stone sculptures executed during the International Sculpture Symposium. Up the river, near the Miraflores bridge, is the "Hombre Río", a sculpture of a swimmer looking to the sky and whose orientation varies depending on the current. ====Bridges==== * San Rafael Bridge, consisting of eight arches of 25&nbsp;m span and a length of 217&nbsp;m. The width is between parapets, divided into 12&nbsp;m of cobblestone for four circulations and two tiled concrete sidewalks. It was inaugurated on 29 April 1953 joining the Avenue Corregidor with Plaza de Andalucía. In January 2004 the plaques reading "His Excellency the Head of State and Generalissimo of all the Armies, Francisco Franco Bahamonde, opened this bridge of the Guadalquivir on 29 April 1953", which were on both sides of each of the entrances of the bridge, were removed. * Andalusia Bridge, a suspension bridge. * ''Puente de Miraflores'', known as "the rusty bridge". This bridge links the Street San Fernando and Ronda de Isasa with the Miraflores peninsula. It was designed by Herrero, Suárez and Casado and inaugurated on 2 May 2003. At first, in 1989, a proposal by architect-engineer [[Santiago Calatrava]] was considered<ref>{{cite web |url=http://www.soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |title=Projects of Santiago Calatrava |publisher=Soloarquitectura.com |access-date=7 January 2011 |archive-date=6 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106201510/http://soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |url-status=live }}</ref> that would look like the Lusitania Bridge of [[Mérida, Spain|Mérida]], but this was eventually discarded because its height would obscure the view of the Great Mosque. * Autovía del Sur Bridge. * Abbas Ibn Firnas Bridge, inaugurated in January 2011. It is part of the variant west of Córdoba. * ''Puente del Arenal'', connecting Avenue Campo de la Verdad with the Recinto Ferial (fairground) of Córdoba. === Gardens, parks and natural environments === {{More citations needed section|date=December 2019}} * Jardines de la Victoria. Within the gardens there are two newly renovated facilities, the old Caseta del Círculo de la Amistad, today Caseta Victoria, and the Kiosko de la música, as well as a small [[modernism|Modernist]] fountain from the early 20th century. The northern section, called Jardines of [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas|Duque de Rivas]], features a pergola of neoclassical style, designed by the architect Carlos Sáenz de Santamaría; it is used as an exhibition hall and a café bar. * Jardines de la Agricultura, located between the Jardines de la Victoria and the Paseo de Córdoba: it includes numerous trails that radially converge to a round square which has a fountain or pond. This is known as the duck pond, and, in the centre, has an island with a small building in which these animals live. Scattered throughout the garden are numerous sculptures such as the sculpture in memory of [[Julio Romero de Torres]], the sculpture to the composer [[Julio Aumente]] and the bust of [[Mateo Inurria]]. In the north is a [[rose garden]] in form of a labyrinth. * Parque de Miraflores, located on the south bank of the river [[Guadalquivir]]. It was designed by the architect Juan Cuenca Montilla as a series of terraces. Among other points of interest as the Salam and Miraflores Bridge and a sculpture by [[Agustín Ibarrola]]. * Parque Cruz Conde, located southwest of the city, is an open park and barrier-free park in [[English garden]]s style.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |title=Parque Cruz Conde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115202532/http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |archive-date=15 January 2009 |language=es }}</ref> * ''Paseo de Córdoba''. Located on the underground train tracks, it is a long tour of several km in length with more than 434,000&nbsp;m<sup>2</sup>. The tour has numerous fountains, including six formed by a portico of falling water which form a waterfall to a pond with four levels. Integrated into the tour is a pond of water from the [[Roman Empire|Roman era]], and the building of the old train station of RENFE, now converted into offices of [[Canal Sur]]. * Jardines Juan Carlos I, in the Ciudad Jardín neighborhood. It is a fortress which occupies an area of about 12,500 square metres. * Jardines del Conde de Vallellano, located on both sides of the avenue of the same name. It includes a large L-shaped pond with a capacity of {{cvt|3000|m3|2}} and archaeological remains embedded in the gardens, among which is a Roman cistern from the second half of the 1st century BC. * ''Parque de la Asomadilla'', with a surface of 27 hectares, is the second largest park in Andalusia.<ref>{{cite web |date=1 November 2005 |first=Juan M. |last=Niza |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |title=El parque de La Asomadilla se inicia con la apertura de pozos |language=es |website=[[Diario Córdoba]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106222012/http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |archive-date=6 January 2010 }}</ref> The park recreates a Mediterranean forest vegetation, such as hawthorn, pomegranate, hackberry, oak, olive, tamarisk, cypress, elms, pines, oaks and carob trees among others. * ''Balcón del Guadalquivir''. * ''Jardines de Colón''. * ''Sotos de la Albolafia''. Declared Natural monument by the Andalusian Autonomous Government, it is located in a stretch of the Guadalquivir river from the Roman Bridge and the San Rafael Bridge, with an area of 21.36 hectares.<ref>[http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf ''Los Sotos de la Albolafia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615161718/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf |date=15 June 2011 }}, Inventario de Humedales de Andalucía.</ref> Host a large variety of birds and is an important point of migration for many birds. * ''Parque periurbano Los Villares''. ==عجائب گھر== [[File:Magdalena by Julio Romero de Torres.JPG|thumb|upright|''جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران'' ''"مگدالينا" (پورٽريٽ)'' ]] قرطبه جو آثار قديمه ۽ نسلي عجائب گھر هڪ صوبائي عجائب گھر آهي. گوادالڪوير نديءَ جي ويجهو واقع آهي. عجائب گھر سرڪاري طور تي 1867 ۾ کوليو ويو هو. ۽ 1920 تائين عجائب گھر آف فائن آرٽس سان گڏ جڳهه شيئر ڪئي. 1960 ۾. عجائب گھر کي پيز ڊي ڪاسٽيلو جي نشاۃِ ثانيه محل ۾ منتقل ڪيو ويو. جتي اهو اڄ تائين موجود آهي. آثار قديمه ۽ نسلي عجائب گھر ۾ اٺ هال آهن. جن ۾ وچين کان وٺي برونز ايج جي آخر تائين, رومن ڪلچر، ويزيگوٿ آرٽ ۽ اسلامي ثقافت تائين جا ٽڪرا آهن. جوليو روميرو ڊي ٽوريس عجائب گھر گوادالڪوير جي ڀرسان واقع آهي. ۽ اهو نومبر 1931 ۾ کوليو ويو. جوليو روميرو ڊي ٽوريس جو گھر (جيڪو ڪيتريون ئي مرمتون ڪري چڪو آهي) ۽ هڪ عجائب گھر ۾ تبديل ڪيو ويو آهي. ۽ اهو ڪيترن ئي ٻين تاريخي ادارن جو گھر پڻ رهيو آهي. جهڙوڪ آرڪيالاجيڪل ميوزيم (1868-1917) ۽ ميوزيم آف فائن آرٽس. ڪيترن ئي ڪمن ۾ جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران پاڻ ٺاهيل پينٽنگز ۽ نقش شامل آهن. * ڪارڊوبا جو فائن آرٽس ميوزيم. اهو جوليو روميرو ڊي ٽوريس ميوزيم جي ڀرسان واقع آهي. جنهن سان اهو هڪ صحن شيئر ڪري ٿو. عمارت اصل ۾ پراڻي اسپتال فار چيرٽي لاءِ هئي. پر ان کان پوءِ عمارت ڪيترن ئي مرمت ۽ تجديد هيٺ آئي. نشاة ثانيه جي طرز جي عمارت بڻجي وئي جيڪا اڄ آهي. عجائب گھر آف فائن آرٽس ۾ باروڪ دور جا ڪيترائي ڪم شامل آهن. قرون وسطيٰ جي نشاة ثانيه آرٽ. 18 هين، 19 هين ۽ 20 هين صدي جو ڪم. ڊرائنگ، انداز آرٽ ۽ ٻيا منفرد ڪم. * ڊائيوسين ميوزيم ڪرڊوبا جي ايپي اسڪوپل محل ۾ واقع آهي. جيڪو اڳوڻي اموي الڪزار (القصر، محل) تي ٺاهيو ويو هو. ان جي اندر گڏ ڪيل مجموعو ڪيتريون ئي پينٽنگز، مجسما ۽ فرنيچر رکي ٿو. * ڪورڊوبا اندر هڪ ٻيو عجائب گھر خليفي غسل خانا آهن. e [[Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba]] is a provincial museum located near the [[Guadalquivir|Guadalquivir River]].<ref>{{Cite web |url=http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |title=Museums in Spain: Cordoba Archaeological Museum in Córdoba, Spain {{!}} spain.info USA |last=TURESPAÑA |date=23 April 2007 |website=Spain.info |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225318/http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |url-status=live }}</ref> The museum was officially opened in 1867 and shared space with the ''Museum of Fine Arts'' until 1920. In 1960, the museum was relocated to the Renaissance Palace of Páez de Castillo where it remains to present day. The Archaeological and Ethnological Museum has eight halls which contain pieces from the middle to late Bronze Age, to Roman culture, Visigothic art, and Islamic culture.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |title=Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223653/http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Julio Romero de Torres Museum]] is located next to the Guadalquivir and was opened in November 1931.<ref>{{Cite web |url=http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |title=Mapa del Museo – Museo de Julio Romero de Torres {{!}} Visita Virtual |website=www.museojulioromero.cordoba.es |language=es |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303165404/http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |url-status=dead }}</ref> The home of [[Julio Romero de Torres]], has undergone many renovations and been turned into a museum and it has also been home to several other historical institutions such as the Archaeological Museum (1868–1917) and the [[Museum of Fine Arts of Córdoba|Museum of Fine Arts]]. Many of the works include paintings and motifs done by [[Julio Romero de Torres]] himself.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |title=Museum of Julio Romero de Torres, Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223703/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Fine Arts Museum of Córdoba]] is located next to the Julio Romero de Torres Museum which it shares a courtyard with.<ref>{{Cite book |title=Discover Spain |last=Abdulhameed |first=Ahmed M |publisher=Lulu Press |year=2013 |isbn=9781447876564 }}</ref> The building originally was for the old Hospital for Charity but after that the building went under many renovations and renewals to become the renaissance style building it is today.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |title=Fine Arts Museum |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225334/http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |archive-date=3 March 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripadvisor.com/Travel-g187430-d243777/Cordoba:Spain:Museum.Of.Fine.Arts.Cordoba.html |title=Cordoba: Museum of Fine Arts, Cordoba |website=tripadvisor.com |access-date=27 February 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033718/https://www.tripadvisor.com/Tourism-g187430-Cordoba_Province_of_Cordoba_Andalucia-Vacations.html |url-status=live }}</ref> The Museum of Fine Arts contains many works from the baroque period, medieval renaissance art, work from the 18th, 19th and 20th centuries, drawings, mannerist art and other unique works.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |title=Museum of Fine Arts of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=22 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222081544/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The Diocesan Museum is located in the [[Episcopal Palace, Cordoba|Córdoba's Episcopal Palace]] which was built upon the former Umayyad ''[[alcázar]]''. The collection within houses many paintings, sculptures and furniture.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |title=Diocesan Museum (Episcopal Palace) |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225336/http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |archive-date=3 March 2018 }}</ref> Another museum within Córdoba are the [[Caliphal Baths]]. ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] pq5q8wtnc4wp8984kzeit55i5isji0u 381014 381013 2026-05-27T19:36:48Z Ibne maryam 17680 381014 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== {{تاريخي آبادي|1842|42092|1857|42909|1877|47864|1887|54448|1900|56097|1910|64407|1920|72641|1930|101701|1940|135674|1950|160347|1960|189671|1970|232343|1981|279386|1991|302154|2001|308072|2011|328326|2021|322327|source=National Statistics Institute (Spain)<ref>{{cite web|title=INEbase. Alterations to the municipalities in the Population Censuses since 1842|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do|publisher=[[National Institute of Statistics (Spain)|National Statistics Institute]]}}</ref>|cols=1|align=right}} سال 2024ع تائين، شهر جي پرڏيهي (پرڏيهي پيدا ٿيل) آبادي 19,432 هئي، جيڪا ڪل آبادي جي 6.0 سيڪڙي جي برابر آهي. As of 2024, the foreign-born population of the city is 19,432, equal to 6.0% of the total population.<ref name="population" /> {| class="wikitable floatright" |+پيدائش جي ملڪ جي لحاظ کان پرڏيهي آبادي (2024ع)<ref name="population" /> !قوميت !آبادي |- |{{Flag|Colombia}} |1,925 |- |{{Flag|Morocco}} |1,708 |- |{{Flag|Ecuador}} |1,522 |- |{{Flag|Venezuela}} |1,187 |- |{{Flag|Nicaragua}} |867 |- |{{Flag|Honduras}} |825 |- |{{Flag|Romania}} |777 |- |{{Flag|Paraguay}} |765 |- |{{Flag|France}} |737 |- |{{Flag|Germany}} |677 |- |{{Flag|China}} |617 |- |{{Flag|Argentina}} |495 |- |{{Flag|Peru}} |440 |- |{{Flag|Bolivia}} |418 |- |{{Flag|Cuba}} |410 |} ==لينڊ مارڪ== [[File:Centro Histórico, 16.9 -- 2023 -- Córdoba, España.jpg|thumb|right|View of the [[historic centre of Córdoba]] from the [[Guadalquivir River]]]] The [[historic centre of Córdoba]] has been a UNESCO World Heritage Site since 1994.{{Efn|The Mosque-Cathedral was listed as a World Heritage Site first in 1984 and this designation was extended to the rest of the historic centre in 1994.}}<ref name=":1" /> ===Roman=== [[File:Mausoleoromano.jpg|thumb|[[Roman mausoleum of Córdoba|Roman Mausoleum]] in the Paseo de la Victoria]] The [[Roman bridge of Córdoba|Roman Bridge]], over the Guadalquivir River, links the area of Campo de la Verdad with Barrio de la Catedral. It was the only bridge of the city for twenty centuries, until the construction of the San Rafael Bridge in the mid-20th century. It was initially built in the early 1st century BC during the reign of emperor Augustus but significantly rebuilt in the 8th century under Umayyad rule. It has a length of about 250&nbsp;m and has 16 arches.<ref>{{Cite book |last=McFetrich |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Y-VVEAAAQBAJ&dq=roman+bridge+cordoba&pg=PA205 |title=An Encyclopaedia of World Bridges |publisher=Pen and Sword Transport |year=2022 |isbn=978-1-5267-9449-9 |pages=205 |language=en }}</ref> Other Roman remains include the [[Roman temple of Córdoba|Roman Temple]], the Theatre, [[Roman mausoleum of Córdoba|Mausoleum]], the Colonial Forum, the ''Forum Adiectum'', an amphitheater and the remains of the Palace of Emperor [[Maximian]] in the archaeological site of Cercadilla.<ref>{{Cite web |title=Palacio de Maximiano Hercúleo |url=https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |access-date=31 January 2024 |website=Nomads Travel Guide |date=17 June 2020 |language=en-US |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131162231/https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |url-status=live }}</ref> ===Islamic=== ==== Great Mosque of Córdoba ==== {{Main|Mosque–Cathedral of Córdoba}} [[File:Cathedral-Great Mosque of Cordoba - Andalucia - Spain - panoramio.jpg|thumb|Interior of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba]]]] From 784- 786 AD, Abd al-Rahman I built the Great Mosque of Córdoba, one of the most famous monuments of [[Moorish architecture|Western Islamic (Moorish) architecture]]<ref>{{cite book |last1=Jayyusi |first1=Salma Khadra |title=The legacy of Muslim Spain |year=1994 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=978-9004099548 |pages=129–135 |edition=2nd }}</ref><ref name="George">{{cite book |last1=Michell |first1=George |title=Architecture of the Islamic world its history and social meaning; with a complete survey of key monuments |year=2011 |orig-year=1978 |publisher=Thames & Hudson |location=London |isbn=9780500278475 |page=212 }}</ref>{{Sfn|Bennison|2016|pp=281–284}} and for centuries the third largest mosque in the world.{{sfn|Scales|1997|p=175}} It integrated aspects of [[Islamic architecture]] with some indigenous elements of [[Ancient Roman architecture|Roman]] and [[Visigothic art and architecture|Visigothic architecture]].<ref name=":2"/> Later Umayyad rulers expanded the mosque, adding a minaret and extending the prayer hall. A major 10th-century expansion resulted in the elaborate [[mihrab]] and other ornate embellishments seen today.<ref name=":2"/> After the Christian conquest of the city the mosque was converted to a cathedral. It underwent significant modifications in the 16th century but much of the original structure remains.<ref name=":2">{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan M. |title=The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture |last2=Blair |first2=Sheila S. |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195309911 |location=Oxford |chapter=Córdoba }}</ref> The building was listed as a World Heritage Site in 1984.<ref name=":1"/> ====Minaret of San Juan==== Built in 930 AD, the mosque that this minaret adorned has been replaced by a church and the minaret re-purposed as a tower. It retains characteristics of Islamic architecture in the region, including a double [[Horseshoe arch|horseshoe-arch]] windows.<ref name="George"/><ref name=":3">{{cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&dq=minaret+san+juan+cordoba&pg=PA55 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=55 }}</ref> ==== Mills of the Guadalquivir ==== [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-11-37.jpg|thumb|upright|The [[Calahorra Tower|Tower of Calahorra]] to one side of the [[Roman Bridge of Córdoba|Roman Bridge]]]] Along the banks of the Guadalquivir are the [[Mills of the Guadalquivir]], an array of [[watermill]]s from different periods that used the power of the water current to grind flour. They include the [[Albolafia]], [[Alegría watermill]], Carbonell, Casillas, Enmedio, Lope García, Martos, Pápalo, San Antonio, San Lorenzo and San Rafael mills.<ref>{{Cite news |url=http://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |title=Los eternos jornaleros del Guadalquivir |last=Reina |first=Carmen |date=11 November 2014 |newspaper=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |access-date=23 March 2019 |language=es |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703032953/https://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |url-status=live }}</ref>{{Additional citation needed|date=February 2022}} ====Calahorra Tower==== The Calahorra is a fortified tower standing at the southern end of the city's Roman Bridge. Its original construction is attributed to the Almohad period.{{Sfn|Bennison|2016|p=326}}<ref>{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |page=137 }}</ref> It now houses the Al-Andalus Living Museum (''Museo Vivo de Al-Andalus''), a museum on the cultural achievements of Al-Andalus.<ref>{{cite web |title=Torre de la Calahorra {{!}} Córdoba, Spain Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |access-date=15 February 2022 |website=Lonely Planet |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020108/https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=Calahorra Tower – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020110/https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ====Caliphal Baths==== {{Main|Caliphal Baths}} Near the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], on the site of the former [[Alcázar of the Caliphs (Córdoba)|Islamic-era Alcázar]], are the [[Caliphal Baths]], a partly reconstructed [[Hammam|hammam (baths)]] complex created in the 10th century and subsequently expanded. The archeological site has been open as a museum since 2006.<ref>{{Cite web |title=Complex map – Baths of Caliphate Castle {{!}} Virtual Tour |url=https://banosdelalcazarcalifal.cordoba.es/index.php?id=2&lang=3 |access-date=15 February 2022 |website=banosdelalcazarcalifal.cordoba.es }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 July 2020 |title=Arab Baths of the Caliphal Alcázar of Córdoba – "Caliphal Baths" |url=https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |archive-date=26 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926061334/https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ==== Medina Azahara ==== {{Main|Madinat al-Zahra}} On the outskirts of the city lies the archaeological site of Madinat al-Zahra, the 10th-century palace-city. It is another major example of Islamic architecture in Spain and has been undergoing excavation and reconstruction since 1911.<ref name=":32">{{Cite book |last=Arnold |first=Felix |url=https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1 |title=Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=9780190624552 |location= |page=63 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033832/https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1#v=onepage&q=Islamic%20Palace%20Architecture%20in%20the%20Western%20Mediterranean&f=false |url-status=live }}</ref> ===Jewish Quarter=== [[File:Cordoba-28_(48026695918).jpg|thumb|upright|[[Calleja de las Flores]], with the Great Cathedral in the background]]{{Main|Judería de Córdoba}} Near the cathedral is the old Jewish quarter, which consists of many irregular streets that preserve some of the city's medieval aspect.<ref name=":3" /> It contains a museum, the Sepharad House,<ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=House of Sefarad, House of Memory – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215040439/https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The House of Sepharad |url=https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |access-date=15 February 2022 |website=www.turismodecordoba.org |language=es |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215010722/https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |url-status=live }}</ref> and the [[Córdoba Synagogue|Synagogue]], built in 1315.<ref>{{cite book |last=Gharipour |first=Mohammad |url=https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9 |title=Synagogues in the Islamic World: Architecture, Design and Identity |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6843-5 |pages=127 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033726/https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9#v=onepage&q=synagogue%20cordoba&f=false |url-status=live }}</ref> ===Christian=== [[File:Puerta del Puente, Córdoba (España).JPG|alt=|thumb|[[Puerta del Puente]]]]{{More citations needed section|date=February 2022}} Surrounding the large Old town are the [[Roman walls of Córdoba|Roman walls]]: gates include the Puerta de Almodóvar, the Puerta de Sevilla and [[Puerta del Puente]], which are the only three gates remaining from the original thirteen. Towers and fortresses include the [[Torre de la Malmuerta|Malmuerta Tower]], [[Torre de Belén]] and the Puerta del Rincón's Tower.<ref>{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=2026-03-31 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> In the south of the Old town and east of the great cathedral, in the [[Plaza del Potro]], is the ''Posada del Potro'', a row of [[inn]]s mentioned in literary works including ''Don Quixote'' and ''La Feria de los Discretos'', and which remained active until 1972. Both the plaza and the inn get their name from the fountain in the centre of the plaza, which represents a foal (''potro''). Not far from this plaza is the ''Arco del Portillo'' (a 14th-century arch). In the extreme southwest of the Old Town is the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], a former royal property and the seat of the [[Spanish Inquisition|Inquisition]]; adjacent to it are the [[Royal Stables of Córdoba|Royal Stables]], where [[Andalusian horse]]s are bred. Palace buildings in the Old Town include the ''Palacio de Viana'' (14th century) and the ''[[Palacio de la Merced]]'' among others. Other sights include the ''Cuesta del Bailío'' (a staircase connecting the upper and lower part of the city). ====Fernandine churches==== The city is home to 12 Christian churches that were built (many as transformations of mosques) by Ferdinand III of Castile after the reconquest of the city in the 13th century. They were to act both as churches and as the administrative centres in the neighborhoods into which the city was divided in medieval times. Some of those that remain are: [[File:Santa Marina en Cordoba.jpg|thumb|upright|[[Santa Marina (Córdoba)|Iglesia de Santa Marina de Aguas Santas]], built in the 13th century]] * [[Iglesia de San Nicolás de la Villa (Córdoba)|San Nicolás de la Villa]]. * [[Iglesia de San Miguel (Córdoba)|San Miguel]]. * [[San Juan y Todos los Santos]] (also known as Iglesia de la Trinidad). * [[Santa Marina (Córdoba)|Santa Marina de Aguas Santas]]. * ''San Agustín''. Begun in 1328, it has now an 18th-century appearance. The façade bell tower, with four bells, dates to the 16th century. * ''San Andrés'', largely renovated in the 14th and 15th centuries. It has a Renaissance portal (1489) and a bell tower from the same period, while the high altar is a [[Baroque art|Baroque]] work by [[Pedro Duque Cornejo]]. * [[Iglesia de San Lorenzo (Córdoba)|San Lorenzo]]. * Church of ''Santiago''. * [[San Pedro (Córdoba)|San Pedro]]. * [[Santa María Magdalena, Córdoba|Santa María Magdalena]]. Like the others, it combines [[Romanesque architecture|Romanesque]], [[Mudéjar]] and [[Gothic architecture|Gothic]] elements. * [[Iglesia de San Pablo (Córdoba)|San Pablo]]. In the church's garden in the 1990s the ruins of an ancient Roman circus were discovered.<ref>{{cite web |url=http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |title=Discovery of a Roman Circus in Cordoba |publisher=Artencordoba.co.uk |access-date=7 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830151806/http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |archive-date=30 August 2012 }}</ref> ====Other religious structures==== [[File:Fachada de la Real Colegiata de San Hipólito.jpg|thumb|right|Main façade of the Iglesia de San Hipólito]] * Iglesia de San Hipólito. It houses the tombs of [[Ferdinand IV of Castile|Ferdinand IV]] and [[Alfonso XI of Castile]], kings of [[Castile and León]]. * Iglesia de San Francisco * Iglesia de San Salvador y Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de Linares * Torre de Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de la Fuensanta * Chapel of San Bartolomé * [[Convento de Santa Clara (Córdoba)|Convent of Santa Clara]] * [[Convento de Santa Cruz (Córdoba)|Convent of Santa Cruz]] * [[Convento de Santa Marta|Convent of Santa Marta]] ====Sculptures and memorials==== {{unreferenced section|date=June 2020}} Scattered throughout the city are ten statues of the [[Raphael (archangel)|Archangel Raphael]], protector and custodian of the city. These are called the Triumphs of Saint Raphael, and are located in landmarks such as the Roman Bridge, the Puerta del Puente and the Plaza del Potro. In the western part of the Historic Centre are the statue of Seneca (near the ''Puerta de Almodóvar'', a gate from the time of Islamic rule, (the Statue of [[Averroes]] (next to the ''Puerta de la Luna''), and [[Maimonides]] (in the plaza de Tiberiades). Further south, near the Puerta de Sevilla, are the sculpture to the poet [[Ibn Zaydún]] and the sculpture of the writer and poet [[Ibn Hazm]] and, inside the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], the monument to the [[Catholic Monarchs]] and Christopher Columbus. There are also several sculptures in plazas of the Old Town. In the central Plaza de las Tendillas is the equestrian statue of [[Gonzalo Fernández de Córdoba]], in the Plaza de Capuchinos is the Cristo de los Faroles, in Plaza de la Trinidad is the statue of [[Luis de Góngora]], in the Plaza del Cardenal Salazar is the bust of Ahmad ibn Muhammad abu Yafar al-Gafiqi, in the Plaza de Capuchinas is the statue to the bishop Osio, in Plaza del Conde de Priego is the monument to [[Manolete]] and the Campo Santo de los Mártires is a statue to [[Al-Hakam II]] and the monument to the lovers. In the Jardines de la Agricultura is the monument to the painter [[Julio Romero de Torres]], a bust by sculptor [[Mateo Inurria]], a bust of the poet [[Julio Aumente]] and the sculpture dedicated to the gardener Aniceto García Roldán, who was killed in the park. Further south, in the Gardens of the Duke of Rivas, is a statue of writer and poet [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas]] by sculptor [[Mariano Benlliure]]. In the Guadalquivir river, near the San Rafael Bridge is the Island of the sculptures, an artificial island with a dozen stone sculptures executed during the International Sculpture Symposium. Up the river, near the Miraflores bridge, is the "Hombre Río", a sculpture of a swimmer looking to the sky and whose orientation varies depending on the current. ====Bridges==== * San Rafael Bridge, consisting of eight arches of 25&nbsp;m span and a length of 217&nbsp;m. The width is between parapets, divided into 12&nbsp;m of cobblestone for four circulations and two tiled concrete sidewalks. It was inaugurated on 29 April 1953 joining the Avenue Corregidor with Plaza de Andalucía. In January 2004 the plaques reading "His Excellency the Head of State and Generalissimo of all the Armies, Francisco Franco Bahamonde, opened this bridge of the Guadalquivir on 29 April 1953", which were on both sides of each of the entrances of the bridge, were removed. * Andalusia Bridge, a suspension bridge. * ''Puente de Miraflores'', known as "the rusty bridge". This bridge links the Street San Fernando and Ronda de Isasa with the Miraflores peninsula. It was designed by Herrero, Suárez and Casado and inaugurated on 2 May 2003. At first, in 1989, a proposal by architect-engineer [[Santiago Calatrava]] was considered<ref>{{cite web |url=http://www.soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |title=Projects of Santiago Calatrava |publisher=Soloarquitectura.com |access-date=7 January 2011 |archive-date=6 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106201510/http://soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |url-status=live }}</ref> that would look like the Lusitania Bridge of [[Mérida, Spain|Mérida]], but this was eventually discarded because its height would obscure the view of the Great Mosque. * Autovía del Sur Bridge. * Abbas Ibn Firnas Bridge, inaugurated in January 2011. It is part of the variant west of Córdoba. * ''Puente del Arenal'', connecting Avenue Campo de la Verdad with the Recinto Ferial (fairground) of Córdoba. === Gardens, parks and natural environments === {{More citations needed section|date=December 2019}} * Jardines de la Victoria. Within the gardens there are two newly renovated facilities, the old Caseta del Círculo de la Amistad, today Caseta Victoria, and the Kiosko de la música, as well as a small [[modernism|Modernist]] fountain from the early 20th century. The northern section, called Jardines of [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas|Duque de Rivas]], features a pergola of neoclassical style, designed by the architect Carlos Sáenz de Santamaría; it is used as an exhibition hall and a café bar. * Jardines de la Agricultura, located between the Jardines de la Victoria and the Paseo de Córdoba: it includes numerous trails that radially converge to a round square which has a fountain or pond. This is known as the duck pond, and, in the centre, has an island with a small building in which these animals live. Scattered throughout the garden are numerous sculptures such as the sculpture in memory of [[Julio Romero de Torres]], the sculpture to the composer [[Julio Aumente]] and the bust of [[Mateo Inurria]]. In the north is a [[rose garden]] in form of a labyrinth. * Parque de Miraflores, located on the south bank of the river [[Guadalquivir]]. It was designed by the architect Juan Cuenca Montilla as a series of terraces. Among other points of interest as the Salam and Miraflores Bridge and a sculpture by [[Agustín Ibarrola]]. * Parque Cruz Conde, located southwest of the city, is an open park and barrier-free park in [[English garden]]s style.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |title=Parque Cruz Conde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115202532/http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |archive-date=15 January 2009 |language=es }}</ref> * ''Paseo de Córdoba''. Located on the underground train tracks, it is a long tour of several km in length with more than 434,000&nbsp;m<sup>2</sup>. The tour has numerous fountains, including six formed by a portico of falling water which form a waterfall to a pond with four levels. Integrated into the tour is a pond of water from the [[Roman Empire|Roman era]], and the building of the old train station of RENFE, now converted into offices of [[Canal Sur]]. * Jardines Juan Carlos I, in the Ciudad Jardín neighborhood. It is a fortress which occupies an area of about 12,500 square metres. * Jardines del Conde de Vallellano, located on both sides of the avenue of the same name. It includes a large L-shaped pond with a capacity of {{cvt|3000|m3|2}} and archaeological remains embedded in the gardens, among which is a Roman cistern from the second half of the 1st century BC. * ''Parque de la Asomadilla'', with a surface of 27 hectares, is the second largest park in Andalusia.<ref>{{cite web |date=1 November 2005 |first=Juan M. |last=Niza |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |title=El parque de La Asomadilla se inicia con la apertura de pozos |language=es |website=[[Diario Córdoba]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106222012/http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |archive-date=6 January 2010 }}</ref> The park recreates a Mediterranean forest vegetation, such as hawthorn, pomegranate, hackberry, oak, olive, tamarisk, cypress, elms, pines, oaks and carob trees among others. * ''Balcón del Guadalquivir''. * ''Jardines de Colón''. * ''Sotos de la Albolafia''. Declared Natural monument by the Andalusian Autonomous Government, it is located in a stretch of the Guadalquivir river from the Roman Bridge and the San Rafael Bridge, with an area of 21.36 hectares.<ref>[http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf ''Los Sotos de la Albolafia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615161718/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf |date=15 June 2011 }}, Inventario de Humedales de Andalucía.</ref> Host a large variety of birds and is an important point of migration for many birds. * ''Parque periurbano Los Villares''. ==عجائب گھر== [[File:Magdalena by Julio Romero de Torres.JPG|thumb|upright|''جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران'' ''"مگدالينا" (پورٽريٽ)'' ]] قرطبه جو آثار قديمه ۽ نسلي عجائب گھر هڪ صوبائي عجائب گھر آهي. گوادالڪوير نديءَ جي ويجهو واقع آهي. عجائب گھر سرڪاري طور تي 1867 ۾ کوليو ويو هو. ۽ 1920 تائين عجائب گھر آف فائن آرٽس سان گڏ جڳهه شيئر ڪئي. 1960 ۾. عجائب گھر کي پيز ڊي ڪاسٽيلو جي نشاۃِ ثانيه محل ۾ منتقل ڪيو ويو. جتي اهو اڄ تائين موجود آهي. آثار قديمه ۽ نسلي عجائب گھر ۾ اٺ هال آهن. جن ۾ وچين کان وٺي برونز ايج جي آخر تائين, رومن ڪلچر، ويزيگوٿ آرٽ ۽ اسلامي ثقافت تائين جا ٽڪرا آهن. جوليو روميرو ڊي ٽوريس عجائب گھر گوادالڪوير جي ڀرسان واقع آهي. ۽ اهو نومبر 1931 ۾ کوليو ويو. جوليو روميرو ڊي ٽوريس جو گھر (جيڪو ڪيتريون ئي مرمتون ڪري چڪو آهي) ۽ هڪ عجائب گھر ۾ تبديل ڪيو ويو آهي. ۽ اهو ڪيترن ئي ٻين تاريخي ادارن جو گھر پڻ رهيو آهي. جهڙوڪ آرڪيالاجيڪل ميوزيم (1868-1917) ۽ ميوزيم آف فائن آرٽس. ڪيترن ئي ڪمن ۾ جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران پاڻ ٺاهيل پينٽنگز ۽ نقش شامل آهن. * ڪارڊوبا جو فائن آرٽس ميوزيم. اهو جوليو روميرو ڊي ٽوريس ميوزيم جي ڀرسان واقع آهي. جنهن سان اهو هڪ صحن شيئر ڪري ٿو. عمارت اصل ۾ پراڻي اسپتال فار چيرٽي لاءِ هئي. پر ان کان پوءِ عمارت ڪيترن ئي مرمت ۽ تجديد هيٺ آئي. نشاة ثانيه جي طرز جي عمارت بڻجي وئي جيڪا اڄ آهي. عجائب گھر آف فائن آرٽس ۾ باروڪ دور جا ڪيترائي ڪم شامل آهن. قرون وسطيٰ جي نشاة ثانيه آرٽ. 18 هين، 19 هين ۽ 20 هين صدي جو ڪم. ڊرائنگ، انداز آرٽ ۽ ٻيا منفرد ڪم. * ڊائيوسين ميوزيم ڪرڊوبا جي ايپي اسڪوپل محل ۾ واقع آهي. جيڪو اڳوڻي اموي الڪزار (القصر، محل) تي ٺاهيو ويو هو. ان جي اندر گڏ ڪيل مجموعو ڪيتريون ئي پينٽنگز، مجسما ۽ فرنيچر رکي ٿو. * ڪورڊوبا اندر هڪ ٻيو عجائب گھر خليفي غسل خانا آهن. e [[Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba]] is a provincial museum located near the [[Guadalquivir|Guadalquivir River]].<ref>{{Cite web |url=http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |title=Museums in Spain: Cordoba Archaeological Museum in Córdoba, Spain {{!}} spain.info USA |last=TURESPAÑA |date=23 April 2007 |website=Spain.info |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225318/http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |url-status=live }}</ref> The museum was officially opened in 1867 and shared space with the ''Museum of Fine Arts'' until 1920. In 1960, the museum was relocated to the Renaissance Palace of Páez de Castillo where it remains to present day. The Archaeological and Ethnological Museum has eight halls which contain pieces from the middle to late Bronze Age, to Roman culture, Visigothic art, and Islamic culture.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |title=Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223653/http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Julio Romero de Torres Museum]] is located next to the Guadalquivir and was opened in November 1931.<ref>{{Cite web |url=http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |title=Mapa del Museo – Museo de Julio Romero de Torres {{!}} Visita Virtual |website=www.museojulioromero.cordoba.es |language=es |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303165404/http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |url-status=dead }}</ref> The home of [[Julio Romero de Torres]], has undergone many renovations and been turned into a museum and it has also been home to several other historical institutions such as the Archaeological Museum (1868–1917) and the [[Museum of Fine Arts of Córdoba|Museum of Fine Arts]]. Many of the works include paintings and motifs done by [[Julio Romero de Torres]] himself.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |title=Museum of Julio Romero de Torres, Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223703/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Fine Arts Museum of Córdoba]] is located next to the Julio Romero de Torres Museum which it shares a courtyard with.<ref>{{Cite book |title=Discover Spain |last=Abdulhameed |first=Ahmed M |publisher=Lulu Press |year=2013 |isbn=9781447876564 }}</ref> The building originally was for the old Hospital for Charity but after that the building went under many renovations and renewals to become the renaissance style building it is today.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |title=Fine Arts Museum |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225334/http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |archive-date=3 March 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripadvisor.com/Travel-g187430-d243777/Cordoba:Spain:Museum.Of.Fine.Arts.Cordoba.html |title=Cordoba: Museum of Fine Arts, Cordoba |website=tripadvisor.com |access-date=27 February 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033718/https://www.tripadvisor.com/Tourism-g187430-Cordoba_Province_of_Cordoba_Andalucia-Vacations.html |url-status=live }}</ref> The Museum of Fine Arts contains many works from the baroque period, medieval renaissance art, work from the 18th, 19th and 20th centuries, drawings, mannerist art and other unique works.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |title=Museum of Fine Arts of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=22 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222081544/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The Diocesan Museum is located in the [[Episcopal Palace, Cordoba|Córdoba's Episcopal Palace]] which was built upon the former Umayyad ''[[alcázar]]''. The collection within houses many paintings, sculptures and furniture.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |title=Diocesan Museum (Episcopal Palace) |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225336/http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |archive-date=3 March 2018 }}</ref> Another museum within Córdoba are the [[Caliphal Baths]]. ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] e4c3pt0scwe47svx07xsbz4ip8lb8fx 381015 381014 2026-05-27T19:38:39Z Ibne maryam 17680 381015 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== {{تاريخي آبادي|1842|42092|1857|42909|1877|47864|1887|54448|1900|56097|1910|64407|1920|72641|1930|101701|1940|135674|1950|160347|1960|189671|1970|232343|1981|279386|1991|302154|2001|308072|2011|328326|2021|322327|source=National Statistics Institute (Spain)<ref>{{cite web|title=INEbase. Alterations to the municipalities in the Population Censuses since 1842|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do|publisher=[[National Institute of Statistics (Spain)|National Statistics Institute]]}}</ref>|cols=1|align=right}} سال 2024ع تائين، شهر جي پرڏيهي (پرڏيهي پيدا ٿيل) آبادي 19,432 هئي، جيڪا ڪل آبادي جي 6.0 سيڪڙي جي برابر آهي. {| class="wikitable floatright" |+پيدائش جي ملڪ جي لحاظ کان پرڏيهي آبادي (2024ع)<ref name="population" /> !قوميت !آبادي |- |{{Flag|Colombia}} |1,925 |- |{{Flag|Morocco}} |1,708 |- |{{Flag|Ecuador}} |1,522 |- |{{Flag|Venezuela}} |1,187 |- |{{Flag|Nicaragua}} |867 |- |{{Flag|Honduras}} |825 |- |{{Flag|Romania}} |777 |- |{{Flag|Paraguay}} |765 |- |{{Flag|France}} |737 |- |{{Flag|Germany}} |677 |- |{{Flag|China}} |617 |- |{{Flag|Argentina}} |495 |- |{{Flag|Peru}} |440 |- |{{Flag|Bolivia}} |418 |- |{{Flag|Cuba}} |410 |} ==لينڊ مارڪ== [[File:Centro Histórico, 16.9 -- 2023 -- Córdoba, España.jpg|thumb|right|View of the [[historic centre of Córdoba]] from the [[Guadalquivir River]]]] The [[historic centre of Córdoba]] has been a UNESCO World Heritage Site since 1994.{{Efn|The Mosque-Cathedral was listed as a World Heritage Site first in 1984 and this designation was extended to the rest of the historic centre in 1994.}}<ref name=":1" /> ===Roman=== [[File:Mausoleoromano.jpg|thumb|[[Roman mausoleum of Córdoba|Roman Mausoleum]] in the Paseo de la Victoria]] The [[Roman bridge of Córdoba|Roman Bridge]], over the Guadalquivir River, links the area of Campo de la Verdad with Barrio de la Catedral. It was the only bridge of the city for twenty centuries, until the construction of the San Rafael Bridge in the mid-20th century. It was initially built in the early 1st century BC during the reign of emperor Augustus but significantly rebuilt in the 8th century under Umayyad rule. It has a length of about 250&nbsp;m and has 16 arches.<ref>{{Cite book |last=McFetrich |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Y-VVEAAAQBAJ&dq=roman+bridge+cordoba&pg=PA205 |title=An Encyclopaedia of World Bridges |publisher=Pen and Sword Transport |year=2022 |isbn=978-1-5267-9449-9 |pages=205 |language=en }}</ref> Other Roman remains include the [[Roman temple of Córdoba|Roman Temple]], the Theatre, [[Roman mausoleum of Córdoba|Mausoleum]], the Colonial Forum, the ''Forum Adiectum'', an amphitheater and the remains of the Palace of Emperor [[Maximian]] in the archaeological site of Cercadilla.<ref>{{Cite web |title=Palacio de Maximiano Hercúleo |url=https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |access-date=31 January 2024 |website=Nomads Travel Guide |date=17 June 2020 |language=en-US |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131162231/https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |url-status=live }}</ref> ===Islamic=== ==== Great Mosque of Córdoba ==== {{Main|Mosque–Cathedral of Córdoba}} [[File:Cathedral-Great Mosque of Cordoba - Andalucia - Spain - panoramio.jpg|thumb|Interior of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba]]]] From 784- 786 AD, Abd al-Rahman I built the Great Mosque of Córdoba, one of the most famous monuments of [[Moorish architecture|Western Islamic (Moorish) architecture]]<ref>{{cite book |last1=Jayyusi |first1=Salma Khadra |title=The legacy of Muslim Spain |year=1994 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=978-9004099548 |pages=129–135 |edition=2nd }}</ref><ref name="George">{{cite book |last1=Michell |first1=George |title=Architecture of the Islamic world its history and social meaning; with a complete survey of key monuments |year=2011 |orig-year=1978 |publisher=Thames & Hudson |location=London |isbn=9780500278475 |page=212 }}</ref>{{Sfn|Bennison|2016|pp=281–284}} and for centuries the third largest mosque in the world.{{sfn|Scales|1997|p=175}} It integrated aspects of [[Islamic architecture]] with some indigenous elements of [[Ancient Roman architecture|Roman]] and [[Visigothic art and architecture|Visigothic architecture]].<ref name=":2"/> Later Umayyad rulers expanded the mosque, adding a minaret and extending the prayer hall. A major 10th-century expansion resulted in the elaborate [[mihrab]] and other ornate embellishments seen today.<ref name=":2"/> After the Christian conquest of the city the mosque was converted to a cathedral. It underwent significant modifications in the 16th century but much of the original structure remains.<ref name=":2">{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan M. |title=The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture |last2=Blair |first2=Sheila S. |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195309911 |location=Oxford |chapter=Córdoba }}</ref> The building was listed as a World Heritage Site in 1984.<ref name=":1"/> ====Minaret of San Juan==== Built in 930 AD, the mosque that this minaret adorned has been replaced by a church and the minaret re-purposed as a tower. It retains characteristics of Islamic architecture in the region, including a double [[Horseshoe arch|horseshoe-arch]] windows.<ref name="George"/><ref name=":3">{{cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&dq=minaret+san+juan+cordoba&pg=PA55 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=55 }}</ref> ==== Mills of the Guadalquivir ==== [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-11-37.jpg|thumb|upright|The [[Calahorra Tower|Tower of Calahorra]] to one side of the [[Roman Bridge of Córdoba|Roman Bridge]]]] Along the banks of the Guadalquivir are the [[Mills of the Guadalquivir]], an array of [[watermill]]s from different periods that used the power of the water current to grind flour. They include the [[Albolafia]], [[Alegría watermill]], Carbonell, Casillas, Enmedio, Lope García, Martos, Pápalo, San Antonio, San Lorenzo and San Rafael mills.<ref>{{Cite news |url=http://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |title=Los eternos jornaleros del Guadalquivir |last=Reina |first=Carmen |date=11 November 2014 |newspaper=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |access-date=23 March 2019 |language=es |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703032953/https://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |url-status=live }}</ref>{{Additional citation needed|date=February 2022}} ====Calahorra Tower==== The Calahorra is a fortified tower standing at the southern end of the city's Roman Bridge. Its original construction is attributed to the Almohad period.{{Sfn|Bennison|2016|p=326}}<ref>{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |page=137 }}</ref> It now houses the Al-Andalus Living Museum (''Museo Vivo de Al-Andalus''), a museum on the cultural achievements of Al-Andalus.<ref>{{cite web |title=Torre de la Calahorra {{!}} Córdoba, Spain Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |access-date=15 February 2022 |website=Lonely Planet |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020108/https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=Calahorra Tower – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020110/https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ====Caliphal Baths==== {{Main|Caliphal Baths}} Near the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], on the site of the former [[Alcázar of the Caliphs (Córdoba)|Islamic-era Alcázar]], are the [[Caliphal Baths]], a partly reconstructed [[Hammam|hammam (baths)]] complex created in the 10th century and subsequently expanded. The archeological site has been open as a museum since 2006.<ref>{{Cite web |title=Complex map – Baths of Caliphate Castle {{!}} Virtual Tour |url=https://banosdelalcazarcalifal.cordoba.es/index.php?id=2&lang=3 |access-date=15 February 2022 |website=banosdelalcazarcalifal.cordoba.es }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 July 2020 |title=Arab Baths of the Caliphal Alcázar of Córdoba – "Caliphal Baths" |url=https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |archive-date=26 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926061334/https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ==== Medina Azahara ==== {{Main|Madinat al-Zahra}} On the outskirts of the city lies the archaeological site of Madinat al-Zahra, the 10th-century palace-city. It is another major example of Islamic architecture in Spain and has been undergoing excavation and reconstruction since 1911.<ref name=":32">{{Cite book |last=Arnold |first=Felix |url=https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1 |title=Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=9780190624552 |location= |page=63 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033832/https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1#v=onepage&q=Islamic%20Palace%20Architecture%20in%20the%20Western%20Mediterranean&f=false |url-status=live }}</ref> ===Jewish Quarter=== [[File:Cordoba-28_(48026695918).jpg|thumb|upright|[[Calleja de las Flores]], with the Great Cathedral in the background]]{{Main|Judería de Córdoba}} Near the cathedral is the old Jewish quarter, which consists of many irregular streets that preserve some of the city's medieval aspect.<ref name=":3" /> It contains a museum, the Sepharad House,<ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=House of Sefarad, House of Memory – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215040439/https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The House of Sepharad |url=https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |access-date=15 February 2022 |website=www.turismodecordoba.org |language=es |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215010722/https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |url-status=live }}</ref> and the [[Córdoba Synagogue|Synagogue]], built in 1315.<ref>{{cite book |last=Gharipour |first=Mohammad |url=https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9 |title=Synagogues in the Islamic World: Architecture, Design and Identity |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6843-5 |pages=127 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033726/https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9#v=onepage&q=synagogue%20cordoba&f=false |url-status=live }}</ref> ===Christian=== [[File:Puerta del Puente, Córdoba (España).JPG|alt=|thumb|[[Puerta del Puente]]]]{{More citations needed section|date=February 2022}} Surrounding the large Old town are the [[Roman walls of Córdoba|Roman walls]]: gates include the Puerta de Almodóvar, the Puerta de Sevilla and [[Puerta del Puente]], which are the only three gates remaining from the original thirteen. Towers and fortresses include the [[Torre de la Malmuerta|Malmuerta Tower]], [[Torre de Belén]] and the Puerta del Rincón's Tower.<ref>{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=2026-03-31 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> In the south of the Old town and east of the great cathedral, in the [[Plaza del Potro]], is the ''Posada del Potro'', a row of [[inn]]s mentioned in literary works including ''Don Quixote'' and ''La Feria de los Discretos'', and which remained active until 1972. Both the plaza and the inn get their name from the fountain in the centre of the plaza, which represents a foal (''potro''). Not far from this plaza is the ''Arco del Portillo'' (a 14th-century arch). In the extreme southwest of the Old Town is the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], a former royal property and the seat of the [[Spanish Inquisition|Inquisition]]; adjacent to it are the [[Royal Stables of Córdoba|Royal Stables]], where [[Andalusian horse]]s are bred. Palace buildings in the Old Town include the ''Palacio de Viana'' (14th century) and the ''[[Palacio de la Merced]]'' among others. Other sights include the ''Cuesta del Bailío'' (a staircase connecting the upper and lower part of the city). ====Fernandine churches==== The city is home to 12 Christian churches that were built (many as transformations of mosques) by Ferdinand III of Castile after the reconquest of the city in the 13th century. They were to act both as churches and as the administrative centres in the neighborhoods into which the city was divided in medieval times. Some of those that remain are: [[File:Santa Marina en Cordoba.jpg|thumb|upright|[[Santa Marina (Córdoba)|Iglesia de Santa Marina de Aguas Santas]], built in the 13th century]] * [[Iglesia de San Nicolás de la Villa (Córdoba)|San Nicolás de la Villa]]. * [[Iglesia de San Miguel (Córdoba)|San Miguel]]. * [[San Juan y Todos los Santos]] (also known as Iglesia de la Trinidad). * [[Santa Marina (Córdoba)|Santa Marina de Aguas Santas]]. * ''San Agustín''. Begun in 1328, it has now an 18th-century appearance. The façade bell tower, with four bells, dates to the 16th century. * ''San Andrés'', largely renovated in the 14th and 15th centuries. It has a Renaissance portal (1489) and a bell tower from the same period, while the high altar is a [[Baroque art|Baroque]] work by [[Pedro Duque Cornejo]]. * [[Iglesia de San Lorenzo (Córdoba)|San Lorenzo]]. * Church of ''Santiago''. * [[San Pedro (Córdoba)|San Pedro]]. * [[Santa María Magdalena, Córdoba|Santa María Magdalena]]. Like the others, it combines [[Romanesque architecture|Romanesque]], [[Mudéjar]] and [[Gothic architecture|Gothic]] elements. * [[Iglesia de San Pablo (Córdoba)|San Pablo]]. In the church's garden in the 1990s the ruins of an ancient Roman circus were discovered.<ref>{{cite web |url=http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |title=Discovery of a Roman Circus in Cordoba |publisher=Artencordoba.co.uk |access-date=7 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830151806/http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |archive-date=30 August 2012 }}</ref> ====Other religious structures==== [[File:Fachada de la Real Colegiata de San Hipólito.jpg|thumb|right|Main façade of the Iglesia de San Hipólito]] * Iglesia de San Hipólito. It houses the tombs of [[Ferdinand IV of Castile|Ferdinand IV]] and [[Alfonso XI of Castile]], kings of [[Castile and León]]. * Iglesia de San Francisco * Iglesia de San Salvador y Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de Linares * Torre de Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de la Fuensanta * Chapel of San Bartolomé * [[Convento de Santa Clara (Córdoba)|Convent of Santa Clara]] * [[Convento de Santa Cruz (Córdoba)|Convent of Santa Cruz]] * [[Convento de Santa Marta|Convent of Santa Marta]] ====Sculptures and memorials==== {{unreferenced section|date=June 2020}} Scattered throughout the city are ten statues of the [[Raphael (archangel)|Archangel Raphael]], protector and custodian of the city. These are called the Triumphs of Saint Raphael, and are located in landmarks such as the Roman Bridge, the Puerta del Puente and the Plaza del Potro. In the western part of the Historic Centre are the statue of Seneca (near the ''Puerta de Almodóvar'', a gate from the time of Islamic rule, (the Statue of [[Averroes]] (next to the ''Puerta de la Luna''), and [[Maimonides]] (in the plaza de Tiberiades). Further south, near the Puerta de Sevilla, are the sculpture to the poet [[Ibn Zaydún]] and the sculpture of the writer and poet [[Ibn Hazm]] and, inside the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], the monument to the [[Catholic Monarchs]] and Christopher Columbus. There are also several sculptures in plazas of the Old Town. In the central Plaza de las Tendillas is the equestrian statue of [[Gonzalo Fernández de Córdoba]], in the Plaza de Capuchinos is the Cristo de los Faroles, in Plaza de la Trinidad is the statue of [[Luis de Góngora]], in the Plaza del Cardenal Salazar is the bust of Ahmad ibn Muhammad abu Yafar al-Gafiqi, in the Plaza de Capuchinas is the statue to the bishop Osio, in Plaza del Conde de Priego is the monument to [[Manolete]] and the Campo Santo de los Mártires is a statue to [[Al-Hakam II]] and the monument to the lovers. In the Jardines de la Agricultura is the monument to the painter [[Julio Romero de Torres]], a bust by sculptor [[Mateo Inurria]], a bust of the poet [[Julio Aumente]] and the sculpture dedicated to the gardener Aniceto García Roldán, who was killed in the park. Further south, in the Gardens of the Duke of Rivas, is a statue of writer and poet [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas]] by sculptor [[Mariano Benlliure]]. In the Guadalquivir river, near the San Rafael Bridge is the Island of the sculptures, an artificial island with a dozen stone sculptures executed during the International Sculpture Symposium. Up the river, near the Miraflores bridge, is the "Hombre Río", a sculpture of a swimmer looking to the sky and whose orientation varies depending on the current. ====Bridges==== * San Rafael Bridge, consisting of eight arches of 25&nbsp;m span and a length of 217&nbsp;m. The width is between parapets, divided into 12&nbsp;m of cobblestone for four circulations and two tiled concrete sidewalks. It was inaugurated on 29 April 1953 joining the Avenue Corregidor with Plaza de Andalucía. In January 2004 the plaques reading "His Excellency the Head of State and Generalissimo of all the Armies, Francisco Franco Bahamonde, opened this bridge of the Guadalquivir on 29 April 1953", which were on both sides of each of the entrances of the bridge, were removed. * Andalusia Bridge, a suspension bridge. * ''Puente de Miraflores'', known as "the rusty bridge". This bridge links the Street San Fernando and Ronda de Isasa with the Miraflores peninsula. It was designed by Herrero, Suárez and Casado and inaugurated on 2 May 2003. At first, in 1989, a proposal by architect-engineer [[Santiago Calatrava]] was considered<ref>{{cite web |url=http://www.soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |title=Projects of Santiago Calatrava |publisher=Soloarquitectura.com |access-date=7 January 2011 |archive-date=6 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106201510/http://soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |url-status=live }}</ref> that would look like the Lusitania Bridge of [[Mérida, Spain|Mérida]], but this was eventually discarded because its height would obscure the view of the Great Mosque. * Autovía del Sur Bridge. * Abbas Ibn Firnas Bridge, inaugurated in January 2011. It is part of the variant west of Córdoba. * ''Puente del Arenal'', connecting Avenue Campo de la Verdad with the Recinto Ferial (fairground) of Córdoba. === Gardens, parks and natural environments === {{More citations needed section|date=December 2019}} * Jardines de la Victoria. Within the gardens there are two newly renovated facilities, the old Caseta del Círculo de la Amistad, today Caseta Victoria, and the Kiosko de la música, as well as a small [[modernism|Modernist]] fountain from the early 20th century. The northern section, called Jardines of [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas|Duque de Rivas]], features a pergola of neoclassical style, designed by the architect Carlos Sáenz de Santamaría; it is used as an exhibition hall and a café bar. * Jardines de la Agricultura, located between the Jardines de la Victoria and the Paseo de Córdoba: it includes numerous trails that radially converge to a round square which has a fountain or pond. This is known as the duck pond, and, in the centre, has an island with a small building in which these animals live. Scattered throughout the garden are numerous sculptures such as the sculpture in memory of [[Julio Romero de Torres]], the sculpture to the composer [[Julio Aumente]] and the bust of [[Mateo Inurria]]. In the north is a [[rose garden]] in form of a labyrinth. * Parque de Miraflores, located on the south bank of the river [[Guadalquivir]]. It was designed by the architect Juan Cuenca Montilla as a series of terraces. Among other points of interest as the Salam and Miraflores Bridge and a sculpture by [[Agustín Ibarrola]]. * Parque Cruz Conde, located southwest of the city, is an open park and barrier-free park in [[English garden]]s style.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |title=Parque Cruz Conde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115202532/http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |archive-date=15 January 2009 |language=es }}</ref> * ''Paseo de Córdoba''. Located on the underground train tracks, it is a long tour of several km in length with more than 434,000&nbsp;m<sup>2</sup>. The tour has numerous fountains, including six formed by a portico of falling water which form a waterfall to a pond with four levels. Integrated into the tour is a pond of water from the [[Roman Empire|Roman era]], and the building of the old train station of RENFE, now converted into offices of [[Canal Sur]]. * Jardines Juan Carlos I, in the Ciudad Jardín neighborhood. It is a fortress which occupies an area of about 12,500 square metres. * Jardines del Conde de Vallellano, located on both sides of the avenue of the same name. It includes a large L-shaped pond with a capacity of {{cvt|3000|m3|2}} and archaeological remains embedded in the gardens, among which is a Roman cistern from the second half of the 1st century BC. * ''Parque de la Asomadilla'', with a surface of 27 hectares, is the second largest park in Andalusia.<ref>{{cite web |date=1 November 2005 |first=Juan M. |last=Niza |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |title=El parque de La Asomadilla se inicia con la apertura de pozos |language=es |website=[[Diario Córdoba]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106222012/http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |archive-date=6 January 2010 }}</ref> The park recreates a Mediterranean forest vegetation, such as hawthorn, pomegranate, hackberry, oak, olive, tamarisk, cypress, elms, pines, oaks and carob trees among others. * ''Balcón del Guadalquivir''. * ''Jardines de Colón''. * ''Sotos de la Albolafia''. Declared Natural monument by the Andalusian Autonomous Government, it is located in a stretch of the Guadalquivir river from the Roman Bridge and the San Rafael Bridge, with an area of 21.36 hectares.<ref>[http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf ''Los Sotos de la Albolafia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615161718/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf |date=15 June 2011 }}, Inventario de Humedales de Andalucía.</ref> Host a large variety of birds and is an important point of migration for many birds. * ''Parque periurbano Los Villares''. ==عجائب گھر== [[File:Magdalena by Julio Romero de Torres.JPG|thumb|upright|''جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران'' ''"مگدالينا" (پورٽريٽ)'' ]] قرطبه جو آثار قديمه ۽ نسلي عجائب گھر هڪ صوبائي عجائب گھر آهي. گوادالڪوير نديءَ جي ويجهو واقع آهي. عجائب گھر سرڪاري طور تي 1867 ۾ کوليو ويو هو. ۽ 1920 تائين عجائب گھر آف فائن آرٽس سان گڏ جڳهه شيئر ڪئي. 1960 ۾. عجائب گھر کي پيز ڊي ڪاسٽيلو جي نشاۃِ ثانيه محل ۾ منتقل ڪيو ويو. جتي اهو اڄ تائين موجود آهي. آثار قديمه ۽ نسلي عجائب گھر ۾ اٺ هال آهن. جن ۾ وچين کان وٺي برونز ايج جي آخر تائين, رومن ڪلچر، ويزيگوٿ آرٽ ۽ اسلامي ثقافت تائين جا ٽڪرا آهن. جوليو روميرو ڊي ٽوريس عجائب گھر گوادالڪوير جي ڀرسان واقع آهي. ۽ اهو نومبر 1931 ۾ کوليو ويو. جوليو روميرو ڊي ٽوريس جو گھر (جيڪو ڪيتريون ئي مرمتون ڪري چڪو آهي) ۽ هڪ عجائب گھر ۾ تبديل ڪيو ويو آهي. ۽ اهو ڪيترن ئي ٻين تاريخي ادارن جو گھر پڻ رهيو آهي. جهڙوڪ آرڪيالاجيڪل ميوزيم (1868-1917) ۽ ميوزيم آف فائن آرٽس. ڪيترن ئي ڪمن ۾ جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران پاڻ ٺاهيل پينٽنگز ۽ نقش شامل آهن. * ڪارڊوبا جو فائن آرٽس ميوزيم. اهو جوليو روميرو ڊي ٽوريس ميوزيم جي ڀرسان واقع آهي. جنهن سان اهو هڪ صحن شيئر ڪري ٿو. عمارت اصل ۾ پراڻي اسپتال فار چيرٽي لاءِ هئي. پر ان کان پوءِ عمارت ڪيترن ئي مرمت ۽ تجديد هيٺ آئي. نشاة ثانيه جي طرز جي عمارت بڻجي وئي جيڪا اڄ آهي. عجائب گھر آف فائن آرٽس ۾ باروڪ دور جا ڪيترائي ڪم شامل آهن. قرون وسطيٰ جي نشاة ثانيه آرٽ. 18 هين، 19 هين ۽ 20 هين صدي جو ڪم. ڊرائنگ، انداز آرٽ ۽ ٻيا منفرد ڪم. * ڊائيوسين ميوزيم ڪرڊوبا جي ايپي اسڪوپل محل ۾ واقع آهي. جيڪو اڳوڻي اموي الڪزار (القصر، محل) تي ٺاهيو ويو هو. ان جي اندر گڏ ڪيل مجموعو ڪيتريون ئي پينٽنگز، مجسما ۽ فرنيچر رکي ٿو. * ڪورڊوبا اندر هڪ ٻيو عجائب گھر خليفي غسل خانا آهن. e [[Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba]] is a provincial museum located near the [[Guadalquivir|Guadalquivir River]].<ref>{{Cite web |url=http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |title=Museums in Spain: Cordoba Archaeological Museum in Córdoba, Spain {{!}} spain.info USA |last=TURESPAÑA |date=23 April 2007 |website=Spain.info |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225318/http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |url-status=live }}</ref> The museum was officially opened in 1867 and shared space with the ''Museum of Fine Arts'' until 1920. In 1960, the museum was relocated to the Renaissance Palace of Páez de Castillo where it remains to present day. The Archaeological and Ethnological Museum has eight halls which contain pieces from the middle to late Bronze Age, to Roman culture, Visigothic art, and Islamic culture.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |title=Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223653/http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Julio Romero de Torres Museum]] is located next to the Guadalquivir and was opened in November 1931.<ref>{{Cite web |url=http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |title=Mapa del Museo – Museo de Julio Romero de Torres {{!}} Visita Virtual |website=www.museojulioromero.cordoba.es |language=es |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303165404/http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |url-status=dead }}</ref> The home of [[Julio Romero de Torres]], has undergone many renovations and been turned into a museum and it has also been home to several other historical institutions such as the Archaeological Museum (1868–1917) and the [[Museum of Fine Arts of Córdoba|Museum of Fine Arts]]. Many of the works include paintings and motifs done by [[Julio Romero de Torres]] himself.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |title=Museum of Julio Romero de Torres, Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223703/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Fine Arts Museum of Córdoba]] is located next to the Julio Romero de Torres Museum which it shares a courtyard with.<ref>{{Cite book |title=Discover Spain |last=Abdulhameed |first=Ahmed M |publisher=Lulu Press |year=2013 |isbn=9781447876564 }}</ref> The building originally was for the old Hospital for Charity but after that the building went under many renovations and renewals to become the renaissance style building it is today.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |title=Fine Arts Museum |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225334/http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |archive-date=3 March 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripadvisor.com/Travel-g187430-d243777/Cordoba:Spain:Museum.Of.Fine.Arts.Cordoba.html |title=Cordoba: Museum of Fine Arts, Cordoba |website=tripadvisor.com |access-date=27 February 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033718/https://www.tripadvisor.com/Tourism-g187430-Cordoba_Province_of_Cordoba_Andalucia-Vacations.html |url-status=live }}</ref> The Museum of Fine Arts contains many works from the baroque period, medieval renaissance art, work from the 18th, 19th and 20th centuries, drawings, mannerist art and other unique works.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |title=Museum of Fine Arts of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=22 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222081544/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The Diocesan Museum is located in the [[Episcopal Palace, Cordoba|Córdoba's Episcopal Palace]] which was built upon the former Umayyad ''[[alcázar]]''. The collection within houses many paintings, sculptures and furniture.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |title=Diocesan Museum (Episcopal Palace) |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225336/http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |archive-date=3 March 2018 }}</ref> Another museum within Córdoba are the [[Caliphal Baths]]. ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] 5ifl3wa7z56s4x82jp52ee1mo3wnimh 381016 381015 2026-05-27T19:39:42Z Ibne maryam 17680 381016 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== {{Historical Populations|1842|42092|1857|42909|1877|47864|1887|54448|1900|56097|1910|64407|1920|72641|1930|101701|1940|135674|1950|160347|1960|189671|1970|232343|1981|279386|1991|302154|2001|308072|2011|328326|2021|322327|source=National Statistics Institute (Spain)<ref>{{cite web|title=INEbase. Alterations to the municipalities in the Population Censuses since 1842|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do|publisher=[[National Institute of Statistics (Spain)|National Statistics Institute]]}}</ref>|cols=1|align=right}} سال 2024ع تائين، شهر جي پرڏيهي (پرڏيهي پيدا ٿيل) آبادي 19,432 هئي، جيڪا ڪل آبادي جي 6.0 سيڪڙي جي برابر آهي. {| class="wikitable floatright" |+پيدائش جي ملڪ جي لحاظ کان پرڏيهي آبادي (2024ع)<ref name="population" /> !قوميت !آبادي |- |{{Flag|Colombia}} |1,925 |- |{{Flag|Morocco}} |1,708 |- |{{Flag|Ecuador}} |1,522 |- |{{Flag|Venezuela}} |1,187 |- |{{Flag|Nicaragua}} |867 |- |{{Flag|Honduras}} |825 |- |{{Flag|Romania}} |777 |- |{{Flag|Paraguay}} |765 |- |{{Flag|France}} |737 |- |{{Flag|Germany}} |677 |- |{{Flag|China}} |617 |- |{{Flag|Argentina}} |495 |- |{{Flag|Peru}} |440 |- |{{Flag|Bolivia}} |418 |- |{{Flag|Cuba}} |410 |} ==لينڊ مارڪ== [[File:Centro Histórico, 16.9 -- 2023 -- Córdoba, España.jpg|thumb|right|View of the [[historic centre of Córdoba]] from the [[Guadalquivir River]]]] The [[historic centre of Córdoba]] has been a UNESCO World Heritage Site since 1994.{{Efn|The Mosque-Cathedral was listed as a World Heritage Site first in 1984 and this designation was extended to the rest of the historic centre in 1994.}}<ref name=":1" /> ===Roman=== [[File:Mausoleoromano.jpg|thumb|[[Roman mausoleum of Córdoba|Roman Mausoleum]] in the Paseo de la Victoria]] The [[Roman bridge of Córdoba|Roman Bridge]], over the Guadalquivir River, links the area of Campo de la Verdad with Barrio de la Catedral. It was the only bridge of the city for twenty centuries, until the construction of the San Rafael Bridge in the mid-20th century. It was initially built in the early 1st century BC during the reign of emperor Augustus but significantly rebuilt in the 8th century under Umayyad rule. It has a length of about 250&nbsp;m and has 16 arches.<ref>{{Cite book |last=McFetrich |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Y-VVEAAAQBAJ&dq=roman+bridge+cordoba&pg=PA205 |title=An Encyclopaedia of World Bridges |publisher=Pen and Sword Transport |year=2022 |isbn=978-1-5267-9449-9 |pages=205 |language=en }}</ref> Other Roman remains include the [[Roman temple of Córdoba|Roman Temple]], the Theatre, [[Roman mausoleum of Córdoba|Mausoleum]], the Colonial Forum, the ''Forum Adiectum'', an amphitheater and the remains of the Palace of Emperor [[Maximian]] in the archaeological site of Cercadilla.<ref>{{Cite web |title=Palacio de Maximiano Hercúleo |url=https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |access-date=31 January 2024 |website=Nomads Travel Guide |date=17 June 2020 |language=en-US |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131162231/https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |url-status=live }}</ref> ===Islamic=== ==== Great Mosque of Córdoba ==== {{Main|Mosque–Cathedral of Córdoba}} [[File:Cathedral-Great Mosque of Cordoba - Andalucia - Spain - panoramio.jpg|thumb|Interior of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba]]]] From 784- 786 AD, Abd al-Rahman I built the Great Mosque of Córdoba, one of the most famous monuments of [[Moorish architecture|Western Islamic (Moorish) architecture]]<ref>{{cite book |last1=Jayyusi |first1=Salma Khadra |title=The legacy of Muslim Spain |year=1994 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=978-9004099548 |pages=129–135 |edition=2nd }}</ref><ref name="George">{{cite book |last1=Michell |first1=George |title=Architecture of the Islamic world its history and social meaning; with a complete survey of key monuments |year=2011 |orig-year=1978 |publisher=Thames & Hudson |location=London |isbn=9780500278475 |page=212 }}</ref>{{Sfn|Bennison|2016|pp=281–284}} and for centuries the third largest mosque in the world.{{sfn|Scales|1997|p=175}} It integrated aspects of [[Islamic architecture]] with some indigenous elements of [[Ancient Roman architecture|Roman]] and [[Visigothic art and architecture|Visigothic architecture]].<ref name=":2"/> Later Umayyad rulers expanded the mosque, adding a minaret and extending the prayer hall. A major 10th-century expansion resulted in the elaborate [[mihrab]] and other ornate embellishments seen today.<ref name=":2"/> After the Christian conquest of the city the mosque was converted to a cathedral. It underwent significant modifications in the 16th century but much of the original structure remains.<ref name=":2">{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan M. |title=The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture |last2=Blair |first2=Sheila S. |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195309911 |location=Oxford |chapter=Córdoba }}</ref> The building was listed as a World Heritage Site in 1984.<ref name=":1"/> ====Minaret of San Juan==== Built in 930 AD, the mosque that this minaret adorned has been replaced by a church and the minaret re-purposed as a tower. It retains characteristics of Islamic architecture in the region, including a double [[Horseshoe arch|horseshoe-arch]] windows.<ref name="George"/><ref name=":3">{{cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&dq=minaret+san+juan+cordoba&pg=PA55 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=55 }}</ref> ==== Mills of the Guadalquivir ==== [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-11-37.jpg|thumb|upright|The [[Calahorra Tower|Tower of Calahorra]] to one side of the [[Roman Bridge of Córdoba|Roman Bridge]]]] Along the banks of the Guadalquivir are the [[Mills of the Guadalquivir]], an array of [[watermill]]s from different periods that used the power of the water current to grind flour. They include the [[Albolafia]], [[Alegría watermill]], Carbonell, Casillas, Enmedio, Lope García, Martos, Pápalo, San Antonio, San Lorenzo and San Rafael mills.<ref>{{Cite news |url=http://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |title=Los eternos jornaleros del Guadalquivir |last=Reina |first=Carmen |date=11 November 2014 |newspaper=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |access-date=23 March 2019 |language=es |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703032953/https://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |url-status=live }}</ref>{{Additional citation needed|date=February 2022}} ====Calahorra Tower==== The Calahorra is a fortified tower standing at the southern end of the city's Roman Bridge. Its original construction is attributed to the Almohad period.{{Sfn|Bennison|2016|p=326}}<ref>{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |page=137 }}</ref> It now houses the Al-Andalus Living Museum (''Museo Vivo de Al-Andalus''), a museum on the cultural achievements of Al-Andalus.<ref>{{cite web |title=Torre de la Calahorra {{!}} Córdoba, Spain Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |access-date=15 February 2022 |website=Lonely Planet |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020108/https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=Calahorra Tower – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020110/https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ====Caliphal Baths==== {{Main|Caliphal Baths}} Near the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], on the site of the former [[Alcázar of the Caliphs (Córdoba)|Islamic-era Alcázar]], are the [[Caliphal Baths]], a partly reconstructed [[Hammam|hammam (baths)]] complex created in the 10th century and subsequently expanded. The archeological site has been open as a museum since 2006.<ref>{{Cite web |title=Complex map – Baths of Caliphate Castle {{!}} Virtual Tour |url=https://banosdelalcazarcalifal.cordoba.es/index.php?id=2&lang=3 |access-date=15 February 2022 |website=banosdelalcazarcalifal.cordoba.es }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 July 2020 |title=Arab Baths of the Caliphal Alcázar of Córdoba – "Caliphal Baths" |url=https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |archive-date=26 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926061334/https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ==== Medina Azahara ==== {{Main|Madinat al-Zahra}} On the outskirts of the city lies the archaeological site of Madinat al-Zahra, the 10th-century palace-city. It is another major example of Islamic architecture in Spain and has been undergoing excavation and reconstruction since 1911.<ref name=":32">{{Cite book |last=Arnold |first=Felix |url=https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1 |title=Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=9780190624552 |location= |page=63 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033832/https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1#v=onepage&q=Islamic%20Palace%20Architecture%20in%20the%20Western%20Mediterranean&f=false |url-status=live }}</ref> ===Jewish Quarter=== [[File:Cordoba-28_(48026695918).jpg|thumb|upright|[[Calleja de las Flores]], with the Great Cathedral in the background]]{{Main|Judería de Córdoba}} Near the cathedral is the old Jewish quarter, which consists of many irregular streets that preserve some of the city's medieval aspect.<ref name=":3" /> It contains a museum, the Sepharad House,<ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=House of Sefarad, House of Memory – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215040439/https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The House of Sepharad |url=https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |access-date=15 February 2022 |website=www.turismodecordoba.org |language=es |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215010722/https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |url-status=live }}</ref> and the [[Córdoba Synagogue|Synagogue]], built in 1315.<ref>{{cite book |last=Gharipour |first=Mohammad |url=https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9 |title=Synagogues in the Islamic World: Architecture, Design and Identity |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6843-5 |pages=127 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033726/https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9#v=onepage&q=synagogue%20cordoba&f=false |url-status=live }}</ref> ===Christian=== [[File:Puerta del Puente, Córdoba (España).JPG|alt=|thumb|[[Puerta del Puente]]]]{{More citations needed section|date=February 2022}} Surrounding the large Old town are the [[Roman walls of Córdoba|Roman walls]]: gates include the Puerta de Almodóvar, the Puerta de Sevilla and [[Puerta del Puente]], which are the only three gates remaining from the original thirteen. Towers and fortresses include the [[Torre de la Malmuerta|Malmuerta Tower]], [[Torre de Belén]] and the Puerta del Rincón's Tower.<ref>{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=2026-03-31 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> In the south of the Old town and east of the great cathedral, in the [[Plaza del Potro]], is the ''Posada del Potro'', a row of [[inn]]s mentioned in literary works including ''Don Quixote'' and ''La Feria de los Discretos'', and which remained active until 1972. Both the plaza and the inn get their name from the fountain in the centre of the plaza, which represents a foal (''potro''). Not far from this plaza is the ''Arco del Portillo'' (a 14th-century arch). In the extreme southwest of the Old Town is the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], a former royal property and the seat of the [[Spanish Inquisition|Inquisition]]; adjacent to it are the [[Royal Stables of Córdoba|Royal Stables]], where [[Andalusian horse]]s are bred. Palace buildings in the Old Town include the ''Palacio de Viana'' (14th century) and the ''[[Palacio de la Merced]]'' among others. Other sights include the ''Cuesta del Bailío'' (a staircase connecting the upper and lower part of the city). ====Fernandine churches==== The city is home to 12 Christian churches that were built (many as transformations of mosques) by Ferdinand III of Castile after the reconquest of the city in the 13th century. They were to act both as churches and as the administrative centres in the neighborhoods into which the city was divided in medieval times. Some of those that remain are: [[File:Santa Marina en Cordoba.jpg|thumb|upright|[[Santa Marina (Córdoba)|Iglesia de Santa Marina de Aguas Santas]], built in the 13th century]] * [[Iglesia de San Nicolás de la Villa (Córdoba)|San Nicolás de la Villa]]. * [[Iglesia de San Miguel (Córdoba)|San Miguel]]. * [[San Juan y Todos los Santos]] (also known as Iglesia de la Trinidad). * [[Santa Marina (Córdoba)|Santa Marina de Aguas Santas]]. * ''San Agustín''. Begun in 1328, it has now an 18th-century appearance. The façade bell tower, with four bells, dates to the 16th century. * ''San Andrés'', largely renovated in the 14th and 15th centuries. It has a Renaissance portal (1489) and a bell tower from the same period, while the high altar is a [[Baroque art|Baroque]] work by [[Pedro Duque Cornejo]]. * [[Iglesia de San Lorenzo (Córdoba)|San Lorenzo]]. * Church of ''Santiago''. * [[San Pedro (Córdoba)|San Pedro]]. * [[Santa María Magdalena, Córdoba|Santa María Magdalena]]. Like the others, it combines [[Romanesque architecture|Romanesque]], [[Mudéjar]] and [[Gothic architecture|Gothic]] elements. * [[Iglesia de San Pablo (Córdoba)|San Pablo]]. In the church's garden in the 1990s the ruins of an ancient Roman circus were discovered.<ref>{{cite web |url=http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |title=Discovery of a Roman Circus in Cordoba |publisher=Artencordoba.co.uk |access-date=7 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830151806/http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |archive-date=30 August 2012 }}</ref> ====Other religious structures==== [[File:Fachada de la Real Colegiata de San Hipólito.jpg|thumb|right|Main façade of the Iglesia de San Hipólito]] * Iglesia de San Hipólito. It houses the tombs of [[Ferdinand IV of Castile|Ferdinand IV]] and [[Alfonso XI of Castile]], kings of [[Castile and León]]. * Iglesia de San Francisco * Iglesia de San Salvador y Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de Linares * Torre de Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de la Fuensanta * Chapel of San Bartolomé * [[Convento de Santa Clara (Córdoba)|Convent of Santa Clara]] * [[Convento de Santa Cruz (Córdoba)|Convent of Santa Cruz]] * [[Convento de Santa Marta|Convent of Santa Marta]] ====Sculptures and memorials==== {{unreferenced section|date=June 2020}} Scattered throughout the city are ten statues of the [[Raphael (archangel)|Archangel Raphael]], protector and custodian of the city. These are called the Triumphs of Saint Raphael, and are located in landmarks such as the Roman Bridge, the Puerta del Puente and the Plaza del Potro. In the western part of the Historic Centre are the statue of Seneca (near the ''Puerta de Almodóvar'', a gate from the time of Islamic rule, (the Statue of [[Averroes]] (next to the ''Puerta de la Luna''), and [[Maimonides]] (in the plaza de Tiberiades). Further south, near the Puerta de Sevilla, are the sculpture to the poet [[Ibn Zaydún]] and the sculpture of the writer and poet [[Ibn Hazm]] and, inside the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], the monument to the [[Catholic Monarchs]] and Christopher Columbus. There are also several sculptures in plazas of the Old Town. In the central Plaza de las Tendillas is the equestrian statue of [[Gonzalo Fernández de Córdoba]], in the Plaza de Capuchinos is the Cristo de los Faroles, in Plaza de la Trinidad is the statue of [[Luis de Góngora]], in the Plaza del Cardenal Salazar is the bust of Ahmad ibn Muhammad abu Yafar al-Gafiqi, in the Plaza de Capuchinas is the statue to the bishop Osio, in Plaza del Conde de Priego is the monument to [[Manolete]] and the Campo Santo de los Mártires is a statue to [[Al-Hakam II]] and the monument to the lovers. In the Jardines de la Agricultura is the monument to the painter [[Julio Romero de Torres]], a bust by sculptor [[Mateo Inurria]], a bust of the poet [[Julio Aumente]] and the sculpture dedicated to the gardener Aniceto García Roldán, who was killed in the park. Further south, in the Gardens of the Duke of Rivas, is a statue of writer and poet [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas]] by sculptor [[Mariano Benlliure]]. In the Guadalquivir river, near the San Rafael Bridge is the Island of the sculptures, an artificial island with a dozen stone sculptures executed during the International Sculpture Symposium. Up the river, near the Miraflores bridge, is the "Hombre Río", a sculpture of a swimmer looking to the sky and whose orientation varies depending on the current. ====Bridges==== * San Rafael Bridge, consisting of eight arches of 25&nbsp;m span and a length of 217&nbsp;m. The width is between parapets, divided into 12&nbsp;m of cobblestone for four circulations and two tiled concrete sidewalks. It was inaugurated on 29 April 1953 joining the Avenue Corregidor with Plaza de Andalucía. In January 2004 the plaques reading "His Excellency the Head of State and Generalissimo of all the Armies, Francisco Franco Bahamonde, opened this bridge of the Guadalquivir on 29 April 1953", which were on both sides of each of the entrances of the bridge, were removed. * Andalusia Bridge, a suspension bridge. * ''Puente de Miraflores'', known as "the rusty bridge". This bridge links the Street San Fernando and Ronda de Isasa with the Miraflores peninsula. It was designed by Herrero, Suárez and Casado and inaugurated on 2 May 2003. At first, in 1989, a proposal by architect-engineer [[Santiago Calatrava]] was considered<ref>{{cite web |url=http://www.soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |title=Projects of Santiago Calatrava |publisher=Soloarquitectura.com |access-date=7 January 2011 |archive-date=6 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106201510/http://soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |url-status=live }}</ref> that would look like the Lusitania Bridge of [[Mérida, Spain|Mérida]], but this was eventually discarded because its height would obscure the view of the Great Mosque. * Autovía del Sur Bridge. * Abbas Ibn Firnas Bridge, inaugurated in January 2011. It is part of the variant west of Córdoba. * ''Puente del Arenal'', connecting Avenue Campo de la Verdad with the Recinto Ferial (fairground) of Córdoba. === Gardens, parks and natural environments === {{More citations needed section|date=December 2019}} * Jardines de la Victoria. Within the gardens there are two newly renovated facilities, the old Caseta del Círculo de la Amistad, today Caseta Victoria, and the Kiosko de la música, as well as a small [[modernism|Modernist]] fountain from the early 20th century. The northern section, called Jardines of [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas|Duque de Rivas]], features a pergola of neoclassical style, designed by the architect Carlos Sáenz de Santamaría; it is used as an exhibition hall and a café bar. * Jardines de la Agricultura, located between the Jardines de la Victoria and the Paseo de Córdoba: it includes numerous trails that radially converge to a round square which has a fountain or pond. This is known as the duck pond, and, in the centre, has an island with a small building in which these animals live. Scattered throughout the garden are numerous sculptures such as the sculpture in memory of [[Julio Romero de Torres]], the sculpture to the composer [[Julio Aumente]] and the bust of [[Mateo Inurria]]. In the north is a [[rose garden]] in form of a labyrinth. * Parque de Miraflores, located on the south bank of the river [[Guadalquivir]]. It was designed by the architect Juan Cuenca Montilla as a series of terraces. Among other points of interest as the Salam and Miraflores Bridge and a sculpture by [[Agustín Ibarrola]]. * Parque Cruz Conde, located southwest of the city, is an open park and barrier-free park in [[English garden]]s style.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |title=Parque Cruz Conde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115202532/http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |archive-date=15 January 2009 |language=es }}</ref> * ''Paseo de Córdoba''. Located on the underground train tracks, it is a long tour of several km in length with more than 434,000&nbsp;m<sup>2</sup>. The tour has numerous fountains, including six formed by a portico of falling water which form a waterfall to a pond with four levels. Integrated into the tour is a pond of water from the [[Roman Empire|Roman era]], and the building of the old train station of RENFE, now converted into offices of [[Canal Sur]]. * Jardines Juan Carlos I, in the Ciudad Jardín neighborhood. It is a fortress which occupies an area of about 12,500 square metres. * Jardines del Conde de Vallellano, located on both sides of the avenue of the same name. It includes a large L-shaped pond with a capacity of {{cvt|3000|m3|2}} and archaeological remains embedded in the gardens, among which is a Roman cistern from the second half of the 1st century BC. * ''Parque de la Asomadilla'', with a surface of 27 hectares, is the second largest park in Andalusia.<ref>{{cite web |date=1 November 2005 |first=Juan M. |last=Niza |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |title=El parque de La Asomadilla se inicia con la apertura de pozos |language=es |website=[[Diario Córdoba]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106222012/http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |archive-date=6 January 2010 }}</ref> The park recreates a Mediterranean forest vegetation, such as hawthorn, pomegranate, hackberry, oak, olive, tamarisk, cypress, elms, pines, oaks and carob trees among others. * ''Balcón del Guadalquivir''. * ''Jardines de Colón''. * ''Sotos de la Albolafia''. Declared Natural monument by the Andalusian Autonomous Government, it is located in a stretch of the Guadalquivir river from the Roman Bridge and the San Rafael Bridge, with an area of 21.36 hectares.<ref>[http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf ''Los Sotos de la Albolafia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615161718/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf |date=15 June 2011 }}, Inventario de Humedales de Andalucía.</ref> Host a large variety of birds and is an important point of migration for many birds. * ''Parque periurbano Los Villares''. ==عجائب گھر== [[File:Magdalena by Julio Romero de Torres.JPG|thumb|upright|''جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران'' ''"مگدالينا" (پورٽريٽ)'' ]] قرطبه جو آثار قديمه ۽ نسلي عجائب گھر هڪ صوبائي عجائب گھر آهي. گوادالڪوير نديءَ جي ويجهو واقع آهي. عجائب گھر سرڪاري طور تي 1867 ۾ کوليو ويو هو. ۽ 1920 تائين عجائب گھر آف فائن آرٽس سان گڏ جڳهه شيئر ڪئي. 1960 ۾. عجائب گھر کي پيز ڊي ڪاسٽيلو جي نشاۃِ ثانيه محل ۾ منتقل ڪيو ويو. جتي اهو اڄ تائين موجود آهي. آثار قديمه ۽ نسلي عجائب گھر ۾ اٺ هال آهن. جن ۾ وچين کان وٺي برونز ايج جي آخر تائين, رومن ڪلچر، ويزيگوٿ آرٽ ۽ اسلامي ثقافت تائين جا ٽڪرا آهن. جوليو روميرو ڊي ٽوريس عجائب گھر گوادالڪوير جي ڀرسان واقع آهي. ۽ اهو نومبر 1931 ۾ کوليو ويو. جوليو روميرو ڊي ٽوريس جو گھر (جيڪو ڪيتريون ئي مرمتون ڪري چڪو آهي) ۽ هڪ عجائب گھر ۾ تبديل ڪيو ويو آهي. ۽ اهو ڪيترن ئي ٻين تاريخي ادارن جو گھر پڻ رهيو آهي. جهڙوڪ آرڪيالاجيڪل ميوزيم (1868-1917) ۽ ميوزيم آف فائن آرٽس. ڪيترن ئي ڪمن ۾ جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران پاڻ ٺاهيل پينٽنگز ۽ نقش شامل آهن. * ڪارڊوبا جو فائن آرٽس ميوزيم. اهو جوليو روميرو ڊي ٽوريس ميوزيم جي ڀرسان واقع آهي. جنهن سان اهو هڪ صحن شيئر ڪري ٿو. عمارت اصل ۾ پراڻي اسپتال فار چيرٽي لاءِ هئي. پر ان کان پوءِ عمارت ڪيترن ئي مرمت ۽ تجديد هيٺ آئي. نشاة ثانيه جي طرز جي عمارت بڻجي وئي جيڪا اڄ آهي. عجائب گھر آف فائن آرٽس ۾ باروڪ دور جا ڪيترائي ڪم شامل آهن. قرون وسطيٰ جي نشاة ثانيه آرٽ. 18 هين، 19 هين ۽ 20 هين صدي جو ڪم. ڊرائنگ، انداز آرٽ ۽ ٻيا منفرد ڪم. * ڊائيوسين ميوزيم ڪرڊوبا جي ايپي اسڪوپل محل ۾ واقع آهي. جيڪو اڳوڻي اموي الڪزار (القصر، محل) تي ٺاهيو ويو هو. ان جي اندر گڏ ڪيل مجموعو ڪيتريون ئي پينٽنگز، مجسما ۽ فرنيچر رکي ٿو. * ڪورڊوبا اندر هڪ ٻيو عجائب گھر خليفي غسل خانا آهن. e [[Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba]] is a provincial museum located near the [[Guadalquivir|Guadalquivir River]].<ref>{{Cite web |url=http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |title=Museums in Spain: Cordoba Archaeological Museum in Córdoba, Spain {{!}} spain.info USA |last=TURESPAÑA |date=23 April 2007 |website=Spain.info |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225318/http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |url-status=live }}</ref> The museum was officially opened in 1867 and shared space with the ''Museum of Fine Arts'' until 1920. In 1960, the museum was relocated to the Renaissance Palace of Páez de Castillo where it remains to present day. The Archaeological and Ethnological Museum has eight halls which contain pieces from the middle to late Bronze Age, to Roman culture, Visigothic art, and Islamic culture.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |title=Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223653/http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Julio Romero de Torres Museum]] is located next to the Guadalquivir and was opened in November 1931.<ref>{{Cite web |url=http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |title=Mapa del Museo – Museo de Julio Romero de Torres {{!}} Visita Virtual |website=www.museojulioromero.cordoba.es |language=es |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303165404/http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |url-status=dead }}</ref> The home of [[Julio Romero de Torres]], has undergone many renovations and been turned into a museum and it has also been home to several other historical institutions such as the Archaeological Museum (1868–1917) and the [[Museum of Fine Arts of Córdoba|Museum of Fine Arts]]. Many of the works include paintings and motifs done by [[Julio Romero de Torres]] himself.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |title=Museum of Julio Romero de Torres, Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223703/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Fine Arts Museum of Córdoba]] is located next to the Julio Romero de Torres Museum which it shares a courtyard with.<ref>{{Cite book |title=Discover Spain |last=Abdulhameed |first=Ahmed M |publisher=Lulu Press |year=2013 |isbn=9781447876564 }}</ref> The building originally was for the old Hospital for Charity but after that the building went under many renovations and renewals to become the renaissance style building it is today.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |title=Fine Arts Museum |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225334/http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |archive-date=3 March 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripadvisor.com/Travel-g187430-d243777/Cordoba:Spain:Museum.Of.Fine.Arts.Cordoba.html |title=Cordoba: Museum of Fine Arts, Cordoba |website=tripadvisor.com |access-date=27 February 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033718/https://www.tripadvisor.com/Tourism-g187430-Cordoba_Province_of_Cordoba_Andalucia-Vacations.html |url-status=live }}</ref> The Museum of Fine Arts contains many works from the baroque period, medieval renaissance art, work from the 18th, 19th and 20th centuries, drawings, mannerist art and other unique works.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |title=Museum of Fine Arts of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=22 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222081544/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The Diocesan Museum is located in the [[Episcopal Palace, Cordoba|Córdoba's Episcopal Palace]] which was built upon the former Umayyad ''[[alcázar]]''. The collection within houses many paintings, sculptures and furniture.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |title=Diocesan Museum (Episcopal Palace) |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225336/http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |archive-date=3 March 2018 }}</ref> Another museum within Córdoba are the [[Caliphal Baths]]. ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] 8tfvo8tnqha5y44t1roi2a7svie92xp 381017 381016 2026-05-27T19:40:23Z Ibne maryam 17680 /* آباديات */ 381017 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== {{Historical Populations|1842|42092|1857|42909|1877|47864|1887|54448|1900|56097|1910|64407|1920|72641|1930|101701|1940|135674|1950|160347|1960|189671|1970|232343|1981|279386|1991|302154|2001|308072|2011|328326|2021|322327|source=National Statistics Institute (Spain)<ref>{{cite web|title=INEbase. Alterations to the municipalities in the Population Censuses since 1842|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do|publisher=[[National Institute of Statistics (Spain)|National Statistics Institute]]}}</ref>|cols=1|align=right}} سال 2024ع تائين، شهر جي پرڏيهي (پرڏيهي پيدا ٿيل) آبادي 19,432 هئي، جيڪا ڪل آبادي جي 6.0 سيڪڙي جي برابر آهي. {| class="wikitable floatright" |+پيدائش جي ملڪ جي لحاظ کان پرڏيهي آبادي (2024ع)<ref name="population" /> !قوميت !آبادي |- |{{Flag|Colombia}} |1,925 |- |{{Flag|Morocco}} |1,708 |- |{{Flag|Ecuador}} |1,522 |- |{{Flag|Venezuela}} |1,187 |- |{{Flag|Nicaragua}} |867 |- |{{Flag|Honduras}} |825 |- |{{Flag|Romania}} |777 |- |{{Flag|Paraguay}} |765 |- |{{Flag|France}} |737 |- |{{Flag|Germany}} |677 |- |{{Flag|China}} |617 |- |{{Flag|Argentina}} |495 |- |{{Flag|Peru}} |440 |- |{{Flag|Bolivia}} |418 |- |{{Flag|Cuba}} |410 |} ==لينڊ مارڪ== [[File:Centro Histórico, 16.9 -- 2023 -- Córdoba, España.jpg|thumb|right|View of the [[historic centre of Córdoba]] from the [[Guadalquivir River]]]] The [[historic centre of Córdoba]] has been a UNESCO World Heritage Site since 1994.{{Efn|The Mosque-Cathedral was listed as a World Heritage Site first in 1984 and this designation was extended to the rest of the historic centre in 1994.}}<ref name=":1" /> ===Roman=== [[File:Mausoleoromano.jpg|thumb|[[Roman mausoleum of Córdoba|Roman Mausoleum]] in the Paseo de la Victoria]] The [[Roman bridge of Córdoba|Roman Bridge]], over the Guadalquivir River, links the area of Campo de la Verdad with Barrio de la Catedral. It was the only bridge of the city for twenty centuries, until the construction of the San Rafael Bridge in the mid-20th century. It was initially built in the early 1st century BC during the reign of emperor Augustus but significantly rebuilt in the 8th century under Umayyad rule. It has a length of about 250&nbsp;m and has 16 arches.<ref>{{Cite book |last=McFetrich |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Y-VVEAAAQBAJ&dq=roman+bridge+cordoba&pg=PA205 |title=An Encyclopaedia of World Bridges |publisher=Pen and Sword Transport |year=2022 |isbn=978-1-5267-9449-9 |pages=205 |language=en }}</ref> Other Roman remains include the [[Roman temple of Córdoba|Roman Temple]], the Theatre, [[Roman mausoleum of Córdoba|Mausoleum]], the Colonial Forum, the ''Forum Adiectum'', an amphitheater and the remains of the Palace of Emperor [[Maximian]] in the archaeological site of Cercadilla.<ref>{{Cite web |title=Palacio de Maximiano Hercúleo |url=https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |access-date=31 January 2024 |website=Nomads Travel Guide |date=17 June 2020 |language=en-US |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131162231/https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |url-status=live }}</ref> ===Islamic=== ==== Great Mosque of Córdoba ==== {{Main|Mosque–Cathedral of Córdoba}} [[File:Cathedral-Great Mosque of Cordoba - Andalucia - Spain - panoramio.jpg|thumb|Interior of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba]]]] From 784- 786 AD, Abd al-Rahman I built the Great Mosque of Córdoba, one of the most famous monuments of [[Moorish architecture|Western Islamic (Moorish) architecture]]<ref>{{cite book |last1=Jayyusi |first1=Salma Khadra |title=The legacy of Muslim Spain |year=1994 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=978-9004099548 |pages=129–135 |edition=2nd }}</ref><ref name="George">{{cite book |last1=Michell |first1=George |title=Architecture of the Islamic world its history and social meaning; with a complete survey of key monuments |year=2011 |orig-year=1978 |publisher=Thames & Hudson |location=London |isbn=9780500278475 |page=212 }}</ref>{{Sfn|Bennison|2016|pp=281–284}} and for centuries the third largest mosque in the world.{{sfn|Scales|1997|p=175}} It integrated aspects of [[Islamic architecture]] with some indigenous elements of [[Ancient Roman architecture|Roman]] and [[Visigothic art and architecture|Visigothic architecture]].<ref name=":2"/> Later Umayyad rulers expanded the mosque, adding a minaret and extending the prayer hall. A major 10th-century expansion resulted in the elaborate [[mihrab]] and other ornate embellishments seen today.<ref name=":2"/> After the Christian conquest of the city the mosque was converted to a cathedral. It underwent significant modifications in the 16th century but much of the original structure remains.<ref name=":2">{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan M. |title=The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture |last2=Blair |first2=Sheila S. |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195309911 |location=Oxford |chapter=Córdoba }}</ref> The building was listed as a World Heritage Site in 1984.<ref name=":1"/> ====Minaret of San Juan==== Built in 930 AD, the mosque that this minaret adorned has been replaced by a church and the minaret re-purposed as a tower. It retains characteristics of Islamic architecture in the region, including a double [[Horseshoe arch|horseshoe-arch]] windows.<ref name="George"/><ref name=":3">{{cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&dq=minaret+san+juan+cordoba&pg=PA55 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=55 }}</ref> ==== Mills of the Guadalquivir ==== [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-11-37.jpg|thumb|upright|The [[Calahorra Tower|Tower of Calahorra]] to one side of the [[Roman Bridge of Córdoba|Roman Bridge]]]] Along the banks of the Guadalquivir are the [[Mills of the Guadalquivir]], an array of [[watermill]]s from different periods that used the power of the water current to grind flour. They include the [[Albolafia]], [[Alegría watermill]], Carbonell, Casillas, Enmedio, Lope García, Martos, Pápalo, San Antonio, San Lorenzo and San Rafael mills.<ref>{{Cite news |url=http://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |title=Los eternos jornaleros del Guadalquivir |last=Reina |first=Carmen |date=11 November 2014 |newspaper=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |access-date=23 March 2019 |language=es |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703032953/https://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |url-status=live }}</ref>{{Additional citation needed|date=February 2022}} ====Calahorra Tower==== The Calahorra is a fortified tower standing at the southern end of the city's Roman Bridge. Its original construction is attributed to the Almohad period.{{Sfn|Bennison|2016|p=326}}<ref>{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |page=137 }}</ref> It now houses the Al-Andalus Living Museum (''Museo Vivo de Al-Andalus''), a museum on the cultural achievements of Al-Andalus.<ref>{{cite web |title=Torre de la Calahorra {{!}} Córdoba, Spain Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |access-date=15 February 2022 |website=Lonely Planet |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020108/https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=Calahorra Tower – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020110/https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ====Caliphal Baths==== {{Main|Caliphal Baths}} Near the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], on the site of the former [[Alcázar of the Caliphs (Córdoba)|Islamic-era Alcázar]], are the [[Caliphal Baths]], a partly reconstructed [[Hammam|hammam (baths)]] complex created in the 10th century and subsequently expanded. The archeological site has been open as a museum since 2006.<ref>{{Cite web |title=Complex map – Baths of Caliphate Castle {{!}} Virtual Tour |url=https://banosdelalcazarcalifal.cordoba.es/index.php?id=2&lang=3 |access-date=15 February 2022 |website=banosdelalcazarcalifal.cordoba.es }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 July 2020 |title=Arab Baths of the Caliphal Alcázar of Córdoba – "Caliphal Baths" |url=https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |archive-date=26 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926061334/https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ==== Medina Azahara ==== {{Main|Madinat al-Zahra}} On the outskirts of the city lies the archaeological site of Madinat al-Zahra, the 10th-century palace-city. It is another major example of Islamic architecture in Spain and has been undergoing excavation and reconstruction since 1911.<ref name=":32">{{Cite book |last=Arnold |first=Felix |url=https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1 |title=Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=9780190624552 |location= |page=63 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033832/https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1#v=onepage&q=Islamic%20Palace%20Architecture%20in%20the%20Western%20Mediterranean&f=false |url-status=live }}</ref> ===Jewish Quarter=== [[File:Cordoba-28_(48026695918).jpg|thumb|upright|[[Calleja de las Flores]], with the Great Cathedral in the background]]{{Main|Judería de Córdoba}} Near the cathedral is the old Jewish quarter, which consists of many irregular streets that preserve some of the city's medieval aspect.<ref name=":3" /> It contains a museum, the Sepharad House,<ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=House of Sefarad, House of Memory – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215040439/https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The House of Sepharad |url=https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |access-date=15 February 2022 |website=www.turismodecordoba.org |language=es |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215010722/https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |url-status=live }}</ref> and the [[Córdoba Synagogue|Synagogue]], built in 1315.<ref>{{cite book |last=Gharipour |first=Mohammad |url=https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9 |title=Synagogues in the Islamic World: Architecture, Design and Identity |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6843-5 |pages=127 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033726/https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9#v=onepage&q=synagogue%20cordoba&f=false |url-status=live }}</ref> ===Christian=== [[File:Puerta del Puente, Córdoba (España).JPG|alt=|thumb|[[Puerta del Puente]]]]{{More citations needed section|date=February 2022}} Surrounding the large Old town are the [[Roman walls of Córdoba|Roman walls]]: gates include the Puerta de Almodóvar, the Puerta de Sevilla and [[Puerta del Puente]], which are the only three gates remaining from the original thirteen. Towers and fortresses include the [[Torre de la Malmuerta|Malmuerta Tower]], [[Torre de Belén]] and the Puerta del Rincón's Tower.<ref>{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=2026-03-31 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> In the south of the Old town and east of the great cathedral, in the [[Plaza del Potro]], is the ''Posada del Potro'', a row of [[inn]]s mentioned in literary works including ''Don Quixote'' and ''La Feria de los Discretos'', and which remained active until 1972. Both the plaza and the inn get their name from the fountain in the centre of the plaza, which represents a foal (''potro''). Not far from this plaza is the ''Arco del Portillo'' (a 14th-century arch). In the extreme southwest of the Old Town is the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], a former royal property and the seat of the [[Spanish Inquisition|Inquisition]]; adjacent to it are the [[Royal Stables of Córdoba|Royal Stables]], where [[Andalusian horse]]s are bred. Palace buildings in the Old Town include the ''Palacio de Viana'' (14th century) and the ''[[Palacio de la Merced]]'' among others. Other sights include the ''Cuesta del Bailío'' (a staircase connecting the upper and lower part of the city). ====Fernandine churches==== The city is home to 12 Christian churches that were built (many as transformations of mosques) by Ferdinand III of Castile after the reconquest of the city in the 13th century. They were to act both as churches and as the administrative centres in the neighborhoods into which the city was divided in medieval times. Some of those that remain are: [[File:Santa Marina en Cordoba.jpg|thumb|upright|[[Santa Marina (Córdoba)|Iglesia de Santa Marina de Aguas Santas]], built in the 13th century]] * [[Iglesia de San Nicolás de la Villa (Córdoba)|San Nicolás de la Villa]]. * [[Iglesia de San Miguel (Córdoba)|San Miguel]]. * [[San Juan y Todos los Santos]] (also known as Iglesia de la Trinidad). * [[Santa Marina (Córdoba)|Santa Marina de Aguas Santas]]. * ''San Agustín''. Begun in 1328, it has now an 18th-century appearance. The façade bell tower, with four bells, dates to the 16th century. * ''San Andrés'', largely renovated in the 14th and 15th centuries. It has a Renaissance portal (1489) and a bell tower from the same period, while the high altar is a [[Baroque art|Baroque]] work by [[Pedro Duque Cornejo]]. * [[Iglesia de San Lorenzo (Córdoba)|San Lorenzo]]. * Church of ''Santiago''. * [[San Pedro (Córdoba)|San Pedro]]. * [[Santa María Magdalena, Córdoba|Santa María Magdalena]]. Like the others, it combines [[Romanesque architecture|Romanesque]], [[Mudéjar]] and [[Gothic architecture|Gothic]] elements. * [[Iglesia de San Pablo (Córdoba)|San Pablo]]. In the church's garden in the 1990s the ruins of an ancient Roman circus were discovered.<ref>{{cite web |url=http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |title=Discovery of a Roman Circus in Cordoba |publisher=Artencordoba.co.uk |access-date=7 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830151806/http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |archive-date=30 August 2012 }}</ref> ====Other religious structures==== [[File:Fachada de la Real Colegiata de San Hipólito.jpg|thumb|right|Main façade of the Iglesia de San Hipólito]] * Iglesia de San Hipólito. It houses the tombs of [[Ferdinand IV of Castile|Ferdinand IV]] and [[Alfonso XI of Castile]], kings of [[Castile and León]]. * Iglesia de San Francisco * Iglesia de San Salvador y Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de Linares * Torre de Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de la Fuensanta * Chapel of San Bartolomé * [[Convento de Santa Clara (Córdoba)|Convent of Santa Clara]] * [[Convento de Santa Cruz (Córdoba)|Convent of Santa Cruz]] * [[Convento de Santa Marta|Convent of Santa Marta]] ====Sculptures and memorials==== {{unreferenced section|date=June 2020}} Scattered throughout the city are ten statues of the [[Raphael (archangel)|Archangel Raphael]], protector and custodian of the city. These are called the Triumphs of Saint Raphael, and are located in landmarks such as the Roman Bridge, the Puerta del Puente and the Plaza del Potro. In the western part of the Historic Centre are the statue of Seneca (near the ''Puerta de Almodóvar'', a gate from the time of Islamic rule, (the Statue of [[Averroes]] (next to the ''Puerta de la Luna''), and [[Maimonides]] (in the plaza de Tiberiades). Further south, near the Puerta de Sevilla, are the sculpture to the poet [[Ibn Zaydún]] and the sculpture of the writer and poet [[Ibn Hazm]] and, inside the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], the monument to the [[Catholic Monarchs]] and Christopher Columbus. There are also several sculptures in plazas of the Old Town. In the central Plaza de las Tendillas is the equestrian statue of [[Gonzalo Fernández de Córdoba]], in the Plaza de Capuchinos is the Cristo de los Faroles, in Plaza de la Trinidad is the statue of [[Luis de Góngora]], in the Plaza del Cardenal Salazar is the bust of Ahmad ibn Muhammad abu Yafar al-Gafiqi, in the Plaza de Capuchinas is the statue to the bishop Osio, in Plaza del Conde de Priego is the monument to [[Manolete]] and the Campo Santo de los Mártires is a statue to [[Al-Hakam II]] and the monument to the lovers. In the Jardines de la Agricultura is the monument to the painter [[Julio Romero de Torres]], a bust by sculptor [[Mateo Inurria]], a bust of the poet [[Julio Aumente]] and the sculpture dedicated to the gardener Aniceto García Roldán, who was killed in the park. Further south, in the Gardens of the Duke of Rivas, is a statue of writer and poet [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas]] by sculptor [[Mariano Benlliure]]. In the Guadalquivir river, near the San Rafael Bridge is the Island of the sculptures, an artificial island with a dozen stone sculptures executed during the International Sculpture Symposium. Up the river, near the Miraflores bridge, is the "Hombre Río", a sculpture of a swimmer looking to the sky and whose orientation varies depending on the current. ====Bridges==== * San Rafael Bridge, consisting of eight arches of 25&nbsp;m span and a length of 217&nbsp;m. The width is between parapets, divided into 12&nbsp;m of cobblestone for four circulations and two tiled concrete sidewalks. It was inaugurated on 29 April 1953 joining the Avenue Corregidor with Plaza de Andalucía. In January 2004 the plaques reading "His Excellency the Head of State and Generalissimo of all the Armies, Francisco Franco Bahamonde, opened this bridge of the Guadalquivir on 29 April 1953", which were on both sides of each of the entrances of the bridge, were removed. * Andalusia Bridge, a suspension bridge. * ''Puente de Miraflores'', known as "the rusty bridge". This bridge links the Street San Fernando and Ronda de Isasa with the Miraflores peninsula. It was designed by Herrero, Suárez and Casado and inaugurated on 2 May 2003. At first, in 1989, a proposal by architect-engineer [[Santiago Calatrava]] was considered<ref>{{cite web |url=http://www.soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |title=Projects of Santiago Calatrava |publisher=Soloarquitectura.com |access-date=7 January 2011 |archive-date=6 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106201510/http://soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |url-status=live }}</ref> that would look like the Lusitania Bridge of [[Mérida, Spain|Mérida]], but this was eventually discarded because its height would obscure the view of the Great Mosque. * Autovía del Sur Bridge. * Abbas Ibn Firnas Bridge, inaugurated in January 2011. It is part of the variant west of Córdoba. * ''Puente del Arenal'', connecting Avenue Campo de la Verdad with the Recinto Ferial (fairground) of Córdoba. === Gardens, parks and natural environments === {{More citations needed section|date=December 2019}} * Jardines de la Victoria. Within the gardens there are two newly renovated facilities, the old Caseta del Círculo de la Amistad, today Caseta Victoria, and the Kiosko de la música, as well as a small [[modernism|Modernist]] fountain from the early 20th century. The northern section, called Jardines of [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas|Duque de Rivas]], features a pergola of neoclassical style, designed by the architect Carlos Sáenz de Santamaría; it is used as an exhibition hall and a café bar. * Jardines de la Agricultura, located between the Jardines de la Victoria and the Paseo de Córdoba: it includes numerous trails that radially converge to a round square which has a fountain or pond. This is known as the duck pond, and, in the centre, has an island with a small building in which these animals live. Scattered throughout the garden are numerous sculptures such as the sculpture in memory of [[Julio Romero de Torres]], the sculpture to the composer [[Julio Aumente]] and the bust of [[Mateo Inurria]]. In the north is a [[rose garden]] in form of a labyrinth. * Parque de Miraflores, located on the south bank of the river [[Guadalquivir]]. It was designed by the architect Juan Cuenca Montilla as a series of terraces. Among other points of interest as the Salam and Miraflores Bridge and a sculpture by [[Agustín Ibarrola]]. * Parque Cruz Conde, located southwest of the city, is an open park and barrier-free park in [[English garden]]s style.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |title=Parque Cruz Conde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115202532/http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |archive-date=15 January 2009 |language=es }}</ref> * ''Paseo de Córdoba''. Located on the underground train tracks, it is a long tour of several km in length with more than 434,000&nbsp;m<sup>2</sup>. The tour has numerous fountains, including six formed by a portico of falling water which form a waterfall to a pond with four levels. Integrated into the tour is a pond of water from the [[Roman Empire|Roman era]], and the building of the old train station of RENFE, now converted into offices of [[Canal Sur]]. * Jardines Juan Carlos I, in the Ciudad Jardín neighborhood. It is a fortress which occupies an area of about 12,500 square metres. * Jardines del Conde de Vallellano, located on both sides of the avenue of the same name. It includes a large L-shaped pond with a capacity of {{cvt|3000|m3|2}} and archaeological remains embedded in the gardens, among which is a Roman cistern from the second half of the 1st century BC. * ''Parque de la Asomadilla'', with a surface of 27 hectares, is the second largest park in Andalusia.<ref>{{cite web |date=1 November 2005 |first=Juan M. |last=Niza |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |title=El parque de La Asomadilla se inicia con la apertura de pozos |language=es |website=[[Diario Córdoba]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106222012/http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |archive-date=6 January 2010 }}</ref> The park recreates a Mediterranean forest vegetation, such as hawthorn, pomegranate, hackberry, oak, olive, tamarisk, cypress, elms, pines, oaks and carob trees among others. * ''Balcón del Guadalquivir''. * ''Jardines de Colón''. * ''Sotos de la Albolafia''. Declared Natural monument by the Andalusian Autonomous Government, it is located in a stretch of the Guadalquivir river from the Roman Bridge and the San Rafael Bridge, with an area of 21.36 hectares.<ref>[http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf ''Los Sotos de la Albolafia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615161718/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf |date=15 June 2011 }}, Inventario de Humedales de Andalucía.</ref> Host a large variety of birds and is an important point of migration for many birds. * ''Parque periurbano Los Villares''. ==عجائب گھر== [[File:Magdalena by Julio Romero de Torres.JPG|thumb|upright|''جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران'' ''"مگدالينا" (پورٽريٽ)'' ]] قرطبه جو آثار قديمه ۽ نسلي عجائب گھر هڪ صوبائي عجائب گھر آهي. گوادالڪوير نديءَ جي ويجهو واقع آهي. عجائب گھر سرڪاري طور تي 1867 ۾ کوليو ويو هو. ۽ 1920 تائين عجائب گھر آف فائن آرٽس سان گڏ جڳهه شيئر ڪئي. 1960 ۾. عجائب گھر کي پيز ڊي ڪاسٽيلو جي نشاۃِ ثانيه محل ۾ منتقل ڪيو ويو. جتي اهو اڄ تائين موجود آهي. آثار قديمه ۽ نسلي عجائب گھر ۾ اٺ هال آهن. جن ۾ وچين کان وٺي برونز ايج جي آخر تائين, رومن ڪلچر، ويزيگوٿ آرٽ ۽ اسلامي ثقافت تائين جا ٽڪرا آهن. جوليو روميرو ڊي ٽوريس عجائب گھر گوادالڪوير جي ڀرسان واقع آهي. ۽ اهو نومبر 1931 ۾ کوليو ويو. جوليو روميرو ڊي ٽوريس جو گھر (جيڪو ڪيتريون ئي مرمتون ڪري چڪو آهي) ۽ هڪ عجائب گھر ۾ تبديل ڪيو ويو آهي. ۽ اهو ڪيترن ئي ٻين تاريخي ادارن جو گھر پڻ رهيو آهي. جهڙوڪ آرڪيالاجيڪل ميوزيم (1868-1917) ۽ ميوزيم آف فائن آرٽس. ڪيترن ئي ڪمن ۾ جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران پاڻ ٺاهيل پينٽنگز ۽ نقش شامل آهن. * ڪارڊوبا جو فائن آرٽس ميوزيم. اهو جوليو روميرو ڊي ٽوريس ميوزيم جي ڀرسان واقع آهي. جنهن سان اهو هڪ صحن شيئر ڪري ٿو. عمارت اصل ۾ پراڻي اسپتال فار چيرٽي لاءِ هئي. پر ان کان پوءِ عمارت ڪيترن ئي مرمت ۽ تجديد هيٺ آئي. نشاة ثانيه جي طرز جي عمارت بڻجي وئي جيڪا اڄ آهي. عجائب گھر آف فائن آرٽس ۾ باروڪ دور جا ڪيترائي ڪم شامل آهن. قرون وسطيٰ جي نشاة ثانيه آرٽ. 18 هين، 19 هين ۽ 20 هين صدي جو ڪم. ڊرائنگ، انداز آرٽ ۽ ٻيا منفرد ڪم. * ڊائيوسين ميوزيم ڪرڊوبا جي ايپي اسڪوپل محل ۾ واقع آهي. جيڪو اڳوڻي اموي الڪزار (القصر، محل) تي ٺاهيو ويو هو. ان جي اندر گڏ ڪيل مجموعو ڪيتريون ئي پينٽنگز، مجسما ۽ فرنيچر رکي ٿو. * ڪورڊوبا اندر هڪ ٻيو عجائب گھر خليفي غسل خانا آهن. e [[Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba]] is a provincial museum located near the [[Guadalquivir|Guadalquivir River]].<ref>{{Cite web |url=http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |title=Museums in Spain: Cordoba Archaeological Museum in Córdoba, Spain {{!}} spain.info USA |last=TURESPAÑA |date=23 April 2007 |website=Spain.info |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225318/http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |url-status=live }}</ref> The museum was officially opened in 1867 and shared space with the ''Museum of Fine Arts'' until 1920. In 1960, the museum was relocated to the Renaissance Palace of Páez de Castillo where it remains to present day. The Archaeological and Ethnological Museum has eight halls which contain pieces from the middle to late Bronze Age, to Roman culture, Visigothic art, and Islamic culture.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |title=Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223653/http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Julio Romero de Torres Museum]] is located next to the Guadalquivir and was opened in November 1931.<ref>{{Cite web |url=http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |title=Mapa del Museo – Museo de Julio Romero de Torres {{!}} Visita Virtual |website=www.museojulioromero.cordoba.es |language=es |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303165404/http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |url-status=dead }}</ref> The home of [[Julio Romero de Torres]], has undergone many renovations and been turned into a museum and it has also been home to several other historical institutions such as the Archaeological Museum (1868–1917) and the [[Museum of Fine Arts of Córdoba|Museum of Fine Arts]]. Many of the works include paintings and motifs done by [[Julio Romero de Torres]] himself.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |title=Museum of Julio Romero de Torres, Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223703/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Fine Arts Museum of Córdoba]] is located next to the Julio Romero de Torres Museum which it shares a courtyard with.<ref>{{Cite book |title=Discover Spain |last=Abdulhameed |first=Ahmed M |publisher=Lulu Press |year=2013 |isbn=9781447876564 }}</ref> The building originally was for the old Hospital for Charity but after that the building went under many renovations and renewals to become the renaissance style building it is today.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |title=Fine Arts Museum |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225334/http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |archive-date=3 March 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripadvisor.com/Travel-g187430-d243777/Cordoba:Spain:Museum.Of.Fine.Arts.Cordoba.html |title=Cordoba: Museum of Fine Arts, Cordoba |website=tripadvisor.com |access-date=27 February 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033718/https://www.tripadvisor.com/Tourism-g187430-Cordoba_Province_of_Cordoba_Andalucia-Vacations.html |url-status=live }}</ref> The Museum of Fine Arts contains many works from the baroque period, medieval renaissance art, work from the 18th, 19th and 20th centuries, drawings, mannerist art and other unique works.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |title=Museum of Fine Arts of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=22 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222081544/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The Diocesan Museum is located in the [[Episcopal Palace, Cordoba|Córdoba's Episcopal Palace]] which was built upon the former Umayyad ''[[alcázar]]''. The collection within houses many paintings, sculptures and furniture.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |title=Diocesan Museum (Episcopal Palace) |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225336/http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |archive-date=3 March 2018 }}</ref> Another museum within Córdoba are the [[Caliphal Baths]]. ==سياست ۽ حڪومت== ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] mxtsw2yhpygcxmfiz4dsfvk9ieovj0y 381018 381017 2026-05-27T19:42:28Z Ibne maryam 17680 381018 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== {{Historical Populations|1842|42092|1857|42909|1877|47864|1887|54448|1900|56097|1910|64407|1920|72641|1930|101701|1940|135674|1950|160347|1960|189671|1970|232343|1981|279386|1991|302154|2001|308072|2011|328326|2021|322327|source=National Statistics Institute (Spain)<ref>{{cite web|title=INEbase. Alterations to the municipalities in the Population Censuses since 1842|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do|publisher=[[National Institute of Statistics (Spain)|National Statistics Institute]]}}</ref>|cols=1|align=right}} سال 2024ع تائين، شهر جي پرڏيهي (پرڏيهي پيدا ٿيل) آبادي 19,432 هئي، جيڪا ڪل آبادي جي 6.0 سيڪڙي جي برابر آهي. {| class="wikitable floatright" |+پيدائش جي ملڪ جي لحاظ کان پرڏيهي آبادي (2024ع)<ref name="population" /> !قوميت !آبادي |- |{{Flag|Colombia}} |1,925 |- |{{Flag|Morocco}} |1,708 |- |{{Flag|Ecuador}} |1,522 |- |{{Flag|Venezuela}} |1,187 |- |{{Flag|Nicaragua}} |867 |- |{{Flag|Honduras}} |825 |- |{{Flag|Romania}} |777 |- |{{Flag|Paraguay}} |765 |- |{{Flag|France}} |737 |- |{{Flag|Germany}} |677 |- |{{Flag|China}} |617 |- |{{Flag|Argentina}} |495 |- |{{Flag|Peru}} |440 |- |{{Flag|Bolivia}} |418 |- |{{Flag|Cuba}} |410 |} ==لينڊ مارڪ== [[File:Centro Histórico, 16.9 -- 2023 -- Córdoba, España.jpg|thumb|right|View of the [[historic centre of Córdoba]] from the [[Guadalquivir River]]]] The [[historic centre of Córdoba]] has been a UNESCO World Heritage Site since 1994.{{Efn|The Mosque-Cathedral was listed as a World Heritage Site first in 1984 and this designation was extended to the rest of the historic centre in 1994.}}<ref name=":1" /> ===Roman=== [[File:Mausoleoromano.jpg|thumb|[[Roman mausoleum of Córdoba|Roman Mausoleum]] in the Paseo de la Victoria]] The [[Roman bridge of Córdoba|Roman Bridge]], over the Guadalquivir River, links the area of Campo de la Verdad with Barrio de la Catedral. It was the only bridge of the city for twenty centuries, until the construction of the San Rafael Bridge in the mid-20th century. It was initially built in the early 1st century BC during the reign of emperor Augustus but significantly rebuilt in the 8th century under Umayyad rule. It has a length of about 250&nbsp;m and has 16 arches.<ref>{{Cite book |last=McFetrich |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Y-VVEAAAQBAJ&dq=roman+bridge+cordoba&pg=PA205 |title=An Encyclopaedia of World Bridges |publisher=Pen and Sword Transport |year=2022 |isbn=978-1-5267-9449-9 |pages=205 |language=en }}</ref> Other Roman remains include the [[Roman temple of Córdoba|Roman Temple]], the Theatre, [[Roman mausoleum of Córdoba|Mausoleum]], the Colonial Forum, the ''Forum Adiectum'', an amphitheater and the remains of the Palace of Emperor [[Maximian]] in the archaeological site of Cercadilla.<ref>{{Cite web |title=Palacio de Maximiano Hercúleo |url=https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |access-date=31 January 2024 |website=Nomads Travel Guide |date=17 June 2020 |language=en-US |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131162231/https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |url-status=live }}</ref> ===Islamic=== ==== Great Mosque of Córdoba ==== {{Main|Mosque–Cathedral of Córdoba}} [[File:Cathedral-Great Mosque of Cordoba - Andalucia - Spain - panoramio.jpg|thumb|Interior of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba]]]] From 784- 786 AD, Abd al-Rahman I built the Great Mosque of Córdoba, one of the most famous monuments of [[Moorish architecture|Western Islamic (Moorish) architecture]]<ref>{{cite book |last1=Jayyusi |first1=Salma Khadra |title=The legacy of Muslim Spain |year=1994 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=978-9004099548 |pages=129–135 |edition=2nd }}</ref><ref name="George">{{cite book |last1=Michell |first1=George |title=Architecture of the Islamic world its history and social meaning; with a complete survey of key monuments |year=2011 |orig-year=1978 |publisher=Thames & Hudson |location=London |isbn=9780500278475 |page=212 }}</ref>{{Sfn|Bennison|2016|pp=281–284}} and for centuries the third largest mosque in the world.{{sfn|Scales|1997|p=175}} It integrated aspects of [[Islamic architecture]] with some indigenous elements of [[Ancient Roman architecture|Roman]] and [[Visigothic art and architecture|Visigothic architecture]].<ref name=":2"/> Later Umayyad rulers expanded the mosque, adding a minaret and extending the prayer hall. A major 10th-century expansion resulted in the elaborate [[mihrab]] and other ornate embellishments seen today.<ref name=":2"/> After the Christian conquest of the city the mosque was converted to a cathedral. It underwent significant modifications in the 16th century but much of the original structure remains.<ref name=":2">{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan M. |title=The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture |last2=Blair |first2=Sheila S. |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195309911 |location=Oxford |chapter=Córdoba }}</ref> The building was listed as a World Heritage Site in 1984.<ref name=":1"/> ====Minaret of San Juan==== Built in 930 AD, the mosque that this minaret adorned has been replaced by a church and the minaret re-purposed as a tower. It retains characteristics of Islamic architecture in the region, including a double [[Horseshoe arch|horseshoe-arch]] windows.<ref name="George"/><ref name=":3">{{cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&dq=minaret+san+juan+cordoba&pg=PA55 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=55 }}</ref> ==== Mills of the Guadalquivir ==== [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-11-37.jpg|thumb|upright|The [[Calahorra Tower|Tower of Calahorra]] to one side of the [[Roman Bridge of Córdoba|Roman Bridge]]]] Along the banks of the Guadalquivir are the [[Mills of the Guadalquivir]], an array of [[watermill]]s from different periods that used the power of the water current to grind flour. They include the [[Albolafia]], [[Alegría watermill]], Carbonell, Casillas, Enmedio, Lope García, Martos, Pápalo, San Antonio, San Lorenzo and San Rafael mills.<ref>{{Cite news |url=http://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |title=Los eternos jornaleros del Guadalquivir |last=Reina |first=Carmen |date=11 November 2014 |newspaper=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |access-date=23 March 2019 |language=es |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703032953/https://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |url-status=live }}</ref>{{Additional citation needed|date=February 2022}} ====Calahorra Tower==== The Calahorra is a fortified tower standing at the southern end of the city's Roman Bridge. Its original construction is attributed to the Almohad period.{{Sfn|Bennison|2016|p=326}}<ref>{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |page=137 }}</ref> It now houses the Al-Andalus Living Museum (''Museo Vivo de Al-Andalus''), a museum on the cultural achievements of Al-Andalus.<ref>{{cite web |title=Torre de la Calahorra {{!}} Córdoba, Spain Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |access-date=15 February 2022 |website=Lonely Planet |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020108/https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=Calahorra Tower – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020110/https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ====Caliphal Baths==== {{Main|Caliphal Baths}} Near the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], on the site of the former [[Alcázar of the Caliphs (Córdoba)|Islamic-era Alcázar]], are the [[Caliphal Baths]], a partly reconstructed [[Hammam|hammam (baths)]] complex created in the 10th century and subsequently expanded. The archeological site has been open as a museum since 2006.<ref>{{Cite web |title=Complex map – Baths of Caliphate Castle {{!}} Virtual Tour |url=https://banosdelalcazarcalifal.cordoba.es/index.php?id=2&lang=3 |access-date=15 February 2022 |website=banosdelalcazarcalifal.cordoba.es }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 July 2020 |title=Arab Baths of the Caliphal Alcázar of Córdoba – "Caliphal Baths" |url=https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |archive-date=26 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926061334/https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ==== Medina Azahara ==== {{Main|Madinat al-Zahra}} On the outskirts of the city lies the archaeological site of Madinat al-Zahra, the 10th-century palace-city. It is another major example of Islamic architecture in Spain and has been undergoing excavation and reconstruction since 1911.<ref name=":32">{{Cite book |last=Arnold |first=Felix |url=https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1 |title=Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=9780190624552 |location= |page=63 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033832/https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1#v=onepage&q=Islamic%20Palace%20Architecture%20in%20the%20Western%20Mediterranean&f=false |url-status=live }}</ref> ===Jewish Quarter=== [[File:Cordoba-28_(48026695918).jpg|thumb|upright|[[Calleja de las Flores]], with the Great Cathedral in the background]]{{Main|Judería de Córdoba}} Near the cathedral is the old Jewish quarter, which consists of many irregular streets that preserve some of the city's medieval aspect.<ref name=":3" /> It contains a museum, the Sepharad House,<ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=House of Sefarad, House of Memory – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215040439/https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The House of Sepharad |url=https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |access-date=15 February 2022 |website=www.turismodecordoba.org |language=es |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215010722/https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |url-status=live }}</ref> and the [[Córdoba Synagogue|Synagogue]], built in 1315.<ref>{{cite book |last=Gharipour |first=Mohammad |url=https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9 |title=Synagogues in the Islamic World: Architecture, Design and Identity |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6843-5 |pages=127 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033726/https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9#v=onepage&q=synagogue%20cordoba&f=false |url-status=live }}</ref> ===Christian=== [[File:Puerta del Puente, Córdoba (España).JPG|alt=|thumb|[[Puerta del Puente]]]]{{More citations needed section|date=February 2022}} Surrounding the large Old town are the [[Roman walls of Córdoba|Roman walls]]: gates include the Puerta de Almodóvar, the Puerta de Sevilla and [[Puerta del Puente]], which are the only three gates remaining from the original thirteen. Towers and fortresses include the [[Torre de la Malmuerta|Malmuerta Tower]], [[Torre de Belén]] and the Puerta del Rincón's Tower.<ref>{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=2026-03-31 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> In the south of the Old town and east of the great cathedral, in the [[Plaza del Potro]], is the ''Posada del Potro'', a row of [[inn]]s mentioned in literary works including ''Don Quixote'' and ''La Feria de los Discretos'', and which remained active until 1972. Both the plaza and the inn get their name from the fountain in the centre of the plaza, which represents a foal (''potro''). Not far from this plaza is the ''Arco del Portillo'' (a 14th-century arch). In the extreme southwest of the Old Town is the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], a former royal property and the seat of the [[Spanish Inquisition|Inquisition]]; adjacent to it are the [[Royal Stables of Córdoba|Royal Stables]], where [[Andalusian horse]]s are bred. Palace buildings in the Old Town include the ''Palacio de Viana'' (14th century) and the ''[[Palacio de la Merced]]'' among others. Other sights include the ''Cuesta del Bailío'' (a staircase connecting the upper and lower part of the city). ====Fernandine churches==== The city is home to 12 Christian churches that were built (many as transformations of mosques) by Ferdinand III of Castile after the reconquest of the city in the 13th century. They were to act both as churches and as the administrative centres in the neighborhoods into which the city was divided in medieval times. Some of those that remain are: [[File:Santa Marina en Cordoba.jpg|thumb|upright|[[Santa Marina (Córdoba)|Iglesia de Santa Marina de Aguas Santas]], built in the 13th century]] * [[Iglesia de San Nicolás de la Villa (Córdoba)|San Nicolás de la Villa]]. * [[Iglesia de San Miguel (Córdoba)|San Miguel]]. * [[San Juan y Todos los Santos]] (also known as Iglesia de la Trinidad). * [[Santa Marina (Córdoba)|Santa Marina de Aguas Santas]]. * ''San Agustín''. Begun in 1328, it has now an 18th-century appearance. The façade bell tower, with four bells, dates to the 16th century. * ''San Andrés'', largely renovated in the 14th and 15th centuries. It has a Renaissance portal (1489) and a bell tower from the same period, while the high altar is a [[Baroque art|Baroque]] work by [[Pedro Duque Cornejo]]. * [[Iglesia de San Lorenzo (Córdoba)|San Lorenzo]]. * Church of ''Santiago''. * [[San Pedro (Córdoba)|San Pedro]]. * [[Santa María Magdalena, Córdoba|Santa María Magdalena]]. Like the others, it combines [[Romanesque architecture|Romanesque]], [[Mudéjar]] and [[Gothic architecture|Gothic]] elements. * [[Iglesia de San Pablo (Córdoba)|San Pablo]]. In the church's garden in the 1990s the ruins of an ancient Roman circus were discovered.<ref>{{cite web |url=http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |title=Discovery of a Roman Circus in Cordoba |publisher=Artencordoba.co.uk |access-date=7 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830151806/http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |archive-date=30 August 2012 }}</ref> ====Other religious structures==== [[File:Fachada de la Real Colegiata de San Hipólito.jpg|thumb|right|Main façade of the Iglesia de San Hipólito]] * Iglesia de San Hipólito. It houses the tombs of [[Ferdinand IV of Castile|Ferdinand IV]] and [[Alfonso XI of Castile]], kings of [[Castile and León]]. * Iglesia de San Francisco * Iglesia de San Salvador y Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de Linares * Torre de Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de la Fuensanta * Chapel of San Bartolomé * [[Convento de Santa Clara (Córdoba)|Convent of Santa Clara]] * [[Convento de Santa Cruz (Córdoba)|Convent of Santa Cruz]] * [[Convento de Santa Marta|Convent of Santa Marta]] ====Sculptures and memorials==== {{unreferenced section|date=June 2020}} Scattered throughout the city are ten statues of the [[Raphael (archangel)|Archangel Raphael]], protector and custodian of the city. These are called the Triumphs of Saint Raphael, and are located in landmarks such as the Roman Bridge, the Puerta del Puente and the Plaza del Potro. In the western part of the Historic Centre are the statue of Seneca (near the ''Puerta de Almodóvar'', a gate from the time of Islamic rule, (the Statue of [[Averroes]] (next to the ''Puerta de la Luna''), and [[Maimonides]] (in the plaza de Tiberiades). Further south, near the Puerta de Sevilla, are the sculpture to the poet [[Ibn Zaydún]] and the sculpture of the writer and poet [[Ibn Hazm]] and, inside the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], the monument to the [[Catholic Monarchs]] and Christopher Columbus. There are also several sculptures in plazas of the Old Town. In the central Plaza de las Tendillas is the equestrian statue of [[Gonzalo Fernández de Córdoba]], in the Plaza de Capuchinos is the Cristo de los Faroles, in Plaza de la Trinidad is the statue of [[Luis de Góngora]], in the Plaza del Cardenal Salazar is the bust of Ahmad ibn Muhammad abu Yafar al-Gafiqi, in the Plaza de Capuchinas is the statue to the bishop Osio, in Plaza del Conde de Priego is the monument to [[Manolete]] and the Campo Santo de los Mártires is a statue to [[Al-Hakam II]] and the monument to the lovers. In the Jardines de la Agricultura is the monument to the painter [[Julio Romero de Torres]], a bust by sculptor [[Mateo Inurria]], a bust of the poet [[Julio Aumente]] and the sculpture dedicated to the gardener Aniceto García Roldán, who was killed in the park. Further south, in the Gardens of the Duke of Rivas, is a statue of writer and poet [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas]] by sculptor [[Mariano Benlliure]]. In the Guadalquivir river, near the San Rafael Bridge is the Island of the sculptures, an artificial island with a dozen stone sculptures executed during the International Sculpture Symposium. Up the river, near the Miraflores bridge, is the "Hombre Río", a sculpture of a swimmer looking to the sky and whose orientation varies depending on the current. ====Bridges==== * San Rafael Bridge, consisting of eight arches of 25&nbsp;m span and a length of 217&nbsp;m. The width is between parapets, divided into 12&nbsp;m of cobblestone for four circulations and two tiled concrete sidewalks. It was inaugurated on 29 April 1953 joining the Avenue Corregidor with Plaza de Andalucía. In January 2004 the plaques reading "His Excellency the Head of State and Generalissimo of all the Armies, Francisco Franco Bahamonde, opened this bridge of the Guadalquivir on 29 April 1953", which were on both sides of each of the entrances of the bridge, were removed. * Andalusia Bridge, a suspension bridge. * ''Puente de Miraflores'', known as "the rusty bridge". This bridge links the Street San Fernando and Ronda de Isasa with the Miraflores peninsula. It was designed by Herrero, Suárez and Casado and inaugurated on 2 May 2003. At first, in 1989, a proposal by architect-engineer [[Santiago Calatrava]] was considered<ref>{{cite web |url=http://www.soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |title=Projects of Santiago Calatrava |publisher=Soloarquitectura.com |access-date=7 January 2011 |archive-date=6 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106201510/http://soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |url-status=live }}</ref> that would look like the Lusitania Bridge of [[Mérida, Spain|Mérida]], but this was eventually discarded because its height would obscure the view of the Great Mosque. * Autovía del Sur Bridge. * Abbas Ibn Firnas Bridge, inaugurated in January 2011. It is part of the variant west of Córdoba. * ''Puente del Arenal'', connecting Avenue Campo de la Verdad with the Recinto Ferial (fairground) of Córdoba. === Gardens, parks and natural environments === {{More citations needed section|date=December 2019}} * Jardines de la Victoria. Within the gardens there are two newly renovated facilities, the old Caseta del Círculo de la Amistad, today Caseta Victoria, and the Kiosko de la música, as well as a small [[modernism|Modernist]] fountain from the early 20th century. The northern section, called Jardines of [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas|Duque de Rivas]], features a pergola of neoclassical style, designed by the architect Carlos Sáenz de Santamaría; it is used as an exhibition hall and a café bar. * Jardines de la Agricultura, located between the Jardines de la Victoria and the Paseo de Córdoba: it includes numerous trails that radially converge to a round square which has a fountain or pond. This is known as the duck pond, and, in the centre, has an island with a small building in which these animals live. Scattered throughout the garden are numerous sculptures such as the sculpture in memory of [[Julio Romero de Torres]], the sculpture to the composer [[Julio Aumente]] and the bust of [[Mateo Inurria]]. In the north is a [[rose garden]] in form of a labyrinth. * Parque de Miraflores, located on the south bank of the river [[Guadalquivir]]. It was designed by the architect Juan Cuenca Montilla as a series of terraces. Among other points of interest as the Salam and Miraflores Bridge and a sculpture by [[Agustín Ibarrola]]. * Parque Cruz Conde, located southwest of the city, is an open park and barrier-free park in [[English garden]]s style.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |title=Parque Cruz Conde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115202532/http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |archive-date=15 January 2009 |language=es }}</ref> * ''Paseo de Córdoba''. Located on the underground train tracks, it is a long tour of several km in length with more than 434,000&nbsp;m<sup>2</sup>. The tour has numerous fountains, including six formed by a portico of falling water which form a waterfall to a pond with four levels. Integrated into the tour is a pond of water from the [[Roman Empire|Roman era]], and the building of the old train station of RENFE, now converted into offices of [[Canal Sur]]. * Jardines Juan Carlos I, in the Ciudad Jardín neighborhood. It is a fortress which occupies an area of about 12,500 square metres. * Jardines del Conde de Vallellano, located on both sides of the avenue of the same name. It includes a large L-shaped pond with a capacity of {{cvt|3000|m3|2}} and archaeological remains embedded in the gardens, among which is a Roman cistern from the second half of the 1st century BC. * ''Parque de la Asomadilla'', with a surface of 27 hectares, is the second largest park in Andalusia.<ref>{{cite web |date=1 November 2005 |first=Juan M. |last=Niza |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |title=El parque de La Asomadilla se inicia con la apertura de pozos |language=es |website=[[Diario Córdoba]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106222012/http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |archive-date=6 January 2010 }}</ref> The park recreates a Mediterranean forest vegetation, such as hawthorn, pomegranate, hackberry, oak, olive, tamarisk, cypress, elms, pines, oaks and carob trees among others. * ''Balcón del Guadalquivir''. * ''Jardines de Colón''. * ''Sotos de la Albolafia''. Declared Natural monument by the Andalusian Autonomous Government, it is located in a stretch of the Guadalquivir river from the Roman Bridge and the San Rafael Bridge, with an area of 21.36 hectares.<ref>[http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf ''Los Sotos de la Albolafia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615161718/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf |date=15 June 2011 }}, Inventario de Humedales de Andalucía.</ref> Host a large variety of birds and is an important point of migration for many birds. * ''Parque periurbano Los Villares''. ==عجائب گھر== [[File:Magdalena by Julio Romero de Torres.JPG|thumb|upright|''جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران'' ''"مگدالينا" (پورٽريٽ)'' ]] قرطبه جو آثار قديمه ۽ نسلي عجائب گھر هڪ صوبائي عجائب گھر آهي. گوادالڪوير نديءَ جي ويجهو واقع آهي. عجائب گھر سرڪاري طور تي 1867 ۾ کوليو ويو هو. ۽ 1920 تائين عجائب گھر آف فائن آرٽس سان گڏ جڳهه شيئر ڪئي. 1960 ۾. عجائب گھر کي پيز ڊي ڪاسٽيلو جي نشاۃِ ثانيه محل ۾ منتقل ڪيو ويو. جتي اهو اڄ تائين موجود آهي. آثار قديمه ۽ نسلي عجائب گھر ۾ اٺ هال آهن. جن ۾ وچين کان وٺي برونز ايج جي آخر تائين, رومن ڪلچر، ويزيگوٿ آرٽ ۽ اسلامي ثقافت تائين جا ٽڪرا آهن. جوليو روميرو ڊي ٽوريس عجائب گھر گوادالڪوير جي ڀرسان واقع آهي. ۽ اهو نومبر 1931 ۾ کوليو ويو. جوليو روميرو ڊي ٽوريس جو گھر (جيڪو ڪيتريون ئي مرمتون ڪري چڪو آهي) ۽ هڪ عجائب گھر ۾ تبديل ڪيو ويو آهي. ۽ اهو ڪيترن ئي ٻين تاريخي ادارن جو گھر پڻ رهيو آهي. جهڙوڪ آرڪيالاجيڪل ميوزيم (1868-1917) ۽ ميوزيم آف فائن آرٽس. ڪيترن ئي ڪمن ۾ جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران پاڻ ٺاهيل پينٽنگز ۽ نقش شامل آهن. * ڪارڊوبا جو فائن آرٽس ميوزيم. اهو جوليو روميرو ڊي ٽوريس ميوزيم جي ڀرسان واقع آهي. جنهن سان اهو هڪ صحن شيئر ڪري ٿو. عمارت اصل ۾ پراڻي اسپتال فار چيرٽي لاءِ هئي. پر ان کان پوءِ عمارت ڪيترن ئي مرمت ۽ تجديد هيٺ آئي. نشاة ثانيه جي طرز جي عمارت بڻجي وئي جيڪا اڄ آهي. عجائب گھر آف فائن آرٽس ۾ باروڪ دور جا ڪيترائي ڪم شامل آهن. قرون وسطيٰ جي نشاة ثانيه آرٽ. 18 هين، 19 هين ۽ 20 هين صدي جو ڪم. ڊرائنگ، انداز آرٽ ۽ ٻيا منفرد ڪم. * ڊائيوسين ميوزيم ڪرڊوبا جي ايپي اسڪوپل محل ۾ واقع آهي. جيڪو اڳوڻي اموي الڪزار (القصر، محل) تي ٺاهيو ويو هو. ان جي اندر گڏ ڪيل مجموعو ڪيتريون ئي پينٽنگز، مجسما ۽ فرنيچر رکي ٿو. * ڪورڊوبا اندر هڪ ٻيو عجائب گھر خليفي غسل خانا آهن. e [[Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba]] is a provincial museum located near the [[Guadalquivir|Guadalquivir River]].<ref>{{Cite web |url=http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |title=Museums in Spain: Cordoba Archaeological Museum in Córdoba, Spain {{!}} spain.info USA |last=TURESPAÑA |date=23 April 2007 |website=Spain.info |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225318/http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |url-status=live }}</ref> The museum was officially opened in 1867 and shared space with the ''Museum of Fine Arts'' until 1920. In 1960, the museum was relocated to the Renaissance Palace of Páez de Castillo where it remains to present day. The Archaeological and Ethnological Museum has eight halls which contain pieces from the middle to late Bronze Age, to Roman culture, Visigothic art, and Islamic culture.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |title=Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223653/http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Julio Romero de Torres Museum]] is located next to the Guadalquivir and was opened in November 1931.<ref>{{Cite web |url=http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |title=Mapa del Museo – Museo de Julio Romero de Torres {{!}} Visita Virtual |website=www.museojulioromero.cordoba.es |language=es |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303165404/http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |url-status=dead }}</ref> The home of [[Julio Romero de Torres]], has undergone many renovations and been turned into a museum and it has also been home to several other historical institutions such as the Archaeological Museum (1868–1917) and the [[Museum of Fine Arts of Córdoba|Museum of Fine Arts]]. Many of the works include paintings and motifs done by [[Julio Romero de Torres]] himself.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |title=Museum of Julio Romero de Torres, Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223703/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The [[Fine Arts Museum of Córdoba]] is located next to the Julio Romero de Torres Museum which it shares a courtyard with.<ref>{{Cite book |title=Discover Spain |last=Abdulhameed |first=Ahmed M |publisher=Lulu Press |year=2013 |isbn=9781447876564 }}</ref> The building originally was for the old Hospital for Charity but after that the building went under many renovations and renewals to become the renaissance style building it is today.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |title=Fine Arts Museum |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225334/http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |archive-date=3 March 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripadvisor.com/Travel-g187430-d243777/Cordoba:Spain:Museum.Of.Fine.Arts.Cordoba.html |title=Cordoba: Museum of Fine Arts, Cordoba |website=tripadvisor.com |access-date=27 February 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033718/https://www.tripadvisor.com/Tourism-g187430-Cordoba_Province_of_Cordoba_Andalucia-Vacations.html |url-status=live }}</ref> The Museum of Fine Arts contains many works from the baroque period, medieval renaissance art, work from the 18th, 19th and 20th centuries, drawings, mannerist art and other unique works.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |title=Museum of Fine Arts of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=22 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222081544/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |url-status=live }}</ref> The Diocesan Museum is located in the [[Episcopal Palace, Cordoba|Córdoba's Episcopal Palace]] which was built upon the former Umayyad ''[[alcázar]]''. The collection within houses many paintings, sculptures and furniture.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |title=Diocesan Museum (Episcopal Palace) |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225336/http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |archive-date=3 March 2018 }}</ref> Another museum within Córdoba are the [[Caliphal Baths]]. ==سياست ۽ حڪومت== ;Local administration {{As of|2019||df=}} [[José María Bellido|José María Bellido Roche]] ([[People's Party (Spain)|PP]]) is the mayor of Córdoba. The City Council of Córdoba is divided into different areas: the Presidency; Human Resources, Management, Tax and Public Administration; City Planning, Infrastructure, and Environment; Social; and Development.<ref>{{cite web |title=Áreas de Gobierno |language=es |trans-title=Areas of Governance |url=https://www.cordoba.es/corporacion-municipal/areas-de-gobierno |website=Ayuntamiento de Córdoba |access-date=13 February 2018 |archive-date=13 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180213135129/https://www.cordoba.es/corporacion-municipal/areas-de-gobierno |url-status=live }}</ref> The Council holds regular plenary sessions once a month, but can hold extraordinary plenary session to discuss issues and problems affecting the city.<ref>{{Citation |year=2009 |title=Reglamento Orgánico General del Ayuntamiento de Córdoba |language=es |url=https://www.cordoba.es/images/stories/documentos/Ayuntamiento/Reglamentos_Organicos/reglamento_general_ayuntamiento_09.pdf |page=1044 |work=B.O.P |issue=29 |access-date=13 February 2018 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127001842/https://www.cordoba.es/images/stories/documentos/Ayuntamiento/Reglamentos_Organicos/reglamento_general_ayuntamiento_09.pdf |url-status=live }}</ref> The Governing Board, chaired by the mayor, consists of four [[United Left (Spain)|IU]] councillors, three of PSOE, and three non-elected members.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web/verTextoHTML.jsp?id=43394 |title=Junta de Gobierno Local |language=es |trans-title=Local Government Board |date=28 June 2012 |website=Ayuntamiento de Córdoba [City Council of Córdoba] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628192951/http://www.ayuncordoba.es/portal/web/verTextoHTML.jsp?id=43394 |archive-date=28 June 2012 }}</ref><ref>[http://wikanda.cordobapedia.es/wiki/Elecciones_Municipales_2007_en_Córdoba Municipal Elections 2007 in Córdoba: Cargos en la Corporación Municipal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211155206/http://wikanda.cordobapedia.es/wiki/Elecciones_Municipales_2007_en_C%C3%B3rdoba|date=11 February 2010}} – ''Article of [[Cordobapedia]] published in Castilian, [[GFDL]] license''.</ref> The municipal council consists of 29 members: 11 of [[People's Party (Spain)|PP]], 7 of PSOE, 4 of IU, 4 of [[Ganemos Córdoba]], 2 of [[Citizens (Spanish political party)|Ciudadanos]] and 1 of [[Unión Cordobesa]]. {| rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="margin:auto; border:1px solid #999; border-right:2px solid #999; border-bottom:2px solid #999;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| List of mayors since the democratic elections of 1979 ! Legislature !! Name !! Party |- | align=right| 1979–1983 || [[Julio Anguita]] || style="background:#32cd32;"| [[Communist Party of Spain|PCE]] |- | align=right rowspan=2| 1983–1987 || Julio Anguita (until 1 February 1986) || style="background:#32cd32;"| [[Communist Party of Spain|PCE]] |- | Herminio Trigo || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right| 1987–1991 || Herminio Trigo || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right rowspan=2| 1991–1995 || Herminio Trigo || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | Manuel Pérez Pérez || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right| 1995–1999 || Rafael Merino || style="background:#1e90ff;"| [[People's Party (Spain)|PP]] |- | align=right| 1999–2003 || [[Rosa Aguilar]] || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right| 2003–2007 || Rosa Aguilar || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right rowspan=2| 2007–2011 || Rosa Aguilar (until 23 April 2009) || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | [[Andrés Ocaña]] || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- |align=right| 2011–2015 || José Antonio Nieto || style="background:#1e90ff;"| [[People's Party (Spain)|PP]] |- |align=right| 2015–2019 || [[Isabel Ambrosio]] || style="background:#EE1C25;"| [[Spanish Socialist Workers' Party|PSOE]] |- |align=right| 2019– || [[José María Bellido]] || style="background:#1e90ff;"| [[People's Party (Spain)|PP]] |- |} ;Administrative divisions As of July 2008, the city is divided into 10 administrative districts, coordinated by the Municipal district boards, which in turn are subdivided into neighbourhoods: {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |- ! style="width:150px;"| District ! style="width:150px;"| District ! style="width:200px;"| Location |- | [[Centro district (Córdoba)|Centro]] | [[Poniente-Sur district (Córdoba)|Poniente-Sur]] | rowspan="5"| [[File:Distritos de Córdoba.svg|100px]] |- | [[Levante district (Córdoba)|Levante]] | [[Sur district (Córdoba)|Sur]] |- | [[Noroeste district (Córdoba)|Noroeste]] | [[Sureste district (Córdoba)|Sureste]] |- | [[Norte-Sierra district (Córdoba)|Norte-Sierra]] | [[Periurbano Este-Campiña district (Córdoba)|Periurbano Este-Campiña]] |- | [[Poniente-Norte district (Córdoba)|Poniente-Norte]] | [[Periurbano Oeste-Sierra district (Córdoba)|Periurbano Oeste-Sierra]] |- | colspan="3"| <small><small>Periurbano Este-Campiña and Periurbano Oeste-Sierra not shown on the map</small></small> |} ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] nn9bil6nq6pg15x53zjsng4tw54hmdm 381019 381018 2026-05-27T20:03:20Z Ibne maryam 17680 /* عجائب گھر */ 381019 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== {{Historical Populations|1842|42092|1857|42909|1877|47864|1887|54448|1900|56097|1910|64407|1920|72641|1930|101701|1940|135674|1950|160347|1960|189671|1970|232343|1981|279386|1991|302154|2001|308072|2011|328326|2021|322327|source=National Statistics Institute (Spain)<ref>{{cite web|title=INEbase. Alterations to the municipalities in the Population Censuses since 1842|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do|publisher=[[National Institute of Statistics (Spain)|National Statistics Institute]]}}</ref>|cols=1|align=right}} سال 2024ع تائين، شهر جي پرڏيهي (پرڏيهي پيدا ٿيل) آبادي 19,432 هئي، جيڪا ڪل آبادي جي 6.0 سيڪڙي جي برابر آهي. {| class="wikitable floatright" |+پيدائش جي ملڪ جي لحاظ کان پرڏيهي آبادي (2024ع)<ref name="population" /> !قوميت !آبادي |- |{{Flag|Colombia}} |1,925 |- |{{Flag|Morocco}} |1,708 |- |{{Flag|Ecuador}} |1,522 |- |{{Flag|Venezuela}} |1,187 |- |{{Flag|Nicaragua}} |867 |- |{{Flag|Honduras}} |825 |- |{{Flag|Romania}} |777 |- |{{Flag|Paraguay}} |765 |- |{{Flag|France}} |737 |- |{{Flag|Germany}} |677 |- |{{Flag|China}} |617 |- |{{Flag|Argentina}} |495 |- |{{Flag|Peru}} |440 |- |{{Flag|Bolivia}} |418 |- |{{Flag|Cuba}} |410 |} ==لينڊ مارڪ== [[File:Centro Histórico, 16.9 -- 2023 -- Córdoba, España.jpg|thumb|right|View of the [[historic centre of Córdoba]] from the [[Guadalquivir River]]]] The [[historic centre of Córdoba]] has been a UNESCO World Heritage Site since 1994.{{Efn|The Mosque-Cathedral was listed as a World Heritage Site first in 1984 and this designation was extended to the rest of the historic centre in 1994.}}<ref name=":1" /> ===Roman=== [[File:Mausoleoromano.jpg|thumb|[[Roman mausoleum of Córdoba|Roman Mausoleum]] in the Paseo de la Victoria]] The [[Roman bridge of Córdoba|Roman Bridge]], over the Guadalquivir River, links the area of Campo de la Verdad with Barrio de la Catedral. It was the only bridge of the city for twenty centuries, until the construction of the San Rafael Bridge in the mid-20th century. It was initially built in the early 1st century BC during the reign of emperor Augustus but significantly rebuilt in the 8th century under Umayyad rule. It has a length of about 250&nbsp;m and has 16 arches.<ref>{{Cite book |last=McFetrich |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Y-VVEAAAQBAJ&dq=roman+bridge+cordoba&pg=PA205 |title=An Encyclopaedia of World Bridges |publisher=Pen and Sword Transport |year=2022 |isbn=978-1-5267-9449-9 |pages=205 |language=en }}</ref> Other Roman remains include the [[Roman temple of Córdoba|Roman Temple]], the Theatre, [[Roman mausoleum of Córdoba|Mausoleum]], the Colonial Forum, the ''Forum Adiectum'', an amphitheater and the remains of the Palace of Emperor [[Maximian]] in the archaeological site of Cercadilla.<ref>{{Cite web |title=Palacio de Maximiano Hercúleo |url=https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |access-date=31 January 2024 |website=Nomads Travel Guide |date=17 June 2020 |language=en-US |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131162231/https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |url-status=live }}</ref> ===Islamic=== ==== Great Mosque of Córdoba ==== {{Main|Mosque–Cathedral of Córdoba}} [[File:Cathedral-Great Mosque of Cordoba - Andalucia - Spain - panoramio.jpg|thumb|Interior of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba]]]] From 784- 786 AD, Abd al-Rahman I built the Great Mosque of Córdoba, one of the most famous monuments of [[Moorish architecture|Western Islamic (Moorish) architecture]]<ref>{{cite book |last1=Jayyusi |first1=Salma Khadra |title=The legacy of Muslim Spain |year=1994 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=978-9004099548 |pages=129–135 |edition=2nd }}</ref><ref name="George">{{cite book |last1=Michell |first1=George |title=Architecture of the Islamic world its history and social meaning; with a complete survey of key monuments |year=2011 |orig-year=1978 |publisher=Thames & Hudson |location=London |isbn=9780500278475 |page=212 }}</ref>{{Sfn|Bennison|2016|pp=281–284}} and for centuries the third largest mosque in the world.{{sfn|Scales|1997|p=175}} It integrated aspects of [[Islamic architecture]] with some indigenous elements of [[Ancient Roman architecture|Roman]] and [[Visigothic art and architecture|Visigothic architecture]].<ref name=":2"/> Later Umayyad rulers expanded the mosque, adding a minaret and extending the prayer hall. A major 10th-century expansion resulted in the elaborate [[mihrab]] and other ornate embellishments seen today.<ref name=":2"/> After the Christian conquest of the city the mosque was converted to a cathedral. It underwent significant modifications in the 16th century but much of the original structure remains.<ref name=":2">{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan M. |title=The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture |last2=Blair |first2=Sheila S. |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195309911 |location=Oxford |chapter=Córdoba }}</ref> The building was listed as a World Heritage Site in 1984.<ref name=":1"/> ====Minaret of San Juan==== Built in 930 AD, the mosque that this minaret adorned has been replaced by a church and the minaret re-purposed as a tower. It retains characteristics of Islamic architecture in the region, including a double [[Horseshoe arch|horseshoe-arch]] windows.<ref name="George"/><ref name=":3">{{cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&dq=minaret+san+juan+cordoba&pg=PA55 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=55 }}</ref> ==== Mills of the Guadalquivir ==== [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-11-37.jpg|thumb|upright|The [[Calahorra Tower|Tower of Calahorra]] to one side of the [[Roman Bridge of Córdoba|Roman Bridge]]]] Along the banks of the Guadalquivir are the [[Mills of the Guadalquivir]], an array of [[watermill]]s from different periods that used the power of the water current to grind flour. They include the [[Albolafia]], [[Alegría watermill]], Carbonell, Casillas, Enmedio, Lope García, Martos, Pápalo, San Antonio, San Lorenzo and San Rafael mills.<ref>{{Cite news |url=http://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |title=Los eternos jornaleros del Guadalquivir |last=Reina |first=Carmen |date=11 November 2014 |newspaper=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |access-date=23 March 2019 |language=es |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703032953/https://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |url-status=live }}</ref>{{Additional citation needed|date=February 2022}} ====Calahorra Tower==== The Calahorra is a fortified tower standing at the southern end of the city's Roman Bridge. Its original construction is attributed to the Almohad period.{{Sfn|Bennison|2016|p=326}}<ref>{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |page=137 }}</ref> It now houses the Al-Andalus Living Museum (''Museo Vivo de Al-Andalus''), a museum on the cultural achievements of Al-Andalus.<ref>{{cite web |title=Torre de la Calahorra {{!}} Córdoba, Spain Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |access-date=15 February 2022 |website=Lonely Planet |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020108/https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=Calahorra Tower – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020110/https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ====Caliphal Baths==== {{Main|Caliphal Baths}} Near the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], on the site of the former [[Alcázar of the Caliphs (Córdoba)|Islamic-era Alcázar]], are the [[Caliphal Baths]], a partly reconstructed [[Hammam|hammam (baths)]] complex created in the 10th century and subsequently expanded. The archeological site has been open as a museum since 2006.<ref>{{Cite web |title=Complex map – Baths of Caliphate Castle {{!}} Virtual Tour |url=https://banosdelalcazarcalifal.cordoba.es/index.php?id=2&lang=3 |access-date=15 February 2022 |website=banosdelalcazarcalifal.cordoba.es }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 July 2020 |title=Arab Baths of the Caliphal Alcázar of Córdoba – "Caliphal Baths" |url=https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |archive-date=26 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926061334/https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ==== Medina Azahara ==== {{Main|Madinat al-Zahra}} On the outskirts of the city lies the archaeological site of Madinat al-Zahra, the 10th-century palace-city. It is another major example of Islamic architecture in Spain and has been undergoing excavation and reconstruction since 1911.<ref name=":32">{{Cite book |last=Arnold |first=Felix |url=https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1 |title=Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=9780190624552 |location= |page=63 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033832/https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1#v=onepage&q=Islamic%20Palace%20Architecture%20in%20the%20Western%20Mediterranean&f=false |url-status=live }}</ref> ===Jewish Quarter=== [[File:Cordoba-28_(48026695918).jpg|thumb|upright|[[Calleja de las Flores]], with the Great Cathedral in the background]]{{Main|Judería de Córdoba}} Near the cathedral is the old Jewish quarter, which consists of many irregular streets that preserve some of the city's medieval aspect.<ref name=":3" /> It contains a museum, the Sepharad House,<ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=House of Sefarad, House of Memory – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215040439/https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The House of Sepharad |url=https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |access-date=15 February 2022 |website=www.turismodecordoba.org |language=es |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215010722/https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |url-status=live }}</ref> and the [[Córdoba Synagogue|Synagogue]], built in 1315.<ref>{{cite book |last=Gharipour |first=Mohammad |url=https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9 |title=Synagogues in the Islamic World: Architecture, Design and Identity |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6843-5 |pages=127 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033726/https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9#v=onepage&q=synagogue%20cordoba&f=false |url-status=live }}</ref> ===Christian=== [[File:Puerta del Puente, Córdoba (España).JPG|alt=|thumb|[[Puerta del Puente]]]]{{More citations needed section|date=February 2022}} Surrounding the large Old town are the [[Roman walls of Córdoba|Roman walls]]: gates include the Puerta de Almodóvar, the Puerta de Sevilla and [[Puerta del Puente]], which are the only three gates remaining from the original thirteen. Towers and fortresses include the [[Torre de la Malmuerta|Malmuerta Tower]], [[Torre de Belén]] and the Puerta del Rincón's Tower.<ref>{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=2026-03-31 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> In the south of the Old town and east of the great cathedral, in the [[Plaza del Potro]], is the ''Posada del Potro'', a row of [[inn]]s mentioned in literary works including ''Don Quixote'' and ''La Feria de los Discretos'', and which remained active until 1972. Both the plaza and the inn get their name from the fountain in the centre of the plaza, which represents a foal (''potro''). Not far from this plaza is the ''Arco del Portillo'' (a 14th-century arch). In the extreme southwest of the Old Town is the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], a former royal property and the seat of the [[Spanish Inquisition|Inquisition]]; adjacent to it are the [[Royal Stables of Córdoba|Royal Stables]], where [[Andalusian horse]]s are bred. Palace buildings in the Old Town include the ''Palacio de Viana'' (14th century) and the ''[[Palacio de la Merced]]'' among others. Other sights include the ''Cuesta del Bailío'' (a staircase connecting the upper and lower part of the city). ====Fernandine churches==== The city is home to 12 Christian churches that were built (many as transformations of mosques) by Ferdinand III of Castile after the reconquest of the city in the 13th century. They were to act both as churches and as the administrative centres in the neighborhoods into which the city was divided in medieval times. Some of those that remain are: [[File:Santa Marina en Cordoba.jpg|thumb|upright|[[Santa Marina (Córdoba)|Iglesia de Santa Marina de Aguas Santas]], built in the 13th century]] * [[Iglesia de San Nicolás de la Villa (Córdoba)|San Nicolás de la Villa]]. * [[Iglesia de San Miguel (Córdoba)|San Miguel]]. * [[San Juan y Todos los Santos]] (also known as Iglesia de la Trinidad). * [[Santa Marina (Córdoba)|Santa Marina de Aguas Santas]]. * ''San Agustín''. Begun in 1328, it has now an 18th-century appearance. The façade bell tower, with four bells, dates to the 16th century. * ''San Andrés'', largely renovated in the 14th and 15th centuries. It has a Renaissance portal (1489) and a bell tower from the same period, while the high altar is a [[Baroque art|Baroque]] work by [[Pedro Duque Cornejo]]. * [[Iglesia de San Lorenzo (Córdoba)|San Lorenzo]]. * Church of ''Santiago''. * [[San Pedro (Córdoba)|San Pedro]]. * [[Santa María Magdalena, Córdoba|Santa María Magdalena]]. Like the others, it combines [[Romanesque architecture|Romanesque]], [[Mudéjar]] and [[Gothic architecture|Gothic]] elements. * [[Iglesia de San Pablo (Córdoba)|San Pablo]]. In the church's garden in the 1990s the ruins of an ancient Roman circus were discovered.<ref>{{cite web |url=http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |title=Discovery of a Roman Circus in Cordoba |publisher=Artencordoba.co.uk |access-date=7 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830151806/http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |archive-date=30 August 2012 }}</ref> ====Other religious structures==== [[File:Fachada de la Real Colegiata de San Hipólito.jpg|thumb|right|Main façade of the Iglesia de San Hipólito]] * Iglesia de San Hipólito. It houses the tombs of [[Ferdinand IV of Castile|Ferdinand IV]] and [[Alfonso XI of Castile]], kings of [[Castile and León]]. * Iglesia de San Francisco * Iglesia de San Salvador y Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de Linares * Torre de Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de la Fuensanta * Chapel of San Bartolomé * [[Convento de Santa Clara (Córdoba)|Convent of Santa Clara]] * [[Convento de Santa Cruz (Córdoba)|Convent of Santa Cruz]] * [[Convento de Santa Marta|Convent of Santa Marta]] ====Sculptures and memorials==== {{unreferenced section|date=June 2020}} Scattered throughout the city are ten statues of the [[Raphael (archangel)|Archangel Raphael]], protector and custodian of the city. These are called the Triumphs of Saint Raphael, and are located in landmarks such as the Roman Bridge, the Puerta del Puente and the Plaza del Potro. In the western part of the Historic Centre are the statue of Seneca (near the ''Puerta de Almodóvar'', a gate from the time of Islamic rule, (the Statue of [[Averroes]] (next to the ''Puerta de la Luna''), and [[Maimonides]] (in the plaza de Tiberiades). Further south, near the Puerta de Sevilla, are the sculpture to the poet [[Ibn Zaydún]] and the sculpture of the writer and poet [[Ibn Hazm]] and, inside the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], the monument to the [[Catholic Monarchs]] and Christopher Columbus. There are also several sculptures in plazas of the Old Town. In the central Plaza de las Tendillas is the equestrian statue of [[Gonzalo Fernández de Córdoba]], in the Plaza de Capuchinos is the Cristo de los Faroles, in Plaza de la Trinidad is the statue of [[Luis de Góngora]], in the Plaza del Cardenal Salazar is the bust of Ahmad ibn Muhammad abu Yafar al-Gafiqi, in the Plaza de Capuchinas is the statue to the bishop Osio, in Plaza del Conde de Priego is the monument to [[Manolete]] and the Campo Santo de los Mártires is a statue to [[Al-Hakam II]] and the monument to the lovers. In the Jardines de la Agricultura is the monument to the painter [[Julio Romero de Torres]], a bust by sculptor [[Mateo Inurria]], a bust of the poet [[Julio Aumente]] and the sculpture dedicated to the gardener Aniceto García Roldán, who was killed in the park. Further south, in the Gardens of the Duke of Rivas, is a statue of writer and poet [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas]] by sculptor [[Mariano Benlliure]]. In the Guadalquivir river, near the San Rafael Bridge is the Island of the sculptures, an artificial island with a dozen stone sculptures executed during the International Sculpture Symposium. Up the river, near the Miraflores bridge, is the "Hombre Río", a sculpture of a swimmer looking to the sky and whose orientation varies depending on the current. ====Bridges==== * San Rafael Bridge, consisting of eight arches of 25&nbsp;m span and a length of 217&nbsp;m. The width is between parapets, divided into 12&nbsp;m of cobblestone for four circulations and two tiled concrete sidewalks. It was inaugurated on 29 April 1953 joining the Avenue Corregidor with Plaza de Andalucía. In January 2004 the plaques reading "His Excellency the Head of State and Generalissimo of all the Armies, Francisco Franco Bahamonde, opened this bridge of the Guadalquivir on 29 April 1953", which were on both sides of each of the entrances of the bridge, were removed. * Andalusia Bridge, a suspension bridge. * ''Puente de Miraflores'', known as "the rusty bridge". This bridge links the Street San Fernando and Ronda de Isasa with the Miraflores peninsula. It was designed by Herrero, Suárez and Casado and inaugurated on 2 May 2003. At first, in 1989, a proposal by architect-engineer [[Santiago Calatrava]] was considered<ref>{{cite web |url=http://www.soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |title=Projects of Santiago Calatrava |publisher=Soloarquitectura.com |access-date=7 January 2011 |archive-date=6 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106201510/http://soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |url-status=live }}</ref> that would look like the Lusitania Bridge of [[Mérida, Spain|Mérida]], but this was eventually discarded because its height would obscure the view of the Great Mosque. * Autovía del Sur Bridge. * Abbas Ibn Firnas Bridge, inaugurated in January 2011. It is part of the variant west of Córdoba. * ''Puente del Arenal'', connecting Avenue Campo de la Verdad with the Recinto Ferial (fairground) of Córdoba. === Gardens, parks and natural environments === {{More citations needed section|date=December 2019}} * Jardines de la Victoria. Within the gardens there are two newly renovated facilities, the old Caseta del Círculo de la Amistad, today Caseta Victoria, and the Kiosko de la música, as well as a small [[modernism|Modernist]] fountain from the early 20th century. The northern section, called Jardines of [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas|Duque de Rivas]], features a pergola of neoclassical style, designed by the architect Carlos Sáenz de Santamaría; it is used as an exhibition hall and a café bar. * Jardines de la Agricultura, located between the Jardines de la Victoria and the Paseo de Córdoba: it includes numerous trails that radially converge to a round square which has a fountain or pond. This is known as the duck pond, and, in the centre, has an island with a small building in which these animals live. Scattered throughout the garden are numerous sculptures such as the sculpture in memory of [[Julio Romero de Torres]], the sculpture to the composer [[Julio Aumente]] and the bust of [[Mateo Inurria]]. In the north is a [[rose garden]] in form of a labyrinth. * Parque de Miraflores, located on the south bank of the river [[Guadalquivir]]. It was designed by the architect Juan Cuenca Montilla as a series of terraces. Among other points of interest as the Salam and Miraflores Bridge and a sculpture by [[Agustín Ibarrola]]. * Parque Cruz Conde, located southwest of the city, is an open park and barrier-free park in [[English garden]]s style.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |title=Parque Cruz Conde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115202532/http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |archive-date=15 January 2009 |language=es }}</ref> * ''Paseo de Córdoba''. Located on the underground train tracks, it is a long tour of several km in length with more than 434,000&nbsp;m<sup>2</sup>. The tour has numerous fountains, including six formed by a portico of falling water which form a waterfall to a pond with four levels. Integrated into the tour is a pond of water from the [[Roman Empire|Roman era]], and the building of the old train station of RENFE, now converted into offices of [[Canal Sur]]. * Jardines Juan Carlos I, in the Ciudad Jardín neighborhood. It is a fortress which occupies an area of about 12,500 square metres. * Jardines del Conde de Vallellano, located on both sides of the avenue of the same name. It includes a large L-shaped pond with a capacity of {{cvt|3000|m3|2}} and archaeological remains embedded in the gardens, among which is a Roman cistern from the second half of the 1st century BC. * ''Parque de la Asomadilla'', with a surface of 27 hectares, is the second largest park in Andalusia.<ref>{{cite web |date=1 November 2005 |first=Juan M. |last=Niza |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |title=El parque de La Asomadilla se inicia con la apertura de pozos |language=es |website=[[Diario Córdoba]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106222012/http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |archive-date=6 January 2010 }}</ref> The park recreates a Mediterranean forest vegetation, such as hawthorn, pomegranate, hackberry, oak, olive, tamarisk, cypress, elms, pines, oaks and carob trees among others. * ''Balcón del Guadalquivir''. * ''Jardines de Colón''. * ''Sotos de la Albolafia''. Declared Natural monument by the Andalusian Autonomous Government, it is located in a stretch of the Guadalquivir river from the Roman Bridge and the San Rafael Bridge, with an area of 21.36 hectares.<ref>[http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf ''Los Sotos de la Albolafia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615161718/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf |date=15 June 2011 }}, Inventario de Humedales de Andalucía.</ref> Host a large variety of birds and is an important point of migration for many birds. * ''Parque periurbano Los Villares''. ==عجائب گھر== [[File:Magdalena by Julio Romero de Torres.JPG|thumb|upright|''جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران'' ''"مگدالينا" (پورٽريٽ)'' ]] قرطبه جو آثار قديمه ۽ نسليات جو عجائب گھر هڪ صوبائي عجائب گھر آهي. گوادالڪوير نديءَ جي ويجهو واقع، عجائب گھر سرڪاري طور تي <small>1867</small>ع ۾ کوليو ويو هو ۽ <small>1920</small>ع تائين فائن آرٽس جي عجائب گھر سان گڏ جڳهه شيئر ڪئي. <small>1960</small>ع ۾، عجائب گھر کي "پيز ڊي ڪاسٽيلو" جي نشاۃِ ثانيه محل ۾ منتقل ڪيو ويو، جتي اهو اڄ تائين موجود آهي. آثار قديمه ۽ نسليات جي عجائب گھر ۾ اٺ هال آهن. جن ۾ وچين کان وٺي ڪانسي جي دور جي آخر تائين ۽ رومن ٿقافت، ويزيگوٿ فن ۽ اسلامي ثقافت تائين جا نمونا موجود آهن. e [[Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba]] is a provincial museum located near the [[Guadalquivir|Guadalquivir River]].<ref>{{Cite web |url=http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |title=Museums in Spain: Cordoba Archaeological Museum in Córdoba, Spain {{!}} spain.info USA |last=TURESPAÑA |date=23 April 2007 |website=Spain.info |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225318/http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |url-status=live }}</ref> The museum was officially opened in 1867 and shared space with the ''Museum of Fine Arts'' until 1920. In 1960, the museum was relocated to the Renaissance Palace of Páez de Castillo where it remains to present day. The Archaeological and Ethnological Museum has eight halls which contain pieces from the middle to late Bronze Age, to Roman culture, Visigothic art, and Islamic culture.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |title=Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223653/http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |url-status=live }}</ref> جوليو روميرو ڊي ٽوريس عجائب گھر گوادالڪوير جي ڀرسان واقع آهي ۽ اهو نومبر <small>1931</small>ع تي کوليو ويو هو، <ref>{{Cite web |url=http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |title=Mapa del Museo – Museo de Julio Romero de Torres {{!}} Visita Virtual |website=www.museojulioromero.cordoba.es |language=es |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303165404/http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |url-status=dead }}</ref> ڪيترن ئي مرمتن سان گذري چڪيو آهي ۽ هڪ عجائب گھر ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، ڪيترن ئي ٻين تاريخي ادارن، جهڙوڪ آرڪيالاجيڪل ميوزيم (1868-1917ع) ۽ ميوزيم آف فائن آرٽس جو گھر پڻ رهيو آهي. ڪيترن ئي ڪمن ۾ جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران پاڻ ٺاهيل پينٽنگز ۽ نقش شامل آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |title=Museum of Julio Romero de Torres, Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223703/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |url-status=live }}</ref> قرطبه جو فائن آرٽس ميوزيم، <ref>{{Cite book |title=Discover Spain |last=Abdulhameed |first=Ahmed M |publisher=Lulu Press |year=2013 |isbn=9781447876564 }}</ref> جيڪو جوليو روميرو ڊي ٽوريس ميوزيم جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن سان اهو هڪ صحن شيئر ڪري ٿو، جي عمارت اصل ۾ پراڻي خيراتي اسپتال لاءِ هئي، پر ان کان پوءِ عمارت ڪيترن ئي مرمت ۽ تجديد هيٺ آئي آهي ۽ نشاة ثانيه جي طرز جي عمارت بڻجي وئي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |title=Fine Arts Museum |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225334/http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |archive-date=3 March 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripadvisor.com/Travel-g187430-d243777/Cordoba:Spain:Museum.Of.Fine.Arts.Cordoba.html |title=Cordoba: Museum of Fine Arts, Cordoba |website=tripadvisor.com |access-date=27 February 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033718/https://www.tripadvisor.com/Tourism-g187430-Cordoba_Province_of_Cordoba_Andalucia-Vacations.html |url-status=live }}</ref> فائن آرٽس جي عجائب گھر ۾ "باروڪ دور" جا ڪيترائي ڪم، قرون وسطيٰ جي نشاة ثانيه آرٽ، 18 هين، 19 هين ۽ 20 هين صدي جو ڪم، ڊرائنگ، انداز آرٽ ۽ ٻيا منفرد ڪم شامل آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |title=Museum of Fine Arts of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=22 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222081544/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |url-status=live }}</ref> ڊائيوسين ميوزيم قرطبه جي ايپسڪوپل محل ۾ واقع آهي، جيڪو اڳوڻي اموي الڪزار (القصر، محل) تي ٺاهيو ويو هو. ان جي اندر گڏ ڪيل مجموعو ڪيتريون ئي پينٽنگون، مجسما ۽ فرنيچر رکي ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |title=Diocesan Museum (Episcopal Palace) |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225336/http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |archive-date=3 March 2018 }}</ref> ڪورڊوبا اندر هڪ ٻيو عجائب گھر خلافت جا عوامي حمام ([[Caliphal Baths]]) آهن. ==سياست ۽ حڪومت== ;Local administration {{As of|2019||df=}} [[José María Bellido|José María Bellido Roche]] ([[People's Party (Spain)|PP]]) is the mayor of Córdoba. The City Council of Córdoba is divided into different areas: the Presidency; Human Resources, Management, Tax and Public Administration; City Planning, Infrastructure, and Environment; Social; and Development.<ref>{{cite web |title=Áreas de Gobierno |language=es |trans-title=Areas of Governance |url=https://www.cordoba.es/corporacion-municipal/areas-de-gobierno |website=Ayuntamiento de Córdoba |access-date=13 February 2018 |archive-date=13 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180213135129/https://www.cordoba.es/corporacion-municipal/areas-de-gobierno |url-status=live }}</ref> The Council holds regular plenary sessions once a month, but can hold extraordinary plenary session to discuss issues and problems affecting the city.<ref>{{Citation |year=2009 |title=Reglamento Orgánico General del Ayuntamiento de Córdoba |language=es |url=https://www.cordoba.es/images/stories/documentos/Ayuntamiento/Reglamentos_Organicos/reglamento_general_ayuntamiento_09.pdf |page=1044 |work=B.O.P |issue=29 |access-date=13 February 2018 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127001842/https://www.cordoba.es/images/stories/documentos/Ayuntamiento/Reglamentos_Organicos/reglamento_general_ayuntamiento_09.pdf |url-status=live }}</ref> The Governing Board, chaired by the mayor, consists of four [[United Left (Spain)|IU]] councillors, three of PSOE, and three non-elected members.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web/verTextoHTML.jsp?id=43394 |title=Junta de Gobierno Local |language=es |trans-title=Local Government Board |date=28 June 2012 |website=Ayuntamiento de Córdoba [City Council of Córdoba] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628192951/http://www.ayuncordoba.es/portal/web/verTextoHTML.jsp?id=43394 |archive-date=28 June 2012 }}</ref><ref>[http://wikanda.cordobapedia.es/wiki/Elecciones_Municipales_2007_en_Córdoba Municipal Elections 2007 in Córdoba: Cargos en la Corporación Municipal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211155206/http://wikanda.cordobapedia.es/wiki/Elecciones_Municipales_2007_en_C%C3%B3rdoba|date=11 February 2010}} – ''Article of [[Cordobapedia]] published in Castilian, [[GFDL]] license''.</ref> The municipal council consists of 29 members: 11 of [[People's Party (Spain)|PP]], 7 of PSOE, 4 of IU, 4 of [[Ganemos Córdoba]], 2 of [[Citizens (Spanish political party)|Ciudadanos]] and 1 of [[Unión Cordobesa]]. {| rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="margin:auto; border:1px solid #999; border-right:2px solid #999; border-bottom:2px solid #999;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| List of mayors since the democratic elections of 1979 ! Legislature !! Name !! Party |- | align=right| 1979–1983 || [[Julio Anguita]] || style="background:#32cd32;"| [[Communist Party of Spain|PCE]] |- | align=right rowspan=2| 1983–1987 || Julio Anguita (until 1 February 1986) || style="background:#32cd32;"| [[Communist Party of Spain|PCE]] |- | Herminio Trigo || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right| 1987–1991 || Herminio Trigo || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right rowspan=2| 1991–1995 || Herminio Trigo || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | Manuel Pérez Pérez || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right| 1995–1999 || Rafael Merino || style="background:#1e90ff;"| [[People's Party (Spain)|PP]] |- | align=right| 1999–2003 || [[Rosa Aguilar]] || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right| 2003–2007 || Rosa Aguilar || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right rowspan=2| 2007–2011 || Rosa Aguilar (until 23 April 2009) || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | [[Andrés Ocaña]] || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- |align=right| 2011–2015 || José Antonio Nieto || style="background:#1e90ff;"| [[People's Party (Spain)|PP]] |- |align=right| 2015–2019 || [[Isabel Ambrosio]] || style="background:#EE1C25;"| [[Spanish Socialist Workers' Party|PSOE]] |- |align=right| 2019– || [[José María Bellido]] || style="background:#1e90ff;"| [[People's Party (Spain)|PP]] |- |} ;Administrative divisions As of July 2008, the city is divided into 10 administrative districts, coordinated by the Municipal district boards, which in turn are subdivided into neighbourhoods: {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |- ! style="width:150px;"| District ! style="width:150px;"| District ! style="width:200px;"| Location |- | [[Centro district (Córdoba)|Centro]] | [[Poniente-Sur district (Córdoba)|Poniente-Sur]] | rowspan="5"| [[File:Distritos de Córdoba.svg|100px]] |- | [[Levante district (Córdoba)|Levante]] | [[Sur district (Córdoba)|Sur]] |- | [[Noroeste district (Córdoba)|Noroeste]] | [[Sureste district (Córdoba)|Sureste]] |- | [[Norte-Sierra district (Córdoba)|Norte-Sierra]] | [[Periurbano Este-Campiña district (Córdoba)|Periurbano Este-Campiña]] |- | [[Poniente-Norte district (Córdoba)|Poniente-Norte]] | [[Periurbano Oeste-Sierra district (Córdoba)|Periurbano Oeste-Sierra]] |- | colspan="3"| <small><small>Periurbano Este-Campiña and Periurbano Oeste-Sierra not shown on the map</small></small> |} ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] ntr31db70imo33d4vwfnr8ozc6r9rp6 381020 381019 2026-05-27T20:21:27Z Ibne maryam 17680 /* عجائب گھر */ 381020 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement|name=قرطبه|other_name=Cordova|native_name=Córdoba|settlement_type=ميونسپلٽي|image_skyline={{Multiple image | perrow = 1/2/2 | border = infobox | total_width = 260 | caption_align = centre | image1 = Córdoba aerial 2.jpg | caption1 = الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي حوالي سان شهر جي تاريخي مرڪز تي مرڪوز ٿيل فضائي ڏيک، پس منظر ۾ سيرا مورينا (نومبر 2020) | image2 = CORDOBA(Mezquita) (cropped).jpg | caption2 = مسجد قرطبه جو اندريون ڏيک ۽ ستون | image3 = Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg | caption3 =سان بارٽولومي جو چيپل | image4 = Cordoba-28 (48026695918).jpg | caption4 = ڪاليجا ڊي لا فلوريس (گلن واري گلي) | image5 = Cordoba-6_(48026780817).jpg | caption5 = القصر جا باغ | image6 = Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg | caption6 = قرطبه مسجد، فضائي ڏيک }}|image_flag=Flag of Córdoba, Spain.svg|flag_size=120px|image_seal=Escudo oficial de Córdoba (España).svg|nicknames=''La Ciudad Califal'', ''Córdoba la Llana'' "خلافت جو شهر" • "ڪورڊوبا لا لانا"|pushpin_map=Spain#Spain Andalusia|pushpin_map_caption=اسپين ۾ جڳھ|coordinates={{coord|37|53|24|N|4|46|48|W|scale:100000|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|subdivision_type=[[ملڪ]]|subdivision_name={{flag|Spain}}|subdivision_type1=خودمختيار ڪميونٽي|subdivision_name1=[[اندلس|اندلسيا]]|subdivision_type2=[[صوبو]]|subdivision_name2=ڪورڊوبا|seat_type=<!-- Capital -->|seat=|government_type=ايونتامنٽو|governing_body=ايونتامنٽو ڊي ڪرڊوبا|leader_party=پي پي|leader_title=ميئر|leader_name=ھوزي ماريا بيليڊو<ref>{{cite news |url=https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |title=El mapa de las nuevas alcaldías 2019–2023 |newspaper=El Mundo |access-date=15 June 2019 |archive-date=15 June 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190615162225/https://www.elmundo.es/espana/2019/06/15/5d04372dfc6c8332068b4585.html |url-status=live }}</ref>|area_footnotes=<ref name=Anuario96>{{cite journal |title=Extensión superficial, altitud y población de hecho de las provincias, capitales y municipios de más de 20.000 habitantes. Península, Islas Baleares y Canarias |journal=Anuario 1996 |year=1996 |url=http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |access-date=16 May 2017 |archive-date=10 January 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180110175322/http://www.ine.es/inebaseweb/pdfDispacher.do;jsessionid=CFB3D1D685F6DC619350CEA3234B44A3.inebaseweb03?td=145938 |url-status=live }}</ref>|area_total_km2=1253|elevation_footnotes=<ref name=Anuario96/>|elevation_m=106|elevation_max_m=|elevation_min_m=|population_as_of=2024|population_footnotes=<ref name="population">{{cite web |url=https://www.ine.es/dynt3/inebase/en/index.htm?padre=10607&capsel=11555|title=Annual population census 2021-2024|publisher=[[National Statistics Institute (Spain)|INE]]}}</ref>|population_total=324902|population_density_km2=auto|population_rank=اسپين ۾ 12هون|population_demonyms=Cordoban,<ref>{{cite web |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |title=Cordoban |work=[[Merriam-Webster]] |access-date=18 June 2020 |archive-date=21 June 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200621072931/https://www.merriam-webster.com/dictionary/cordoban |url-status=live }}</ref> (Spanish: ''cordobés/sa'', ''cordubense'', ''cortubí'', ''patriciense'')|demographics_type2=مجموعي گھربل پيداوار|demographics2_footnotes=<ref>{{Cite web |url=https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |title=Gross domestic product (GDP) at current market prices by metropolitan regions |last= |first= |date= |website=ec.europa.eu |archive-url=https://web.archive.org/web/20230215185052/https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/view/met_10r_3gdp/default/table?lang=en |archive-date=15 February 2023 |access-date= |url-status=live }}</ref>|demographics2_title1=ميٽرو|demographics2_info1=13.07 بلين يورو (€)|timezone=[[Central European Time|CET]]|utc_offset=+1|timezone_DST=[[Central European Summer Time|CEST]]|utc_offset_DST=+2|postal_code_type=ٽپال ڪوڊ|postal_code=14001–14014|area_code_type=[[Telephone numbers in Spain|Dialing code]]|area_code=|website={{URL|www.cordoba.es}}|module={{Infobox UNESCO World Heritage Site |child = yes |official_name = قرطبه جو تاريخي مرڪز |year = 1984 |criteria = ثقافتي: i، ii، iii، iv. |ID = 313 }}}} '''قرطبه''' (<small>Córdoba</small>؛ <small>'''ڪورڊوبا'''، '''ڪورڊووا'''{{IPAc-en|ˈ|k|ɔr|d|ə|v|ə}} {{Respell|KOR|də|və}})،</small><ref>''[[انسائيڪلوپيڊيا برٽانيڪا|Encyclopædia Britannica]]''، [https://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba Córdoba (conventional Cordova)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150428135540/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/137374/Cordoba|date=28 April 2015}}</ref> [[اسپين]] جي اندلسيا ڪميونٽي ريجن جو هڪ شهر ۽ قرطبه صوبي جو گادي جو هنڌ آهي. سال <small>2024</small>ع تائين <small>3,24,902</small> جي آبادي سان، اهو اسپين جو <small>12</small>هون وڏو شهر ۽ [[اندلس|اندلوسيا]] جو ٽيون وڏو شهر آهي. هي شهر بنيادي طور تي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريائي جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ الڪبير ندي (<small>Guadalquvir</small>) جي ساڄي ڪناري تي واقع آهي. ڪڏهن رومن ڪالوني، پر ڇهين صدي عيسويءَ ۾ وِزيگوٿڪ بادشاهت ان تي قبضو ڪري ورتو ۽ پوءِ اٺين صدي عيسويءَ ۾ مسلمانن ان تي قبضو ڪري ورتو. قرطبه جي امارت ۽ پوءِ قرطبه جي خلافت جو گاديءَ جو هنڌ بڻيو، جتان کان [[بنو اميه|اموي خاندان]] [[اندلس]] تي حڪومت ڪندو هو. اموي حڪومت دوران، قرطبه تعليم ۽ سکيا جي مرڪز ۾ تبديل ٿي ويو،<ref name="Barton2009">{{Cite book |last=Barton |first=Simon |url=https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44 |title=A History of Spain |date=30 June 2009 |publisher=Macmillan International Higher Education |isbn=978-1-137-01347-7 |pages=44–5 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200726002002/https://books.google.com/books?id=AeAcBQAAQBAJ&pg=PA44#v=onepage&q&f=false |archive-date=26 July 2020}}</ref> <ref name="Venable1894">{{Cite book |last=Francis Preston Venable |url=https://books.google.com/books?id=fN9YAAAAYAAJ&pg=PA21 |title=A Short History of Chemistry |publisher=Heath |year=1894 |page=21}}</ref> ۽ <small>10</small>هين صدي تائين اهو [[يورپ]] جو ٻيو نمبر وڏو شهر بڻجي چڪو هو.<ref>{{Cite book |last=Hareir |first=Idris El |url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&q=cordoba+surpassed+and+constantinople&pg=PA448 |title=The Spread of Islam Throughout the World |last2=Mbaye |first2=Ravane |date=10 April 2011 |publisher=UNESCO |isbn=9789231041532}}</ref> <ref name="Population">{{Citation|date=October 1993|quote=27 October 2017|archive-url=29 July 2018}}</ref> خلافت <small>11</small>هين صدي جي شروعات ۾ هڪ قسم جي سياسي بحران جو تجربو ڪيو جنهن رياست جي خاتمي جو سبب بڻيو. <small>1236</small>ع ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، شهر "<small>'''ڪورڊووا جي بادشاهت'''</small>" جي مرڪز جي حيثيت سان قسطاليه جي تاج جو حصو بڻجي ويو. قرطبه اسلامي مورش فن تعمير جي قابل ذڪر مثالن جو گھر آهي جهڙوڪ مسجد قرطبه، جن کي سال <small>1984</small>ع ۾ [[عالمي ورثو ماڳ|يونيسڪو جي عالمي ورثي واري ماڳ]] طور نامزد ڪيو ويو هو ۽ هاڻي هڪ گرجا گھر، "ميزڪيتا-ڪيٽيڊرل" آهي. ان کان پوءِ هن ماڳ کي وڌايو ويو آهي ته جيئن قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز کي گهيرو ڪري سگهجي. شهر جي ويجهو "مدينة الزهرا" پڻ عالمي ورثو آهي جڏهن ته "فيسٽيول ڊي لاس پيٽيوس" جي تهوار کي [[يونيسڪو]] غير محسوس ثقافتي ورثو طور تسليم ڪيو ويو آهي. اسپين ۽ [[يُورَپ|يورپ]] ۾ قرطبه ۾ اونهاري جو سڀ کان وڌيڪ گرمي پد آهي، جتي جولاءِ ۽ آگسٽ ۾، سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد {{cvt|37|C|F}} گريڊ جي لڳ ڀڳ آهي.<ref>{{حوالو ويب|quote=11 April 2015}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|date=7 July 2025|quote=31 July 2025}}</ref> اونهارو تمام خشڪ هوندو آهي جڏهن ته هلڪي سياري ۾ بار بار برسات پوندي آهي. ==نالو== نالي قرطبه جي ڪيتري ئي خيالي وضاحتون ڪيو ويو آهن. هڪ نظريو، جيڪو جوز اينٽونيو ڪونڊي پاران 1799ع ۾ تجويز ڪيو ويو، اهو آهي ته اهو نالو فونيقي "قريه طوبه" (سٺو شهر) مان آيو آهي. سي. ايف. سيبولڊ ۽ ايم. اوڪانا جمينيز لکن ٿا ته، "نالو يقيني طور تي سامي اصل جو نه آهي. پر پراڻو آئبيريائي (مقامي) آهي." رومن فتح کان پوءِ، شهر جو نالو لاطيني طور تي ڪورڊوبا رکيو ويو. مسلمانن جي حڪمراني جي دور ۾ شهر کي ۾ قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو. ==تاريخ== پڻ ڏسو: قرطبه، اسپين جي ٽائم لائن ===شهر جي تاريخ کان اڳ، قديم ۽ رومن بنياد=== [[File:Reconstrucción templo romano de Córdoba.jpg|thumb|قرطبه جي رومن مندر جو ٻيهر تعمير ٿيل هڪ ننڍڙو ماڊل |left]] علائقي ۾ انساني موجودگي جا پهريان نشان لڳ ڀڳ <small>42,000</small> کان <small>35,000</small> ق.م. تائين جي نيندرٿل جي باقيات آهن.<ref>{{cite web |title=Neanderthals Died Out Earlier Than Thought |website=[[Live Science]] |date=4 February 2013 |url=http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |access-date=9 June 2013 |archive-date=2 July 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130702233946/http://www.livescience.com/26831-neanderthals-died-earlier.html |url-status=live }}</ref> وادي الڪبير ندي (گواڊالڪووير) جي وات جي چوڌاري شهري آباديون 8هين صدي قبل مسيح کان موجود هجڻ جي خبر آهي. آبادي بتدريج ٽامي ۽ چاندي جي ڌاتوءَ جي علم ۾ مهارت حاصل ڪئي. آباديءَ جو پهريون تاريخي ذڪر الڪبير ندي گواڊالڪووير جي پار قرطاجنه وارن جي توسيع سان ملي ٿو. قرطبه کي رومن <small>206</small> ق.م ۾ فتح ڪيو. سال 1236ع قبل مسيح ۾، رومن قونصل، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس، مارڪس ڪلاڊيئس مارسيلس جو پوٽو، جيڪو ترتيب وار هسپانيا الٽيريئر ۽ هسپانيا سيٽيريئر ٻنهي تي حڪومت ڪندو هو، اڳ ۾ موجود هڪ آبادي سان گڏ هڪ نئين آباديءَ جي بنياد رکي. <ref name="HornblowerSpawforth2012">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |chapter=Corduba |chapter-url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |page=374 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA374#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> تاريخ تي تڪرار آهي، اهو 152 ق.م ۾ قائم ٿي سگهي ٿو. سال 143 ۽ 141 ق.م جي وچ ۾، شهر کي ويريٽس گهيرو ڪيو هو. سال 113 ق.م ۾ شهر ۾ هڪ فورم جي عمارت موجود هجڻ جي خبر آهي.<ref name=":0">{{cite journal |author1=Vaquerizo, D. |author2=Murillo, J. |year=2016 |title=The suburbs of Cordoba, Spain |journal=Estoa |volume=5 |issue=9 |pages=37–60, esp. p. 40 |doi=10.18537/est.v005.n009.04 |url=https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |access-date=17 December 2019 |doi-access=free |hdl=10396/15641 |hdl-access=free |archive-date=4 August 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200804212145/https://publicaciones.ucuenca.edu.ec/ojs/index.php/estoa/article/view/1021/889 |url-status=live }}</ref> مخلوط مقامي ۽ رومن فنڪارانه روايتن سان قرطبه جو مشهور خزانو، ان کي هن وقت شهر ۾ دفن ڪيو ويو هو، ، اهو هاڻي برطانوي عجائب گھر ۾ آهي.<ref>{{cite web |url=http://culturalinstitute.britishmuseum.org/asset-viewer/cordoba-treasure/_QF0AsYh3vFr1Q?hl=en |title=Cordoba Treasure |website=The British Museum |access-date=20 August 2017 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032641/https://artsandculture.google.com/partner/the-british-museum |url-status=live }}</ref> قرطبه سال 46 ۽ 45 ق.م. جي وچ ۾ "ڪولونيا پيٽريشيا" جي نالي سان هڪ ڪالوني بڻجي ويو.<ref name="Pollini2012">{{cite book |first=John |last=Pollini |title=From Republic to Empire: Rhetoric, Religion, and Power in the Visual Culture of Ancient Rome |url=https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531 |date=20 November 2012 |publisher=University of Oklahoma Press |isbn=978-0-8061-8816-4 |page=531 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=KJDV1USNxQ0C&pg=PA531#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ان کي سال 45 ق.م. ۾ جوليس سيزر طرفان ختم ڪيو ويو، ڇاڪاڻ ته هن جي وفاداري پومپي سان هئي ۽ آگسٽس پاران تجربيڪار سپاهين سان آباد ڪيو ويو. اهو هڪ فورم جي عمارت ۽ ڪيترن ئي مندرن سان "بيٽيڪا" جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو ۽ هسپانيا الٽيريئر ۾ رومن دانشورانه زندگي جو مکيه مرڪز هو.<ref name="Isaksen2008">{{cite journal |last1=Isaksen |first1=Leif |title=The application of network analysis to ancient transport geography: A case study of Roman Baetica |journal=Digital Medievalist |date=21 March 2008 |volume=4 |doi=10.16995/dm.20 |language=en |issn=1715-0736 |doi-access=free }}</ref> <ref name="HornblowerSpawforth2012" /> رومن فلسفي سينيڪا دي ينگر، سندس پيءُ، خطيب سينيڪا دي ايلڊر ۽ سندس ڀائٽيو شاعر لوکان رومن قرطبه مان آيا هئا.<ref name="HornblowerSpawforth201291">{{cite book |first1=Simon J. |last1=Keay |editor-first1=Simon |editor-last1=Hornblower |editor-first2=Antony |editor-last2=Spawforth |editor-first3=Esther |editor-last3=Eidinow |title=The Oxford Classical Dictionary |url=https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91 |date=29 March 2012 |publisher=OUP Oxford |isbn=978-0-19-954556-8 |pages=91–92 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032638/https://books.google.com/books?id=bVWcAQAAQBAJ&pg=PA91#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> رومن دور جي آخر ۾، "ڪوروبا جي هوسيس" يا "بشپ اوسيئس" چوٿين صدي جي شروعات ۾ لاطيني چرچ جي غالب شخصيت هئي.<ref name="HornblowerSpawforth2012" /> پوء بازنطيني سلطنت (552-572ع) جي صوبي هسپانيا ۾ قرطبه ۾ هڪ اهم جڳهه تي قبضو ڪيو. ويزيگوٿ پاران ان کي ڇهين صدي جي آخر ۾ فتح ڪيو.<ref name="Roth1994">{{cite book |first=Norman |last=Roth |title=Jews, Visigoths, and Muslims in Medieval Spain: Cooperation and Conflict |url=https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7 |year=1994 |publisher=BRILL |isbn=90-04-09971-9 |page=7 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=bHh5plYLhHEC&pg=PA7#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref name="Doak2009">{{cite book |first=Robin S. |last=Doak |title=Empire of the Islamic World |url=https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70 |year=2009 |publisher=Infobase Publishing |isbn=978-1-4381-0317-4 |page=70 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032750/https://books.google.com/books?id=ptOrLFoRnM8C&pg=PA70#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> ===اموي حڪومت=== {{main|قرطبه جي اموي رياست}} سال 711ع يا 712ع ۾ اسلامي لشڪر قرطبه تي قبضو ڪيو. ٻين آئبيرين شهرن جي برعڪس، ڪو به هٿيار ڦٽا نه ڪيا ويا ۽ قبضو طوفاني حملي جي ذريعي ورتو ويو. قرطبه بدلي ۾ سڌي عرب حڪمراني جي ذريعي سنڀاليو ويو. نئين اموي ڪمانڊرن پاڻ کي شهر جي اندر مستحڪم ڪيو ۽ سال 716ع ۾ اهو، اشبيليه جي جاء تي، دمشق جي خلافت جي ماتحت صوبائي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. عربي ۾ ان کي قرطبه (عربي: قرطبة) جي نالي سان سڃاتو ويندو هو.<ref name="Collins1995">{{cite book |first=Roger |last=Collins |title=The Arab Conquest of Spain: 710 – 797 |url=https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |date=17 February 1995 |publisher=Wiley |isbn=978-0-631-19405-7 |pages=42–43 |access-date=3 December 2020 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032639/https://books.google.com/books?id=SPQcHwAACAAJ |url-status=live }}</ref> رومن ۽ ويزيگوٿن جي شهرن جو مرڪز ڀتين سان ڍڪيل مدينه (شهر) بڻجي ويو. وقت سان گڏ شهر جي چوڌاري 21 مضافات (رَبَض، جمع: أَرْبَاض) ترقي ڪيا.{{Sfn|Bennison|2016|p=281}} سال 747ع ۾، يمني عرب جي اتر عرب جي قيسي قبائل جي خلاف، قرطبه جي چوڌ In 747, a battle took place in the surroundings of Córdoba, the {{ill|Battle of Saqunda|es|Batalla de Secunda}}, pitting Arab Yemenites against northerner [[Qays]].<ref>{{Cite journal |first=Pierre |last=Guichard |author-link=Pierre Guichard |url=http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |year=2013 |journal=Awraq |issn=0214-834X |issue=7 |pages=5–24 |title=Córdoba, de la conquista musulmana a la conquista cristiana |publisher=Casa Árabe |access-date=31 July 2021 |archive-date=31 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210731075753/http://www.awraq.es/blob.aspx?idx=5&nId=87&hash=c0f21a00feda9892ddff3275ea63027c |url-status=live }}</ref>{{rp|8}} Following the [[Abbasid Caliphate|Abbasid]] ousting of the Umayyad Caliphate after 750, the surviving Umayyad Abd ar-Rahman crossed to the Iberian Peninsula in 756. He proclaimed himself Emir [[Abd ar-Rahman I]] and established his dynasty in Córdoba once the [[rump state|rump]] ''wāli'' [[Yusuf ibn Abd al-Rahman al-Fihri]] was defeated at a battle outside the city in May 756.<ref>{{Cite book |title=A History of Medieval Spain |first=Joseph F. |last=O'Callaghan |publisher=[[Cornell University Press]] |year=1983 |orig-year=1975 |isbn=978-0-8014-9264-8 |pages=100–101 }}</ref>{{Sfn|Guichard|2013|pp=9–10}} In 785–786 (169 [[Hijri year|AH]]) he ordered construction of the [[Great Mosque of Córdoba]], which was completed the next year and underwent later expansions under his successors.<ref name=":4">{{Cite book |last=Dodds |first=Jerrilynn D. |url=https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |title=Al-Andalus: The Art of Islamic Spain |publisher=The Metropolitan Museum of Art |year=1992 |isbn=0870996371 |editor-last=Dodds |editor-first=Jerrilynn D. |location=New York |pages=11–26 |chapter=The Great Mosque of Córdoba |access-date=15 July 2022 |archive-date=31 May 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220531010719/https://www.metmuseum.org/art/metpublications/Al_Andalus_The_Art_of_Islamic_Spain |url-status=live }}</ref><ref name=":02">{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |pages=40 and after }}</ref> [[File:Mezquita de Cordoba Mihrab.jpg|thumb|right|[[Mihrab]] of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba|Great Mosque]]]] Historians' estimations of Córdoba's population during the 9th century range from 75,000 to 160,000.<ref>{{cite book |page=150 |title=The Measure of Civilization: How Social Development Decides the Fate of Nations |author=Ian Morris |year=2014 |isbn=9780691160863 |publisher=Princeton University Press }}</ref><ref>{{cite book |page=569 |chapter=Spain and Portugal: Trade and Commerce |year=2017 |title=Routledge Revivals: Trade, Travel and Exploration in the Middle Ages (2000) |publisher=Taylor & Francis |editor=John Block Friedman, Kristen Mossler Figg |isbn=9781351661324 }}</ref> The ruthless repression of the 818 revolt in the southern suburb of Córdoba led to the destruction of the place.{{Sfn|Guichard|2013|pp=12–13}} In the 10th and 11th centuries Córdoba was one of the most advanced cities in the world, and a great cultural, political, financial and economic centre.<ref name="Encyclopedia">{{Cite NIE |wstitle=Cordova |year=1905 }}</ref><ref>{{cite web |title=Spain from the 6th to 12th Century History |url=http://www.fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20071018085730/http://fsmitha.com/h3/h08hispania.htm |archive-date=18 October 2007 }}</ref><ref>Amir Hussain, "Muslims, Pluralism, and Interfaith Dialogue", in ''Progressive Muslims: On Justice, Gender, and Pluralism'', Omid Safi (ed.), p.&nbsp;257 (Oneworld Publications, 2003).</ref> [[File:Dirham abd al rahman iii 17494.jpg|thumb|[[Dirham]] emitted by [[Abd al-Rahman III]], coined in [[Medina Azahara]] (10th century)]] Córdoba had a prosperous economy, with manufactured goods including leather, metal work, glazed tiles and textiles, and agricultural produce including a range of fruits, vegetables, herbs and spices, and materials such as cotton, flax and silk.<ref name="Córdoba: Historical Overview">{{cite web |title=Córdoba: Historical Overview |url=http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131030021158/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/cordoba-historical-overview/default_41.aspx |archive-date=30 October 2013 |access-date=14 April 2014 }}</ref> It was also famous as a centre of learning, home to over 80 libraries and institutions of learning,<ref name="Encyclopedia"/><ref name="BBC">{{cite web |title=Muslim Spain (711–1492) |url=https://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |publisher=BBC |access-date=29 January 2017 |archive-date=27 February 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227151217/http://www.bbc.co.uk/religion/religions/islam/history/spain_1.shtml |url-status=live }}</ref> with knowledge of medicine, mathematics, astronomy, botany far exceeding the rest of Europe at the time.<ref name="Córdoba: Historical Overview"/> Later, the vizier [[Almanzor|al-Mansur]] – the ''de facto'' ruler of al-Andalus from 976 to 1002 – burned most of the books on philosophy from the library of Caliph [[al-Hakam II]] to appease [[Maliki]] jurists (''[[ulama]]''); most of the others were sold off or perished in the civil strife not long after.<ref>{{Cite book |last=Gilliot |first=Claude |chapter-url=https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72 |title=Routledge Revivals: Medieval Islamic Civilization (2006): An Encyclopedia – Volume II |publisher=Routledge |year=2018 |isbn=978-1-351-66813-2 |editor-last=Meri |editor-first=Josef |pages=451 |language=en |chapter=Libraries |access-date=27 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925032640/https://books.google.com/books?id=P-pGDwAAQBAJ&dq=al-mansur+cordoba+books+burned&pg=PT72#v=onepage&q=al-mansur%20cordoba%20books%20burned&f=false |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite journal |last=Safran |first=Janina M. |date=3 July 2014 |title=The politics of book burning in al-Andalus |url=https://doi.org/10.1080/17546559.2014.925134 |journal=Journal of Medieval Iberian Studies |volume=6 |issue=2 |pages=148–168 |doi=10.1080/17546559.2014.925134 |s2cid=153574149 |issn=1754-6559 |access-date=21 August 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033200/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/17546559.2014.925134 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref> After a period of weak central rule, [[Abd al-Rahman III|Abd ar-Rahman III]] came to power as emir in 912 and campaigned lengthily and systematically to re-establish the authority of Córdoba across Al-Andalus. In 929, after years of military and diplomatic efforts, he felt confident enough to declare himself "[[Caliphate|caliph]]", a title challenging the Abbasid caliphs in [[Baghdad]] and the [[Fatimid Caliphate|Fatimid]] caliphs in North Africa. This inaugurated the height of Córdoba's power and influence in the 10th century.<ref>{{Cite book |last=Kennedy |first=Hugh |title=Muslim Spain and Portugal: A Political History of al-Andalus |publisher=Routledge |year=1996 |isbn=9781317870418 |location= |pages= }}</ref><ref>{{Cite book |last=Catlos |first=Brian A. |url=https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |title=Kingdoms of Faith: A New History of Islamic Spain |publisher=Basic Books |year=2018 |isbn=9780465055876 |location=New York |access-date=27 August 2022 |archive-date=22 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230922224337/https://books.google.com/books?id=xKBfDwAAQBAJ&dq=kingdoms+of+faith&pg=PP1 |url-status=live }}</ref> This century saw the construction of two palatine cities in the surroundings of Córdoba: [[Madinat al-Zahra|Madīnat al-Zahrā]] to the west, built by Abd ar-Rahman III, and another one built later by [[Almanzor|al-Mansur]] ({{ill|Medina Alzahira|es}}) to the east.{{Sfn|Guichard|2013|p=17}} [[Isa al-Razi]] describes Cordoba as "surrounded by many beautiful estates" and many varied fruit trees. The inner city of Cordoba was surrounded by 11 palaces, 22 ''almuna'' and 12 ''arbad'' (or suburbs), mainly on the right bank of the Guadalquivir, and in particular to the north and west of the city. Not much later, [[Ibn Bashkuwal]] lists a total of 21 suburbs (two to the south, three to the north, seven to the east and nine to the west). To the north, part of the rabad al-Rusafa was located just south of the present Parador of Arruzafa (or Parador of Cordoba), where excavations in the 1990s uncovered the remains of a variety of ''almuna'', Roman villas and irrigation systems (with one ''[[Cistern|aljibe]]'' of the early medieval period preserved in the basement of a private suburban house).{{sfn|Scales|1997|p=177}} The economic historian [[J. Bradford DeLong]] estimates the city's population at 400,000 around 1000 AD,<ref name=Population>{{citation |title=Princes and Merchants: European City Growth before the Industrial Revolution |author=J. Bradford De Long and Andrei Shleifer |s2cid=13961320 |journal=[[The Journal of Law and Economics]] |volume=36 |issue=2 |date=October 1993 |pages=671–702 [678] |doi=10.1086/467294 |url=http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |citeseerx=10.1.1.164.4092 |access-date=27 October 2017 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180729053941/http://www.j-bradford-delong.net/pdf_files/Princes.pdf |archive-date=29 July 2018 |url-status=dead }}</ref> while estimates from other historians range from 100,000 to 1,000,000 during the same era.{{Sfn|Guichard|2013|pp=17–18}} Whatever Córdoba's population was, the city's apogee came to an abrupt halt after the 1009 crisis.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}} On 15 February 1009, with [[Hisham II]] as caliph and [[Abd al-Rahman Sanchuelo]] as hajib (and ''de facto'' ruler), a revolution broke out in Córdoba, which led to the proclamation of an alternative caliph.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=110}} This marked the beginning of a long period of civil war and conflict in Al-Andalus known as the ''[[Fitna of al-Andalus|Fitna]]''. Berbers entered and sacked Córdoba in May 1013.<ref>{{Cite book |chapter-url=https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110 |page=110 |title=Breve historia de Andalucía |editor-first=Manuel |editor-last=Peña Díaz |year=2012 |isbn=978-84-939926-1-3 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |first=Rafael G. |last=Peinado Santaella |chapter=El período andalusí (ss. VIII-XV) |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=m5KQtWX0TTcC&pg=PA110#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> [[Hisham III]] was routed from Córdoba on 30 November 1031 and an oligarchic republic replaced the caliphate.{{Sfn|Peinado Santaella|2012|p=111}}<ref>[http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx "10th C. Al-Andalus: Al-Mansur."] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20161008085451/http://www.spainthenandnow.com/spanish-history/10th-c-al-andalus-al-mansur/default_144.aspx |date=8 October 2016 }} and [http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf Daniel Eisenberg, "Homosexuality" in ''Medieval Iberia: An Encyclopedia'', ed. Michael Gerli (Routledge, 2003), 398.] {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20160328011756/http://users.ipfw.edu/jehle/deisenbe/Enc_of_Medieval_Iberia/homosexuality.pdf |date=28 March 2016 }} and J. B. Bury, The Cambridge Medieval History vol 3 – Germany and the Western Empire (CreateSpace Independent Publishing, 2011), 378–379.</ref> === High and Late Middle Ages === {{See also|Taifa of Córdoba}} Under rule of the Banu Yahwar, Cordobese power did not extend far from the city, as other independent polities emerged in the rest of the former caliphate.{{Sfn|Guichard|2013|p=18}}<ref name="Meri2005">{{cite book |first=Josef W. |last=Meri |title=Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia |url=https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176 |date=31 October 2005 |publisher=Psychology Press |isbn=978-0-415-96690-0 |page=176 |access-date=1 December 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033144/https://books.google.com/books?id=H-k9oc9xsuAC&pg=PA176#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> An estimation of 65,000 inhabitants has been proposed for 11th-century Córdoba.{{Sfn|Guichard|2013|pp=19–20}} In 1070, forces from the Abbadid [[Taifa of Seville]] entered Córdoba to help in the defence of the city, which had been besieged by [[al-Mamun of Toledo]], ruler of Toledo, yet they took control and expelled the last ruler of the taifa of Córdoba, Abd-Al Malik, forcing him to exile.<ref>{{Cite journal |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |title=Las monedas de los Banū Ŷahwar de Córdoba – 422 – 462 h. / 1031-1070d.C. |first=Rafael |last=Frochoso Sánchez |year=2014 |journal=OMNI, Numismatic Journal |issn=2104-8363 |access-date=14 August 2020 |archive-date=22 March 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220322023901/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4764209.pdf |url-status=live }}</ref> Al-Mamun did not cease in his efforts to take the city, and making use of a Sevillian renegade who murdered the Abbadid governor, he triumphantly entered the city on 15 February 1075, only to die there barely five months later, apparently poisoned.<ref>{{Cite journal |url=https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula+%3A+revista+de+la+Asociaci%C3%B3n+de+Amigos+del+Toledo+Isl%C3%A1mico.+1999%2C+n.%C2%BA+4..pdf |publisher=Asociación de Amigos del Toledo Islámico |location=Toledo |title=La Dinastía de los Banu Di L-Nun de Toledo |first=Julio |last=Porres Martín-Cleto |pages=37–48 |journal=Tulaytula |issue=4 |volume=III |year=1999 |access-date=14 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927100507/https://descargasarchivo.toledo.es/high.raw?id=0000022088&name=00000001.original.pdf&attachment=Tulaytula%20%3A%20revista%20de%20la%20Asociaci%C3%B3n%20de%20Amigos%20del%20Toledo%20Isl%C3%A1mico.%201999%2C%20n.%C2%BA%204..pdf |url-status=live }}</ref>{{rp|40}} Córdoba was seized by force in March 1091 by the [[Almoravid]]s.<ref>{{Cite journal |url=https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |title=Los inicios de la hegemonía castellano-leonesa y la invasión almorávide |first=María Jesús |last=Coeña del Real |journal=Innovación y experiencias educativas |issn=1988-6047 |issue=41 |year=2011 |page=5 |access-date=14 August 2020 |archive-date=29 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201129184905/https://archivos.csif.es/archivos/andalucia/ensenanza/revistas/csicsif/revista/pdf/Numero_41/MARIA_JESUS_COENA_DEL_REAL_02.pdf |url-status=live }}</ref> In 1121, the population revolted against the abuses of the Almoravid governor.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190 |page=190 |title=La España medieval: sociedades, estados, culturas |first=Emilio |last=Mitre |location=Tres Cantos |publisher=Ediciones Istmo |year=2008 |orig-year=1979 |isbn=978-84-7090-094-5 |access-date=16 November 2021 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033145/https://books.google.com/books?id=RgU8jGG-y2gC&pg=PA190#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref> Sworn enemies of the [[Almoravid dynasty]], the "Wolf King" [[Abū ʿAbd Allāh Muḥammad ibn Saʿd ibn Mardanīsh]] and his stepfather [[ibn Hamušk]] allied with [[Alfonso VIII of Castile]] and laid siege to Córdoba by 1158–1160, ravaging the surroundings but failing to take the city.<ref>{{Cite journal |title=El Reino Taifa de Segura |journal=Boletín del Instituto de Estudios Giennenses |issn=0561-3590 |issue=153 |year=1994 |url=https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |page=388 |last=Cruz Aguilar |first=Emilio de la |access-date=15 August 2020 |archive-date=18 September 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918175120/https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/1200629.pdf |url-status=live }}</ref> Almohad caliph [[Abdallah al-Adil]] appointed {{ill|Al-Bayyasi|es}} (brother of [[Zayd Abu Zayd]]) as governor of Córdoba in 1224, only for the city to later become independent from Caliphal rule.{{Sfn|Molina López|1986|p=41}} Al-Bayyasi asked [[Ferdinand III of Castile]] for help and Córdoba revolted against him.<ref>{{Cite journal |title=Por una cronología histórica sobre el Šarq Al-Andalus (s. XIII) |year=1986 |first=Emilio |last=Molina López |page=41 |issn=0213-3482 |doi=10.14198/ShAnd.1986.3.05 |journal=Sharq Al-Andalus |issue=3 |location=Alicante |publisher=[[University of Alicante|Universidad de Alicante. Área de Estudios Árabes e Islámicos]] |url=https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |doi-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201022335/https://rua.ua.es/dspace/bitstream/10045/18048/1/Sharq%20Al-Andalus_03_05.pdf |url-status=live }}</ref> Years later, in 1229, the city submitted to the authority of [[Ibn Hud]],{{Sfn|Molina López|1986|p=43}} disavowing him in 1233, joining instead the territories under [[Muhammad I of Granada|Muhammad Ibn al-Aḥmar]],{{Sfn|Molina López|1986|p=45}} ruler of Arjona and soon-to-be [[Emirate of Granada|emir of Granada]]. Ferdinand III entered the city on 29 June 1236, following a siege of several months. According to Arab sources, Córdoba fell on 23 [[Shawwal]] 633 (that is, on 30 June 1236, a day later than Christian tradition).<ref>{{Cite book |location=Seville |publisher=[[Universidad de Sevilla]]; [[Universidad de Cádiz]] |chapter-url=https://www.researchgate.net/publication/312398201 |page=43 |first=Alejandro |last=García Sanjuán |year=2016 |title=Arcos y el nacimiento de la frontera andaluza (1264–1330) |editor-first=Manuel |editor-last=González Jiménez |editor-first2=Rafael |editor-last2=Sánchez Saus |chapter=La conquista cristiana de Andalucía y el destino de la población musulmana (621-62 H/1224-64). La aportación de las fuentes árabes }}</ref> Upon the city's conquest the mosque was converted into a Catholic cathedral dedicated to the [[Mary, mother of Jesus|Virgin Mary]] (''Santa Maria'').<ref name=":8">{{Cite journal |last=Ecker |first=Heather |date=2003 |title=The Great Mosque of Córdoba in the Twelfth and Thirteenth Centuries |url=https://www.jstor.org/stable/1523329 |journal=Muqarnas |volume=20 |pages=113–141 |doi=10.1163/22118993-90000041 |jstor=1523329 |access-date=21 August 2022 |archive-date=7 April 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230407144513/https://www.jstor.org/stable/1523329 |url-status=live |url-access=subscription }}</ref><ref name=":2" /> This was also followed by the return to [[Santiago de Compostela]] of the church bells that had been looted by Almanzor and moved to Córdoba by Christian war prisoners in the late 10th century.<ref>{{Cite book |url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |title=La Península Ibérica en tiempos de Las Navas de Tolosa |location=Madrid |year=2014 |isbn=978-84-941363-8-2 |page=224 |chapter=Fernando III y la repoblación de Andalucía |first=Manuel |last=González Jiménez |access-date=14 August 2020 |archive-date=26 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201126214938/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00895.pdf |url-status=live }}</ref> Ferdinand III granted the city a ''[[fuero]]'' in 1241;<ref>{{Cite journal |title=El fuero de Córdoba: edición crítica y traducción |first=Joaquín |last=Mellado Rodríguez |journal=Arbor |volume=CLXVI |issue=654 |year=2000 |page=192 |location=Madrid |publisher=[[Consejo Superior de Investigaciones Científicas]] |url=http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |doi=10.3989/arbor.2000.i654.1011 |issn=0210-1963 |doi-access=free |hdl=10396/7810 |hdl-access=free |access-date=14 August 2020 |archive-date=1 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210201014952/http://arbor.revistas.csic.es/index.php/arbor/article/view/1011 |url-status=live }}</ref> it was based on the ''[[Visigothic Code|Liber Iudiciorum]]'' and in the customs of [[Toledo, Spain|Toledo]], yet formulated in an original way.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |first=Manuel |last=González Jiménez |title=Fernando III El Santo, legislador |journal=Boletín de la Real Academia Sevillana de Buenas Letras: Minervae Baeticae |issn=0214-4395 |issue=29 |year=2001 |pages=115–116 |access-date=14 August 2020 |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203030722/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/82928/art_8.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Unlike the case of other kingdoms of the Crown of Castile, the wider [[Kingdom of Córdoba]] distinctly lacked ''realengo'' (royal demesne) council towns other than the capital city itself.<ref>{{Cite book |year=1995 |title=Medievo Hispano. Estudios in memoriam del prof. Derek W. Lomax |location=Madrid |publisher=Sociedad Española de Estudios Medievales |chapter-url=https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |page=91 |chapter=Notas sobre la conquista y la organización territorial del reino de Córdoba en el siglo XIII |first=Emilio |last=Cabrera |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144811/https://medievalistas.es/wp-content/uploads/attachments/00204.pdf |url-status=live }}</ref> In addition, the military orders had a comparatively lesser presence across the realm.{{Sfn|Cabrera|1995|pp=92–93}} The city was divided into 14 ''colaciones'',{{Citation needed|date=August 2022}} and numerous new church buildings were added. By the end of the 13th century, the land belonging to the council of Córdoba peaked at about 12,000&nbsp;km<sup>2</sup>.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} It progressively reduced upon creation of new lordships, amounting to about 9,000&nbsp;km<sup>2</sup> by the end of the middle ages.{{Sfn|Berrocal Barea|Martín Moreno|Montero Rascón|1992|p=24}} The city's surrounding countryside was raided during the 1277–78 Marinid expedition in the Guadalquivir valley.{{Sfn|Alcántara Valle|2015|pp=31–32}} In 1282, in the context of the problematic succession of Alfonso X of Castile, an army formed by the latter's supporters as well as Marinid forces laid siege to the city (where [[Sancho IV of Castile|prince Sancho]] was) for 21 days.<ref>{{Cite journal |first=José María |last=Alcántara Valle |journal=Historia. Instituciones. Documentos |volume=42 |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=La guerra y la paz en la frontera de Granada durante el reinado de Alfonso X |year=2015 |issue=42 |issn=0210-7716 |doi=10.12795/hid.2015.i42.01 |pages=35–36 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144819/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/36344/La%20guerra%20y%20la%20paz%20en%20la%20frontera%20de%20Granada%20durante%20el%20reinado%20de%20Alfonso%20X.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite book |last=Ibn Abi Zar' |title=Rawd Al Qirtaas |publisher=Darul Mansur |year=1972 |pages=321–327 |language=Arabic }}</ref><ref>{{Cite book |last=O'Callaghan |first=Joseph F. |title=The Gibraltar crusade : Castile and the battle for the Strait |date=2011 |publisher=University of Pennsylvania Press |isbn=978-0-8122-0463-6 |location=Philadelphia |pages=73–75 |oclc=794925519 }}</ref> The city council had indeed joined a newly created brotherhood in 1282 together with other councils of the Upper Guadalquivir defending Sancho's dynastic rights against Alfonso's regal authoritarianism.<ref>{{Cite journal |url=https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |title=Los orígenes medievales del regionalismo andaluz: La Hermandad General de Andalucía (1295–1325) |first=Manuel |last=García Fernández |year=2009 |journal=Andalucía en la Historia |volume=25 |page=41 |access-date=25 October 2023 |archive-date=9 November 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231109144818/https://idus.us.es/bitstream/handle/11441/70483/AH25.pdf?sequence=1 |url-status=live }}</ref> Many decades after during the [[Third siege of Gibraltar|Third Siege of Gibraltar]] in 1333, a diversionary Granadian army raided the countryside of Cordoba and encamped on the far side of the Roman Bridge of Cordoba. However the diversionary army had to return to Gibraltar to help their Marinid counterparts so no further action was taken.<ref>{{Cite web |last=Vidal Castro |first=Francisco |title=Muhammad IV |url=https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |access-date=18 January 2023 |archive-date=29 January 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230129153825/https://dbe.rah.es/biografias/6553/muhammad-iv |url-status=live }}</ref> In 1368, during the [[Castilian Civil War of 1351–1369|Castilian Civil War]], the city, loyal to the [[House of Trastámara|Trastámara]] side, was attacked by forces supporting of [[Peter I of Castile|Peter I]], with Granadan backing.<ref>{{Cite journal |url=https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |title=Notas Histórico-Jurídicas sobre la Edad Media en Córdoba |first1=Francisco Javier |last1=Berrocal Barea |first2=Juan José |last2=Martín Moreno |first3=Mª. Carmen |last3=Montero Rascón |page=29 |year=1992 |journal=Derecho y Opinión |publisher=[[University of Córdoba (Spain)|Universidad de Córdoba, Servicio de Publicaciones]] |location=Córdoba |access-date=25 October 2023 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033154/https://helvia.uco.es/bitstream/handle/10396/7063/dyo_berrocal.pdf?sequence=1&isAllowed=y |url-status=live }}</ref> ===Modern history=== <gallery mode="packed"> File:Vista de Córdoba (1567). Anton van den Wyngaerde.jpg|Panoramics of Córdoba as drawn by [[Anton van den Wyngaerde]] in 1567 </gallery> In the context of the [[Early Modern Period]], the city experienced a golden age between 1530 and 1580, profiting from an economic activity based on the trade of [[Agriculture|agricultural product]]s and the preparation of clothes originally from [[Los Pedroches]], peaking at a population of about 50,000 by 1571.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} A period of stagnation and ensuing decline followed.{{Sfn|Villar Movellán|1998|p=102}} [[File:Posada, Cordoba - Sigurd Curman.jpg|thumb|right|قرطبه ۾ هڪ سراءِ جي سامهون ماڻهو <small>(1910)</small>]] 18 صدي ۾ اهو گهٽجي 20,000 آبادي تائين پهچي ويو.<ref>{{cite web |last=fgm847 |title=La población andaluza en el siglo XVIII |url=http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |access-date=20 February 2022 |website=Identidad e Imagen de Andalucía en la Edad Moderna |language=es |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033152/http://www2.ual.es/ideimand/la-poblacion-andaluza-en-el-siglo-xviii/ |url-status=live }}</ref> آبادي ۽ معيشت صرف 20 صدي جي شروعات ۾ ٻيهر وڌڻ شروع ٿي. 19 صدي جي ٻئي اڌ ۾, 2 جون 1859 تي [[اشبيليه]]-قرطبه لائين جي افتتاح ذريعي ريلوي ٽرانسپورٽ جي آمد ڏٺي وئي.{{Sfn|López Serrano|2017|p=587}} قرطبه 1861 ۾ جيريز ۽ ڪيڊيز ۽ 1866 ۾ منزاناريس سان ڳنڍڻ کان پوءِ [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] سان ريلوي ذريعي ڳنڍيل هو. {{Sfn|López Serrano|2017|p=589}} شهر آخرڪار مالگا ۽ بيلميز سان ڳنڍيل هو.{{Sfn|López Serrano|2017|pp=593–597}} 18 جولاءِ 1936 تي صوبي جو فوجي گورنر, ڪرنل شهر ۾ قومپرست بغاوت شروع ڪئي. سول حڪومت تي بمباري ڪئي ۽ سول گورنر روڊريگيز ڊي ليون کي گرفتار ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Spanish Civil War |url=https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0 |url-access=registration |last=Thomas |first=Hugh |author-link=Hugh Thomas, Baron Thomas of Swynnerton |year=2001 |publisher=[[Modern Library]] |location=London |pages=[https://archive.org/details/spanishcivilwar00thom_0/page/1096 1096] |isbn=9780375755156 }}</ref> انهن ڪاررواين اسپيني گهرو ويڙهه کي باهه ڏني. بغاوت ڪندڙ جنرل ڪوئيپو ڊي لانو جي حڪم تي عمل ڪندي، هن جنگ جي حالت جو اعلان ڪيو. بغاوت ڪندڙن کي سياسي ۽ سماجي نمائندن جي مزاحمت جو منهن ڏسڻو پيو. جيڪي سول حڪومت جي هيڊ ڪوارٽر ۾ گڏ ٿيا هئا {{Sfn|Ponce Alberca|García Bonilla|2008|p=11}} ۽ نيشنلسٽ رائفل فائر ۽ توپخاني جي موجودگي انهن جي حوصلي کي ٽوڙي ڇڏيو. جڏهن ان جا محافظ عمارت مان ڀڄڻ شروع ڪيا. روڊريگيز ڊي ليون آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ جو فيصلو ڪيو ۽ گرفتار ڪيو ويو.<ref>{{cite book |page=11 |url=https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |chapter=Guerra y poder. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1939) |first1=Julio |last1=Ponce Alberca |first2=Jesús |last2=García Bonilla |title=Guerra, Franquismo y Transición. Los gobernadores civiles en Andalucía (1936–1979) |isbn=978-84-691-6712-0 |year=2008 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |location=Seville |access-date=15 August 2020 |archive-date=16 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220216091325/https://www.centrodeestudiosandaluces.es/datos/factoriaideas/ifo14_08.pdf |url-status=live }}</ref> ايندڙ هفتن ۾ ڪوئيپو ڊي لانو ۽ ميجر برونو ايبانيز هڪ خوني جبر ڪيو. جنهن ۾ <small>2,000</small> ماڻهن کي موت جي سزا ڏني وئي.{{Sfn|Thomas|2001|p=252}} . جنگ جي وقت ۽ جنگ کان پوءِ فوري طور تي <small>1936</small>-<small>1951</small> ۾ ايندڙ فرانڪو جبر جي نتيجي ۾ صوبي ۾ لڳ ڀڳ <small>9,579</small> قتل ٿيا.<ref>{{cite book |url=http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |chapter=Las cifras de la violencia institucional y las mecánicas represivas del franquismo en Andalucía |first=Francisco |last=Cobo Romero |pages=51–66 |title=La represión franquista en Andalucía: Balance historiográfico, perspectivas teóricas y análisis de resultados |editor-first=Francisco |editor-last=Cobo Romero |year=2012 |publisher=Centro de Estudios Andaluces |isbn=9788493992606 |access-date=15 August 2020 |archive-date=27 September 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200927133123/http://w01.centrodeestudiosandaluces.es/actividades/sitios/archivos/1320864017462864577_CUADERNILLOTALLER.pdf |url-status=live }}</ref> مسجد-گرجا گھر، (قرطبه مسجد) کي <small>1984</small> ۾ يونيسڪو جي عالمي ورثي واري جڳهه قرار ڏنو ويو ۽ <small>1994</small> ۾ هن حيثيت کي قرطبه جي سڄي تاريخي مرڪز تائين وڌايو ويو.<ref name=":1">{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=12 October 2022 |website=UNESCO World Heritage Centre |archive-date=19 July 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230719134114/https://whc.unesco.org/en/list/313/ |url-status=live }}</ref> شهر ۾ ڪيترائي جديد علائقا آهن. جن ۾ زوڪو ضلعو ۽ ريلوي اسٽيشن جي چوڌاري علائقو شامل آهي. علائقائي حڪومت (جنتا ڊي اينڊالوسيا) ڪجهه وقت کان قرطبه ميٽروپوليٽن ايريا جي تخليق جو مطالعو ڪري رهي آهي. جنهن ۾ راڄڌاني کان علاوه ولافرانڪا ڊي ڪورڊوبا، اوبيجو، لا ڪارلوٽا، ولاهارٽا، ولاويسيوسا، المودوور ڊيل ريو ۽ گواڊالڪزار جا شهر شامل هوندا. اهڙي علائقي جي گڏيل آبادي لڳ ڀڳ 3,51,000 هوندي. ==جاگرافي== [[File:Las Ermitas panorama Córdoba 3.jpg|thumb|500px|right|سيرا مورينا جي دامن مان قرطبه جو نظارو]] [[File:Córdoba mapa.png|thumb|قرطبه صوبي ۾ مقام]] قرطبه [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيرين جزيره نما]] جي ڏکڻ ۾ واد الڪبير (گوادالڪوير) نديءَ جي ٺهيل گوادالڪوير ڊپريشن ۾ واقع آهي جيڪو شهر کي اوڀر-اتر اوڀر کان اولهه-ڏکڻ اولهه طرف ڪٽي ٿو. وسيع ميونسپلٽي 1,254 چورس ڪلوميٽر جي ايراضيءَ تي پکڙيل آهي جيڪا ان کي اندلس ۾ سڀ کان وڏي ميونسپلٽي ۽ اسپين ۾ چوٿون وڏو بڻائي ٿو.{{Sfn|Burgueño|Guerrero Lladós|2014|p=19}}<ref>{{Cite web |url=https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |access-date=15 August 2020 |publisher=Ministerio de Asuntos Económicos y Transformación Digital |title=Datos del Registro de Entidades Locales |archive-date=3 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210203114934/https://ssweb.seap.minhap.es/REL/frontend/inicio/municipios/1/13387 |url-status=live }}</ref> قرطبه شهر درياءَ جي وچ واري وهڪري ۾ واقع آهي. ميونسپلٽي ۾ ٽي وڏيون زميني يونٽ سيرا, جيئن سيرا مورينا جي ڏاکڻي پهچ ۾. وادي مناسب ۽ ڪيمپينا شامل آهن.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي ۾ اوچائي ۾ فرق تمام ننڍا (سمنڊ جي سطح کان 100 ۽ 170 ميٽر تائين) آهن. شهر مناسب طور تي سمنڊ جي سطح کان تقريبن 125 ميٽر جي سراسري اوچائي تي واقع آهي.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} وادي جو نظارو وڌيڪ سيرا سان ڳنڍيل پيڊمونٽ فلوئل ٽيراس ۽ دريا جي وهڪري جو سڀ کان فوري آس پاس ۾ ورهايل آهي.{{Sfn|Domínguez Bascón|1995|p=283}} ميوسين ڪيمپينا جيڪا گواڊالڪووير جي ڏکڻ ڪناري تي واقع آهي, هڪ ٽڪريءَ وارو نظارو پيش ڪري ٿو. آهستي آهستي اوچائي ۾ تقريبن 200 ميٽر تائين وڌي رهي آهي. شهر جي اتر ۾, سيرا ۾ اوچائي نسبتاً اوچتو 500 ميٽر تائين وڌي ٿي. سيرا ۽ ڪيمپينا ٻئي وادي تي نظارا ڏيکارين ٿا.{{Sfn|Torres Márquez|2013|p=138}} === موسم === [[File:Fields near Córdoba.jpg|thumb|Green fields in Córdoba after December rains]] Córdoba has a hot [[Mediterranean climate]] ([[Köppen climate classification]] ''Csa'').<ref>{{cite journal |author=M. Kottek |author2=J. Grieser |author3=C. Beck |author4=B. Rudolf |author5=F. Rubel |title=World Map of the Köppen-Geiger climate classification updated |journal=Meteorol. Z. |volume=15 |issue=3 |pages=259–263 |url=http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |doi=10.1127/0941-2948/2006/0130 |access-date=22 April 2009 |year=2006 |bibcode=2006MetZe..15..259K |archive-date=25 March 2009 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090325031217/http://koeppen-geiger.vu-wien.ac.at/pics/kottek_et_al_2006.gif |url-status=live }}</ref> It has the highest summer average daily temperatures in Spain and Europe (with highs averaging {{cvt|37|°C|0}} in July and August) and days with temperatures over {{cvt|40|°C|0}} are common in the summer months.<ref>{{cite web|url=https://www.diariocordoba.com/cordoba-ciudad/2025/07/07/cordoba-por-que-calor-verano-68284778.html|title=Why is it so hot in Córdoba in summer?|date=7 July 2025 |language=es|publisher=diariocordoba.com|access-date=31 July 2025}}</ref> August's 24-hour average of {{cvt|28.3|°C|0}} is also one of the highest in Europe.<ref>{{cite web |title=Las ciudades donde hace más calor de España |url=https://www.lasexta.com/viajestic/escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |publisher=[[La Sexta]] |language=es |date=14 July 2016 |access-date=29 July 2021 |archive-date=28 July 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210728235157/https://www.lasexta.com/viajestic//escapadas/ciudades-donde-hace-mas-calor-espana_2016071157ea513c0cf26658235dc177.html |url-status=live }}</ref> On average, Córdoba has 16 days with maximum temperatures over {{cvt|40|C|F}} and 68 days with maximum temperatures over {{cvt|35|C|F}}.<ref>{{Cite web |title=AEMET OpenData |url=https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET? |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114162943/https://opendata.aemet.es/centrodedescargas/productosAEMET |url-status=live }}</ref> These scorching summers occur due to its location in the [[Baetic Depression|Guadalquivir Valley]], which is considered to be the region with the hottest summer in Europe and even one of the hottest summers in the world that is not located in a semi-arid or arid region.<ref>{{Cite web |last=aemetblog |date=9 August 2018 |title=¿Por qué el valle del Guadalquivir es la "sartén" de España? |url=https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |access-date=13 March 2024 |website=Aemetblog |language=es |archive-date=14 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240114125820/https://aemetblog.es/2018/08/09/por-que-el-valle-del-guadalquivir-es-la-sarten-de-espana/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |title=Why is the Guadalquivir valley one of the hottest inhabited places on the planet?|url=https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |access-date=13 March 2024 |website=elDiario.es |date=4 September 2021 |archive-date=9 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109185226/https://www.eldiario.es/andalucia/el_tiempo/valle-guadalquivir-lugares-habitados-calurosos-planeta_1_8269175.html |language=es |url-status=live }}</ref> Winters are mild, yet cooler than other low lying cities in southern Spain due to its interior location, wedged between the Sierra Morena and the Penibaetic System. Precipitation is concentrated in the coldest months; this is due to the [[Mediterranean climate|dry summer climate pattern]] featured in large parts of the Iberian Peninsula. Precipitation is generated by storms from the west that occur most frequently from December to February. This Atlantic characteristic then gives way to a hot summer with significant drought more typical of Mediterranean climates. Annual rain surpasses {{cvt|550|mm|0}}, although it is recognized to vary from year to year. In July 2022, there were 19 days with highs over {{cvt|40|C|F}} and 30 days with highs over {{cvt|35|C|F}}, with the average high of {{cvt|40.4|C|F}} for that month, which is the highest ever recorded in the country and in Europe among all cities with a population over 100,000.<ref>{{Cite web |last=Moya |first=Miguel |date=4 August 2022 |title=Julio a 40.4 °C: récord en la media mensual de las máximas de Córdoba Aeropuerto |url=https://cordopolis.eldiario.es/el-tiempo/climatologia/julio-40-4-0c-record-media-mensual-maximas-cordoba-aeropuerto_1_9220032.html |access-date=19 January 2024 |website=Cordópolis |language=es }}</ref><ref>{{Cite web |title=Córdoba Aeropuerto – Valores Extremos |url=https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |access-date=19 January 2024 |website=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |archive-date=19 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240119194840/https://www.aemet.es/es/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=7&v=TMMA |url-status=live }}</ref> On 27 April 2023, Córdoba broke the record for the highest maximum temperature recorded in [[peninsular Spain]] and [[Europe]] in a month of April, which registered {{convert|38.8|C|F}}.<ref>{{cite web|url=https://www.tiempo.com/ram/record-extraordinario-temperatura-maxima-europa-abril-cordoba-38-8-c.html|title=Extraordinary record for maximum temperature in Europe in April: Córdoba 38.8 ºC|date=28 April 2023 |publisher=tiempo.com|language=es|access-date=10 January 2025}}</ref> The registered maximum temperature at the [[Córdoba Airport]], located at {{cvt|6|km|0|abbr=off}} from the city, was {{cvt|46.9|C|F|1}} on 13 July 2017 and 14 August 2021.<ref name="OGIMET">{{cite web |url=https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |title=08410: Cordoba / Aeropuerto (Spain) |author=<!--Not stated--> |date=14 August 2021 |website=ogimet.com |publisher=[[OGIMET]] |access-date=14 August 2021 |quote= |archive-date=15 August 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210815011305/https://www.ogimet.com/cgi-bin/gsynres?ind=08410&ano=2021&mes=8&day=15&hora=0&min=0&ndays=30 |url-status=live }}</ref> The lowest registered temperature was {{cvt|-8.2|C|F|1}}, on 28 January 2005.<ref name=aemet>{{cite web |url=http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |title=Valores climatológicos extremos. Córdoba |language=es |publisher=Aemet.es |date=30 November 2017 |access-date=8 December 2017 |archive-date=27 February 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210227214843/http://www.aemet.es/en/serviciosclimaticos/datosclimatologicos/efemerides_extremos*?w=0&k=and&l=5402&datos=det&x=5402&m=13&v=todos |url-status=live }}</ref>{{Weather box | location = Córdoba Airport (1991–2020), extremes (1949–present) | metric first = yes | single line = yes | Jan record high C = 23.5 | Feb record high C = 27.8 | Mar record high C = 33.0 | Apr record high C = 38.8 | May record high C = 41.2 | Jun record high C = 45.0 | Jul record high C = 46.9 | Aug record high C = 46.9 | Sep record high C = 45.4 | Oct record high C = 37.6 | Nov record high C = 29.7 | Dec record high C = 23.8 | year record high C = | Jan high C = 15.2 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.1 | Apr high C = 23.6 | May high C = 28.1 | Jun high C = 33.4 | Jul high C = 37.1 | Aug high C = 37.0 | Sep high C = 31.8 | Oct high C = 25.8 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.8 | year high C = | Jan mean C = 9.4 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.2 | Apr mean C = 16.6 | May mean C = 20.5 | Jun mean C = 25.1 | Jul mean C = 28.2 | Aug mean C = 28.3 | Sep mean C = 24.4 | Oct mean C = 19.4 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.5 | year mean C = | Jan low C = 3.7 | Feb low C = 4.7 | Mar low C = 7.3 | Apr low C = 9.7 | May low C = 12.9 | Jun low C = 16.8 | Jul low C = 19.1 | Aug low C = 19.6 | Sep low C = 17.0 | Oct low C = 13.1 | Nov low C = 7.9 | Dec low C = 5.1 | year low C = | Jan record low C = -8.2 | Feb record low C = -5.0 | Mar record low C = -4.2 | Apr record low C = 0.2 | May record low C = 2.4 | Jun record low C = 7.0 | Jul record low C = 11.0 | Aug record low C = 11.0 | Sep record low C = 6.0 | Oct record low C = 1.0 | Nov record low C = -3.6 | Dec record low C = -7.8 | year record low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 57.6 | Feb precipitation mm = 52.7 | Mar precipitation mm = 62.5 | Apr precipitation mm = 54.3 | May precipitation mm = 42.4 | Jun precipitation mm = 11.0 | Jul precipitation mm = 0.5 | Aug precipitation mm = 6.7 | Sep precipitation mm = 36.6 | Oct precipitation mm = 78.7 | Nov precipitation mm = 79.2 | Dec precipitation mm = 90.7 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 6.9 | Feb precipitation days = 5.9 | Mar precipitation days = 6.2 | Apr precipitation days = 6.4 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.2 | Jul precipitation days = 0.2 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.0 | Oct precipitation days = 6.5 | Nov precipitation days = 6.5 | Dec precipitation days = 6.8 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 70 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 59 | May humidity = 51 | Jun humidity = 43 | Jul humidity = 38 | Aug humidity = 39 | Sep humidity = 50 | Oct humidity = 63 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 78 | year humidity = | Jan sun = 174 | Feb sun = 187 | Mar sun = 217 | Apr sun = 246 | May sun = 298 | Jun sun = 336 | Jul sun = 372 | Aug sun = 344 | Sep sun = 255 | Oct sun = 220 | Nov sun = 180 | Dec sun = 161 | year sun = | Jan percentsun = 57 | Feb percentsun = 61 | Mar percentsun = 58 | Apr percentsun = 62 | May percentsun = 67 | Jun percentsun = 76 | Jul percentsun = 83 | Aug percentsun = 82 | Sep percentsun = 68 | Oct percentsun = 63 | Nov percentsun = 59 | Dec percentsun = 54 | year percentsun = | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorologia]] (AEMET OpenData)<ref>{{cite web |url=https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |title=AEMET OpeenData |publisher=[[Agencia Estatal de Meteorologia]] |access-date=12 May 2024 |archive-date=16 May 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240516100540/https://www.aemet.es/es/datos_abiertos/AEMET_OpenData |url-status=live }}</ref> }} {{Weather box | location = Córdoba Airport <small>(altitude 90m, 1981–2010 normals)</small> | metric first = yes | single line = yes | collapsed = yes | Jan high C = 14.9 | Feb high C = 17.4 | Mar high C = 21.3 | Apr high C = 22.8 | May high C = 27.4 | Jun high C = 32.8 | Jul high C = 36.9 | Aug high C = 36.5 | Sep high C = 31.6 | Oct high C = 25.1 | Nov high C = 19.1 | Dec high C = 15.3 | year high C = | Jan mean C = 9.3 | Feb mean C = 11.1 | Mar mean C = 14.4 | Apr mean C = 16.0 | May mean C = 20.0 | Jun mean C = 24.7 | Jul mean C = 28.0 | Aug mean C = 28.0 | Sep mean C = 24.2 | Oct mean C = 19.1 | Nov mean C = 13.5 | Dec mean C = 10.4 | year mean C = | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 4.9 | Mar low C = 7.4 | Apr low C = 9.3 | May low C = 12.6 | Jun low C = 16.5 | Jul low C = 19.0 | Aug low C = 19.4 | Sep low C = 16.9 | Oct low C = 13.0 | Nov low C = 7.8 | Dec low C = 5.5 | year low C = | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 66 | Feb precipitation mm = 55 | Mar precipitation mm = 49 | Apr precipitation mm = 55 | May precipitation mm = 40 | Jun precipitation mm = 13 | Jul precipitation mm = 2 | Aug precipitation mm = 5 | Sep precipitation mm = 35 | Oct precipitation mm = 86 | Nov precipitation mm = 80 | Dec precipitation mm = 111 | year precipitation mm = | Jan precipitation days = 7.2 | Feb precipitation days = 6.1 | Mar precipitation days = 4.9 | Apr precipitation days = 6.7 | May precipitation days = 4.9 | Jun precipitation days = 1.4 | Jul precipitation days = 0.4 | Aug precipitation days = 0.6 | Sep precipitation days = 3.2 | Oct precipitation days = 6.9 | Nov precipitation days = 5.9 | Dec precipitation days = 8.1 | year precipitation days = | unit precipitation days = 1 mm | Jan snow days =0.2 | Feb snow days =0 | Mar snow days =0 | Apr snow days =0 | May snow days =0 | Jun snow days =0 | Jul snow days =0 | Aug snow days =0 | Sep snow days =0 | Oct snow days =0 | Nov snow days =0 | Dec snow days =0 | year snow days = | Jan humidity = 76 | Feb humidity = 71 | Mar humidity = 64 | Apr humidity = 60 | May humidity = 55 | Jun humidity = 48 | Jul humidity = 41 | Aug humidity = 43 | Sep humidity = 52 | Oct humidity = 66 | Nov humidity = 73 | Dec humidity = 79 | year humidity = 60 | Jan sun = 174 | Feb sun = 186 | Mar sun = 218 | Apr sun = 235 | May sun = 289 | Jun sun = 323 | Jul sun = 363 | Aug sun = 336 | Sep sun = 248 | Oct sun = 205 | Nov sun = 180 | Dec sun = 148 | year sun = 2905 | source 1 = [[Agencia Estatal de Meteorología]]<ref name=aemet /> Ogimet<ref name="OGIMET" /> | date = August 2023 | source = }} ==آباديات== {{Historical Populations|1842|42092|1857|42909|1877|47864|1887|54448|1900|56097|1910|64407|1920|72641|1930|101701|1940|135674|1950|160347|1960|189671|1970|232343|1981|279386|1991|302154|2001|308072|2011|328326|2021|322327|source=National Statistics Institute (Spain)<ref>{{cite web|title=INEbase. Alterations to the municipalities in the Population Censuses since 1842|url=https://www.ine.es/intercensal/intercensal.do|publisher=[[National Institute of Statistics (Spain)|National Statistics Institute]]}}</ref>|cols=1|align=right}} سال 2024ع تائين، شهر جي پرڏيهي (پرڏيهي پيدا ٿيل) آبادي 19,432 هئي، جيڪا ڪل آبادي جي 6.0 سيڪڙي جي برابر آهي. {| class="wikitable floatright" |+پيدائش جي ملڪ جي لحاظ کان پرڏيهي آبادي (2024ع)<ref name="population" /> !قوميت !آبادي |- |{{Flag|Colombia}} |1,925 |- |{{Flag|Morocco}} |1,708 |- |{{Flag|Ecuador}} |1,522 |- |{{Flag|Venezuela}} |1,187 |- |{{Flag|Nicaragua}} |867 |- |{{Flag|Honduras}} |825 |- |{{Flag|Romania}} |777 |- |{{Flag|Paraguay}} |765 |- |{{Flag|France}} |737 |- |{{Flag|Germany}} |677 |- |{{Flag|China}} |617 |- |{{Flag|Argentina}} |495 |- |{{Flag|Peru}} |440 |- |{{Flag|Bolivia}} |418 |- |{{Flag|Cuba}} |410 |} ==لينڊ مارڪ== [[File:Centro Histórico, 16.9 -- 2023 -- Córdoba, España.jpg|thumb|right|View of the [[historic centre of Córdoba]] from the [[Guadalquivir River]]]] The [[historic centre of Córdoba]] has been a UNESCO World Heritage Site since 1994.{{Efn|The Mosque-Cathedral was listed as a World Heritage Site first in 1984 and this designation was extended to the rest of the historic centre in 1994.}}<ref name=":1" /> ===Roman=== [[File:Mausoleoromano.jpg|thumb|[[Roman mausoleum of Córdoba|Roman Mausoleum]] in the Paseo de la Victoria]] The [[Roman bridge of Córdoba|Roman Bridge]], over the Guadalquivir River, links the area of Campo de la Verdad with Barrio de la Catedral. It was the only bridge of the city for twenty centuries, until the construction of the San Rafael Bridge in the mid-20th century. It was initially built in the early 1st century BC during the reign of emperor Augustus but significantly rebuilt in the 8th century under Umayyad rule. It has a length of about 250&nbsp;m and has 16 arches.<ref>{{Cite book |last=McFetrich |first=David |url=https://books.google.com/books?id=Y-VVEAAAQBAJ&dq=roman+bridge+cordoba&pg=PA205 |title=An Encyclopaedia of World Bridges |publisher=Pen and Sword Transport |year=2022 |isbn=978-1-5267-9449-9 |pages=205 |language=en }}</ref> Other Roman remains include the [[Roman temple of Córdoba|Roman Temple]], the Theatre, [[Roman mausoleum of Córdoba|Mausoleum]], the Colonial Forum, the ''Forum Adiectum'', an amphitheater and the remains of the Palace of Emperor [[Maximian]] in the archaeological site of Cercadilla.<ref>{{Cite web |title=Palacio de Maximiano Hercúleo |url=https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |access-date=31 January 2024 |website=Nomads Travel Guide |date=17 June 2020 |language=en-US |archive-date=31 January 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240131162231/https://www.nomads-travel-guide.com/places/palacio-de-maximiano-herculeo/ |url-status=live }}</ref> ===Islamic=== ==== Great Mosque of Córdoba ==== {{Main|Mosque–Cathedral of Córdoba}} [[File:Cathedral-Great Mosque of Cordoba - Andalucia - Spain - panoramio.jpg|thumb|Interior of the [[Mosque–Cathedral of Córdoba]]]] From 784- 786 AD, Abd al-Rahman I built the Great Mosque of Córdoba, one of the most famous monuments of [[Moorish architecture|Western Islamic (Moorish) architecture]]<ref>{{cite book |last1=Jayyusi |first1=Salma Khadra |title=The legacy of Muslim Spain |year=1994 |publisher=E.J. Brill |location=Leiden |isbn=978-9004099548 |pages=129–135 |edition=2nd }}</ref><ref name="George">{{cite book |last1=Michell |first1=George |title=Architecture of the Islamic world its history and social meaning; with a complete survey of key monuments |year=2011 |orig-year=1978 |publisher=Thames & Hudson |location=London |isbn=9780500278475 |page=212 }}</ref>{{Sfn|Bennison|2016|pp=281–284}} and for centuries the third largest mosque in the world.{{sfn|Scales|1997|p=175}} It integrated aspects of [[Islamic architecture]] with some indigenous elements of [[Ancient Roman architecture|Roman]] and [[Visigothic art and architecture|Visigothic architecture]].<ref name=":2"/> Later Umayyad rulers expanded the mosque, adding a minaret and extending the prayer hall. A major 10th-century expansion resulted in the elaborate [[mihrab]] and other ornate embellishments seen today.<ref name=":2"/> After the Christian conquest of the city the mosque was converted to a cathedral. It underwent significant modifications in the 16th century but much of the original structure remains.<ref name=":2">{{cite book |last1=Bloom |first1=Jonathan M. |title=The Grove encyclopedia of Islamic art and architecture |last2=Blair |first2=Sheila S. |date=2009 |publisher=Oxford University Press |isbn=9780195309911 |location=Oxford |chapter=Córdoba }}</ref> The building was listed as a World Heritage Site in 1984.<ref name=":1"/> ====Minaret of San Juan==== Built in 930 AD, the mosque that this minaret adorned has been replaced by a church and the minaret re-purposed as a tower. It retains characteristics of Islamic architecture in the region, including a double [[Horseshoe arch|horseshoe-arch]] windows.<ref name="George"/><ref name=":3">{{cite book |last=Petersen |first=Andrew |url=https://books.google.com/books?id=eIaEAgAAQBAJ&dq=minaret+san+juan+cordoba&pg=PA55 |title=Dictionary of Islamic Architecture |publisher=Routledge |year=2002 |isbn=978-1-134-61366-3 |pages=55 }}</ref> ==== Mills of the Guadalquivir ==== [[File:Spain Andalusia Cordoba BW 2015-10-27 12-11-37.jpg|thumb|upright|The [[Calahorra Tower|Tower of Calahorra]] to one side of the [[Roman Bridge of Córdoba|Roman Bridge]]]] Along the banks of the Guadalquivir are the [[Mills of the Guadalquivir]], an array of [[watermill]]s from different periods that used the power of the water current to grind flour. They include the [[Albolafia]], [[Alegría watermill]], Carbonell, Casillas, Enmedio, Lope García, Martos, Pápalo, San Antonio, San Lorenzo and San Rafael mills.<ref>{{Cite news |url=http://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |title=Los eternos jornaleros del Guadalquivir |last=Reina |first=Carmen |date=11 November 2014 |newspaper=[[El Diario (Spain)|El Diario]] |access-date=23 March 2019 |language=es |archive-date=3 July 2019 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190703032953/https://www.eldiario.es/andalucia/pasaporte/molinos-acompanan-Guadalquivir-siglos_0_320918032.html |url-status=live }}</ref>{{Additional citation needed|date=February 2022}} ====Calahorra Tower==== The Calahorra is a fortified tower standing at the southern end of the city's Roman Bridge. Its original construction is attributed to the Almohad period.{{Sfn|Bennison|2016|p=326}}<ref>{{Cite book |last1=Barrucand |first1=Marianne |title=Moorish architecture in Andalusia |last2=Bednorz |first2=Achim |publisher=Taschen |year=1992 |isbn=3822896322 |page=137 }}</ref> It now houses the Al-Andalus Living Museum (''Museo Vivo de Al-Andalus''), a museum on the cultural achievements of Al-Andalus.<ref>{{cite web |title=Torre de la Calahorra {{!}} Córdoba, Spain Attractions |url=https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |access-date=15 February 2022 |website=Lonely Planet |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020108/https://www.lonelyplanet.com/spain/andalucia/cordoba/attractions/torre-de-la-calahorra/a/poi-sig/484250/360732 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=Calahorra Tower – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215020110/https://www.artencordoba.com/en/calahorra-tower-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ====Caliphal Baths==== {{Main|Caliphal Baths}} Near the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], on the site of the former [[Alcázar of the Caliphs (Córdoba)|Islamic-era Alcázar]], are the [[Caliphal Baths]], a partly reconstructed [[Hammam|hammam (baths)]] complex created in the 10th century and subsequently expanded. The archeological site has been open as a museum since 2006.<ref>{{Cite web |title=Complex map – Baths of Caliphate Castle {{!}} Virtual Tour |url=https://banosdelalcazarcalifal.cordoba.es/index.php?id=2&lang=3 |access-date=15 February 2022 |website=banosdelalcazarcalifal.cordoba.es }}</ref><ref>{{Cite web |date=10 July 2020 |title=Arab Baths of the Caliphal Alcázar of Córdoba – "Caliphal Baths" |url=https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |archive-date=26 September 2023 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230926061334/https://www.artencordoba.com/en/arab-baths-caliphal-alcazar-cordoba/ |url-status=live }}</ref> ==== Medina Azahara ==== {{Main|Madinat al-Zahra}} On the outskirts of the city lies the archaeological site of Madinat al-Zahra, the 10th-century palace-city. It is another major example of Islamic architecture in Spain and has been undergoing excavation and reconstruction since 1911.<ref name=":32">{{Cite book |last=Arnold |first=Felix |url=https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1 |title=Islamic Palace Architecture in the Western Mediterranean: A History |publisher=Oxford University Press |year=2017 |isbn=9780190624552 |location= |page=63 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033832/https://books.google.com/books?id=bXjXDQAAQBAJ&dq=Islamic+Palace+Architecture+in+the+Western+Mediterranean&pg=PP1#v=onepage&q=Islamic%20Palace%20Architecture%20in%20the%20Western%20Mediterranean&f=false |url-status=live }}</ref> ===Jewish Quarter=== [[File:Cordoba-28_(48026695918).jpg|thumb|upright|[[Calleja de las Flores]], with the Great Cathedral in the background]]{{Main|Judería de Córdoba}} Near the cathedral is the old Jewish quarter, which consists of many irregular streets that preserve some of the city's medieval aspect.<ref name=":3" /> It contains a museum, the Sepharad House,<ref>{{cite web |date=10 July 2020 |title=House of Sefarad, House of Memory – Córdoba |url=https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |access-date=15 February 2022 |language=en-US |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215040439/https://www.artencordoba.com/en/house-sefarad-cordoba/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |title=The House of Sepharad |url=https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |access-date=15 February 2022 |website=www.turismodecordoba.org |language=es |archive-date=15 February 2022 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220215010722/https://www.turismodecordoba.org/the-house-of-sepharad |url-status=live }}</ref> and the [[Córdoba Synagogue|Synagogue]], built in 1315.<ref>{{cite book |last=Gharipour |first=Mohammad |url=https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9 |title=Synagogues in the Islamic World: Architecture, Design and Identity |publisher=Edinburgh University Press |year=2019 |isbn=978-1-4744-6843-5 |pages=127 |access-date=15 February 2022 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033726/https://books.google.com/books?id=x6UxEAAAQBAJ&dq=synagogue+cordoba&pg=PR9#v=onepage&q=synagogue%20cordoba&f=false |url-status=live }}</ref> ===Christian=== [[File:Puerta del Puente, Córdoba (España).JPG|alt=|thumb|[[Puerta del Puente]]]]{{More citations needed section|date=February 2022}} Surrounding the large Old town are the [[Roman walls of Córdoba|Roman walls]]: gates include the Puerta de Almodóvar, the Puerta de Sevilla and [[Puerta del Puente]], which are the only three gates remaining from the original thirteen. Towers and fortresses include the [[Torre de la Malmuerta|Malmuerta Tower]], [[Torre de Belén]] and the Puerta del Rincón's Tower.<ref>{{cite web |title=Historic Centre of Cordoba |url=https://whc.unesco.org/en/list/313/ |access-date=2026-03-31 |website=UNESCO World Heritage Centre}}</ref> In the south of the Old town and east of the great cathedral, in the [[Plaza del Potro]], is the ''Posada del Potro'', a row of [[inn]]s mentioned in literary works including ''Don Quixote'' and ''La Feria de los Discretos'', and which remained active until 1972. Both the plaza and the inn get their name from the fountain in the centre of the plaza, which represents a foal (''potro''). Not far from this plaza is the ''Arco del Portillo'' (a 14th-century arch). In the extreme southwest of the Old Town is the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], a former royal property and the seat of the [[Spanish Inquisition|Inquisition]]; adjacent to it are the [[Royal Stables of Córdoba|Royal Stables]], where [[Andalusian horse]]s are bred. Palace buildings in the Old Town include the ''Palacio de Viana'' (14th century) and the ''[[Palacio de la Merced]]'' among others. Other sights include the ''Cuesta del Bailío'' (a staircase connecting the upper and lower part of the city). ====Fernandine churches==== The city is home to 12 Christian churches that were built (many as transformations of mosques) by Ferdinand III of Castile after the reconquest of the city in the 13th century. They were to act both as churches and as the administrative centres in the neighborhoods into which the city was divided in medieval times. Some of those that remain are: [[File:Santa Marina en Cordoba.jpg|thumb|upright|[[Santa Marina (Córdoba)|Iglesia de Santa Marina de Aguas Santas]], built in the 13th century]] * [[Iglesia de San Nicolás de la Villa (Córdoba)|San Nicolás de la Villa]]. * [[Iglesia de San Miguel (Córdoba)|San Miguel]]. * [[San Juan y Todos los Santos]] (also known as Iglesia de la Trinidad). * [[Santa Marina (Córdoba)|Santa Marina de Aguas Santas]]. * ''San Agustín''. Begun in 1328, it has now an 18th-century appearance. The façade bell tower, with four bells, dates to the 16th century. * ''San Andrés'', largely renovated in the 14th and 15th centuries. It has a Renaissance portal (1489) and a bell tower from the same period, while the high altar is a [[Baroque art|Baroque]] work by [[Pedro Duque Cornejo]]. * [[Iglesia de San Lorenzo (Córdoba)|San Lorenzo]]. * Church of ''Santiago''. * [[San Pedro (Córdoba)|San Pedro]]. * [[Santa María Magdalena, Córdoba|Santa María Magdalena]]. Like the others, it combines [[Romanesque architecture|Romanesque]], [[Mudéjar]] and [[Gothic architecture|Gothic]] elements. * [[Iglesia de San Pablo (Córdoba)|San Pablo]]. In the church's garden in the 1990s the ruins of an ancient Roman circus were discovered.<ref>{{cite web |url=http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |title=Discovery of a Roman Circus in Cordoba |publisher=Artencordoba.co.uk |access-date=7 January 2011 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120830151806/http://www.artencordoba.co.uk/ROMAN-CORDOBA/Roman-Cordoba-Circus.html |archive-date=30 August 2012 }}</ref> ====Other religious structures==== [[File:Fachada de la Real Colegiata de San Hipólito.jpg|thumb|right|Main façade of the Iglesia de San Hipólito]] * Iglesia de San Hipólito. It houses the tombs of [[Ferdinand IV of Castile|Ferdinand IV]] and [[Alfonso XI of Castile]], kings of [[Castile and León]]. * Iglesia de San Francisco * Iglesia de San Salvador y Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de Linares * Torre de Santo Domingo de Silos * Santuario de Nuestra Señora de la Fuensanta * Chapel of San Bartolomé * [[Convento de Santa Clara (Córdoba)|Convent of Santa Clara]] * [[Convento de Santa Cruz (Córdoba)|Convent of Santa Cruz]] * [[Convento de Santa Marta|Convent of Santa Marta]] ====Sculptures and memorials==== {{unreferenced section|date=June 2020}} Scattered throughout the city are ten statues of the [[Raphael (archangel)|Archangel Raphael]], protector and custodian of the city. These are called the Triumphs of Saint Raphael, and are located in landmarks such as the Roman Bridge, the Puerta del Puente and the Plaza del Potro. In the western part of the Historic Centre are the statue of Seneca (near the ''Puerta de Almodóvar'', a gate from the time of Islamic rule, (the Statue of [[Averroes]] (next to the ''Puerta de la Luna''), and [[Maimonides]] (in the plaza de Tiberiades). Further south, near the Puerta de Sevilla, are the sculpture to the poet [[Ibn Zaydún]] and the sculpture of the writer and poet [[Ibn Hazm]] and, inside the [[Alcázar de los Reyes Cristianos]], the monument to the [[Catholic Monarchs]] and Christopher Columbus. There are also several sculptures in plazas of the Old Town. In the central Plaza de las Tendillas is the equestrian statue of [[Gonzalo Fernández de Córdoba]], in the Plaza de Capuchinos is the Cristo de los Faroles, in Plaza de la Trinidad is the statue of [[Luis de Góngora]], in the Plaza del Cardenal Salazar is the bust of Ahmad ibn Muhammad abu Yafar al-Gafiqi, in the Plaza de Capuchinas is the statue to the bishop Osio, in Plaza del Conde de Priego is the monument to [[Manolete]] and the Campo Santo de los Mártires is a statue to [[Al-Hakam II]] and the monument to the lovers. In the Jardines de la Agricultura is the monument to the painter [[Julio Romero de Torres]], a bust by sculptor [[Mateo Inurria]], a bust of the poet [[Julio Aumente]] and the sculpture dedicated to the gardener Aniceto García Roldán, who was killed in the park. Further south, in the Gardens of the Duke of Rivas, is a statue of writer and poet [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas]] by sculptor [[Mariano Benlliure]]. In the Guadalquivir river, near the San Rafael Bridge is the Island of the sculptures, an artificial island with a dozen stone sculptures executed during the International Sculpture Symposium. Up the river, near the Miraflores bridge, is the "Hombre Río", a sculpture of a swimmer looking to the sky and whose orientation varies depending on the current. ====Bridges==== * San Rafael Bridge, consisting of eight arches of 25&nbsp;m span and a length of 217&nbsp;m. The width is between parapets, divided into 12&nbsp;m of cobblestone for four circulations and two tiled concrete sidewalks. It was inaugurated on 29 April 1953 joining the Avenue Corregidor with Plaza de Andalucía. In January 2004 the plaques reading "His Excellency the Head of State and Generalissimo of all the Armies, Francisco Franco Bahamonde, opened this bridge of the Guadalquivir on 29 April 1953", which were on both sides of each of the entrances of the bridge, were removed. * Andalusia Bridge, a suspension bridge. * ''Puente de Miraflores'', known as "the rusty bridge". This bridge links the Street San Fernando and Ronda de Isasa with the Miraflores peninsula. It was designed by Herrero, Suárez and Casado and inaugurated on 2 May 2003. At first, in 1989, a proposal by architect-engineer [[Santiago Calatrava]] was considered<ref>{{cite web |url=http://www.soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |title=Projects of Santiago Calatrava |publisher=Soloarquitectura.com |access-date=7 January 2011 |archive-date=6 January 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110106201510/http://soloarquitectura.com/arquitectos/santiago_calatrava.html |url-status=live }}</ref> that would look like the Lusitania Bridge of [[Mérida, Spain|Mérida]], but this was eventually discarded because its height would obscure the view of the Great Mosque. * Autovía del Sur Bridge. * Abbas Ibn Firnas Bridge, inaugurated in January 2011. It is part of the variant west of Córdoba. * ''Puente del Arenal'', connecting Avenue Campo de la Verdad with the Recinto Ferial (fairground) of Córdoba. === Gardens, parks and natural environments === {{More citations needed section|date=December 2019}} * Jardines de la Victoria. Within the gardens there are two newly renovated facilities, the old Caseta del Círculo de la Amistad, today Caseta Victoria, and the Kiosko de la música, as well as a small [[modernism|Modernist]] fountain from the early 20th century. The northern section, called Jardines of [[Ángel de Saavedra, 3rd Duke of Rivas|Duque de Rivas]], features a pergola of neoclassical style, designed by the architect Carlos Sáenz de Santamaría; it is used as an exhibition hall and a café bar. * Jardines de la Agricultura, located between the Jardines de la Victoria and the Paseo de Córdoba: it includes numerous trails that radially converge to a round square which has a fountain or pond. This is known as the duck pond, and, in the centre, has an island with a small building in which these animals live. Scattered throughout the garden are numerous sculptures such as the sculpture in memory of [[Julio Romero de Torres]], the sculpture to the composer [[Julio Aumente]] and the bust of [[Mateo Inurria]]. In the north is a [[rose garden]] in form of a labyrinth. * Parque de Miraflores, located on the south bank of the river [[Guadalquivir]]. It was designed by the architect Juan Cuenca Montilla as a series of terraces. Among other points of interest as the Salam and Miraflores Bridge and a sculpture by [[Agustín Ibarrola]]. * Parque Cruz Conde, located southwest of the city, is an open park and barrier-free park in [[English garden]]s style.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |title=Parque Cruz Conde |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20090115202532/http://www.ayuncordoba.es/portal/web1/ver_textoconimagen.jsp?id3=23835&id2=21567&id=21565 |archive-date=15 January 2009 |language=es }}</ref> * ''Paseo de Córdoba''. Located on the underground train tracks, it is a long tour of several km in length with more than 434,000&nbsp;m<sup>2</sup>. The tour has numerous fountains, including six formed by a portico of falling water which form a waterfall to a pond with four levels. Integrated into the tour is a pond of water from the [[Roman Empire|Roman era]], and the building of the old train station of RENFE, now converted into offices of [[Canal Sur]]. * Jardines Juan Carlos I, in the Ciudad Jardín neighborhood. It is a fortress which occupies an area of about 12,500 square metres. * Jardines del Conde de Vallellano, located on both sides of the avenue of the same name. It includes a large L-shaped pond with a capacity of {{cvt|3000|m3|2}} and archaeological remains embedded in the gardens, among which is a Roman cistern from the second half of the 1st century BC. * ''Parque de la Asomadilla'', with a surface of 27 hectares, is the second largest park in Andalusia.<ref>{{cite web |date=1 November 2005 |first=Juan M. |last=Niza |url=http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |title=El parque de La Asomadilla se inicia con la apertura de pozos |language=es |website=[[Diario Córdoba]] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20100106222012/http://www.diariocordoba.com/noticias/noticia.asp?pkid=163760 |archive-date=6 January 2010 }}</ref> The park recreates a Mediterranean forest vegetation, such as hawthorn, pomegranate, hackberry, oak, olive, tamarisk, cypress, elms, pines, oaks and carob trees among others. * ''Balcón del Guadalquivir''. * ''Jardines de Colón''. * ''Sotos de la Albolafia''. Declared Natural monument by the Andalusian Autonomous Government, it is located in a stretch of the Guadalquivir river from the Roman Bridge and the San Rafael Bridge, with an area of 21.36 hectares.<ref>[http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf ''Los Sotos de la Albolafia''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110615161718/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/web/Bloques_Tematicos/Estado_Y_Calidad_De_Los_Recursos_Naturales/Ecosistemas/Humedales/PDFs/Cordoba/sotosdelaalbolafia.pdf |date=15 June 2011 }}, Inventario de Humedales de Andalucía.</ref> Host a large variety of birds and is an important point of migration for many birds. * ''Parque periurbano Los Villares''. ==عجائب گھر== [[File:Magdalena by Julio Romero de Torres.JPG|thumb|upright|''جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران'' ''"مگدالينا" (پورٽريٽ)'' ]] قرطبه جو آثار قديمه ۽ نسليات جو عجائب گھر هڪ صوبائي عجائب گھر آهي، جيڪو گوادالڪوير نديءَ جي ويجهو واقع آهي.<ref>{{Cite web |url=http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |title=Museums in Spain: Cordoba Archaeological Museum in Córdoba, Spain {{!}} spain.info USA |last=TURESPAÑA |date=23 April 2007 |website=Spain.info |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225318/http://www.spain.info/en_US/que-quieres/arte/museos/cordoba/museo_arqueologico_y_etnologico_de_cordoba.html |url-status=live }}</ref> عجائب گھر سرڪاري طور تي <small>1867</small>ع ۾ کوليو ويو هو ۽ <small>1920</small>ع تائين فائن آرٽس جي عجائب گھر سان گڏ جڳهه شيئر ڪئي. <small>1960</small>ع ۾، عجائب گھر کي "پيز ڊي ڪاسٽيلو" جي نشاۃِ ثانيه محل ۾ منتقل ڪيو ويو، جتي اهو اڄ تائين موجود آهي. آثار قديمه ۽ نسليات جي عجائب گھر ۾ اٺ هال آهن. جن ۾ وچين کان وٺي ڪانسي جي دور جي آخر تائين ۽ رومن ٿقافت، ويزيگوٿ فن ۽ اسلامي ثقافت تائين جا نمونا موجود آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |title=Archaeological and Ethnological Museum of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=25 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223653/http://www.artencordoba.com/en/museums/archaeological-ethnological-museum-cordoba.html |url-status=live }}</ref> جوليو روميرو ڊي ٽوريس عجائب گھر گوادالڪوير جي ڀرسان واقع آهي ۽ اهو نومبر <small>1931</small>ع تي کوليو ويو هو، <ref>{{Cite web |url=http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |title=Mapa del Museo – Museo de Julio Romero de Torres {{!}} Visita Virtual |website=www.museojulioromero.cordoba.es |language=es |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 March 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303165404/http://www.museojulioromero.cordoba.es/?id=1 |url-status=dead }}</ref> ڪيترن ئي مرمتن سان گذري چڪيو آهي ۽ هڪ عجائب گھر ۾ تبديل ڪيو ويو آهي، ڪيترن ئي ٻين تاريخي ادارن، جهڙوڪ آرڪيالاجيڪل ميوزيم (1868-1917ع) ۽ ميوزيم آف فائن آرٽس جو گھر پڻ رهيو آهي. ڪيترن ئي ڪمن ۾ جوليو روميرو ڊي ٽوريس پاران پاڻ ٺاهيل پينٽنگز ۽ نقش شامل آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |title=Museum of Julio Romero de Torres, Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=3 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180203223703/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-julio-romero-torres-cordoba.html |url-status=live }}</ref> قرطبه جو فائن آرٽس ميوزيم، <ref>{{Cite book |title=Discover Spain |last=Abdulhameed |first=Ahmed M |publisher=Lulu Press |year=2013 |isbn=9781447876564 }}</ref> جيڪو جوليو روميرو ڊي ٽوريس ميوزيم جي ڀرسان واقع آهي ۽ جنهن سان اهو هڪ صحن شيئر ڪري ٿو، جي عمارت اصل ۾ پراڻي خيراتي اسپتال لاءِ هئي، پر ان کان پوءِ عمارت ڪيترن ئي مرمت ۽ تجديد هيٺ آئي آهي ۽ نشاة ثانيه جي طرز جي عمارت بڻجي وئي آهي.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |title=Fine Arts Museum |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225334/http://english.turismodecordoba.org/seccion/fine-arts-museum |archive-date=3 March 2018 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.tripadvisor.com/Travel-g187430-d243777/Cordoba:Spain:Museum.Of.Fine.Arts.Cordoba.html |title=Cordoba: Museum of Fine Arts, Cordoba |website=tripadvisor.com |access-date=27 February 2018 |archive-date=25 September 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240925033718/https://www.tripadvisor.com/Tourism-g187430-Cordoba_Province_of_Cordoba_Andalucia-Vacations.html |url-status=live }}</ref> فائن آرٽس جي عجائب گھر ۾ "باروڪ دور" جا ڪيترائي ڪم، قرون وسطيٰ جي نشاة ثانيه آرٽ، 18 هين، 19 هين ۽ 20 هين صدي جو ڪم، ڊرائنگ، انداز آرٽ ۽ ٻيا منفرد ڪم شامل آهن.<ref>{{Cite news |url=http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |title=Museum of Fine Arts of Córdoba |work=ArtenCórdoba Guided Tours |access-date=27 February 2018 |archive-date=22 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180222081544/http://www.artencordoba.com/en/museums/museum-fine-arts-cordoba.html |url-status=live }}</ref> ڊائيوسين ميوزيم قرطبه جي ايپسڪوپل محل ۾ واقع آهي، جيڪو اڳوڻي اموي الڪزار (القصر، محل) تي ٺاهيو ويو هو. ان جي اندر گڏ ڪيل مجموعو ڪيتريون ئي پينٽنگون، مجسما ۽ فرنيچر رکي ٿو.<ref>{{Cite web |url=http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |title=Diocesan Museum (Episcopal Palace) |website=english.turismodecordoba.org |access-date=27 February 2018 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20180303225336/http://english.turismodecordoba.org/seccion/diocesan-museum-episcopal-palace |archive-date=3 March 2018 }}</ref> ڪورڊوبا اندر هڪ ٻيو عجائب گھر خلافت جا عوامي حمام ([[Caliphal Baths]]) آهن. ==سياست ۽ حڪومت== ;Local administration {{As of|2019||df=}} [[José María Bellido|José María Bellido Roche]] ([[People's Party (Spain)|PP]]) is the mayor of Córdoba. The City Council of Córdoba is divided into different areas: the Presidency; Human Resources, Management, Tax and Public Administration; City Planning, Infrastructure, and Environment; Social; and Development.<ref>{{cite web |title=Áreas de Gobierno |language=es |trans-title=Areas of Governance |url=https://www.cordoba.es/corporacion-municipal/areas-de-gobierno |website=Ayuntamiento de Córdoba |access-date=13 February 2018 |archive-date=13 February 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180213135129/https://www.cordoba.es/corporacion-municipal/areas-de-gobierno |url-status=live }}</ref> The Council holds regular plenary sessions once a month, but can hold extraordinary plenary session to discuss issues and problems affecting the city.<ref>{{Citation |year=2009 |title=Reglamento Orgánico General del Ayuntamiento de Córdoba |language=es |url=https://www.cordoba.es/images/stories/documentos/Ayuntamiento/Reglamentos_Organicos/reglamento_general_ayuntamiento_09.pdf |page=1044 |work=B.O.P |issue=29 |access-date=13 February 2018 |archive-date=27 November 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201127001842/https://www.cordoba.es/images/stories/documentos/Ayuntamiento/Reglamentos_Organicos/reglamento_general_ayuntamiento_09.pdf |url-status=live }}</ref> The Governing Board, chaired by the mayor, consists of four [[United Left (Spain)|IU]] councillors, three of PSOE, and three non-elected members.<ref>{{cite web |url=http://www.ayuncordoba.es/portal/web/verTextoHTML.jsp?id=43394 |title=Junta de Gobierno Local |language=es |trans-title=Local Government Board |date=28 June 2012 |website=Ayuntamiento de Córdoba [City Council of Córdoba] |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120628192951/http://www.ayuncordoba.es/portal/web/verTextoHTML.jsp?id=43394 |archive-date=28 June 2012 }}</ref><ref>[http://wikanda.cordobapedia.es/wiki/Elecciones_Municipales_2007_en_Córdoba Municipal Elections 2007 in Córdoba: Cargos en la Corporación Municipal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100211155206/http://wikanda.cordobapedia.es/wiki/Elecciones_Municipales_2007_en_C%C3%B3rdoba|date=11 February 2010}} – ''Article of [[Cordobapedia]] published in Castilian, [[GFDL]] license''.</ref> The municipal council consists of 29 members: 11 of [[People's Party (Spain)|PP]], 7 of PSOE, 4 of IU, 4 of [[Ganemos Córdoba]], 2 of [[Citizens (Spanish political party)|Ciudadanos]] and 1 of [[Unión Cordobesa]]. {| rules="all" cellspacing="0" cellpadding="4" style="margin:auto; border:1px solid #999; border-right:2px solid #999; border-bottom:2px solid #999;" |+ style="font-weight: bold; font-size: 1.1em; margin-bottom: 0.5em"| List of mayors since the democratic elections of 1979 ! Legislature !! Name !! Party |- | align=right| 1979–1983 || [[Julio Anguita]] || style="background:#32cd32;"| [[Communist Party of Spain|PCE]] |- | align=right rowspan=2| 1983–1987 || Julio Anguita (until 1 February 1986) || style="background:#32cd32;"| [[Communist Party of Spain|PCE]] |- | Herminio Trigo || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right| 1987–1991 || Herminio Trigo || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right rowspan=2| 1991–1995 || Herminio Trigo || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | Manuel Pérez Pérez || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right| 1995–1999 || Rafael Merino || style="background:#1e90ff;"| [[People's Party (Spain)|PP]] |- | align=right| 1999–2003 || [[Rosa Aguilar]] || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right| 2003–2007 || Rosa Aguilar || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | align=right rowspan=2| 2007–2011 || Rosa Aguilar (until 23 April 2009) || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- | [[Andrés Ocaña]] || style="background:#32cd32;"| [[United Left (Spain)|IU]] |- |align=right| 2011–2015 || José Antonio Nieto || style="background:#1e90ff;"| [[People's Party (Spain)|PP]] |- |align=right| 2015–2019 || [[Isabel Ambrosio]] || style="background:#EE1C25;"| [[Spanish Socialist Workers' Party|PSOE]] |- |align=right| 2019– || [[José María Bellido]] || style="background:#1e90ff;"| [[People's Party (Spain)|PP]] |- |} ;Administrative divisions As of July 2008, the city is divided into 10 administrative districts, coordinated by the Municipal district boards, which in turn are subdivided into neighbourhoods: {| class="wikitable" style="margin:1em auto; text-align:center;" |- ! style="width:150px;"| District ! style="width:150px;"| District ! style="width:200px;"| Location |- | [[Centro district (Córdoba)|Centro]] | [[Poniente-Sur district (Córdoba)|Poniente-Sur]] | rowspan="5"| [[File:Distritos de Córdoba.svg|100px]] |- | [[Levante district (Córdoba)|Levante]] | [[Sur district (Córdoba)|Sur]] |- | [[Noroeste district (Córdoba)|Noroeste]] | [[Sureste district (Córdoba)|Sureste]] |- | [[Norte-Sierra district (Córdoba)|Norte-Sierra]] | [[Periurbano Este-Campiña district (Córdoba)|Periurbano Este-Campiña]] |- | [[Poniente-Norte district (Córdoba)|Poniente-Norte]] | [[Periurbano Oeste-Sierra district (Córdoba)|Periurbano Oeste-Sierra]] |- | colspan="3"| <small><small>Periurbano Este-Campiña and Periurbano Oeste-Sierra not shown on the map</small></small> |} ==قابل ذڪر ماڻهو== * [[ابو القاسم الزھراوي|ابو القاسم زهراوي]] - مسلمان سرجن ۽ طبيب * [[ابن رشد]] - مسلمان فلسفي * احمد بن محمد بن موسيٰ الرازي - مورخ * [[القرطبي]] - مالڪي اسڪول جو فقيه * بلانڪا ڊيل ري [[فلامينڪو|فلامنڪو]] رقاص ۽ ڪوريوگرافر * فرننڊو تيجيرو - اداڪار * فوسفوريٽو - فلئمينڪو فنڪار * گبي ڊيلگاڊو لوپيز - موسيقار * هسدائي ابن شاپروت - يهودي سياستدان، طبيب ۽ عالم * هسائي ياناسي<ref>{{Cite web |last=Miranda |first=Luis |date=21 May 2019 |title=Muere Hisae Yanase, la artista japonesa que ancló su sonrisa en Córdoba |url=https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20190527144207/https://sevilla.abc.es/andalucia/cordoba/sevi-muere-hisae-yanase-artista-japonesa-anclo-sonrisa-cordoba-201905211810_noticia.html |archive-date=27 May 2019 |access-date=13 January 2020 |website=sevilla |language=es}}</ref> - فنڪار * ابن السفار - مسلمان فلڪيات دان * ابن السمح - فلڪيات دان ۽ رياضي دان * [[ابن حزم]] - اسلامي مفڪر ۽ فقيه * ابن مده - مسلم ماهر لسانيات * عبد الله القيسي - اسلامي فقيه * انڊيا مارٽنز - فلامينڪو ۽ پاپ ڳائڻي * جواڪن ڪورٽس - فلئمينڪو فنڪار * جوآن دي مينا - وچين دور جو شاعر * جوآن سرانو - فلئمينڪو فنڪار * جوليو روميرو ڊي ٽورس - مصور * لوڪان - رومن شاعر * لوئس ڊي گونگورا - ريناسنس دور جو شاعر * [[ابن ميمون]] - يهودي فلسفي ۽ ربي * منوليٽ - ميٽاڊور * مارٽن آف سور - پرتگالي قيدي * منذر بن سعيد البلوطي - اسلامي فقيه * پيڪو پينا - فلئمينڪو فنڪار * روڪيو گالويز - اسپيني فٽبالر * سينيڪا اسٽوڪ - فلسفي * ويسينٽ اميگو - فليمينڪو فنڪار ==رانديون== ==ٽرانسپورٽ== ==گيلري== <gallery mode="packed" heights="150px"> Córdoba Spain Mezquita-Catedral-de-Córdoba-01.jpg|قرطبه مسجد جا ستون Córdoba - Mezquita-Catedral - Interior - 03.jpg|قرطبه مسجد جو مرڪزي گنبد File:WLM14ES - 15102009 113439 CRDB 0007 - .jpg| دي سين سيبسٽين اسپتال File:Capilla Mudéjar de San Bartolomé in der Calle Averroes, Córdoba - panoramio.jpg|سان بارٽولومي جو چيپل ({{Circa|1410}}<ref>{{citation |url=http://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |title=Mudejar Chapel of San Bartolomé |author=artencordoba.com |date=10 July 2020 |access-date=29 January 2022 |archive-date=16 April 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200416122042/https://www.artencordoba.com/en/other-monuments/mudejar-chapel-san-bartolome-cordoba.html |url-status=live }}</ref>) File:West wall of the Synagogue of Córdoba.JPG|قرطبه جي يهودي عبادت گاهه File:Cordoba-6_(48026780817).jpg|الڪزر دي لاس ريس ڪرسٽيانوس جا باغات Gardens of the Alcázar de los Reyes Cristianos. Córdoba, Spain.jpg|القصر باغات File:Mezquita de Córdoba desde el aire (Córdoba, España).jpg|قرطبه مسجد، ٻاهران منظر File:Cordoba-26_(48026769537).jpg|سانتا ماريا، قرطبه ۾ گهٽي جو منظر File:Mezquita-Catedral y Puente Romano, Córdoba - panoramio.jpg|رومن پل - قرطبه File:Riverfront Viewed from Puente Romano - Cordoba - Spain.jpg|درياءَ جي ڪناري پوينٽي رومانو ڪرڊوبا کان ڏٺو ويو قرطبه مسجد جو جو منظر File:Templo romano de Córdoba (España).jpg|رومن مندر - قرطبه File:Cordoba - Iglesia de San Nicolas de la Villa - 01.jpg|سين نڪولس دي لا ولا جو چرچ File:Seneca at the Puerta de Almodóvar - Córdoba, Spain - DSC07075.JPG|سينيڪا ننڍي جو مجسمو Córdoba - Palacio de Viana - 05-PC.jpg|ويانا محل Square in Córdoba, Spain 2.JPG|پيٽيو ڊيل زوڪو Córdoba Spain.14 (18558092192).jpg|ڪالي انڪارناشن Ben Maimónides. Córdoba, España-eue.jpg|ابن ميمون جو مجسمو </gallery> == جڙيل ۽ ڀينرن شهر == {{See also|اسپين ۾ جڙيل ۽ ڀينرن شهرن جي فهرست}} قرطبه سان جڙيل آهي:<ref>{{cite web |title=Las 12 hermanas de Córdoba |url=https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |website=diariocordoba.com |publisher=Diario Córdoba |language=es |date=10 February 2020 |access-date=14 February 2020 |archive-date=21 October 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201021164614/https://www.diariocordoba.com/noticias/cordobalocal/12-ciudades-hermanadas-cordoba_1353134.html |url-status=live }}</ref> {{div col|colwidth=20em}}{{flagicon|}}{{پرچم|تيونس}}[[قيروان]]، [[تيونس]] (1968) * {{flagicon|PAK}}[[لاهور]]، [[پاڪستان]] (1968) * {{flagicon|ARG}}ڪوردوبا، [[ارجنٽائن]] (1969) * {{flagicon|MEX}}ڪوردوبا، [[ميڪسيڪو]] (1980) * {{flagicon|UZB}}{{پرچم|ازبڪستان}} [[بخارا]]، [[ازبڪستان]] (1983) * {{flagicon|ESH}}سمارا، [[مغربي صحارا]] (1987) * {{flagicon|MAR}}فيز، [[مراڪش]] (1990) * {{flagicon|CUB}}پراڻو هوانا، [[ڪيوبا]] (2000) * {{flagicon|SYR}}{{پرچم|شام}} [[دمشق]]، [[شام]] (2002) * {{flagicon|ESP}}سينٽياگو ڊي ڪمپوسٽيلا، [[اسپين]] (2004) * {{flagicon|GER}}[[نيورمبرگ]]، [[جرمني]] (2010) * {{flagicon|FRA}}نيمس، [[فرانس]] (2013) {{div col end}} ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[اشبيليه]] * [[غرناطه]] * [[قرطبه مسجد]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons category|قرطبه}} {{wikivoyage|قرطبه}} {{Córdoba (city, Spain)}} * {{cite web |title= Ayuntamiento de Córdoba |trans-title= Córdoba's City Council |url=http://www.ayuncordoba.es/ |language= es}} * {{cite web |title= Córdoba24 |series= Córdoba tourist information |url=http://www.cordoba24.info/english}} * {{cite web |title= Córdoba |website= [[ArchNet|archnet.org]] |publisher= MIT School of Architecture and Planning |url= https://archnet.org/authorities/3601 }} * {{cite web |title= Cordobapedia |language= es |series= wiki founded in 2015, providing historical and current information about Córdoba |url= https://cordobapedia.wikanda.es/wiki/Portada }} * {{cite web |title=168. Cordoba – The City that Changed Thought. |url=http://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |website=The Tudung Traveller |date=23 August 2013 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180215023506/https://thetudungtraveller.com/2013/08/23/168-cordoba-the-city-that-changed-thought/ |archive-date=15 February 2018}} * {{cite web |title=Córdoba |url=http://www.cordobaturismo.es/en |institution=Tourism of Córdoba}} * {{cite web |title=Natural Monument Sotos de la Albolafia |url=http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340&lg=EN |institution=Junta de Andalucia |archive-url=https://web.archive.org/web/20100411094328/http://www.juntadeandalucia.es/medioambiente/servtc5/ventana/mostrarFicha.do?idEspacio=7340 |archive-date=11 April 2010}} {{Authority control}} {{DEFAULTSORT:Cordoba, Spain}} [[زمرو:قرطبه]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:خلافتن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:رومن دور ۾ اسپين ۾ قيامون]] [[زمرو:اڳوڻي رياستن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ڪورڊوبا صوبي (اسپين) ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:اسپين ۾ ٽين صدي قبل مسيح ۾ قيامون]] [[زمرو:ٽين صدي قبل مسيح ۾ قائم ڪيل آبادي واريون جڳهيون]] n500eu9ojnk9d2zlc2v6apnmcwac0bs زمرو:پران ڍڪئيا 14 97873 381031 2026-05-27T20:48:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پراڻو ڍاڪا]] [[زمرو:ڍاڪا جا ماڻهو|ڍڪئيا]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ نسلي گروهه]] 381031 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پراڻو ڍاڪا]] [[زمرو:ڍاڪا جا ماڻهو|ڍڪئيا]] [[زمرو:بنگلاديش ۾ نسلي گروهه]] 0xrmr3q7ybm4lmbek22zs3713ropc5e زمرو:بنگلاديش ۾ نسلي گروهه 14 97874 381032 2026-05-27T20:50:00Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] [[زمرو:ايشيا ۾ نسلي گروهه]] 381032 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] [[زمرو:ايشيا ۾ نسلي گروهه]] 6evvahthxgxw2st94d3tqp6cfxlz1vf زمرو:بنگلاديش جا ماڻهو 14 97875 381033 2026-05-27T20:52:04Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] 381033 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] snnswpbjxgk0ea38tnomo9ozfne9v7q 381034 381033 2026-05-27T20:52:37Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:ايشيا جا ماڻهو]]; added [[Category:ايشيا جا ماڻھو بلحاظ قوميت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381034 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيا جا ماڻھو بلحاظ قوميت]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] lmpab31meftgxpyqk1fjyga470i7g61 381039 381034 2026-05-27T21:00:11Z Ibne maryam 17680 /* */ 381039 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ايشيائي ماڻهو]] [[زمرو:بنگلاديش جو سماج]] 3ttmm5hxvslk7nyndpa167zj1t5sulc زمرو:پراڻو ڍاڪا 14 97876 381035 2026-05-27T20:54:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڍاڪا شهر]] 381035 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڍاڪا شهر]] bww2b5u1pmp65vq14akuxvr03vi2uun زمرو:ڍاڪا جا ماڻهو 14 97877 381036 2026-05-27T20:56:07Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا ماڻهو]] 381036 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جا ماڻهو]] e6burrm0lqd7557ldl8hzus35b92gct زمرو:ڍاڪا جي ثقافت 14 97878 381037 2026-05-27T20:57:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] 381037 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڍاڪا شهر]] [[زمرو:بنگلاديش جي ثقافت]] tcr3r3rlalfrs56hzqj2zs8of5xk6fc زمرو:بنگلاديش جي ثقافت 14 97879 381038 2026-05-27T20:58:47Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] 381038 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بنگلاديش]] [[زمرو:ايشيا جي ثقافت]] [[زمرو:ثقافت بلحاظ ملڪ]] hqtcx0w10ak8a7ptxui85nkx4tcd6qp بنگلاديش ۾ ٻڌ وهارن جي فهرست 0 97880 381050 2026-05-27T21:23:20Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1356453834|List of Buddhist viharas in Bangladesh]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 381050 wikitext text/x-wiki هي [[بنگلاديش]] ۾ قديم ٻڌ وهارن ۽ آثار قديمه جي ماڳن جي فهرست آهي. <ref>{{Cite book |last=Jha |first=Amit |url=https://books.google.com/books?id=_-_SCQAAQBAJ&q=viharas+in+Bangladesh&pg=PA56 |title=Viharas in Early Medieval Eastern India |date=29 May 2015 |publisher=Lulu.com |isbn=9781329175372}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=9 January 2018|archivedate=23 May 2017}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=9 January 2018|archivedate=10 January 2018}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !نالو !مقامي نالو !تصوير !علائقو |- |[[Agrapuri Vihara|اگراپوري وهارا]] | | |نوگائون ، [[راجشاهي ڊويزن]] |- |[[Bhitargarh|ڀِتر ڳڙهه وهارا]] | | |پنچڳڙ ، [[رنگپور ڊويزن]] |- |[[Sitakot Vihara|سيتا ڪوٽ وهارا]] | |[[File:সীতাকোট_বিহার-4.jpg|233x233 عڪسلون]] |ديناج پور ، رنگپور ڊويزن |- |[[Bikrampur Vihara|بڪرم پور وهارا]] | | |بڪرم پور ، [[ڍاڪا ڊويزن]] |- |[[Halud Vihara|هالود وهارا]] | |[[File:Halud_Vihara,_Archaeological_site_of_8th_-_9th_century_-_panoramio.jpg|140x140 عڪسلون]] |نوگائون، راجشاهي ڊويزن |- |[[Jagaddala Mahavihara|جگدلا مهاويهارا]] | |[[File:Jagaddala1.jpg|140x140 عڪسلون]] |نوگائون، راجشاهي ڊويزن |- |[[Nateshwar Deul|ناٽيشور ديول]] | | |ٽونگيباري ، ڍاڪا ڊويزن |- |[[Pandit Vihara|پنڊت وهارا]] | | |انوارا ، [[چٽاگانگ ڊويزن]] |- |[[Shalban Vihara|شالبان وهارا]] | |[[File:Shalbon-vihara-05-by-Sakib-Ahmed-Nasim.jpg|140x140 عڪسلون]] |ڪوميلا ، چٽاگانگ ڊويزن |- |[[Somapura Mahavihara|سوماپورا مهاويهارا]] | |[[File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3696.jpg|140x140 عڪسلون]] |نوگائون، راجشاهي ڊويزن |- |[[Vasu Vihara|واسو وهارا]] | |[[File:Vashu_bihar1.jpg|140x140 عڪسلون]] |بوگرا ، راجشاهي ڊويزن |- |[[Ananda Vihara|آنند وهارا]] | | |[[Kobari|ڪوباري]] ، ڪوميلا |- |[[Bhoja Vihara|ڀوجا وهارا]] | | |[[Kobari|ڪوباري]] ، ڪوميلا |} g1wgxcnplsasm0zecl67lrlc1pwmgkf 381052 381050 2026-05-27T22:14:53Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بنگلاديش ۾ مذھب]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381052 wikitext text/x-wiki هي [[بنگلاديش]] ۾ قديم ٻڌ وهارن ۽ آثار قديمه جي ماڳن جي فهرست آهي. <ref>{{Cite book |last=Jha |first=Amit |url=https://books.google.com/books?id=_-_SCQAAQBAJ&q=viharas+in+Bangladesh&pg=PA56 |title=Viharas in Early Medieval Eastern India |date=29 May 2015 |publisher=Lulu.com |isbn=9781329175372}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=9 January 2018|archivedate=23 May 2017}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=9 January 2018|archivedate=10 January 2018}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !نالو !مقامي نالو !تصوير !علائقو |- |[[Agrapuri Vihara|اگراپوري وهارا]] | | |نوگائون ، [[راجشاهي ڊويزن]] |- |[[Bhitargarh|ڀِتر ڳڙهه وهارا]] | | |پنچڳڙ ، [[رنگپور ڊويزن]] |- |[[Sitakot Vihara|سيتا ڪوٽ وهارا]] | |[[File:সীতাকোট_বিহার-4.jpg|233x233 عڪسلون]] |ديناج پور ، رنگپور ڊويزن |- |[[Bikrampur Vihara|بڪرم پور وهارا]] | | |بڪرم پور ، [[ڍاڪا ڊويزن]] |- |[[Halud Vihara|هالود وهارا]] | |[[File:Halud_Vihara,_Archaeological_site_of_8th_-_9th_century_-_panoramio.jpg|140x140 عڪسلون]] |نوگائون، راجشاهي ڊويزن |- |[[Jagaddala Mahavihara|جگدلا مهاويهارا]] | |[[File:Jagaddala1.jpg|140x140 عڪسلون]] |نوگائون، راجشاهي ڊويزن |- |[[Nateshwar Deul|ناٽيشور ديول]] | | |ٽونگيباري ، ڍاڪا ڊويزن |- |[[Pandit Vihara|پنڊت وهارا]] | | |انوارا ، [[چٽاگانگ ڊويزن]] |- |[[Shalban Vihara|شالبان وهارا]] | |[[File:Shalbon-vihara-05-by-Sakib-Ahmed-Nasim.jpg|140x140 عڪسلون]] |ڪوميلا ، چٽاگانگ ڊويزن |- |[[Somapura Mahavihara|سوماپورا مهاويهارا]] | |[[File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3696.jpg|140x140 عڪسلون]] |نوگائون، راجشاهي ڊويزن |- |[[Vasu Vihara|واسو وهارا]] | |[[File:Vashu_bihar1.jpg|140x140 عڪسلون]] |بوگرا ، راجشاهي ڊويزن |- |[[Ananda Vihara|آنند وهارا]] | | |[[Kobari|ڪوباري]] ، ڪوميلا |- |[[Bhoja Vihara|ڀوجا وهارا]] | | |[[Kobari|ڪوباري]] ، ڪوميلا |} [[زمرو:بنگلاديش ۾ مذھب]] 8zpo9m2br74vf2qmh2zckki5iug2wys 381053 381052 2026-05-27T22:39:51Z Ibne maryam 17680 /* */ 381053 wikitext text/x-wiki هي [[بنگلاديش]] ۾ قديم ٻڌ وهارن ۽ آثار قديمه جي ماڳن جي فهرست آهي. <ref>{{Cite book |last=Jha |first=Amit |url=https://books.google.com/books?id=_-_SCQAAQBAJ&q=viharas+in+Bangladesh&pg=PA56 |title=Viharas in Early Medieval Eastern India |date=29 May 2015 |publisher=Lulu.com |isbn=9781329175372}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=9 January 2018|archivedate=23 May 2017}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=9 January 2018|archivedate=10 January 2018}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !نالو !مقامي نالو !تصوير !علائقو |- |اگرپوري ويهار |আগ্রাপুরী বিহার | |نوگائون ، [[راجشاهي ڊويزن]] |- |ڀِتار ڳڙهه ويهار |ভিট্টাইগড় বিহার | |پنچڳڙ ، [[رنگپور ڊويزن]] |- |سيتا ڪوٽ ويهار |সীতাকোট বিহার |[[File:সীতাকোট_বিহার-4.jpg|233x233 عڪسلون]] |ديناج پور ، رنگپور ڊويزن |- |بڪرم پور ويهار |বিক্রমপুর বিহার | |بڪرم پور ، [[ڍاڪا ڊويزن]] |- |هالود ويهار |হ্লুদ বিহার |[[File:Halud_Vihara,_Archaeological_site_of_8th_-_9th_century_-_panoramio.jpg|140x140 عڪسلون]] |نوگائون، راجشاهي ڊويزن |- |جگدل مهاويهار |জগদল মহাবিহার |[[File:Jagaddala1.jpg|140x140 عڪسلون]] |نوگائون، راجشاهي ڊويزن |- |نتيشور ديول |নিতেশ্বর দেওল | |ٽونگيباري ، ڍاڪا ڊويزن |- |پنڊت ويهار |পন্ডিত বিহার | |انوارا ، [[چٽاگانگ ڊويزن]] |- |شالبان وهار |শালবন বিহার |[[File:Shalbon-vihara-05-by-Sakib-Ahmed-Nasim.jpg|140x140 عڪسلون]] |ڪوميلا ، چٽاگانگ ڊويزن |- |سوماپور مهاويهار/ پرهارپور ويهار |. সোমপুর মহাবিহার/পারহারপুর বিহার |[[File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3696.jpg|140x140 عڪسلون]] |نوگائون، راجشاهي ڊويزن |- |واسو ويهار |8. |[[File:Vashu_bihar1.jpg|140x140 عڪسلون]] |بوگرا ، راجشاهي ڊويزن |- |آنند ويهار | | |[[Kobari|ڪوباري]] ، ڪوميلا |- |ڀوجا ويهار | | |[[Kobari|ڪوباري]] ، ڪوميلا |} [[زمرو:بنگلاديش ۾ مذھب]] e281obcfdey9coi6k92k8p7a1nwc84t 381055 381053 2026-05-27T22:48:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 381055 wikitext text/x-wiki هي [[بنگلاديش]] ۾ قديم ٻڌ وهارن ۽ آثار قديمه جي ماڳن جي فهرست آهي. <ref>{{Cite book |last=Jha |first=Amit |url=https://books.google.com/books?id=_-_SCQAAQBAJ&q=viharas+in+Bangladesh&pg=PA56 |title=Viharas in Early Medieval Eastern India |date=29 May 2015 |publisher=Lulu.com |isbn=9781329175372}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=9 January 2018|archivedate=23 May 2017}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=9 January 2018|archivedate=10 January 2018}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center" !نالو !مقامي نالو !تصوير !علائقو |- |اگرپوري ويهار |আগ্রাপুরী বিহার | |<small>'''نوگائون'''</small>، [[راجشاهي ڊويزن|<small>راجشاهي</small> <small>ڊويزن</small>]] |- |ڀِتار ڳڙهه ويهار |ভিট্টাইগড় বিহার | |<small>'''پنچڳڙهه'''</small>، [[رنگپور ڊويزن]] |- |سيتا ڪوٽ ويهار |সীতাকোট বিহার |[[File:সীতাকোট_বিহার-4.jpg|233x233 عڪسلون]] |<small>'''ديناج پور'''</small>، رنگپور ڊويزن |- |بڪرم پور ويهار |বিক্রমপুর বিহার | |<small>'''ڇ'''</small>،[[ڍاڪا ڊويزن]] |- |هالود ويهار |হ্লুদ বিহার |[[File:Halud_Vihara,_Archaeological_site_of_8th_-_9th_century_-_panoramio.jpg|140x140 عڪسلون]] |نوگائون، راجشاهي ڊويزن |- |جگدل مهاويهار |জগদল মহাবিহার |[[File:Jagaddala1.jpg|140x140 عڪسلون]] |نوگائون، راجشاهي ڊويزن |- |نتيشور ديول |নিতেশ্বর দেওল | |ٽونگيباري ، ڍاڪا ڊويزن |- |پنڊت ويهار |পন্ডিত বিহার | |انوارا ، [[چٽاگانگ ڊويزن]] |- |شالبان وهار |শালবন বিহার |[[File:Shalbon-vihara-05-by-Sakib-Ahmed-Nasim.jpg|140x140 عڪسلون]] |ڪوميلا ، چٽاگانگ ڊويزن |- |سوماپور مهاويهار/ پرهارپور ويهار |সোমপুর মহাবিহার/পারহারপুর বিহার |[[File:Naogaon_Paharpur_11Oct12_IMG_3696.jpg|140x140 عڪسلون]] |نوگائون، راجشاهي ڊويزن |- |واسو ويهار |ভাসু বিহার |[[File:Vashu_bihar1.jpg|140x140 عڪسلون]] |بوگرا ، راجشاهي ڊويزن |- |آنند ويهار |আনন্দ বিহার | |[[Kobari|ڪوباري]] ، ڪوميلا |- |ڀوجا ويهار |ভোজা বিহার | |[[Kobari|ڪوباري]] ، ڪوميلا |} [[زمرو:بنگلاديش ۾ مذھب]] p307sdbmyztvtb7lylbmsspyyaehe5d سانچو:Islamabad weatherbox 10 97881 381058 2026-05-27T23:21:03Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Weather box |location = اسلام آباد (1991-2020) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 30.1 |Feb record high C = 30.0 |Mar record high C = 37.0 |Apr record high C = 44.0 |May record high C = 45.6 |Jun record high C = 46.6 |Jul record high C = 45.0 |Aug record high C = 42.0 |Sep record high C = 38.1 |Oct record high C = 38.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.3 | Jan high C = 17.7 | Feb high C = 20.0 | Mar high C = 24.8 | Apr high... 381058 wikitext text/x-wiki {{Weather box |location = اسلام آباد (1991-2020) |metric first = Y |single line = Y |Jan record high C = 30.1 |Feb record high C = 30.0 |Mar record high C = 37.0 |Apr record high C = 44.0 |May record high C = 45.6 |Jun record high C = 46.6 |Jul record high C = 45.0 |Aug record high C = 42.0 |Sep record high C = 38.1 |Oct record high C = 38.0 |Nov record high C = 32.2 |Dec record high C = 28.3 | Jan high C = 17.7 | Feb high C = 20.0 | Mar high C = 24.8 | Apr high C = 30.6 | May high C = 36.1 | Jun high C = 38.3 | Jul high C = 35.4 | Aug high C = 33.9 | Sep high C = 33.4 | Oct high C = 30.9 | Nov high C = 25.4 | Dec high C = 20.4 | year high C = 28.9 | Jan mean C = 10.7 | Feb mean C = 13.4 | Mar mean C = 18.1 | Apr mean C = 23.6 | May mean C = 28.7 | Jun mean C = 31.4 | Jul mean C = 30.1 | Aug mean C = 29.1 | Sep mean C = 27.6 | Oct mean C = 23.3 | Nov mean C = 17.3 | Dec mean C = 12.5 | year mean C = 22.2 | Jan low C = 3.6 | Feb low C = 6.8 | Mar low C = 11.4 | Apr low C = 16.6 | May low C = 21.5 | Jun low C = 24.5 | Jul low C = 24.9 | Aug low C = 24.2 | Sep low C = 21.7 | Oct low C = 15.6 | Nov low C = 9.1 | Dec low C = 4.7 | year low C = 15.4 |Jan record low C = −6.0 |Feb record low C = -5.0 |Mar record low C = -3.8 |Apr record low C = 2.1 |May record low C = 5.5 |Jun record low C = 13.0 |Jul record low C = 15.2 |Aug record low C = 14.5 |Sep record low C = 13.3 |Oct record low C = 5.7 |Nov record low C = −0.6 |Dec record low C = −2.8 |year record low C = -6.0 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 55.2 | Feb precipitation mm = 93.4 | Mar precipitation mm = 95.2 | Apr precipitation mm = 58.1 | May precipitation mm = 39.9 | Jun precipitation mm = 78.4 | Jul precipitation mm = 310.6 | Aug precipitation mm = 317.0 | Sep precipitation mm = 135.4 | Oct precipitation mm = 34.4 | Nov precipitation mm = 17.7 | Dec precipitation mm = 25.9 | year precipitation mm = 1261.2 | unit precipitation days = 1.0 mm | Jan precipitation days = 4.7 | Feb precipitation days = 6.3 | Mar precipitation days = 7.3 | Apr precipitation days = 6.1 | May precipitation days = 5.2 | Jun precipitation days = 6.0 | Jul precipitation days = 12.3 | Aug precipitation days = 11.9 | Sep precipitation days = 6.4 | Oct precipitation days = 2.9 | Nov precipitation days = 2.0 | Dec precipitation days = 2.0 | year precipitation days = 73.1 |Jan humidity=67 |Feb humidity=63 |Mar humidity=62 |Apr humidity=52 |May humidity=42 |Jun humidity=44 |Jul humidity=68 |Aug humidity=76 |Sep humidity=67 |Oct humidity=62 |Nov humidity=63 |Dec humidity=66 |year humidity= |Jan sun = 195.7 |Feb sun = 187.1 |Mar sun = 202.3 |Apr sun = 252.4 |May sun = 319.0 |Jun sun = 300.1 |Jul sun = 264.4 |Aug sun = 250.7 |Sep sun = 262.2 |Oct sun = 275.5 |Nov sun = 247.9 |Dec sun = 195.6 |Jand sun = 6.3 |Febd sun = 6.6 |Mard sun = 6.5 |Aprd sun = 8.4 |Mayd sun = 10.1 |Jund sun = 10.0 |Juld sun = 8.5 |Augd sun = 8.1 |Sepd sun = 8.7 |Octd sun = 8.9 |Novd sun = 8.3 |Decd sun = 6.3 |yeard sun = |source 1 = اين او اي اي (سج، 1961-1990)،<ref name= NOAA>{{cite web |url = ftp://ftp.atdd.noaa.gov/pub/GCOS/WMO-Normals/RA-II/PK/41571.TXT |title = Islamabad Climate Normals 1961-1990 |publisher = [[نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن]] |access-date = January 16, 2012}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nodc.noaa.gov/archive/arc0216/0253808/2.2/data/0-data/Region-2-WMO-Normals-9120/Pakistan/CSV/Islamabad_41571.csv |title=Islamabad Climate Normals 1991–2020 |work=World Meteorological Organization Climatological Standard Normals (1991–2020) |publisher=نيشنل اوشيانڪ اينڊ ايٽماسفيرڪ ايڊمنسٽريشن |access-date=17 September 2023}}</ref> [[ڊيوئچر ويٽرڊينسٽ]] (نمي 1973-1990، روزاني سج 1961-1990)<ref> {{cite web | url = http://www.dwd.de/DWD/klima/beratung/ak/ak_415710_kt.pdf | title = Klimatafel von Islamabad (Flughafen) / Pakistan | publisher = وفاقي وزارت ٽرانسپورٽ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر | access-date = September 17, 2016}} </ref> |source 2=پي ايم ڊي (انتهايي انگ اکر)<ref>{{Cite web |url=http://www.pmd.gov.pk/cdpc/extrems/islamabad.htm |title=Extremes of Islamabad |publisher=پاڪستان موسميات کاتو |access-date=February 1, 2015 }}</ref> |date=آگسٽ 2010 }}<noinclude> {{template reference list}} [[زمرو:اسلام آباد سانچا]] [[زمرو:پاڪستان موسمياتي سانچا]] </noinclude> scy4qsu6sqgj32z1k2xcunxhovhwbiz سانچو:Country data TUR 10 97882 381078 2026-05-28T00:26:43Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[سانچو:Country data Turkey]] ڏانھن چوريو 381078 wikitext text/x-wiki #چوريو:[[سانچو:Country data Turkey]] 06wi9qb6sizex4dzm9hdmcpeypgbo81 پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 0 97883 381085 2026-05-28T00:50:41Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزا... 381085 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> PIDC جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * {{Official website|url=http://pidc.com.pk}} * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{Ministry of Industries and Production (Pakistan)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي کاتا ۽ ايجنسيون]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] 72s32dnga7agtt5livq0ymlc5s5cijy 381086 381085 2026-05-28T00:51:08Z Intisar Ali 8681 381086 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> PIDC جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{Ministry of Industries and Production (Pakistan)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي کاتا ۽ ايجنسيون]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] tahrcyowerbydd4crcemiv8qtptytei 381087 381086 2026-05-28T00:52:30Z Intisar Ali 8681 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 381087 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> PIDC جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{صنعت ۽ پيداوار جي وزارت (پاڪستان)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي کاتا ۽ ايجنسيون]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] ipz02rf7offhz6ghd2mmwexs6xt55i1 381088 381087 2026-05-28T00:53:23Z Intisar Ali 8681 381088 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> پي آء ڊي سي (PIDC) جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{صنعت ۽ پيداوار جي وزارت (پاڪستان)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي کاتا ۽ ايجنسيون]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] scs885c2kllxnvqkl3tx5ysugbnsefd 381089 381088 2026-05-28T00:53:41Z Intisar Ali 8681 381089 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> پي آء ڊي سي (PIDC) جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{صنعت ۽ پيداوار جي وزارت (پاڪستان)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي کاتا ۽ ايجنسيون]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] dyd8g1tdbnsbde01at91hqy2hq7a2pe 381138 381089 2026-05-28T05:42:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381138 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> پي آء ڊي سي (PIDC) جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{صنعت ۽ پيداوار جي وزارت (پاڪستان)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي کاتا ۽ ايجنسيون]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] 7ezjpxufa1yewegtqb045gvq8emz9cf 381139 381138 2026-05-28T05:43:33Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان جي معيشت]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381139 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> پي آء ڊي سي (PIDC) جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{صنعت ۽ پيداوار جي وزارت (پاڪستان)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي کاتا ۽ ايجنسيون]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] 6k1oh5ic7vxbuk6sf3c1xu9jvemxgli 381140 381139 2026-05-28T05:44:21Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پاڪستان جون صنعتون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381140 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> پي آء ڊي سي (PIDC) جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{صنعت ۽ پيداوار جي وزارت (پاڪستان)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي کاتا ۽ ايجنسيون]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] [[زمرو:پاڪستان جون صنعتون]] n9xooxbuz7t2ahkn8gjv0j68d01lu5t 381141 381140 2026-05-28T05:44:55Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:پاڪستان جا وفاقي کاتا ۽ ايجنسيون]]; added [[Category:پاڪستان جا وفاقي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381141 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> پي آء ڊي سي (PIDC) جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{صنعت ۽ پيداوار جي وزارت (پاڪستان)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] [[زمرو:پاڪستان جون صنعتون]] lnbhlxm2v09m243cs1n26d0ka3neutu 381142 381141 2026-05-28T05:45:15Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:پاڪستان جا وفاقي]]; added [[Category:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381142 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> پي آء ڊي سي (PIDC) جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{صنعت ۽ پيداوار جي وزارت (پاڪستان)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان جون سرڪاري ملڪيت واريون ڪمپنيون]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] [[زمرو:پاڪستان جون صنعتون]] 5cit2ton8zwxe7djyu9mypowvp62uhv 381144 381142 2026-05-28T05:50:24Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 381144 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> پي آء ڊي سي (PIDC) جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{صنعت ۽ پيداوار جي وزارت (پاڪستان)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] [[زمرو:پاڪستان جون صنعتون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] shnvwk3wkicoon6zt7m8q3hyxd8lonx 381182 381144 2026-05-28T07:56:24Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]] جو اضافو + ترتيب 381182 wikitext text/x-wiki {{مختصر وضاحت|پاڪستاني حڪومتي ڪارپوريشن}} [[File:Pakistan Industrial Development Pakistan (PIDC), Karachi - panoramio.jpg|thumb]] '''پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن''' (PIDC) ({{lang|ur|{{nastaliq|پاکستان ہیئت برائے ارتقائے صنعت}}}}) [[پاڪستان]] جي هڪ [[رياستي ڪارپوريشن]] آهي جيڪا [[وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)|وزارت صنعت ۽ پيداوار]] جي ماتحت ڪم ڪري ٿي۔ ==تاريخ== پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن پي آء ڊي سي (PIDC) اپريل 1951ع ۾ پاڪستان جي وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ هڪ رياستي ڪارپوريشن طور قائم ڪئي وئي۔ هن 1952ع ۾ پنهنجون ڪارروايون شروع ڪيون۔<ref name="auto">{{Cite journal|url=http://www.jstor.org/stable/25821361|title=Industrial Concentration and Economic Power in Pakistan|author=Amjad, Rashid |year=1976|journal=Pakistan Economic and Social Review|volume=14|issue=1/4|pages=211–261|jstor=25821361 }}</ref> پي آء ڊي سي (PIDC) جي [[board of directors|بورڊ آف ڊائريڪٽرز]] ۾ صنعتي خاندانن جا ميمبر شامل هئا، جهڙوڪ [[ڪالوني گروپ]] جا نصير اي شيخ، [[آدم جي گروپ]]، ۽ [[وزير علي گروپ]] جا [[سيد امجد علي]]۔<ref name="auto"/> ان جي آئين ۾ صنعت جي واڌاري کي رياستي مالڪيءَ کان وڌيڪ بنيادي مقصد قرار ڏنو ويو، ۽ اهڙي پاليسي اختيار ڪئي وئي جنهن تحت نجي سرمايي کي شامل ڪري آهستي آهستي حصيداري سرمايو نجي سيڙپڪارن ڏانهن منتقل ڪيو وڃي۔<ref name="auto"/> [[محمد ايوب خان]] پي آي ڊي سي (PIDC) کي فعال بڻايو، جنهن سرڪاري سرمايي سان نيون صنعتون قائم ڪيون ۽ جڏهن اهي منافعي بخش بڻيون ته انهن کي نجي واپارين کي وڪرو ڪيو ويو۔<ref>{{Cite magazine|url=https://time.com/archive/6809901/pakistan-ayub-s-acid-test/|title=Pakistan: Ayub 's Acid Test|date=14 April 1961|magazine=Time}}</ref> ان جي حڪمتِ عمليءَ تي ٻڌل [[سرمائي جو نيڪال|سرمائي نيڪالي]] پاليسين پاڪستان جي وڏن صنعتي گروپن جي واڌ ويجهه تي گهرو اثر وڌو، خاص طور [[اوڀر پاڪستان]] ۾، جتي آدم جي، دائود، امين، ڪريسنٽ، اصفهاني ۽ ڪريم جهڙن گروپن انهن پاليسين مان فائدو وٺندي وڏي پيماني تي صنعتي ڪارروايون قائم ڪيون۔<ref name="auto"/> [[اولهه پاڪستان]] ۾ نمايان منصوبن ۾ [[سيگل گروپ]] طرفان جواهرآباد شوگر مل جي خريداري ۽ [[دائود گروپ]] طرفان [[بوريوالا ٽيڪسٽائيل ملز]] جو سنڀالڻ شامل هو۔<ref name="auto"/> PIDC پاڪستان جي معيشت ۾ انهن صنعتي گهرن جي واڌ ۽ غلبو وڌائڻ ۾ مدد ڪئي، خاص طور [[جُوٽ]] ۽ [[ڪپڙي جي صنعت|ٽيڪسٽائيل]] صنعتن ۾۔<ref name="auto"/> PIDC اهڙن شعبن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ ٺاهي وئي جتي وڏي [[سرمائي جي سيڙپ]] جي ضرورت هئي ۽ جيڪا [[نجي شعبي]] لاءِ ڏکي هئي، ۽ اهڙن پٺتي پيل علائقن ۾ صنعتون قائم ڪرڻ لاءِ جتي روزگار جا موقعا پيدا ٿي سگهن۔<ref>{{Cite web |url=http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |title=Profile of Pakistan Industrial Development Corporation (PIDC) |access-date=18 May 2021|archive-url=https://web.archive.org/web/20170722230752/http://pidc.com.pk/pidc-profile/ |archive-date=22 July 2017 |url-status=dead|date=18 July 2014}}</ref> == ماتحت ادارا == ===نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني=== نيشنل انڊسٽريل پارڪس ڊولپمينٽ اينڊ مئنيجمينٽ ڪمپني (NIP) 2006ع ۾ قائم ڪئي وئي۔<ref name=Tribune>{{cite news|url=https://tribune.com.pk/story/240213/national-industrial-parks-building-singapore-in-pakistan/ |title=National Industrial Parks: Building Singapore in Pakistan|newspaper=The Express Tribune (newspaper)|author=Farooq Tirmizi|date=26 August 2011|access-date=18 May 2021}}</ref> اين آي پي (NIP) هڪ پبلڪ-پرائيويٽ پارٽنرشپ آهي جيڪا پاڪستان ۾ عالمي معيار جا صنعتي پارڪ قائم ڪري صنعتن جي مرڪوز ترقي کي هٿي ڏيڻ لاءِ ٺاهي وئي۔<ref>[http://nip.com.pk/about-nip/ National Industrial Parks Development and Management Company – About NIP<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140718164715/http://nip.com.pk/about-nip/ |date=18 July 2014 }}</ref> هن ڪمپنيءَ کي هڪ سرڪاري-نجي گڏيل ماڊل طور تصور ڪيو ويو۔ جيتوڻيڪ اها پي آء ڊي سي (PIDC) جي ماتحت آهي، پر ان جي بورڊ جا لڳ ڀڳ 75٪ ميمبر نجي شعبي مان آهن۔<ref>[https://www.dawn.com/news/651130/national-industrial-parks-development-and-management-company-ceo-spends-rs19m-for-doing-nothing National Industrial Parks Development and Management Company: CEO spends Rs19m for doing nothing] Dawn (newspaper), Published 11 August 2011, Retrieved 18 May 2021</ref> ===ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪلز ڊولپمينٽ ڪمپني=== ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن اينڊ اسڪل ڊولپمينٽ ڪمپني (TUSDEC) 2005ع ۾ هڪ غير منافع بخش، گارنٽي محدود ڪمپني طور شامل ڪئي وئي، جيڪا پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن جي مڪمل ملڪيت واري ماتحت اداري طور ڪم ڪري ٿي۔ ان جا ڪم هن ريت آهن: * [[ٽيڪنالاجي اپ-گريڊيشن]] ۽ مهارتن جي ترقي جا مرڪز قائم ڪرڻ، گڏيل سهولتن، ڊزائن، سپورٽ، سار سنڀال، لاڳو تحقيق ۽ [[اشاعتي مرڪز|اشاعتي مرڪزن]] جي قيام ذريعي۔ * چونڊيل صنعتي شعبن ۾ [[ٽيڪنالاجي منتقلي]] ۽ اپ-گريڊيشن کي فروغ ڏيڻ ته جيئن مقامي ۽ عالمي سطح تي انهن جي پيداوار ۽ مقابلي جي صلاحيت وڌي سگهي۔<ref>{{Cite web|url=https://tusdec.org.pk/vision-mission/|title=Vision & Mission - Technology Upgradation and Skill Development Company - TUSDEC|date=6 March 2014}}</ref> ===ڪراچي ٽولز، ڊائيس اينڊ مولڊز سينٽر=== ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) 2006ع ۾ حڪومت جي [[پبلڪ پرائيويٽ پارٽنرشپ]] پروگرام هيٺ هڪ “غير منافع بخش” تنظيم طور شامل ڪيو ويو۔ KTDMC کي هڪ آزاد بورڊ آف ڊائريڪٽرز سنڀالي ٿو، جنهن جي اڪثريت نجي شعبي جي ٽيڪنو-واپارين تي مشتمل آهي۔<ref>[https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 Karachi Tools, Dies and Moulds Centre (KTDMC) - a profile] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150923225756/https://www.brecorder.com/supplements/:pakistan-industrial-development-corporation-60-year-of-excellence/1224352:karachi-tools-dies-and-moulds-centre-ktdmc/?date=2012-08-06 |date=23 September 2015 }} Business Recorder (newspaper), Published 6 August 2012, Retrieved 18 May 2021</ref> ڪي ٽي ڊي ايم سي (KTDMC) ٽولز، ڊائيس ۽ مولڊز جي ڊزائننگ، انجنيئرنگ ۽ تياري جي شعبي ۾ ماهرن کي [[ڪمپيوٽر-مدد يافته ڊزائن]] (CAD)، [[ڪمپيوٽر-مدد يافته مينيوفيڪچرنگ]] (CAM) ۽ [[ڪمپيوٽر-مدد يافته انجنيئرنگ]] (CAE) ذريعي تربيت ڏئي ٿو۔ اهو خاص طور ننڍن ۽ وچولي درجي جي ڪاروبارن لاءِ اهم آهي، جيڪي اهڙيون سهولتون پاڻ قائم ڪرڻ لاءِ وڏي سيڙپڪاري برداشت نٿا ڪري سگهن۔<ref>{{Cite web|url=http://www.ktdmc.com/teachingfactory.html|archiveurl=https://web.archive.org/web/20140811170942/http://ktdmc.com/teachingfactory.html|url-status=dead|title=KTDMC Karachi Tools, Dies & Moulds Center<!-- Bot generated title -->|archivedate=11 August 2014}}</ref> ===پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني=== پاڪستان اسٽون ڊولپمينٽ ڪمپني (PASDEC) هڪ پبلڪ لميٽيڊ ڪمپني آهي جيڪا [[غير منافع بخش]] بنيادن تي پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن (پرائيويٽ) لميٽيڊ جي ماتحت، وزارت صنعت ۽ پيداوار هيٺ ڪم ڪري ٿي۔ پي اي ڊي اي سي (PASDEC) کي پاڪستان ۾ [[سينگار وارن پٿرن جي فھرست|سينگار وارن پٿرن جي شعبي]] جي ترقي، واڌاري ۽ جديدڪاري لاءِ ذميواري سونپي وئي آهي، ۽ اها جديد ڄاڻ ۽ اوزار متعارف ڪرائي مقامي ۽ عالمي مارڪيٽن کي ترقي ڏئي قدر ۾ واڌ کي هٿي ڏئي ٿي۔<ref>{{Cite web |url=http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |title=FATA Development Authority » Pakistan Stone Development Company (PASDEC)<!-- Bot generated title --> |access-date=15 July 2014 |archive-date=20 February 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220124329/http://fatada.gov.pk/partners/pakistan-stone-development-company-pasdec/ |url-status=dead }}</ref><ref>[http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ Home – Pakistan Stone Development Company<!-- Bot generated title -->] {{webarchive|url=https://archive.today/20140717202511/http://184.173.80.76/~pasdec/wp/ |date=17 July 2014 }}</ref> === اوڀر پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن === * [[آدم جي جُوٽ ملز]]، [[آدم جي گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * امين جُوٽ ملز، امين گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * چٽگانگ جُوٽ مينوفيڪچرنگ، [[اِصفهاني گروپ|اِصفهاني گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * [[ڪرنافلي پيپر ملز]]، 1964ع ۾ [[دائود گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/><ref name=":0">{{Cite web|url=http://en.banglapedia.org/index.php?title=Karnafuli_Paper_Mills|title=Karnafuli Paper Mills|last=|first=|date=|website=Banglapedia|access-date=2016-10-05}}</ref> * ڪريم جُوٽ ملز، ڪريم گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * لطيف باواني جُوٽ ملز، باواني گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * پيپلز جُوٽ ملز، فينسي گروپ حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> * نشاط جُوٽ ملز، [[نشاط گروپ]] حوالي ڪئي وئي<ref name="auto"/> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] (SMEDA) * [[پاڪستان جيمز اينڊ جيولري ڊولپمينٽ ڪمپني]] * [[پاڪستان جي صنعت]] * [[پاڪستان جي معيشت]] * [[اسمال اينڊ ميڊيم انٽرپرائز ڊولپمينٽ اٿارٽي]] == حوالا == {{Reflist}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.moip.gov.pk/ وزارت صنعت] {{صنعت ۽ پيداوار جي وزارت (پاڪستان)|state=autocollapse}} {{authority control}} [[زمرو:پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]] [[زمرو:پاڪستان جون صنعتون]] [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] [[زمرو:پاڪستان حڪومت جي ملڪيت ڪمپنيون]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] h69wrzinreem2o21iot98iuvxl32fno مڪڙوال 0 97884 381091 2026-05-28T01:02:12Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Infobox settlement | name = مڪڙوال | settlement_type = ڳوٺ | other_name = {{Nastaliq|مکڑوال}} | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | s... 381091 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مڪڙوال | settlement_type = ڳوٺ | other_name = {{Nastaliq|مکڑوال}} | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone =[[پاڪستان معياري وقت|PST]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''مڪڙوال''' (<span lang="ur" dir="rtl">مکڑوال</span>) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] جي [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي۔ مڪڙوال [[اسحاق خيل تعلقو|اسحاق خيل]] تعلقي ۾ 32°51'26.8N 71°11'21E تي واقع آهي۔ مڪڙوال وٽ مختلف قدرتي وسيلا ۽ معدنيات موجود آهن، جهڙوڪ [[ڪوئلو]]، [[سيلڪا]]، واري ۽ [[لوهي معدنيات]]۔ هتي آمدني جو بنيادي ذريعو ڪوئلي جي کاڻ ۽ ٽرانسپورٽ آهي۔ مڪڙوال جو مائن سروي انسٽيٽيوٽ پاڪستان جو هڪ مشهور ادارو آهي۔<ref>{{Cite web|url=https://cim.punjab.gov.pk/msi_mkl|title=Mine Survey Institute, Makerwal {{!}} Chief Inspectorate of Mines|website=cim.punjab.gov.pk|access-date=2019-11-27}}</ref> مڪڙوال ۽ سلطان خيل جا سرويئر پاڪستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ مشهور آهن۔ ==حوالا== {{Reflist}} {{coord|32|51|26.8|N|71|11|21|E|display=title|name=مکڑوال}} [[زمرو:ميانوالي ضلعي جون آباديون]] pwx8lzakme0vtspzh4ve708vt5b42mn 381151 381091 2026-05-28T06:00:19Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ميانوالي ضلعو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381151 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مڪڙوال | settlement_type = ڳوٺ | other_name = {{Nastaliq|مکڑوال}} | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone =[[پاڪستان معياري وقت|PST]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''مڪڙوال''' (<span lang="ur" dir="rtl">مکڑوال</span>) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] جي [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي۔ مڪڙوال [[اسحاق خيل تعلقو|اسحاق خيل]] تعلقي ۾ 32°51'26.8N 71°11'21E تي واقع آهي۔ مڪڙوال وٽ مختلف قدرتي وسيلا ۽ معدنيات موجود آهن، جهڙوڪ [[ڪوئلو]]، [[سيلڪا]]، واري ۽ [[لوهي معدنيات]]۔ هتي آمدني جو بنيادي ذريعو ڪوئلي جي کاڻ ۽ ٽرانسپورٽ آهي۔ مڪڙوال جو مائن سروي انسٽيٽيوٽ پاڪستان جو هڪ مشهور ادارو آهي۔<ref>{{Cite web|url=https://cim.punjab.gov.pk/msi_mkl|title=Mine Survey Institute, Makerwal {{!}} Chief Inspectorate of Mines|website=cim.punjab.gov.pk|access-date=2019-11-27}}</ref> مڪڙوال ۽ سلطان خيل جا سرويئر پاڪستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ مشهور آهن۔ ==حوالا== {{Reflist}} {{coord|32|51|26.8|N|71|11|21|E|display=title|name=مکڑوال}} [[زمرو:ميانوالي ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] pz0l8rcmc6jzczmsz8jljl4rl4it1oi 381152 381151 2026-05-28T06:01:33Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381152 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مڪڙوال | settlement_type = ڳوٺ | other_name = {{Nastaliq|مکڑوال}} | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone =[[پاڪستان معياري وقت|PST]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''مڪڙوال''' (<span lang="ur" dir="rtl">مکڑوال</span>) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] جي [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي۔ مڪڙوال [[اسحاق خيل تعلقو|اسحاق خيل]] تعلقي ۾ 32°51'26.8N 71°11'21E تي واقع آهي۔ مڪڙوال وٽ مختلف قدرتي وسيلا ۽ معدنيات موجود آهن، جهڙوڪ [[ڪوئلو]]، [[سيلڪا]]، واري ۽ [[لوهي معدنيات]]۔ هتي آمدني جو بنيادي ذريعو ڪوئلي جي کاڻ ۽ ٽرانسپورٽ آهي۔ مڪڙوال جو مائن سروي انسٽيٽيوٽ پاڪستان جو هڪ مشهور ادارو آهي۔<ref>{{Cite web|url=https://cim.punjab.gov.pk/msi_mkl|title=Mine Survey Institute, Makerwal {{!}} Chief Inspectorate of Mines|website=cim.punjab.gov.pk|access-date=2019-11-27}}</ref> مڪڙوال ۽ سلطان خيل جا سرويئر پاڪستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ مشهور آهن۔ ==حوالا== {{Reflist}} {{coord|32|51|26.8|N|71|11|21|E|display=title|name=مکڑوال}} [[زمرو:ميانوالي ضلعي جون آباديون]] [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]] kp85f3vtb9gtyjxz199h1qu5o2x8sin 381153 381152 2026-05-28T06:02:29Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 381153 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مڪڙوال | settlement_type = ڳوٺ | other_name = {{Nastaliq|مکڑوال}} | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map = | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] | subdivision_type3 = تعلقو | subdivision_name3 = | subdivision_type4 = | subdivision_name4 = | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total = | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone =[[پاڪستان معياري وقت|PST]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''مڪڙوال''' (<span lang="ur" dir="rtl">مکڑوال</span>) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] جي [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي۔ مڪڙوال [[اسحاق خيل تعلقو|اسحاق خيل]] تعلقي ۾ 32°51'26.8N 71°11'21E تي واقع آهي۔ مڪڙوال وٽ مختلف قدرتي وسيلا ۽ معدنيات موجود آهن، جهڙوڪ [[ڪوئلو]]، [[سيلڪا]]، واري ۽ [[لوهي معدنيات]]۔ هتي آمدني جو بنيادي ذريعو ڪوئلي جي کاڻ ۽ ٽرانسپورٽ آهي۔ مڪڙوال جو مائن سروي انسٽيٽيوٽ پاڪستان جو هڪ مشهور ادارو آهي۔<ref>{{Cite web|url=https://cim.punjab.gov.pk/msi_mkl|title=Mine Survey Institute, Makerwal {{!}} Chief Inspectorate of Mines|website=cim.punjab.gov.pk|access-date=2019-11-27}}</ref> مڪڙوال ۽ سلطان خيل جا سرويئر پاڪستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ مشهور آهن۔ ==حوالا== {{حوالا}} {{coord|32|51|26.8|N|71|11|21|E|display=title|name=مکڑوال}} [[زمرو:ميانوالي ضلعي جا گوٺ]] [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]] 63sr2594dksj1fvsbmfbx79rwjd17dm 381155 381153 2026-05-28T06:29:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 381155 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مڪڙوال | settlement_type = [[گوٺ]] | other_name = {{Nastaliq|مکڑوال}} | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map =Mianwali#Punjab#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 =[[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] | subdivision_type4 =[[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 =[[عيسي خيل تعلقو]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total =5000 | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone =[[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''مڪڙوال''' ([[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: <span lang="ur" dir="rtl">مکڑوال</span>) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] جي [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي. مڪڙوال [[عيسي خيل تعلقو|عيسي خيل تعلقي]] ۾ <small>"26.8'51°32</small> <small>'''اتر'''</small> ۽ <small>"21'71°11</small> <small>'''اوڀر'''</small> تي واقع آهي. هن علائقي ۾ مختلف [[قدرتي وسيلا]] ۽ [[معدنيات]] جهڙوڪ، [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[ڪاربان|ڪوئلو]]، [[سليڪان|سيلڪا]] واري جي [[معدنيات]] موجود آهن. هتي آمدني جو بنيادي ذريعو ڪوئلي جي [[کاڻ کوٽائي|کاڻ ڪني]] ۽ [[ٽرانسپورٽ]] آهي. مڪڙوال جو کاڻ ڪني سروي جو انسٽيٽيوٽ پاڪستان جو هڪ مشهور ادارو آهي۔<ref>{{Cite web|url=https://cim.punjab.gov.pk/msi_mkl|title=Mine Survey Institute, Makerwal {{!}} Chief Inspectorate of Mines|website=cim.punjab.gov.pk|access-date=2019-11-27}}</ref> مڪڙوال ۽ سلطان خيل جا سرويئر پاڪستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ مشهور آهن. ==حوالا== {{حوالا}} {{coord|32|51|26.8|N|71|11|21|E|display=title|name=مکڑوال}} [[زمرو:ميانوالي ضلعي جا گوٺ]] [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]] mzis22m96ssztak8jofnfrtoalfarkq 381156 381155 2026-05-28T06:31:04Z Ibne maryam 17680 added [[Category:پنجاب جا تعلقا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381156 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مڪڙوال | settlement_type = [[گوٺ]] | other_name = {{Nastaliq|مکڑوال}} | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map =Mianwali#Punjab#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 =[[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] | subdivision_type4 =[[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 =[[عيسي خيل تعلقو]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total =5000 | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone =[[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''مڪڙوال''' ([[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: <span lang="ur" dir="rtl">مکڑوال</span>) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] جي [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي. مڪڙوال [[عيسي خيل تعلقو|عيسي خيل تعلقي]] ۾ <small>"26.8'51°32</small> <small>'''اتر'''</small> ۽ <small>"21'71°11</small> <small>'''اوڀر'''</small> تي واقع آهي. هن علائقي ۾ مختلف [[قدرتي وسيلا]] ۽ [[معدنيات]] جهڙوڪ، [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[ڪاربان|ڪوئلو]]، [[سليڪان|سيلڪا]] واري جي [[معدنيات]] موجود آهن. هتي آمدني جو بنيادي ذريعو ڪوئلي جي [[کاڻ کوٽائي|کاڻ ڪني]] ۽ [[ٽرانسپورٽ]] آهي. مڪڙوال جو کاڻ ڪني سروي جو انسٽيٽيوٽ پاڪستان جو هڪ مشهور ادارو آهي۔<ref>{{Cite web|url=https://cim.punjab.gov.pk/msi_mkl|title=Mine Survey Institute, Makerwal {{!}} Chief Inspectorate of Mines|website=cim.punjab.gov.pk|access-date=2019-11-27}}</ref> مڪڙوال ۽ سلطان خيل جا سرويئر پاڪستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ مشهور آهن. ==حوالا== {{حوالا}} {{coord|32|51|26.8|N|71|11|21|E|display=title|name=مکڑوال}} [[زمرو:ميانوالي ضلعي جا گوٺ]] [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]] [[زمرو:پنجاب جا تعلقا]] lg9yi3wiyhxg2jpfvleohnkge6jpfue 381157 381156 2026-05-28T06:34:10Z Ibne maryam 17680 381157 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = مڪڙوال | settlement_type = [[گوٺ]] | other_name = {{Nastaliq|مکڑوال}} | image_skyline = | imagesize = | image_caption = | image_map = | pushpin_map =Mianwali#Punjab#Pakistan | pushpin_label_position = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ميانوالي ڊويزن|ميانوالي]] | subdivision_type3 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name3 =[[ميانوالي ضلعو|ميانوالي]] | subdivision_type4 =[[پاڪستان جا تعلقا|تعلقو]] | subdivision_name4 =[[عيسي خيل تعلقو]] | government_footnotes = | government_type = | leader_title = | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | established_title = | established_date = | area_total_km2 = | area_metro_km2 = | population_as_of = | population_footnotes = | population_note = | population_total =5000 | population_density_km2 = | population_urban = | population_density_urban_km2 = | coordinates = | elevation_footnotes = | elevation_m = | elevation_ft = | timezone =[[پاڪستان جو معياري وقت|PST]] | utc_offset = +5 | timezone_DST = | utc_offset_DST = | postal_code_type = | postal_code = | area_code = | blank_name = | blank_info = | website = | footnotes = }} '''مڪڙوال''' ([[اردو]]، [[پنجابي ٻولي|پنجابي]]: <span lang="ur" dir="rtl">مکڑوال</span>) [[پاڪستان]] جي صوبي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] جي [[ميانوالي ضلعو|ميانوالي ضلعي]] ۾ واقع هڪ ڳوٺ آهي. مڪڙوال [[عيسي خيل تعلقو|عيسي خيل تعلقي]] ۾ <small>"26.8'51°32</small> <small>'''اتر'''</small> ۽ <small>"21'71°11</small> <small>'''اوڀر'''</small> تي واقع آهي. هن علائقي ۾ مختلف [[قدرتي وسيلا]] ۽ [[معدنيات]] جهڙوڪ، [[آئرن (لوھه)|لوهه]]، [[ڪاربان|ڪوئلو]]، [[سليڪان|سيلڪا]] واري جي [[معدنيات]] موجود آهن. هتي آمدني جو بنيادي ذريعو ڪوئلي جي [[کاڻ کوٽائي|کاڻ ڪني]] ۽ [[ٽرانسپورٽ]] آهي. مڪڙوال جو کاڻ ڪني سروي جو انسٽيٽيوٽ پاڪستان جو هڪ مشهور ادارو آهي۔<ref>{{Cite web|url=https://cim.punjab.gov.pk/msi_mkl|title=Mine Survey Institute, Makerwal {{!}} Chief Inspectorate of Mines|website=cim.punjab.gov.pk|access-date=2019-11-27}}</ref> مڪڙوال ۽ سلطان خيل جا سرويئر پاڪستان توڙي ٻاهرين ملڪن ۾ مشهور آهن. ==حوالا== {{حوالا}} {{coord|32|51|26.8|N|71|11|21|E|display=title|name=مکڑوال}} [[زمرو:عيسي خيل تعلقو]] [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:ميانوالي ضلعي جا گوٺ]] [[زمرو:عيسي خيل تعلقي جا گوٺ]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]] 9z4wg6nb8g09ilk4hlhlwjut5ytypwr چترال 0 97885 381092 2026-05-28T01:06:23Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|خيبر پختونخوا، پاڪستان جو شهر}} {{About|چترال جي شهر بابت|اڳوڻي رياستي رياست بابت|چترال (رياست)|ضلعي بابت|چترال ضلعو}} {{pp-sock|small=yes}} {{Use Pakistani English|date=September 2023}} {{Use dmy dates|date=September 2023}} {{Infobox settlement | name = چترال | native_name = {{hlist|{{nq|ݯھیترار}}|{{nq|چترال}}}} | native_name_la... 381092 wikitext text/x-wiki {{Short description|خيبر پختونخوا، پاڪستان جو شهر}} {{About|چترال جي شهر بابت|اڳوڻي رياستي رياست بابت|چترال (رياست)|ضلعي بابت|چترال ضلعو}} {{pp-sock|small=yes}} {{Use Pakistani English|date=September 2023}} {{Use dmy dates|date=September 2023}} {{Infobox settlement | name = چترال | native_name = {{hlist|{{nq|ݯھیترار}}|{{nq|چترال}}}} | native_name_lang = ur | other_name = | nickname = قاشقار | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Chitral montage.jpg | image_alt = | image_caption = <div style="background:#fee8ab;"> '''مٿي کان گھڙيءَ جي رخ موجب:'''<br />{{hlist|چترال ماٿري ۽ [[تريچ مير]] جو منظر|شاهي قلعو|[[شاهي مسجد، چترال|شاهي مسجد]]|[[چترال قلعو]]}}</div> | pushpin_map = Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|35|50|46|N|71|47|09|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺيون چترال]] | leader_title = [[ميئر]] {{nobr|([[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺيون چترال]])}} | leader_name = شهزاده امان الرحمان<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/946691-lg-polls-pti-sweeps-elections-in-upper-lower-chitral|title=LG polls: PTI sweeps elections in upper & lower Chitral|date=2 April 2022|access-date=10 January 2023|work=The News International newspaper)}}</ref> | leader_party = [[پاڪستان تحريڪ انصاف|PTI]] | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1885}} | founder = برطانوي حڪومت | government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-chitral-upper-lower/|title=District Chitral (Upper & Lower)|access-date=18 January 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | named_for = [[زرعي زمين|زمين]] | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[پاڪستان ۾ مڪاني حڪومت#ضلعي|ضلعي حڪومت]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = <ref>{{cite journal|url=https://dergipark.org.tr/download/article-file/546617|title=Spatial variability pattern and mapping of selected soil properties in hilly areas of Hindukush range northern, Pakistan|first1=Munir|last1=Ahmada|first2=Dost|last2=Muhammadb|first3=Maria|last3=Mussaratb|first4=Muhammad|last4=Naseerc|first5=Muhammad A.|last5=Khand|first6=Abid A.|last6=Khanb|first7=Muhammad Izhar|last7=Shafi|via=dergipark.org.tr|page=355|doi=10.18393/ejss.466424|journal=Eurasian Journal of Soil Science|year=2018|volume=7|issue=4|access-date=29 August 2019|doi-access=free}}</ref> | elevation_m = 1494 | population_total = 57,157 | population_as_of = 2023 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = [[چترالي ماڻهو|چترالي]] | population_footnotes = | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = {{hlist|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | demographics1_title2 = علائقائي | demographics1_info2 = [[خوار]] (چترالي)<ref name="iranicaonline">{{cite web|url=https://iranicaonline.org/articles/indo-iranian-frontier-languages-and-the-influence-of-persian|title=Indo-Iranian Frontier Languages|publisher=Encyclopaedia Iranica|date=15 November 2006|access-date=6 November 2015}}</ref> | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +5:00 | postal_code_type = [[زپ ڪوڊ]] | postal_code = 17200<ref>[https://www.postalcodezone.com/chitral-postal-code-17200-nwfp-peshawar-pakistan Postal code]</ref><ref>{{cite web | url=https://www.loresult.com/postal-code/chitral-gpo/ | title=List of Postal Codes of GPOs of Chitral Pakistan Post 2023 |work=Lo Result }}</ref> | area_code = 0943 | registration_plate = CL | website = {{URL|https://lowerchitral.kp.gov.pk/}} | footnotes = }} '''چترال''' ({{langx|khw|{{Nastaliq|ݯھیترار}}|lit=زمين|translit=ćhitrār}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي اترئين علائقي ۾ [[ڪنڙ درياهه|چترال درياهه]] جي ڪناري تي واقع هڪ شهر آهي۔ هي [[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺئين چترال ضلعي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ اڳ ۾ [[چترال ضلعو|چترال ضلعي]] ۽ ان کان اڳ [[چترال (رياست)|چترال رياست]] جو دارالحڪومت رهيو هو۔ هي علائقو 1969ع کان 1972ع جي وچ ۾ [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو۔ == تاريخ == {{see also|Chitral (princely state)}} شهر جي ابتدائي آبادگارن بابت ڪا به حتمي معلومات موجود ناهي۔ ٽئين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪنشڪ]]، جيڪو [[ڪشن سلطنت]] جو حڪمران هو، چترال تي قبضو ڪيو۔ چوٿين صدي عيسويءَ ۾ چينين هن ماٿريءَ تي قبضو ڪيو۔ چترال تي رئيس خاندان جي حڪومت 1320ع ۾ شروع ٿي ۽ 15هين صديءَ ۾ ختم ٿي وئي۔ 1571ع کان پوءِ چترال [[ڪاتور خاندان]] جي حڪمراني هيٺ چترال رياست جو دارالحڪومت بڻيو۔<ref>{{cite web|title=Chitral, a Study in Statecraft|url=http://www.iucn.pk/publications/Chitral-A%20Study%20in%20Statecraft.pdf|publisher=IUCN}}</ref> === قديم دور === [[file:Singoor.png|thumb|right|[[سنگور]] ۾ گنڪورينيوٽيڪ قبرستان.]] چترال ۾ [[گنڌارا قبرستاني ثقافت]] جي موجودگي،<ref>{{Cite journal|url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=0003598X&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA92286550&sid=googleScholar&linkaccess=abs|title=New exploration in the Chitral Valley, Pakistan: an extension of the Gandharan Grave culture|first1=Ihsan|last1=Ali|first2=Cathy|last2=Batt|first3=Robin|last3=Coningham|first4=Ruth|last4=Young|date=1 September 2002|journal=Antiquity|volume=76|issue=293|pages=647–654|doi=10.1017/S0003598X00091055 |s2cid=53462554 |accessdate=11 March 2023|via=go.gale.com}}</ref> جيڪا ان جي مختلف ماٿرين ۾ پکڙيل قبرستاني ماڳن مان ملي آهي، [[سنڌو ماٿري تهذيب]] جي زوال کان پوءِ ٿيندڙ [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] کانپوءِ هتان جي رهواسين بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7xv-CwAAQBAJ&q=Gandhara+Grave+Culture+chitral&pg=PA291|title=A Companion to South Asia in the Past|last1=Schug|first1=Gwen Robbins|last2=Walimbe|first2=Subhash R.|date=13 April 2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-05547-1|language=en}}</ref> [[سنگور]] ۾ واقع گنڪورينيوٽيڪ قبرستان ڪيترن ئي قديم تدفيني ماڳن جو گهر آهي، جيڪي [[ويدڪ دور]] سان لاڳاپيل آهن۔<ref>{{cite web |last1=Hemphill |first1=Brian E. |last2=Zahir |first2=Muhammad |last3=Ali |first3=Ihsan |date=29 December 2017 |title=Skeletal Analysis of Gandharan Graves at Shah Mirandeh, Singoor, Chitral |url=https://www.prdb.pk/article/skeletal-analysis-of-gandharan-graves-at-shah-mirandeh-sing-7912}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 October 2021 |title=Scientists say discovery of 3,000-year-old burial site key to tracing origins of Pakistan's Chitral |url=https://arab.news/5w9g3 |accessdate=3 December 2022 |website=Arab News PK}}</ref> هاڻوڪي چترال وارو علائقو ٻڌايو وڃي ٿو ته [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسين]] فتح ڪيو ۽ پنهنجي اوڀرئين صوبن مان هڪ ۾ شامل ڪيو۔<ref>{{Cite book|title=Notes on Chitral|publisher=L.D. Scott|year=1903}}</ref> ٽئين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪنشڪ]]، جيڪو [[ڪشن سلطنت]] جو ٻڌ حڪمران هو، چترال تي قبضو ڪيو۔ ڪشنن جي دور ۾ علائقي ۾ ڪيترائي ٻڌ مت جا يادگار، خاص طور تي اسٽوپا ۽ خانقاهون تعمير ڪيون ويون۔ ڪشنن ٻڌ فن جي به سرپرستي ڪئي؛ مهاتما ٻڌ جون ڪجهه بهترين تصويرون هن علائقي ۾ ڪشن حڪمراني دوران تيار ڪيون ويون۔<ref>{{Cite book|title=Gurdon's Report on Chitral|publisher=Gurdon|year=1903}}</ref> === ڪاتور دور === [[File:Shahi Mosque, Chitral.jpg|thumb|right|چترال جي [[شاهي مسجد، چترال|شاهي مسجد]]]] 1571ع کان 1969ع تائين چترال [[ڪاتور خاندان]] جي حڪومت هيٺ رهيو۔<ref>{{cite web|title=Chitral, a Study in Statecraft|url=http://www.iucn.pk/publications/Chitral-A%20Study%20in%20Statecraft.pdf|publisher=IUCN|access-date=6 November 2015}}</ref>{{failed verification|date=May 2023}} 1895ع ۾ برطانوي ۽ سک فوجي دستن کي چترالين، ممڪن آهي ته افغان فوجن جي مدد سان، [[چترال مهم]] دوران گهيرو ڪيو۔ ڇهن هفتن کان پوءِ گهيرو ختم ڪيو ويو ۽ برطانوي حڪومت نوجوان [[شجاع الملڪ]] کي ''مهتر'' ("حاڪم") مقرر ڪيو۔ هن ايندڙ 41 سال حڪومت ڪئي۔<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Chitral|volume=6|pages=251–252|first=Thomas Hungerford|last=Holdich|author-link=Thomas Holdich}}</ref> === پاڪستان سان الحاق === 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ رياستي رياستن کي اختيار ڏنو ويو ته يا ته آزاد رهن يا ٻن نون ملڪن مان ڪنهن هڪ سان شامل ٿين۔ شروعات ۾ چترال هڪ آزاد بادشاهت رهڻ جو فيصلو ڪيو۔ بعد ۾ چترال جي مهتر [[مظفر الملڪ]] پاڪستان سان الحاق ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح چترال [[پاڪستان جون رياستي رياستون|پاڪستان جي رياستي رياستن]] مان هڪ بڻيو۔ 1969ع کان 1972ع تائين هن کي مڪمل طور پاڪستان ۾ ضم ڪري چترال ضلعي جي صورت ڏني وئي۔<ref name="OsellaSoares2010">{{cite book|last1=Osella|first1=Filippo|last2=Soares|first2=Benjamin|title=Islam, Politics, Anthropology|url=https://books.google.com/books?id=k0_QuKXhOuQC&pg=PA58|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-2441-9|page=58}}</ref> khg4jchlicjojt56t7l0eqe5a1f8b0k 381093 381092 2026-05-28T01:08:34Z Intisar Ali 8681 /* */ 381093 wikitext text/x-wiki {{Short description|خيبر پختونخوا، پاڪستان جو شهر}} {{About|چترال جي شهر بابت|اڳوڻي رياستي رياست بابت|چترال (رياست)|ضلعي بابت|چترال ضلعو}} {{Infobox settlement | name = چترال | native_name = {{hlist|{{nq|ݯیترار}}|{{nq|چترال}}}} | native_name_lang = ur | other_name = | nickname = قاشقار | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Chitral montage.jpg | image_alt = | image_caption = <div style="background:#fee8ab;"> '''مٿي کان گھڙيءَ جي رخ موجب:'''<br />{{hlist|چترال ماٿري ۽ [[تريچ مير]] جو منظر|شاهي قلعو|[[شاهي مسجد، چترال|شاهي مسجد]]|[[چترال قلعو]]}}</div> | pushpin_map = Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|35|50|46|N|71|47|09|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺيون چترال]] | leader_title = [[ميئر]] {{nobr|([[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺيون چترال]])}} | leader_name = شهزاده امان الرحمان<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/946691-lg-polls-pti-sweeps-elections-in-upper-lower-chitral|title=LG polls: PTI sweeps elections in upper & lower Chitral|date=2 April 2022|access-date=10 January 2023|work=The News International newspaper)}}</ref> | leader_party = [[پاڪستان تحريڪ انصاف|PTI]] | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1885}} | founder = برطانوي حڪومت | government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-chitral-upper-lower/|title=District Chitral (Upper & Lower)|access-date=18 January 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | named_for = [[زرعي زمين|زمين]] | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[پاڪستان ۾ مڪاني حڪومت#ضلعي|ضلعي حڪومت]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = <ref>{{cite journal|url=https://dergipark.org.tr/download/article-file/546617|title=Spatial variability pattern and mapping of selected soil properties in hilly areas of Hindukush range northern, Pakistan|first1=Munir|last1=Ahmada|first2=Dost|last2=Muhammadb|first3=Maria|last3=Mussaratb|first4=Muhammad|last4=Naseerc|first5=Muhammad A.|last5=Khand|first6=Abid A.|last6=Khanb|first7=Muhammad Izhar|last7=Shafi|via=dergipark.org.tr|page=355|doi=10.18393/ejss.466424|journal=Eurasian Journal of Soil Science|year=2018|volume=7|issue=4|access-date=29 August 2019|doi-access=free}}</ref> | elevation_m = 1494 | population_total = 57,157 | population_as_of = 2023 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = [[چترالي ماڻهو|چترالي]] | population_footnotes = | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = {{hlist|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | demographics1_title2 = علائقائي | demographics1_info2 = [[خوار]] (چترالي)<ref name="iranicaonline">{{cite web|url=https://iranicaonline.org/articles/indo-iranian-frontier-languages-and-the-influence-of-persian|title=Indo-Iranian Frontier Languages|publisher=Encyclopaedia Iranica|date=15 November 2006|access-date=6 November 2015}}</ref> | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +5:00 | postal_code_type = [[زپ ڪوڊ]] | postal_code = 17200<ref>[https://www.postalcodezone.com/chitral-postal-code-17200-nwfp-peshawar-pakistan Postal code]</ref><ref>{{cite web | url=https://www.loresult.com/postal-code/chitral-gpo/ | title=List of Postal Codes of GPOs of Chitral Pakistan Post 2023 |work=Lo Result }}</ref> | area_code = 0943 | registration_plate = CL | website = {{URL|https://lowerchitral.kp.gov.pk/}} | footnotes = }} '''چترال''' ({{lang|khw|{{Nastaliq|ݯیترار}}|lit=زمين|translit=ćhitrār}}) [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي اترئين علائقي ۾ [[ڪنڙ درياھ|چترال درياهه]] جي ڪناري تي واقع هڪ شهر آهي۔ هي [[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺئين چترال ضلعي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ اڳ ۾ [[چترال ضلعو|چترال ضلعي]] ۽ ان کان اڳ [[چترال (رياست)|چترال رياست]] جو صدر مقام رهيو هو۔ هي علائقو 1969ع کان 1972ع جي وچ ۾ [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو۔ == تاريخ == {{see also|Chitral (princely state)}} شهر جي ابتدائي آبادگارن بابت ڪا به حتمي معلومات موجود ناهي۔ ٽئين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪنشڪ]]، جيڪو [[ڪشن سلطنت]] جو حڪمران هو، چترال تي قبضو ڪيو۔ چوٿين صدي عيسويءَ ۾ چينين هن ماٿريءَ تي قبضو ڪيو۔ چترال تي رئيس خاندان جي حڪومت 1320ع ۾ شروع ٿي ۽ 15هين صديءَ ۾ ختم ٿي وئي۔ 1571ع کان پوءِ چترال [[ڪاتور خاندان]] جي حڪمراني هيٺ چترال رياست جو دارالحڪومت بڻيو۔<ref>{{cite web|title=Chitral, a Study in Statecraft|url=http://www.iucn.pk/publications/Chitral-A%20Study%20in%20Statecraft.pdf|publisher=IUCN}}</ref> === قديم دور === [[file:Singoor.png|thumb|right|[[سنگور]] ۾ گنڪورينيوٽيڪ قبرستان.]] چترال ۾ [[گنڌارا قبرستاني ثقافت]] جي موجودگي،<ref>{{Cite journal|url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=0003598X&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA92286550&sid=googleScholar&linkaccess=abs|title=New exploration in the Chitral Valley, Pakistan: an extension of the Gandharan Grave culture|first1=Ihsan|last1=Ali|first2=Cathy|last2=Batt|first3=Robin|last3=Coningham|first4=Ruth|last4=Young|date=1 September 2002|journal=Antiquity|volume=76|issue=293|pages=647–654|doi=10.1017/S0003598X00091055 |s2cid=53462554 |accessdate=11 March 2023|via=go.gale.com}}</ref> جيڪا ان جي مختلف ماٿرين ۾ پکڙيل قبرستاني ماڳن مان ملي آهي، [[سنڌو ماٿري تهذيب]] جي زوال کان پوءِ ٿيندڙ [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] کانپوءِ هتان جي رهواسين بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7xv-CwAAQBAJ&q=Gandhara+Grave+Culture+chitral&pg=PA291|title=A Companion to South Asia in the Past|last1=Schug|first1=Gwen Robbins|last2=Walimbe|first2=Subhash R.|date=13 April 2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-05547-1|language=en}}</ref> [[سنگور]] ۾ واقع گنڪورينيوٽيڪ قبرستان ڪيترن ئي قديم تدفيني ماڳن جو گهر آهي، جيڪي [[ويدڪ دور]] سان لاڳاپيل آهن۔<ref>{{cite web |last1=Hemphill |first1=Brian E. |last2=Zahir |first2=Muhammad |last3=Ali |first3=Ihsan |date=29 December 2017 |title=Skeletal Analysis of Gandharan Graves at Shah Mirandeh, Singoor, Chitral |url=https://www.prdb.pk/article/skeletal-analysis-of-gandharan-graves-at-shah-mirandeh-sing-7912}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 October 2021 |title=Scientists say discovery of 3,000-year-old burial site key to tracing origins of Pakistan's Chitral |url=https://arab.news/5w9g3 |accessdate=3 December 2022 |website=Arab News PK}}</ref> هاڻوڪي چترال وارو علائقو ٻڌايو وڃي ٿو ته [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسين]] فتح ڪيو ۽ پنهنجي اوڀرئين صوبن مان هڪ ۾ شامل ڪيو۔<ref>{{Cite book|title=Notes on Chitral|publisher=L.D. Scott|year=1903}}</ref> ٽئين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪنشڪ]]، جيڪو [[ڪشن سلطنت]] جو ٻڌ حڪمران هو، چترال تي قبضو ڪيو۔ ڪشنن جي دور ۾ علائقي ۾ ڪيترائي ٻڌ مت جا يادگار، خاص طور تي اسٽوپا ۽ خانقاهون تعمير ڪيون ويون۔ ڪشنن ٻڌ فن جي به سرپرستي ڪئي؛ مهاتما ٻڌ جون ڪجهه بهترين تصويرون هن علائقي ۾ ڪشن حڪمراني دوران تيار ڪيون ويون۔<ref>{{Cite book|title=Gurdon's Report on Chitral|publisher=Gurdon|year=1903}}</ref> === ڪاتور دور === [[File:Shahi Mosque, Chitral.jpg|thumb|right|چترال جي [[شاهي مسجد، چترال|شاهي مسجد]]]] 1571ع کان 1969ع تائين چترال [[ڪاتور خاندان]] جي حڪومت هيٺ رهيو۔<ref>{{cite web|title=Chitral, a Study in Statecraft|url=http://www.iucn.pk/publications/Chitral-A%20Study%20in%20Statecraft.pdf|publisher=IUCN|access-date=6 November 2015}}</ref>{{failed verification|date=May 2023}} 1895ع ۾ برطانوي ۽ سک فوجي دستن کي چترالين، ممڪن آهي ته افغان فوجن جي مدد سان، [[چترال مهم]] دوران گهيرو ڪيو۔ ڇهن هفتن کان پوءِ گهيرو ختم ڪيو ويو ۽ برطانوي حڪومت نوجوان [[شجاع الملڪ]] کي ''مهتر'' ("حاڪم") مقرر ڪيو۔ هن ايندڙ 41 سال حڪومت ڪئي۔<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Chitral|volume=6|pages=251–252|first=Thomas Hungerford|last=Holdich|author-link=Thomas Holdich}}</ref> === پاڪستان سان الحاق === 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ رياستي رياستن کي اختيار ڏنو ويو ته يا ته آزاد رهن يا ٻن نون ملڪن مان ڪنهن هڪ سان شامل ٿين۔ شروعات ۾ چترال هڪ آزاد بادشاهت رهڻ جو فيصلو ڪيو۔ بعد ۾ چترال جي مهتر [[مظفر الملڪ]] پاڪستان سان الحاق ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح چترال [[پاڪستان جون رياستي رياستون|پاڪستان جي رياستي رياستن]] مان هڪ بڻيو۔ 1969ع کان 1972ع تائين هن کي مڪمل طور پاڪستان ۾ ضم ڪري چترال ضلعي جي صورت ڏني وئي۔<ref name="OsellaSoares2010">{{cite book|last1=Osella|first1=Filippo|last2=Soares|first2=Benjamin|title=Islam, Politics, Anthropology|url=https://books.google.com/books?id=k0_QuKXhOuQC&pg=PA58|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-2441-9|page=58}}</ref> f6sutf49g3wt9jwkb06ra523dizo4dt 381094 381093 2026-05-28T01:10:42Z Intisar Ali 8681 /* */ 381094 wikitext text/x-wiki {{Short description|خيبر پختونخوا، پاڪستان جو شهر}} {{About|چترال جي شهر بابت|اڳوڻي رياستي رياست بابت|چترال (رياست)|ضلعي بابت|چترال ضلعو}} {{Infobox settlement | name = چترال | native_name = {{hlist|{{nq|ݯیترار}}|{{nq|چترال}}}} | native_name_lang = ur | other_name = | nickname = قاشقار | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Chitral montage.jpg | image_alt = | image_caption = <div style="background:#fee8ab;"> '''مٿي کان گھڙيءَ جي رخ موجب:'''<br />{{hlist|چترال ماٿري ۽ [[تريچ مير]] جو منظر|شاهي قلعو|[[شاهي مسجد، چترال|شاهي مسجد]]|[[چترال قلعو]]}}</div> | pushpin_map = Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|35|50|46|N|71|47|09|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺيون چترال]] | leader_title = [[ميئر]] {{nobr|([[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺيون چترال]])}} | leader_name = شهزاده امان الرحمان<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/946691-lg-polls-pti-sweeps-elections-in-upper-lower-chitral|title=LG polls: PTI sweeps elections in upper & lower Chitral|date=2 April 2022|access-date=10 January 2023|work=The News International newspaper)}}</ref> | leader_party = [[پاڪستان تحريڪ انصاف|PTI]] | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1885}} | founder = برطانوي حڪومت | government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-chitral-upper-lower/|title=District Chitral (Upper & Lower)|access-date=18 January 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | named_for = [[زرعي زمين|زمين]] | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[پاڪستان ۾ مڪاني حڪومت#ضلعي|ضلعي حڪومت]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = <ref>{{cite journal|url=https://dergipark.org.tr/download/article-file/546617|title=Spatial variability pattern and mapping of selected soil properties in hilly areas of Hindukush range northern, Pakistan|first1=Munir|last1=Ahmada|first2=Dost|last2=Muhammadb|first3=Maria|last3=Mussaratb|first4=Muhammad|last4=Naseerc|first5=Muhammad A.|last5=Khand|first6=Abid A.|last6=Khanb|first7=Muhammad Izhar|last7=Shafi|via=dergipark.org.tr|page=355|doi=10.18393/ejss.466424|journal=Eurasian Journal of Soil Science|year=2018|volume=7|issue=4|access-date=29 August 2019|doi-access=free}}</ref> | elevation_m = 1494 | population_total = 57,157 | population_as_of = 2023 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = [[چترالي ماڻهو|چترالي]] | population_footnotes = | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = {{hlist|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | demographics1_title2 = علائقائي | demographics1_info2 = [[خوار]] (چترالي)<ref name="iranicaonline">{{cite web|url=https://iranicaonline.org/articles/indo-iranian-frontier-languages-and-the-influence-of-persian|title=Indo-Iranian Frontier Languages|publisher=Encyclopaedia Iranica|date=15 November 2006|access-date=6 November 2015}}</ref> | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +5:00 | postal_code_type = [[زپ ڪوڊ]] | postal_code = 17200<ref>[https://www.postalcodezone.com/chitral-postal-code-17200-nwfp-peshawar-pakistan Postal code]</ref><ref>{{cite web | url=https://www.loresult.com/postal-code/chitral-gpo/ | title=List of Postal Codes of GPOs of Chitral Pakistan Post 2023 |work=Lo Result }}</ref> | area_code = 0943 | registration_plate = CL | website = {{URL|https://lowerchitral.kp.gov.pk/}} | footnotes = }} '''چترال''' جنھن جو ھڪ پراڻو مقامي نالو ݯیترار (زمين) آھي [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي اترئين علائقي ۾ [[ڪنڙ درياھ|چترال درياهه]] جي ڪناري تي واقع هڪ شهر آهي۔ هي [[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺئين چترال ضلعي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ اڳ ۾ [[چترال ضلعو|چترال ضلعي]] ۽ ان کان اڳ [[چترال (رياست)|چترال رياست]] جو صدر مقام رهيو هو۔ هي علائقو 1969ع کان 1972ع جي وچ ۾ [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو۔ == تاريخ == {{see also|Chitral (princely state)}} شهر جي ابتدائي آبادگارن بابت ڪا به حتمي معلومات موجود ناهي۔ ٽئين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪنشڪ]]، جيڪو [[ڪشن سلطنت]] جو حڪمران هو، چترال تي قبضو ڪيو۔ چوٿين صدي عيسويءَ ۾ چينين هن ماٿريءَ تي قبضو ڪيو۔ چترال تي رئيس خاندان جي حڪومت 1320ع ۾ شروع ٿي ۽ 15هين صديءَ ۾ ختم ٿي وئي۔ 1571ع کان پوءِ چترال [[ڪاتور خاندان]] جي حڪمراني هيٺ چترال رياست جو دارالحڪومت بڻيو۔<ref>{{cite web|title=Chitral, a Study in Statecraft|url=http://www.iucn.pk/publications/Chitral-A%20Study%20in%20Statecraft.pdf|publisher=IUCN}}</ref> === قديم دور === [[file:Singoor.png|thumb|right|[[سنگور]] ۾ گنڪورينيوٽيڪ قبرستان.]] چترال ۾ [[گنڌارا قبرستاني ثقافت]] جي موجودگي،<ref>{{Cite journal|url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=0003598X&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA92286550&sid=googleScholar&linkaccess=abs|title=New exploration in the Chitral Valley, Pakistan: an extension of the Gandharan Grave culture|first1=Ihsan|last1=Ali|first2=Cathy|last2=Batt|first3=Robin|last3=Coningham|first4=Ruth|last4=Young|date=1 September 2002|journal=Antiquity|volume=76|issue=293|pages=647–654|doi=10.1017/S0003598X00091055 |s2cid=53462554 |accessdate=11 March 2023|via=go.gale.com}}</ref> جيڪا ان جي مختلف ماٿرين ۾ پکڙيل قبرستاني ماڳن مان ملي آهي، [[سنڌو ماٿري تهذيب]] جي زوال کان پوءِ ٿيندڙ [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] کانپوءِ هتان جي رهواسين بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7xv-CwAAQBAJ&q=Gandhara+Grave+Culture+chitral&pg=PA291|title=A Companion to South Asia in the Past|last1=Schug|first1=Gwen Robbins|last2=Walimbe|first2=Subhash R.|date=13 April 2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-05547-1|language=en}}</ref> [[سنگور]] ۾ واقع گنڪورينيوٽيڪ قبرستان ڪيترن ئي قديم تدفيني ماڳن جو گهر آهي، جيڪي [[ويدڪ دور]] سان لاڳاپيل آهن۔<ref>{{cite web |last1=Hemphill |first1=Brian E. |last2=Zahir |first2=Muhammad |last3=Ali |first3=Ihsan |date=29 December 2017 |title=Skeletal Analysis of Gandharan Graves at Shah Mirandeh, Singoor, Chitral |url=https://www.prdb.pk/article/skeletal-analysis-of-gandharan-graves-at-shah-mirandeh-sing-7912}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 October 2021 |title=Scientists say discovery of 3,000-year-old burial site key to tracing origins of Pakistan's Chitral |url=https://arab.news/5w9g3 |accessdate=3 December 2022 |website=Arab News PK}}</ref> هاڻوڪي چترال وارو علائقو ٻڌايو وڃي ٿو ته [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسين]] فتح ڪيو ۽ پنهنجي اوڀرئين صوبن مان هڪ ۾ شامل ڪيو۔<ref>{{Cite book|title=Notes on Chitral|publisher=L.D. Scott|year=1903}}</ref> ٽئين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪنشڪ]]، جيڪو [[ڪشن سلطنت]] جو ٻڌ حڪمران هو، چترال تي قبضو ڪيو۔ ڪشنن جي دور ۾ علائقي ۾ ڪيترائي ٻڌ مت جا يادگار، خاص طور تي اسٽوپا ۽ خانقاهون تعمير ڪيون ويون۔ ڪشنن ٻڌ فن جي به سرپرستي ڪئي؛ مهاتما ٻڌ جون ڪجهه بهترين تصويرون هن علائقي ۾ ڪشن حڪمراني دوران تيار ڪيون ويون۔<ref>{{Cite book|title=Gurdon's Report on Chitral|publisher=Gurdon|year=1903}}</ref> === ڪاتور دور === [[File:Shahi Mosque, Chitral.jpg|thumb|right|چترال جي [[شاهي مسجد، چترال|شاهي مسجد]]]] 1571ع کان 1969ع تائين چترال [[ڪاتور خاندان]] جي حڪومت هيٺ رهيو۔<ref>{{cite web|title=Chitral, a Study in Statecraft|url=http://www.iucn.pk/publications/Chitral-A%20Study%20in%20Statecraft.pdf|publisher=IUCN|access-date=6 November 2015}}</ref>{{failed verification|date=May 2023}} 1895ع ۾ برطانوي ۽ سک فوجي دستن کي چترالين، ممڪن آهي ته افغان فوجن جي مدد سان، [[چترال مهم]] دوران گهيرو ڪيو۔ ڇهن هفتن کان پوءِ گهيرو ختم ڪيو ويو ۽ برطانوي حڪومت نوجوان [[شجاع الملڪ]] کي ''مهتر'' ("حاڪم") مقرر ڪيو۔ هن ايندڙ 41 سال حڪومت ڪئي۔<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Chitral|volume=6|pages=251–252|first=Thomas Hungerford|last=Holdich|author-link=Thomas Holdich}}</ref> === پاڪستان سان الحاق === 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ رياستي رياستن کي اختيار ڏنو ويو ته يا ته آزاد رهن يا ٻن نون ملڪن مان ڪنهن هڪ سان شامل ٿين۔ شروعات ۾ چترال هڪ آزاد بادشاهت رهڻ جو فيصلو ڪيو۔ بعد ۾ چترال جي مهتر [[مظفر الملڪ]] پاڪستان سان الحاق ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح چترال [[پاڪستان جون رياستي رياستون|پاڪستان جي رياستي رياستن]] مان هڪ بڻيو۔ 1969ع کان 1972ع تائين هن کي مڪمل طور پاڪستان ۾ ضم ڪري چترال ضلعي جي صورت ڏني وئي۔<ref name="OsellaSoares2010">{{cite book|last1=Osella|first1=Filippo|last2=Soares|first2=Benjamin|title=Islam, Politics, Anthropology|url=https://books.google.com/books?id=k0_QuKXhOuQC&pg=PA58|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-2441-9|page=58}}</ref> msh78cl3wpaxoklx9mm6a71mxu86ze6 381095 381094 2026-05-28T01:11:26Z Intisar Ali 8681 381095 wikitext text/x-wiki {{Short description|خيبر پختونخوا، پاڪستان جو شهر}} {{About|چترال جي شهر بابت|اڳوڻي رياستي رياست بابت|چترال (رياست)|ضلعي بابت|چترال ضلعو}} {{Infobox settlement | name = چترال | native_name = {{hlist|{{nq|ݯیترار}}|{{nq|چترال}}}} | native_name_lang = ur | other_name = | nickname = قاشقار | settlement_type = [[شهر]] | image_skyline = Chitral montage.jpg | image_alt = | image_caption = <div style="background:#fee8ab;"> '''مٿي کان گھڙيءَ جي رخ موجب:'''<br />{{hlist|چترال ماٿري ۽ [[تريچ مير]] جو منظر|شاهي قلعو|[[شاهي مسجد، چترال|شاهي مسجد]]|[[چترال قلعو]]}}</div> | pushpin_map = Khyber Pakhtunkhwa#Pakistan | pushpin_label_position = bottom | coordinates = {{coord|35|50|46|N|71|47|09|E|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جون انتظامي ورهاستون|صوبو]] | subdivision_name1 = {{flag|Khyber Pakhtunkhwa}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جا ضلعا|ضلعو]] | subdivision_name2 = [[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺيون چترال]] | leader_title = [[ميئر]] {{nobr|([[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺيون چترال]])}} | leader_name = شهزاده امان الرحمان<ref>{{cite news|url=https://www.thenews.com.pk/print/946691-lg-polls-pti-sweeps-elections-in-upper-lower-chitral|title=LG polls: PTI sweeps elections in upper & lower Chitral|date=2 April 2022|access-date=10 January 2023|work=The News International newspaper)}}</ref> | leader_party = [[پاڪستان تحريڪ انصاف|PTI]] | leader_title1 = | leader_name1 = | leader_title2 = | leader_name2 = | leader_title3 = | leader_name3 = | leader_title4 = | leader_name4 = | established_title = قائم ٿيو | established_date = {{start date and age|1885}} | founder = برطانوي حڪومت | government_footnotes = <ref>{{cite web|url=https://www.lgkp.gov.pk/districts/district-chitral-upper-lower/|title=District Chitral (Upper & Lower)|access-date=18 January 2022|website=Department of Local Government, [[Government of Khyber Pakhtunkhwa]]}}</ref> | named_for = [[زرعي زمين|زمين]] | government_type = [[ميونسپل ڪارپوريشن]] | governing_body = [[پاڪستان ۾ مڪاني حڪومت#ضلعي|ضلعي حڪومت]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_rank = | area_total_km2 = | elevation_footnotes = <ref>{{cite journal|url=https://dergipark.org.tr/download/article-file/546617|title=Spatial variability pattern and mapping of selected soil properties in hilly areas of Hindukush range northern, Pakistan|first1=Munir|last1=Ahmada|first2=Dost|last2=Muhammadb|first3=Maria|last3=Mussaratb|first4=Muhammad|last4=Naseerc|first5=Muhammad A.|last5=Khand|first6=Abid A.|last6=Khanb|first7=Muhammad Izhar|last7=Shafi|via=dergipark.org.tr|page=355|doi=10.18393/ejss.466424|journal=Eurasian Journal of Soil Science|year=2018|volume=7|issue=4|access-date=29 August 2019|doi-access=free}}</ref> | elevation_m = 1494 | population_total = 57,157 | population_as_of = 2023 | population_rank = | population_density_km2 = auto | population_demonym = [[چترالي ماڻهو|چترالي]] | population_footnotes = | demographics_type1 = ٻوليون | demographics1_title1 = سرڪاري | demographics1_info1 = {{hlist|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]}} | demographics1_title2 = علائقائي | demographics1_info2 = [[خوار]] (چترالي)<ref name="iranicaonline">{{cite web|url=https://iranicaonline.org/articles/indo-iranian-frontier-languages-and-the-influence-of-persian|title=Indo-Iranian Frontier Languages|publisher=Encyclopaedia Iranica|date=15 November 2006|access-date=6 November 2015}}</ref> | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت]] | utc_offset1 = +5:00 | postal_code_type = [[زپ ڪوڊ]] | postal_code = 17200<ref>[https://www.postalcodezone.com/chitral-postal-code-17200-nwfp-peshawar-pakistan Postal code]</ref><ref>{{cite web | url=https://www.loresult.com/postal-code/chitral-gpo/ | title=List of Postal Codes of GPOs of Chitral Pakistan Post 2023 |work=Lo Result }}</ref> | area_code = 0943 | registration_plate = CL | website = {{URL|https://lowerchitral.kp.gov.pk/}} | footnotes = }} '''چترال''' جنھن جو ھڪ پراڻو مقامي نالو ݯیترار (زمين) آھي [[پاڪستان]] جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي اترئين علائقي ۾ [[ڪنڙ درياھ|چترال درياهه]] جي ڪناري تي واقع هڪ شهر آهي۔ هي [[هيٺيون چترال ضلعو|هيٺئين چترال ضلعي]] جو گاديءَ جو هنڌ آهي، ۽ اڳ ۾ [[چترال ضلعو|چترال ضلعي]] ۽ ان کان اڳ [[چترال (رياست)|چترال رياست]] جو صدر مقام رهيو هو۔ هي علائقو 1969ع کان 1972ع جي وچ ۾ [[اولهه پاڪستان]] ۾ شامل ڪيو ويو۔ == تاريخ == {{see also|Chitral (princely state)}} شهر جي ابتدائي آبادگارن بابت ڪا به حتمي معلومات موجود ناهي۔ ٽئين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪنشڪ]]، جيڪو [[ڪشن سلطنت]] جو حڪمران هو، چترال تي قبضو ڪيو۔ چوٿين صدي عيسويءَ ۾ چينين هن ماٿريءَ تي قبضو ڪيو۔ چترال تي رئيس خاندان جي حڪومت 1320ع ۾ شروع ٿي ۽ 15هين صديءَ ۾ ختم ٿي وئي۔ 1571ع کان پوءِ چترال [[ڪاتور خاندان]] جي حڪمراني هيٺ چترال رياست جو دارالحڪومت بڻيو۔<ref>{{cite web|title=Chitral, a Study in Statecraft|url=http://www.iucn.pk/publications/Chitral-A%20Study%20in%20Statecraft.pdf|publisher=IUCN}}</ref> === قديم دور === [[file:Singoor.png|thumb|right|[[سنگور]] ۾ گنڪورينيوٽيڪ قبرستان.]] چترال ۾ [[گنڌارا قبرستاني ثقافت]] جي موجودگي،<ref>{{Cite journal|url=https://go.gale.com/ps/i.do?p=AONE&sw=w&issn=0003598X&v=2.1&it=r&id=GALE%7CA92286550&sid=googleScholar&linkaccess=abs|title=New exploration in the Chitral Valley, Pakistan: an extension of the Gandharan Grave culture|first1=Ihsan|last1=Ali|first2=Cathy|last2=Batt|first3=Robin|last3=Coningham|first4=Ruth|last4=Young|date=1 September 2002|journal=Antiquity|volume=76|issue=293|pages=647–654|doi=10.1017/S0003598X00091055 |s2cid=53462554 |accessdate=11 March 2023|via=go.gale.com}}</ref> جيڪا ان جي مختلف ماٿرين ۾ پکڙيل قبرستاني ماڳن مان ملي آهي، [[سنڌو ماٿري تهذيب]] جي زوال کان پوءِ ٿيندڙ [[هند-آريائي لڏپلاڻ]] کانپوءِ هتان جي رهواسين بابت اهم ڄاڻ مهيا ڪري ٿي۔<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=7xv-CwAAQBAJ&q=Gandhara+Grave+Culture+chitral&pg=PA291|title=A Companion to South Asia in the Past|last1=Schug|first1=Gwen Robbins|last2=Walimbe|first2=Subhash R.|date=13 April 2016|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-119-05547-1|language=en}}</ref> [[سنگور]] ۾ واقع گنڪورينيوٽيڪ قبرستان ڪيترن ئي قديم تدفيني ماڳن جو گهر آهي، جيڪي [[ويدڪ دور]] سان لاڳاپيل آهن۔<ref>{{cite web |last1=Hemphill |first1=Brian E. |last2=Zahir |first2=Muhammad |last3=Ali |first3=Ihsan |date=29 December 2017 |title=Skeletal Analysis of Gandharan Graves at Shah Mirandeh, Singoor, Chitral |url=https://www.prdb.pk/article/skeletal-analysis-of-gandharan-graves-at-shah-mirandeh-sing-7912}}</ref><ref>{{Cite web |date=15 October 2021 |title=Scientists say discovery of 3,000-year-old burial site key to tracing origins of Pakistan's Chitral |url=https://arab.news/5w9g3 |accessdate=3 December 2022 |website=Arab News PK}}</ref> هاڻوڪي چترال وارو علائقو ٻڌايو وڃي ٿو ته [[هخامنشي سلطنت|هخامنشي فارسين]] فتح ڪيو ۽ پنهنجي اوڀرئين صوبن مان هڪ ۾ شامل ڪيو۔<ref>{{Cite book|title=Notes on Chitral|publisher=L.D. Scott|year=1903}}</ref> ٽئين صدي عيسويءَ ۾ [[ڪنشڪ]]، جيڪو [[ڪشن سلطنت]] جو ٻڌ حڪمران هو، چترال تي قبضو ڪيو۔ ڪشنن جي دور ۾ علائقي ۾ ڪيترائي ٻڌ مت جا يادگار، خاص طور تي اسٽوپا ۽ خانقاهون تعمير ڪيون ويون۔ ڪشنن ٻڌ فن جي به سرپرستي ڪئي؛ مهاتما ٻڌ جون ڪجهه بهترين تصويرون هن علائقي ۾ ڪشن حڪمراني دوران تيار ڪيون ويون۔<ref>{{Cite book|title=Gurdon's Report on Chitral|publisher=Gurdon|year=1903}}</ref> === ڪاتور دور === [[File:Shahi Mosque, Chitral.jpg|thumb|right|چترال جي [[شاهي مسجد، چترال|شاهي مسجد]]]] 1571ع کان 1969ع تائين چترال [[ڪاتور خاندان]] جي حڪومت هيٺ رهيو۔<ref>{{cite web|title=Chitral, a Study in Statecraft|url=http://www.iucn.pk/publications/Chitral-A%20Study%20in%20Statecraft.pdf|publisher=IUCN|access-date=6 November 2015}}</ref>{{failed verification|date=May 2023}} 1895ع ۾ برطانوي ۽ سک فوجي دستن کي چترالين، ممڪن آهي ته افغان فوجن جي مدد سان، [[چترال مهم]] دوران گهيرو ڪيو۔ ڇهن هفتن کان پوءِ گهيرو ختم ڪيو ويو ۽ برطانوي حڪومت نوجوان [[شجاع الملڪ]] کي ''مهتر'' ("حاڪم") مقرر ڪيو۔ هن ايندڙ 41 سال حڪومت ڪئي۔<ref>{{Cite EB1911|wstitle=Chitral|volume=6|pages=251–252|first=Thomas Hungerford|last=Holdich|author-link=Thomas Holdich}}</ref> === پاڪستان سان الحاق === 1947ع ۾ برطانوي هندستان جي ورهاڱي کان پوءِ رياستي رياستن کي اختيار ڏنو ويو ته يا ته آزاد رهن يا ٻن نون ملڪن مان ڪنهن هڪ سان شامل ٿين۔ شروعات ۾ چترال هڪ آزاد بادشاهت رهڻ جو فيصلو ڪيو۔ بعد ۾ چترال جي مهتر [[مظفر الملڪ]] پاڪستان سان الحاق ڪيو ۽ اهڙيءَ طرح چترال [[پاڪستان جون رياستي رياستون|پاڪستان جي رياستي رياستن]] مان هڪ بڻيو۔ 1969ع کان 1972ع تائين هن کي مڪمل طور پاڪستان ۾ ضم ڪري چترال ضلعي جي صورت ڏني وئي۔<ref name="OsellaSoares2010">{{cite book|last1=Osella|first1=Filippo|last2=Soares|first2=Benjamin|title=Islam, Politics, Anthropology|url=https://books.google.com/books?id=k0_QuKXhOuQC&pg=PA58|year=2010|publisher=John Wiley & Sons|isbn=978-1-4443-2441-9|page=58}}</ref> ==حوالا== r3zcl6um0dpf6mus6qwfuf8wc2hj55y سانچو:ڄاڻخانو پراڻي ھيٺين ورھاست 10 97886 381099 2026-05-28T01:29:14Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو:ڄاڻخانو پراڻي ھيٺين ورھاست]] کي [[سانچو:Infobox Former Subdivision]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 381099 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سانچو:Infobox Former Subdivision]] 4jqjkdrez8jizg9py57xkx6yvo33q94 سانچو:Infobox Former Subdivision 10 97887 381101 2026-05-28T01:30:17Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو:Infobox Former Subdivision]] کي [[سانچو:Infobox former Subdivision]] ڏانھن چوريو 381101 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سانچو:Infobox former Subdivision]] klj90eb5jj8hfiw64dt5zsy1x99x6d2 سانچو:Infobox former subdivision/styles.css 10 97888 381105 2026-05-28T01:50:39Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: /* {{pp|small=y}} */ .ib-former-subdiv { border-collapse: collapse; line-height: 1.2em; } /* TODO split definitions to appropriate class names when live from HTML element */ .ib-former-subdiv td, .ib-former-subdiv th { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-former-subdiv .mergedtoprow .infobox-label, .ib-former-subdiv .mergedtoprow .infobox-data, .ib-former-subdiv .mergedtoprow .infobox-full-data { border-top: 1px solid #a2a9b1; pad... 381105 sanitized-css text/css /* {{pp|small=y}} */ .ib-former-subdiv { border-collapse: collapse; line-height: 1.2em; } /* TODO split definitions to appropriate class names when live from HTML element */ .ib-former-subdiv td, .ib-former-subdiv th { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-former-subdiv .mergedtoprow .infobox-label, .ib-former-subdiv .mergedtoprow .infobox-data, .ib-former-subdiv .mergedtoprow .infobox-full-data { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-former-subdiv .mergedrow .infobox-label, .ib-former-subdiv .mergedrow .infobox-data, .ib-former-subdiv .mergedrow .infobox-full-data { border: 0; padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-former-subdiv .mergedbottomrow .infobox-label, .ib-former-subdiv .mergedbottomrow .infobox-data { border-top: 0; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; padding: 0 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-former-subdiv .infobox-above { font-size: 125%; line-height: 1.2em; } .ib-former-subdiv-native { font-size: 78%; } .ib-former-subdiv .infobox-subheader { background-color: #cddeff; font-weight: bold; } .ib-former-subdiv-flagarms, .ib-former-subdiv-flagarms td { border: 0; padding: 0; } .ib-former-subdiv-flagarms table { width: 100%; } .ib-former-subdiv-flagarms tbody tr:first-child td { width: 50%; vertical-align: middle; } .ib-former-subdiv-fake-li { text-indent: -0.9em; margin-left: 1.2em; font-weight: normal; } f3gcde680illqh5bqcib2wbjfmlubz6 381108 381105 2026-05-28T01:57:42Z Intisar Ali 8681 381108 sanitized-css text/css .ib-former-subdiv { border-collapse: collapse; line-height: 1.2em; } /* TODO split definitions to appropriate class names when live from HTML element */ .ib-former-subdiv td, .ib-former-subdiv th { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-former-subdiv .mergedtoprow .infobox-label, .ib-former-subdiv .mergedtoprow .infobox-data, .ib-former-subdiv .mergedtoprow .infobox-full-data { border-top: 1px solid #a2a9b1; padding: 0.4em 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-former-subdiv .mergedrow .infobox-label, .ib-former-subdiv .mergedrow .infobox-data, .ib-former-subdiv .mergedrow .infobox-full-data { border: 0; padding: 0 0.6em 0.2em 0.6em; } .ib-former-subdiv .mergedbottomrow .infobox-label, .ib-former-subdiv .mergedbottomrow .infobox-data { border-top: 0; border-bottom: 1px solid #a2a9b1; padding: 0 0.6em 0.4em 0.6em; } .ib-former-subdiv .infobox-above { font-size: 125%; line-height: 1.2em; } .ib-former-subdiv-native { font-size: 78%; } .ib-former-subdiv .infobox-subheader { background-color: #cddeff; font-weight: bold; } .ib-former-subdiv-flagarms, .ib-former-subdiv-flagarms td { border: 0; padding: 0; } .ib-former-subdiv-flagarms table { width: 100%; } .ib-former-subdiv-flagarms tbody tr:first-child td { width: 50%; vertical-align: middle; } .ib-former-subdiv-fake-li { text-indent: -0.9em; margin-left: 1.2em; font-weight: normal; } t7ts35y9n99xbrzm92opc8jhuweziri سانچو:Infobox country/formernext 10 97889 381106 2026-05-28T01:53:25Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {| style="width:95%; background: transparent; text-align:center; margin:0 auto; display:inline-table;" |- | style="text-align:center; border:0; padding-bottom:0"|<div id="before-after"></div> {{#if:{{{p1|}}}|'''اڳ ۾'''}} || style="text-align:center;border:0; padding-bottom:0;"| {{#if:{{{s1|}}}|'''بعد ۾'''}} |- | style="vertical-align:top; text-align:center; border:0;"| {{#if:{{{p1|}}} | <!--ذيلي جدول جي شروعات:-->{{{!}} style="width:100%; background... 381106 wikitext text/x-wiki {| style="width:95%; background: transparent; text-align:center; margin:0 auto; display:inline-table;" |- | style="text-align:center; border:0; padding-bottom:0"|<div id="before-after"></div> {{#if:{{{p1|}}}|'''اڳ ۾'''}} || style="text-align:center;border:0; padding-bottom:0;"| {{#if:{{{s1|}}}|'''بعد ۾'''}} |- | style="vertical-align:top; text-align:center; border:0;"| {{#if:{{{p1|}}} | <!--ذيلي جدول جي شروعات:-->{{{!}} style="width:100%; background: transparent; text-align:center; margin:0 auto; border:0;" {{!}}- {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p1|}}}|[[File:{{{flag_p1}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p1}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p1|}}}|{{{image_p1}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p1}}}]] {{!}}- {{#if:{{{p2|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p2|}}}|[[File:{{{flag_p2}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p2}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p2|}}}|{{{image_p2}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p2}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p3|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p3|}}}|[[File:{{{flag_p3}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p3}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p3|}}}|{{{image_p3}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p3}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p4|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p4|}}}|[[File:{{{flag_p4}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p4}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p4|}}}|{{{image_p4}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p4}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p5|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p5|}}}|[[File:{{{flag_p5}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p5}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p5|}}}|{{{image_p5}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p5}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p6|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p6|}}}|[[File:{{{flag_p6}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p6}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p6|}}}|{{{image_p6}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p6}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p7|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p7|}}}|[[File:{{{flag_p7}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p7}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p7|}}}|{{{image_p7}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p7}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p8|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p8|}}}|[[File:{{{flag_p8}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p8}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p8|}}}|{{{image_p8}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p8}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p9|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p9|}}}|[[File:{{{flag_p9}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p9}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p9|}}}|{{{image_p9}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p9}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p10|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p10|}}}|[[File:{{{flag_p10}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p10}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p10|}}}|{{{image_p10}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p10}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p11|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p11|}}}|[[File:{{{flag_p11}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p11}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p11|}}}|{{{image_p11}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p11}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p12|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p12|}}}|[[File:{{{flag_p12}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p12}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p12|}}}|{{{image_p12}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p12}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p13|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p13|}}}|[[File:{{{flag_p13}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p13}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p13|}}}|{{{image_p13}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p13}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p14|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p14|}}}|[[File:{{{flag_p14}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p14}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p14|}}}|{{{image_p14}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p14}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p15|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p15|}}}|[[File:{{{flag_p15}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p15}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p15|}}}|{{{image_p15}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p15}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p16|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p16|}}}|[[File:{{{flag_p16}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p16}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p16|}}}|{{{image_p16}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p16}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p17|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p17|}}}|[[File:{{{flag_p17}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p17}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p17|}}}|{{{image_p17}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p17}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p18|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p18|}}}|[[File:{{{flag_p18}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p18}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p18|}}}|{{{image_p18}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p18}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p19|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p19|}}}|[[File:{{{flag_p19}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p19}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p19|}}}|{{{image_p19}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p19}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p20|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p20|}}}|[[File:{{{flag_p20}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p20}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p20|}}}|{{{image_p20}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p20}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p21|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p21|}}}|[[File:{{{flag_p21}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p21}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p21|}}}|{{{image_p21}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p21}}}]]}} {{!}}- {{#if:{{{p22|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_p22|}}}|[[File:{{{flag_p22}}}|20px{{#ifeq:{{{border_p22}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_p22|}}}|{{{image_p22}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:left;"{{!}} [[{{{p22}}}]]}} <!--ذيلي جدول جي پڄاڻي:--> {{!}}} }} | style="vertical-align:top; text-align:center;border:0;"| {{#if:{{{s1|}}} | <!--ذيلي جدول جي شروعات:-->{{{!}} style="width:92%; background:transparent; text-align:center; margin:0 auto; border:0;" {{!}}- {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s1}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s1|}}}|[[File:{{{flag_s1}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s1}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s1|}}}|{{{image_s1}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}} {{!}}- {{#if:{{{s2|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s2}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s2|}}}|[[File:{{{flag_s2}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s2}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s2|}}}|{{{image_s2}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s3|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s3}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s3|}}}|[[File:{{{flag_s3}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s3}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s3|}}}|{{{image_s3}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s4|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s4}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s4|}}}|[[File:{{{flag_s4}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s4}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s4|}}}|{{{image_s4}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s5|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s5}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s5|}}}|[[File:{{{flag_s5}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s5}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s5|}}}|{{{image_s5}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s6|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s6}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s6|}}}|[[File:{{{flag_s6}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s6}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s6|}}}|{{{image_s6}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s7|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s7}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s7|}}}|[[File:{{{flag_s7}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s7}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s7|}}}|{{{image_s7}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s8|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s8}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s8|}}}|[[File:{{{flag_s8}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s8}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s8|}}}|{{{image_s8}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s9|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s9}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s9|}}}|[[File:{{{flag_s9}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s9}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s9|}}}|{{{image_s9}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s10|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s10}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s10|}}}|[[File:{{{flag_s10}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s10}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s10|}}}|{{{image_s10}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s11|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s11}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s11|}}}|[[File:{{{flag_s11}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s11}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s11|}}}|{{{image_s11}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s12|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s12}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s12|}}}|[[File:{{{flag_s12}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s12}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s12|}}}|{{{image_s12}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s13|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s13}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s13|}}}|[[File:{{{flag_s13}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s13}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s13|}}}|{{{image_s13}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s14|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s14}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s14|}}}|[[File:{{{flag_s14}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s14}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s14|}}}|{{{image_s14}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s15|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s15}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s15|}}}|[[File:{{{flag_s15}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s15}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s15|}}}|{{{image_s15}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s16|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s16}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s16|}}}|[[File:{{{flag_s16}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s16}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s16|}}}|{{{image_s16}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s17|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s17}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s17|}}}|[[File:{{{flag_s17}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s17}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s17|}}}|{{{image_s17}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s18|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s18}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s18|}}}|[[File:{{{flag_s18}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s18}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s18|}}}|{{{image_s18}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s19|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s19}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s19|}}}|[[File:{{{flag_s19}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s19}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s19|}}}|{{{image_s19}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s20|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s20}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s20|}}}|[[File:{{{flag_s20}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s20}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s20|}}}|{{{image_s20}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s21|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s21}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s21|}}}|[[File:{{{flag_s21}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s21}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s21|}}}|{{{image_s21}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} {{!}}- {{#if:{{{s22|}}} | {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle; text-align:right;"{{!}} [[{{{s22}}}]] {{!}}style="border:0; padding:0; vertical-align:middle;"{{!}} {{#if:{{{flag_s22|}}}|[[File:{{{flag_s22}}}|20px{{#ifeq:{{{border_s22}}}|no||{{!}}border}}|link=|alt=]]|{{#if:{{{image_s22|}}}|{{{image_s22}}}|[[File:Blank.png|22px|link=|alt=]]}}}}}} <!--ذيلي جدول جي پڄاڻي:--> <!--ذيلي جدول جي پڄاڻي:--> {{!}}} }} <!--ذيلي جدول جي پڄاڻي:--> {{!}}}<noinclude> {{documentation|content= هي ذيلي سانچو {{tl|معلوماتخانو ملڪ}} جي ڪوڊ کي سادو ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي. ان کي سڌو استعمال نه ڪرڻ گهرجي. هي هن وقت 21 جهنڊن تائين سنڀالي سگهي ٿو. }}</noinclude> iaf3883n59urdt2dsr0guonf7080wyl چترال (رياست) 0 97890 381110 2026-05-28T02:19:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|برطانوي هندستان ۽ پاڪستان جي اڳوڻي نوابي رياست}} {{About|چترال جي اڳوڻي رياست|ٻين استعمالن لاءِ|چترال ضلعو}} {{Infobox former country | common_name = چترال | conventional_long_name = | native_name = | status = | official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (سرڪاري، ادبي، ۽ انتظامي ٻولي)<re... 381110 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي هندستان ۽ پاڪستان جي اڳوڻي نوابي رياست}} {{About|چترال جي اڳوڻي رياست|ٻين استعمالن لاءِ|چترال ضلعو}} {{Infobox former country | common_name = چترال | conventional_long_name = | native_name = | status = | official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (سرڪاري، ادبي، ۽ انتظامي ٻولي)<ref>{{cite web |last1=Allan; Buddruss |first1=Nigel J. R.; Georg |title=چترال |url=https://www.iranicaonline.org/articles/chitral-citral-river-valley-in-the-upper-indus-system |website=[[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] |access-date=20 June 2022}}</ref><br/>[[کهوار ٻولي|کهوار]] (درباري، مادري ٻولي، ادبي ٻولي){{sfn|Pastakia|2004|p=39}} | year_start = | year_end = 1972 | national_languages = | government_type = [[بادشاهت]] | area_km2 = | area_label = | area_sq_mi = 5737<ref name=":1" /> | population_census = 1,05,724<ref name=":1" /> | population_census_year = 1951 | image_coat = Coat of arms of State of Chitral.svg | symbol_type = نشان | image_flag = Flag of State of Chitral.svg | flag_type = رياستي جهنڊو | flag_border = no | image_map = Chitral_map.png | map_caption = 1947ع ۾ [[پاڪستان جي ڊومينين]] ۾ چترال نمايان ڏيکاريل | capital = [[چترال]]<ref>{{Cite book |last1=Dani |first1=Ahmad Hasan |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA241 |title=وچ ايشيا جي تهذيبن جي تاريخ: تضاد ۾ ترقي: سورھين صدي کان اوڻيهين صدي جي وچ تائين |last2=Masson |first2=Vadim Mikhaĭlovich |last3=Unesco |date=2003-01-01 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |pages=241 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=C. Collin |url=https://books.google.com/books?id=PfrXAAAAQBAJ&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA103 |title=اتر-اولهه سرحد جو مسئلو، 1890-1908 |date=2013-10-17 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-66209-4 |pages=103 |language=en}}</ref> | title_leader = مهتر | p1 = چغتائي خانات | flag_p1 = Flag of the Chagatai Khanate.svg | s1 = اولهه پاڪستان | flag_s1 = Flag of Pakistan.svg | today = {{Tree list}} *[[پاڪستان]] {{tree list/end}} | footnotes = }} {{Former administrative units of Pakistan}} '''چترال''' ({{Lang|Khw|ݯیترار}}; {{Langx|fa|{{nq|چترال}}}}) [[هندوڪش]] واري علائقي ۾، [[ڏکڻ ايشيا]] جي اتر اولهه ۾، هڪ بادشاهت هئي، جيڪا 17هين صدي کان 1969ع ۾ ان جي خاتمي تائين موجود رهي. 1885ع کان 1947ع تائين، اها [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] مان هڪ هئي، جيڪا [[برطانوي راڄ]] سان اتحاد ۾ هئي، جنهن کان پوءِ اها [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref name="Ex-Mehter" /> جنهن علائقي تي اها پکڙيل هئي، اهو هاڻي پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[اپر چترال ضلعو|اپر]] ۽ [[لوئر چترال ضلعو|لوئر چترال]] ضلعن جو حصو آهي.<ref name=":1">{{Cite book |title=اتر-اولهه سرحدي صوبو: رپورٽ ۽ جدولون |date=1951 |series=پاڪستان جي آدمشماري، 1951 |volume=4 |pages=TABLE I. POPULATION: 1-4}}</ref> مهتر [[امان الملڪ]] (دور حڪومت 1857 – 1892) جي حڪومت دوران، بادشاهت [[افغانستان]] جي [[ڪنڙ وادي]] ۾ [[اسمار، افغانستان|اسمار]] کان وٺي [[گلگت بلتستان|گلگت وادي]] ۾ [[پونيال]] تائين پکڙيل هئي.<ref>{{cite web |title=چترال: هڪ خوني تاريخ ۽ هڪ شاندار جاگرافي |url=http://blogcritics.org/chitral-a-bloody-history-and-a/ |access-date=26 October 2013 |archive-date=2 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602114345/http://blogcritics.org/chitral-a-bloody-history-and-a/ |url-status=dead }}</ref> اها 1885ع تائين هڪ آزاد بادشاهت هئي، جڏهن انگريزن امان الملڪ سان هڪ [[تابع اتحاد]] تي ڳالهه ٻولهه ڪئي، جنهن تحت چترال هڪ نوابي رياست بڻجي وئي، اڃا به [[خودمختياري|خودمختيار]] هئي پر [[برطانوي سلطنت|برطانوي هندستاني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هئي. 1895ع ۾ [[چترال مهم]] کان پوءِ، انگريزن جي گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي، پر اندروني انتظام مهتر جي هٿ ۾ رهيو. 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي|برطانوي هندستان ورهايو ويو]] ۽ چترال پاڪستان سان الحاق ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. الحاق کان پوءِ، آخرڪار 1969ع ۾ اهو پاڪستان جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جي ضلعن جي فهرست|ضلعو]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Osella, Coares |url=https://books.google.com/books?id=k0_QuKXhOuQC&pg=PA58 |title=اسلام، سياست، علم الانسان |date=19 March 2010 |isbn=9781444324419}}</ref> == تاريخ == === ابتدائي تاريخ نگاري === 19هين صدي جي شروعات کان وٺي، مقامي تاريخ نويس چترال جي تاريخ کي قلمبند ڪندا رهيا آهن ۽ هن موضوع تي مک ماخذ سمجهيا وڃن ٿا. انهن مان پهريون ڄاتل نالو شاهه ڪتور ٻئي (دور حڪومت 1788–1838) جي درباري تاريخ نويس [[محمد سيار|بابا سيار]] جو ''[[شاهنامه چترال]]'' آهي، جيڪو 1800ع جي شروعاتي ڏهاڪي ۾ لکيو ويو. [[تاريخ چترال|''نئين تاريخ چترال'']] ({{Literal translation|چترال جي نئين تاريخ}})، جيڪا برطانوي دور ۾ [[شجاع الملڪ]] جي [[درباري تاريخ نويس]] جي پٽ غلام مرتضيٰ لکي، چترال جي سرڪاري تاريخ نگاري طور ڏٺي وڃڻ لڳي آهي، ۽ عالمي علمي دنيا ۾ وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Cacopardo |first1=Alberto M. |url=https://books.google.com/books?id=ghFuAAAAMAAJ&q=chitral |title=پيرستان جا دروازا: هندوڪش ۾ تاريخ، مذهب ۽ سماج |last2=Cacopardo |first2=Augusto S. |date=2001 |publisher=IsIAO |isbn=978-88-6323-149-6 |pages=45–78 |language=en}}</ref> بهرحال، ان تي ڪمزور تاريخي ترتيب جي بنياد تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان چترال ۾ اسلام جي آمد کي 7هين صدي جي آس پاس تائين پوئتي وٺي وئي، ۽ ڪتور حڪومت جي شروعات کي اڳواٽ ثابت ڪري ان کي جائز بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name=":0" /> === ڪافر دور === بيان موجب، چترال جي تاريخ ٽن مک دورن ۾ ورهايل آهي: ڪافر دور، رائس دور، ۽ ڪتور دور.<ref name=":0" /> اهو 7هين صدي ۾ هڪ عرب فوج ذريعي چترال ۾ اسلام جي آمد بيان ڪري ٿو، جنهن بهمن ڪوهستاني نالي هڪ مقامي بادشاهه کي شڪست ڏني.<ref name=":0" /> پنجن صدين جي وقفي کان پوءِ، اهو مٿئين چترال کي [[ترخان خاندان]] جي سومالڪ جي ماتحت بيان ڪري ٿو، جيڪو گلگت تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته هيٺئين چترال تي [[ڪالاش ماڻهو|ڪالاشا]] حڪمران بولاسنگ ۽ راجوائي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |last=Maggi |first=Wynne |url=https://books.google.com/books?id=FVotcuQ1dvEC&dq=bulasing+kalasha+wai&pg=PA21 |title=اسان جون عورتون آزاد آهن: هندوڪش ۾ جنس ۽ قوميت |date=2001 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-06783-1 |pages=21 |language=en}}</ref><ref name=":0" /> === رائس خاندان === ان مطابق، ڪافر دور 1320ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن شاهه نادر رائس نالي هڪ غير ملڪي سردار، غالباً [[ترڪستان]] مان، آيو ۽ رائس خاندان جو بنياد وڌو، جيڪو 1531ع کان 1574ع تائين رهيو.<ref name=":0" /> شاهه رائس خان جي ''تاريخ گلگت'' ({{Literal translation|گلگت جي تاريخ}}) (لکيل 1941ع) کيس گلگت جي ترخان خاندان جو فرد بڻائي ٿي.<ref name=":02">{{Cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |author-link=احمد حسن داني |url= |title=پاڪستان جي اترين علائقن جي تاريخ |date=1991 |publisher=نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل اينڊ ڪلچرل ريسرچ، قائداعظم يونيورسٽي |isbn=978-969-415-016-1 |edition=2nd |location=اسلام آباد |pages=167-168, 201-204 |language=en |orig-date=1989}}</ref> شاهه ناصر کي نون رائس حڪمرانن مان اٺون بيان ڪيو ويو آهي. کين محترم شاهه ڪتور معزول ڪيو، جنهن 1595ع کان 1630ع تائين حڪومت ڪئي، ۽ شاهه ناصر جي پٽ شاهه محمود رائس جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ رائس حڪومت خلاف عوامي ردعمل سبب اقتدار ۾ آيو. 1660ع ۾ محترم جي پٽ سنگين علي ٻئي هٿان شاهه محمود جي شڪست ڪتور خاندان جي آخري قيام جي نشاني آهي، جيڪو جديد دور تائين قائم رهيو.<ref name=":0" /> ==== وولف گانگ هولزوارٿ جي متبادل جوڙجڪ ==== وولف گانگ هولزوارٿ هڪ تازو مطالعو ڪيو آهي، جيڪو رائس دور بابت بيان جي جوڙجڪ کي چئلينج ڪري ٿو، ۽ دعويٰ ڪري ٿو ته اهو چترال ۽ گلگت ۾ اسلام جي پکڙجڻ کي تسليم ڪرڻ ۾ ناڪام ٿئي ٿو.<ref name=":0" /> هولزوارٿ موجب، [[چغتائي خانات]] 16هين صدي جي شروعات ۾ علائقي ۾ اسلام آندو، [[مستوج]] ۽ [[ياسين وادي|ياسين]] ۾ ذيلي مرڪز قائم ڪيا. هو 1520ع ۽ 1550ع جي وچ ۾ [[ميرزا محمد حيدر دوغلت|ميرزا حيدر]] طرفان [[يارڪند خانات|يارڪند]] مان [[هندوڪش]] ڏانهن ڪيل ڪامياب فوجي مهمن کي ثبوت طور پيش ڪري ٿو.<ref name=":0" /> چترال ۾ پهريون آزاد مسلمان حڪمران غالباً شاهه بابر هو، جيڪو [[بدخشان]] مان ٻي اسلامي لهر ۾ آيو. سندس ذڪر 17هين صدي جي درباري تاريخ ''بحر الاسرار'' ۾ ٿيو آهي، جيڪا ازبڪ [[بخارا خانات|بلخ خانات]] مان آهي، ۽ کيس 1620ع ۾ چترال تي حڪمراني ڪندي ڏيکاري ٿي. 17هين صدي جي گمنام ''تاريخ ڪاشغر'' وڌيڪ دعويٰ ڪري ٿي ته شاهه بابر 1641ع ۾ عبدالله خان چغتائي جي حملي کان پوءِ [[ڪاشغر خانات]] جو باجگذار بڻجي ويو. سندس پٽ، شاهه رائس، بابت چيو وڃي ٿو ته هو ''[[شگرنامه]]'' (لکيل 17هين صدي) موجب 1660ع جي آس پاس ياسين ۾ حڪمراني ڪري رهيو هو.<ref name=":0" /> چترال کان ٻاهرين ماخذن مان ڄاتل ايندڙ حڪمران شاهه محمود آهي، جنهن بابت 1764ع جي چيني [[مانچو ماڻهو|مانچو]] سالنامن ۾ درج آهي ته هن چترال کي [[اوئرات|اوئرات]] منگولن کان فتح ڪيو، جن 1678ع ۾ چغتائي حڪمرانن جي جاءِ ورتي هئي. هن 1713{{En dash}}20 تائين حڪومت ڪئي. شاهه محمود کي معقول طور شاهه ناصر جي پٽ شاهه محمود رائس سان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن کي چترال جي پهرئين ڪتور حڪمران محترم شاهه اول بدخشان ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ڪيو هو، پر آخرڪار ڪاشغر ۽ يارڪند مان آيل وڏي فوج جي مدد سان پنهنجو تخت واپس حاصل ڪيو.<ref name=":0" /> [[دنين، چترال|دنين]] ۾ وڙهيل فيصلاڪن جنگ ۾، شاهه محترم جو ڀاءُ شاهه خوشوقت مارجي ويو، ۽ ٻيا ڪتور شهزادا چترال مان ڀڄي ويا.<ref name=":0" /> دنين جي جنگ غالباً ساڳيو واقعو آهي، جيڪو مانچو سالنامن ۾ رپورٽ ٿيل آهي ۽ چترال تي اوئرات منگول حملي طور [[جان بڊلف|بڊلف]] پڻ ذڪر ڪيو آهي. شاهه محمود جو جوابي حملو، جنهن کي ''نئين تاريخ چترال'' 1630ع سان منسوب ڪري ٿي، ان جي بدران 18هين صدي جي آس پاس رکڻ گهرجي.<ref name=":0" /> === ڪتور خاندان === {{See also|ڪتور خاندان}} وولف گانگ هولزوارٿ جي تحقيق ظاهر ڪري ٿي ته ڪتور حڪومت شايد 18هين صدي جي وچ تائين چترال ۾ قائم نه ٿي هئي، جيئن مانچو سالنامن ۾ درج آهي.<ref name=":0" /> هولزوارٿ اهو پڻ تجويز ڪري ٿو ته رائس دور جا پهريان ست حڪمران شايد تازو ايجاد آهن، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به ڄاتل ماخذ يا زباني روايت ۾ انهن جو ذڪر نه ٿو ملي.<ref name=":0" /> آخري ٽي حڪمران غالباً تاريخي آهن، ۽ ساڳئي خاندان جي ڪتور ۽ خوشوقت شاخن جي وچ ۾ تڪرار رائس جي شڪست کان پوءِ ''نئين تاريخ چترال'' ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيا ويا آهن.<ref name=":0" /> ان جي باوجود، ''نئين تاريخ چترال'' ۾ واقعن جي تاريخي ترتيب اڃا به ناقابل اعتماد رهي ٿي، ۽ ڪتور حڪومت کي 17هين صدي جي شروعات تائين پوئتي وڌائڻ جي ڪوشش موجود آهي، جيتوڻيڪ پهريون تصديق ٿيل ڪتور حڪمران، محترم شاهه اول، غالباً 18هين صدي جي شروعات ۾ حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪتور خاندان جي ويجهن مائٽن جي وچ ۾ نسلي جنگيون به جاري رهيون.<ref name=":0" /> === ابتدائي ڪتور حڪمران === [[احمد حسن داني]] طرفان ڏنل تاريخي ترتيب موجب، شاهه ڪتور اول ڪنهن سنگ علي (يا سنگين علي، سنگِ علی) جو پٽ هو. هو 1585ع ۾ رائس حڪمران کان تخت کسي اقتدار ۾ آيو، جيڪو بدخشان ڏانهن ڀڄي ويو. 1615ع ۾ شاهه محمود بن شاهه ناصر واپس آيو ۽ ڪتورن کان پنهنجو تخت واپس ورتو، ۽ کين [[مستوج تعلقو|مستوج]] ۽ [[ياسين وادي|ياسين]] ڏانهن منتقل ٿيڻ تي مجبور ڪيو. ٻن خاندانن جي وچ ۾ جدوجهد گهڻي وقت تائين جاري رهي. شاهه ڪتور اول کان پوءِ سنگين علي ٻيو آيو، جنهن 1718ع ۾ پنهنجي پيءُ جي موت جو بدلو وٺڻ لاءِ گلگت تي حملو ڪيو. هو 1745ع ۾ شڪار دوران مارجي ويو ۽ سندس ڀاءُ محمد غلام سندس جانشين ٿيو. اهو به ٻن سالن بعد مارجي ويو، ۽ ان کان پوءِ حڪمرانن جو تيز سلسلو آيو. 1775ع ۾ فرمورز شاهه خوشوقت تخت نشين ٿيو. هن بادشاهت کي وڌايو ۽ شاهه عبدالقادر بن محمود جي ماتحت رائس کي آخري شڪست ڏني، کيس بدخشان ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ڪيو. 1778ع ۾ محترم شاهه ٻئي ڪتور چترال تي قبضو ڪيو. ياسين جي خوشوقتن، يعني پنهنجي مٽن مائٽن، خلاف ڊگهي جدوجهد کان پوءِ هو 1833ع ۾ چترال ۾ اعليٰ حڪمران بڻيو. هو 1838ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ سندس پنجون پٽ شاهه افضل ٻيو جانشين ٿيو. شاهه افضل ٻيو 1853ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ محترم شاهه ٽيون سندس جانشين ٿيو، جيڪو پنهنجي بهادري ۽ سخاوت سبب مشهور هو. محترم شاهه ٽيون وري 1857ع ۾ پنهنجي ڀاءُ [[امان الملڪ]] جي جانشيني هيٺ آيو.<ref name=":02" /> === امان الملڪ (1857–1892) === امان الملڪ، شاهه افضل ٻئي جو ٻيو پٽ، 1857ع ۾ پنهنجي ڀاءُ جو جانشين ٿيو. ڪشمير سان هڪ مختصر تڪرار کان پوءِ، جنهن ۾ هن گلگت جي فوجي چوڪي جو گهيرو ڪيو ۽ ٿوري وقت لاءِ [[پونيال]] وادي تي قبضو رکيو، هن 1877ع ۾ ڪشمير جي مهاراجا سان هڪ معاهدو قبول ڪيو. امان الملڪ هڪ مضبوط حڪمران هو ۽ سندس حڪومت دوران انگريزن طرفان سندس اختيار کي چئلينج ڪرڻ جي ڪا سنجيده ڪوشش نه ڪئي وئي.<ref>{{cite web|last=Gurdon|first=Lieut.-Colonel B.E.M.|title=چترال جون يادون|url=http://www.himalayanclub.org/journal/chitral-memories/|publisher=The Himalayan Club|access-date=26 October 2013|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308181040/https://www.himalayanclub.org/journal/chitral-memories/|url-status=dead}}</ref> پنهنجي حڪومت دوران امان الملڪ ڪيترن ئي برطانوي آفيسرن سان مليو، جن مان ڪجهه هن بابت هيٺيان لفظ لکيا آهن: {{Quote|''سندس انداز شاهانه هو، سندس شائستگي سادي ۽ مڪمل هئي، هن ۾ وڏي موروثي اشرافيت جي درباري هسپانوي نفاست فطري طور موجود هئي.''|author=[[الجرنن ڊيورنڊ]]|source}} {{Quote|''چترال وٽ، حقيقت ۾، پنهنجي پارليامينٽ ۽ جمهوري آئين هو. جيئن برطانوي هائوس آف ڪامنز هڪ اسيمبلي آهي، تيئن چترال ۾ مهتر، هڪ چبوتري تي ويٺل ۽ هڪ خاص وقار سان گهيريل، پنهنجن سوين رعايا جي سامهون انصاف يا قانون ورهائيندو هو؛ اهي دليل ٻڌندا هئا، بحث جو عمل ڏسندا هئا، ۽ پنهنجي رويي سان وڏي حد تائين نتيجو طئي ڪندا هئا. اهڙا "دربار" چترال ۾ هفتي جي گهڻن ڏينهن تي ٿيندا هئا، تمام گهڻو ڪري ڏينهن ۾ ٻه ڀيرا، صبح جو ۽ وري رات جو. انصاف مون کي اهو به شامل ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو ته مهرڪي ۾ تقريرون ڪجهه مغربي اسيمبلين جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڊگهيون ۽ عام رويو وڌيڪ باوقار هوندو هو.''|author=[[جارج ڪرزن، ڪيڊلسٽن جو پهريون مارڪئيس ڪرزن|لارڊ ڪرزن]]، هندستان جو وائسراءِ|source=<ref>{{cite web|title=بنياد کان جمهوري|url=http://www.chitraltoday.net/2013/05/17/democratic-to-the-core/|access-date=10 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221130548/http://www.chitraltoday.net/2013/05/17/democratic-to-the-core/|archive-date=21 December 2013|url-status=dead}}</ref>}} چاليهن سالن تائين هو سرحد تي سڀ کان اهم شخصيت رهيو.<ref>{{cite web|last=Durand|first=Algernon|title=الجرنن ڊيورنڊ جو چترال ۾ هڪ مهينو (لنڊن 1899)|url=http://www.anusha.com/durand.htm}}</ref> نسبتاً ڊگهي حڪومت کان پوءِ، هو 1892ع ۾ پرامن نموني وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|title=چترال جو گهيرو ۽ رليف|url=http://www.britishbattles.com/north-west-frontier-india/seige-relief-chitral.htm}}</ref> ==== جانشيني جون جنگيون ==== [[File:The Fort at Chitral as seen from the River - ILN 1895.jpg|thumbnail|upright=1.5|alt=|چترال جو گهيرو ۽ رليف، 1895]] جانشيني جي ڪنهن قانون کان سواءِ، امان الملڪ جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي وچ ۾ جانشيني جي ڊگهي جنگ شروع ٿي. امان جي ننڍي پٽ، [[افضل الملڪ]]، پنهنجي وڏي ڀاءُ جي غير موجودگيءَ ۾ پاڻ کي حڪمران قرار ڏنو. پوءِ هن پنهنجن ڪيترن ڀائرن، جيڪي سندس تخت جا امڪاني دعويدار هئا، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو. ان سان جانشيني جي جنگ شروع ٿي، جيڪا ٽي سال هلي. افضل الملڪ کي سندس چاچي، [[شير افضل]]، جيڪو چترال جو طوفاني پکي ۽ سندس پيءُ جي پاسي ۾ ڊگهي وقت کان ڪنڊو هو، قتل ڪيو. هن هڪ مهيني کان گهٽ وقت لاءِ چترال تي قبضو رکيو، پوءِ [[نظام الملڪ (چترال جو مهتر)|نظام الملڪ]] جي واپسي تي افغان علائقي ڏانهن ڀڄي ويو. نظام، افضل الملڪ جو وڏو ڀاءُ ۽ جائز وارث، پوءِ ساڳئي سال ڊسمبر ۾ جانشين ٿيو. لڳ ڀڳ انهيءَ وقت، [[ڊيورنڊ لائين|ڊيورنڊ لائين معاهدي]] کان پوءِ چترال برطانوي اثر جي دائري هيٺ آيو، جنهن [[افغانستان جي امارت]] ۽ برطانوي هندستاني سلطنت جي وچ ۾ سرحد مقرر ڪئي. نظام الملڪ جون ملڪيتون [[ڪافرستان]] ۽ [[ڪنڙ وادي]] ۾ افغان علائقو تسليم ڪيون ويون ۽ کيس مجبور ڪيو ويو ته اهي [[عبدالرحمان خان]] کي ڏئي ڇڏي. هڪ سال اندر، نظام پاڻ پنهنجي هڪ ٻئي جاه طلب ننڍي ڀاءُ، [[امير الملڪ]]، هٿان قتل ٿيو. 1895ع ۾ [[گلگت ايجنسي]] ۾ برطانوي نمائندو سر [[جارج اسڪاٽ رابرٽسن]] [[چترال قلعو|چترال قلعي]] ۾ 48 ڏينهن تائين گهيري هيٺ رهيو، ۽ آخرڪار ٻن [[چترال مهم|برطانوي فوجن]] طرفان آزاد ڪرايو ويو، جن مان هڪ گلگت کان ۽ ٻي [[نوشهره، خيبر پختونخوا|نوشهره]] کان مارچ ڪندي آئي. [[چترال مهم]] جي ويجهو اچڻ، جيڪا برطانوي ۽ ڪشميري فوجن تي مشتمل هڪ مضبوط فوجي قوت هئي، امير کي آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. سندس اتحادي [[امرا خان]] [[جنڊول رياست|جنڊول]] ڏانهن ڀڄي ويو.<ref>{{cite web|title=امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا، جلد 10، ص. 302.|url=https://dsal.uchicago.edu/REFERENCE/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V10_308.gif|access-date=26 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029194645/http://dsal.uchicago.edu/REFERENCE/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V10_308.gif|archive-date=29 October 2013|url-status=dead}}</ref> === شجاع الملڪ (1895–1936) === {{Further|شجاع الملڪ}} انگريزن [[شجاع الملڪ]] جي مفادن جي حمايت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو هو، جيڪو امان الملڪ جو سڀ کان ننڍو جائز پٽ هو، ۽ اڪيلو اهڙو هو جيڪو سياسي اٿل پٿل ۾ ملوث نه رهيو هو. نوجوان مهتر کي تخت تي ويهارڻ کان پوءِ، برطانوي ۽ ڪشميري فوجن شير افضل ۽ جنڊول جي امرا خان طرفان ست هفتن جي گهيري خلاف مشهور دفاع برداشت ڪيو. جيتوڻيڪ شجاع الملڪ هاڻي مضبوطيءَ سان حڪمران طور قائم ٿي چڪو هو، پر [[دوگرا خاندان|دوگرن]] ياسين، [[ڪوهه غذر]] ۽ [[اشڪومن وادي|اشڪومن]] کي ضم ڪري ڇڏيو. چترال تي دوگرا بالادستي 1911ع ۾ ختم ٿي، ۽ چترال انگريزن سان سڌن لاڳاپن ۾ هڪ [[سلامي رياست]] بڻجي ويو. مستوج، جيڪو 1895ع ۾ مهتر جي اختيار مان ڪڍيو ويو هو، پڻ ٻن سالن اندر کيس واپس ڏنو ويو. شجاع اڪيتاليهن سالن تائين حڪومت ڪئي، جنهن دوران چترال اندروني امن جي بي مثال دور مان گذريو. هن هندوڪش علائقي کان ٻاهر سفر ڪيو، هندستان جي مختلف حصن جو دورو ڪيو ۽ ڪيترن ساٿي حڪمرانن سان ملاقات ڪئي، گڏوگڏ [[عربستان]] ڏانهن [[حج]] ڪيو ۽ بادشاهه [[ابن سعود|عربستان جي ابن سعود]] سان ملاقات ڪئي. جنوري 1903ع ۾ کيس [[دهلي دربار]] ۾ دعوت ڏني وئي.<ref>{{cite web|title=چترال|url=http://www.gutenberg.org/files/31447/31447-h/31447-h.htm|publisher=Project Gutenberg}}</ref> شجاع الملڪ پنهنجي پٽن کي جديد تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليو. شهزادا [[علي ڳڙهه]] ۽ [[دهرادون]] جهڙن پري پري هنڌن ڏانهن ويا، جتي انهن سان گڏ اميرن جا پٽ به هئا، جن کي رياست جي خرچ تي تعليم ڏني ويندي هئي.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft">{{harvnb|Pastakia|2004}}</ref> هن 1919ع ۾ [[ٽين اينگلو-افغان جنگ]] دوران انگريزن جي حمايت ڪئي، جنهن دوران سندس چئن پٽن ۽ [[چترال باڊي گارڊ|چترال اسٽيٽ باڊي گارڊ]] حملي کان سرحد جي حفاظت لاءِ ڪيترن عملن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. === شجاع الملڪ کان پوءِ مهتر (1936–1966) === [[ناصر الملڪ]] 1936ع ۾ پنهنجي پيءُ جو جانشين ٿيو. هن جديد تعليم حاصل ڪئي، ۽ پاڻ هڪ مشهور شاعر ۽ عالم بڻيو. هن فوجي، سياسي ۽ سفارتي معاملن ۾ گهري دلچسپي ورتي، ۽ پنهنجو گهڻو وقت انتظاميا کي بهتر بڻائڻ تي خرچ ڪيو. 1943ع ۾ ڪنهن زنده مرد وارث کان سواءِ وفات ڪرڻ سبب، سندس فوري ننڍو ڀاءُ [[مظفر الملڪ]] سندس جانشين ٿيو. هو به فوجي مزاج وارو شخص هو، ۽ سندس حڪومت [[هندستان جي ورهاڱي|1947ع جي ورهاڱي]] جي چوڌاري پيدا ٿيندڙ طوفاني واقعن جي شاهد رهي. گلگت ڏانهن پنهنجا باڊي گارڊ موڪلڻ واري سندس فوري ڪارروائي پاڪستان لاءِ ان علائقي کي محفوظ ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سندس ڀاءُ [[مطاع الملڪ|مطاع الملڪ]] 14 آگسٽ 1948ع تي [[اسڪردو جو گهيرو|اسڪردو جي گهيري ۽ قبضي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان [[بلتستان]] پاڪستان جي ڊومينين جو حصو بڻيو. مظفر الملڪ جي غير متوقع جلدي وفات کان پوءِ جانشيني 1948ع ۾ سندس نسبتاً اڻتجربيڪار وڏي پٽ سيف الرحمٰن ڏانهن منتقل ٿي. ڪجهه تڪرارن سبب کيس پاڪستان حڪومت ڇهن سالن لاءِ چترال مان جلاوطن ڪيو. هنن سندس غير موجودگيءَ ۾ رياست هلائڻ لاءِ چترال ۽ پاڪستان جي ٻين حصن جي عملدارن تي مشتمل هڪ انتظامي بورڊ مقرر ڪيو. هو 1954ع ۾ چترال جو انتظام ٻيهر سنڀالڻ لاءِ واپسيءَ دوران [[لواري پاس|لواري]] تي هوائي جهاز جي حادثي ۾ فوت ٿي ويو. سيف الملڪ ناصر (1950–2011)<ref name=Ex-Mehter>{{Cite web |url=https://www.newspakistan.pk/2011/11/02/Brief-History-of-Ex-Mehter-Chitral-HH-Prince-Saif-ul-Mulk-Nasir/ |title=چترال جي اڳوڻي مهتر عزت مآب شهزادي سيف الملڪ ناصر جي مختصر تاريخ - نيوز پاڪستان |access-date=15 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925213808/http://www.newspakistan.pk/2011/11/02/Brief-History-of-Ex-Mehter-Chitral-HH-Prince-Saif-ul-Mulk-Nasir/ |archive-date=25 September 2018 |url-status=dead }}</ref> 1954ع ۾ چئن سالن جي عمر ۾ رسمي طور پنهنجي پيءُ جو جانشين ٿيو. سندس نالي تي، ايندڙ ٻارهن سالن تائين هڪ [[نيابتي ڪائونسل|ڪائونسل آف ريجنسي]] حڪومت ڪئي، جنهن دوران رياست تي پاڪستاني اختيار بتدريج وڌندو ويو. جيتوڻيڪ 1966ع ۾ بالغ ٿيڻ تي کيس آئيني حڪمران طور نصب ڪيو ويو، پر سيف الملڪ پنهنجي نئين حيثيت گهڻو وقت نه ماڻي سگهيو. 1969ع ۾ [[يحيٰ خان]] چترال کي اسلامي جمهوريه پاڪستان ۾ ضم ڪري مڪمل طور تي شامل ڪري ڇڏيو. مهتر جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ، کيس پاڙيسري هندستان جي ٻين ڪيترن شهزادن وانگر، پنهنجي ملڪ جي ٻاهرين ملڪن ۾ نمائندگي ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[پرڏيهي معاملن واري وزارت (پاڪستان)|پاڪستان جي پرڏيهي آفيس]] ۾ مختلف سفارتي عهدن تي خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ 1989ع ۾ [[هانگ ڪانگ]] ۾ قونصل جنرل طور خدمت مان وقت کان اڳ رٽائر ٿيو. هو 2011ع ۾ وفات ڪري ويو، ۽ سندس پٽ [[فتح الملڪ علي ناصر]] سندس جانشين ٿيو، جيتوڻيڪ علامتي طور.<ref>{{Cite web |url=https://www.chitralnews.com/Coronation-20--Oct-2011.htm |title=چترال نيوز...چترال پاڪستان، خبرون، رايا، سفر، سياحت، مهم جوئي، ثقافت، طرز زندگي، چترال |access-date=15 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130127061550/http://www.chitralnews.com/Coronation-20--Oct-2011.htm |archive-date=27 January 2013 |url-status=dead }}</ref> === الحاق ۽ خاتمو === 15 آگسٽ 1947ع تي هندستان جي ورهاڱي وقت، ان وقت جي مهتر، مظفر الملڪ (1901–1949)، پاڪستان سان الحاق ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>Kuldip Singh Bajwa, ''Jammu and Kashmir War, 1947-1948'' (2003), p. 141</ref> بهرحال، هن 6 نومبر 1947ع تائين [[الحاق جو دستاويز]] عمل ۾ نه آندو.<ref>W. A. Wilcox, ''Pakistan: The Consolidation'' (Columbia University Press, 1963), p. 82</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8N7sAAAAMAAJ|title=اوڀر هندوڪش ۾ استقامت ۽ اعتماد جي تبديلي: مهلپ وادي، چترال، اتر پاڪستان ۾ وسيلن جي انتظامي نظامن جو مطالعو|last=Rahman|first=Fazlur|date=2007-01-01|publisher=In Kommission bei Asgard-Verlag|pages=32|isbn=9783537876683|language=en}}</ref><ref>Umbreen Javaid, ''Politics of Bahawalpur: From State to Region, 1947-2000'' (2004), p. 115</ref> اهو [[پاڪستان جي حڪومت]] طرفان بنا دير خوشيءَ سان قبول ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pIsMAQAAMAAJ|title=سوات رياست (1915-1969) ابتدا کان انضمام تائين: سياسي، انتظامي، سماجي-سياسي ۽ اقتصادي ترقي جو تجزيو|last=Sultan-i-Rome|date=2008-01-01|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195471137|language=en}}</ref> 1954ع ۾ الحاق جو اضافي دستاويز دستخط ڪيو ويو ۽ چترال عبوري آئين ايڪٽ پاس ڪيو ويو، جنهن تحت چترال رياست پاڪستان جي هڪ [[وفاقي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ygEUAAAAIAAJ|title=اتر-اولهه سرحدي صوبي جو سالنامو|date=1954-01-01|publisher=Manager, Government Ptg. & Staty. Department|pages=229|language=en}}</ref> ساڳئي سال، [[پاڪستان جي وفاقي حڪومت]] جي اصرار تي هڪ طاقتور صلاحڪار ڪائونسل قائم ڪئي وئي، ۽ اها 1966ع تائين چترال ۾ گهڻو اختيار رکندي رهي.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/539766/familial-glory-in-chitral-and-swat-whats-in-a-name/|title=خانداني شان: چترال ۽ سوات ۾، نالي ۾ ڇا آهي؟ - دي ايڪسپريس ٽربيون|date=2013-04-24|language=en-US}}</ref> [[نوابي رياست|نوابي رياستون]] [[دير (نوابي رياست)|دير]]، چترال ۽ [[سوات (نوابي رياست)|سوات]] آخرڪار [[يحيٰ خان|جنرل يحيٰ خان]] هيٺ 1969ع جي دير، چترال ۽ سوات انتظامي ضابطي جي نفاذ ذريعي ضم ڪيون ويون.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ|title=پاڪستان ۾ رياست ۽ قوم سازي: اسلام ۽ سلامتي کان اڳتي|last1=Long|first1=Roger D.|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|date=2015-10-08|publisher=Routledge|isbn=9781317448204|pages=96|language=en}}</ref><ref name="A Princely Affair">{{Cite web|url=https://oup.com.pk/all-titles/a-princely-affair.html|title=هڪ نوابي معاملو|website=oup.com.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513155921/https://oup.com.pk/all-titles/a-princely-affair.html|archive-date=13 May 2016|url-status=dead}}</ref> == انتظاميا == [[گاديءَ وارو شهر]] [[چترال شهر]] هو.<ref>{{Cite book |last1=Dani |first1=Ahmad Hasan |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA241 |title=وچ ايشيا جي تهذيبن جي تاريخ: تضاد ۾ ترقي: سورھين صدي کان اوڻيهين صدي جي وچ تائين |last2=Masson |first2=Vadim Mikhaĭlovich |last3=Unesco |date=2003-01-01 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |pages=241 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=C. Collin |url=https://books.google.com/books?id=PfrXAAAAQBAJ&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA103 |title=اتر-اولهه سرحد جو مسئلو، 1890-1908 |date=2013-10-17 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-66209-4 |pages=103 |language=en}}</ref> رياست جي سرڪاري ٻولي فارسي هئي، جيڪا سرڪاري خط و ڪتابت ۽ ادب ۾ استعمال ٿيندي هئي. بهرحال، [[کهوار]] خاندان جي مادري ٻولي پڻ هئي ۽ آباديءَ جي اڪثريت جي ٻولي به هئي، ۽ ان ۾ ڪيترائي ڪم لکيا ويا. [[کهوار الفابيٽ]] بادشاهت واري دور ۾ معياري بڻائي وئي. === مهتر === حڪمران جو لقب ''متر'' هو، جنهن کي ٻاهرين ماڻهو ''مهتر'' طور اچاريندا هئا. امان الملڪ پنهنجي پٽن لاءِ فارسي انداز ''شاهزاده'' اختيار ڪيو، ۽ پوءِ کان اهو انداز رائج رهيو. لفظ ''خونزا''، جنهن جي معنيٰ [[کهوار ٻولي]] ۾ ''شهزادي'' آهي، مهتر جي خاندان جي عورتن لاءِ مخصوص هو. مهتر علائقي جي [[طاقت جي سياست]] ۾ هڪ اثرائتو ڪردار ادا ڪندڙ هو، ڇاڪاڻ ته هو [[بدخشان]] جي حڪمرانن، [[يوسفزئي]] [[پشتونن]]، ڪشمير جي مهاراجا ۽ پوءِ [[افغانستان جي امارت|افغانستان جي امير]] جي وچ ۾ وچولي طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{Cite book |last=Lines |first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=ov1tAAAAMAAJ |title=اتر-اولهه پاڪستان جا ڪالاشا ماڻهو |date=1996-01-01 |publisher=Emjay Books International |page=10 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=(Pakistan) |first=Population Census Organisation |url=https://books.google.com/books?id=MzSFAAAAIAAJ |title=[ضلعي جو نالو] جي 1998ع واري ضلعي آدمشماري رپورٽ: چترال |date=1999-01-01 |publisher=Population Census Organisation, Statistics Division, Govt. of Pakistan |page=22 |language=en}}</ref> مهتر رياست ۾ سڀني سياسي، اقتصادي ۽ سماجي سرگرمين جو مرڪز هو. حڪمران شهزادي سان قربت يا وفاداري مهتر جي رعيت ۾ عزت جي نشاني هئي.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft" /> === سول انتظاميا === مهتر ملڪ ۾ سموري طاقت جو سرچشمو هو، ۽ سول، فوجي ۽ عدالتي معاملن ۾ آخري اختيار هو. مؤثر طريقي سان ڪم ڪرڻ لاءِ، هن هڪ تفصيلي انتظامي مشينري ٺاهي. چترال مان، مهتر ڀروسي وارن عملدارن کي مقرر ڪري رياست جي پري پري وارن حصن تي ڪنٽرول برقرار رکندو هو. چترال قلعي مان، جتي وڌايل شاهي خاندان رهندو هو، مهتر هڪ تفصيلي انتظامي درجي بندي جي صدارت ڪندو هو. [[سوات ڪوهستان|مٿيون سوات]]، [[دير ڪوهستان|مٿيون دير]]، [[ڪوهستان ضلعو، پاڪستان|ڪوهستان]] ۽ ڪافرستان، موجوده [[نورستان]]، جا قبيلا چترال جي مهتر کي خراج ڏيندا هئا.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft" /> === رياستي جهنڊو === چترال جو رياستي [[جهنڊو]] شڪل ۾ ٽڪنڊو ۽ رنگ ۾ هلڪو سائو هو. جهنڊي جي ويڪري پاسي تي هڪ جبل ڏيکاريل هو، غالباً [[تريچ مير]]، جيڪو چترال ۽ هندوڪش جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي. پوئين ڪتور دور ۾، هي جهنڊو مهتر جي موجودگيءَ جي علامت طور ڪم ڪندو هو ۽ چترال قلعي مٿان لهرائيندو هو. اهو هر صبح [[جهنڊو چاڙهڻ|چاڙهيو]] ويندو هو، جنهن سان گڏ [[چترال باڊي گارڊ|رياستي باڊي گارڊ فورس]] طرفان [[سلامي]] ڏني ويندي هئي، ۽ هر شام ٻي سلامي کان پوءِ لاٿو ويندو هو.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft"/> === رهائش === [[چترال قلعو]] علائقي ۾ [[قلعي بند گهر|قلعي بند رهائش]] ۽ [[حڪومت جو مرڪز|اقتدار جو مرڪز]] ٻئي هو.<ref>{{cite web|last=Woodburn|first=Bill|title=1895ع جي چترال مهم جا قلعا|url=http://www.khyber.org/publications/011-015/chitralforts.shtml|archive-url=https://archive.today/20131025111531/http://www.khyber.org/publications/011-015/chitralforts.shtml|url-status=usurped|archive-date=25 October 2013}}</ref> اهو موجوده رسمي مهتر جو مرڪز اڃا تائين آهي. قلعي جي اولهه ۾ [[شاهي مسجد چترال|شاهي مسجد]] آهي، جيڪا شجاع الملڪ 1922ع ۾ تعمير ڪرائي. ان جون گلابي ڀتيون ۽ اڇا گنبذ ان کي اتر پاڪستان جي سڀ کان نمايان [[مسجدن]] مان هڪ بڻائن ٿا.<ref>{{cite book|last=Brown, Clammer, Cocks, Mock|first=Lindsay, Paul, Rodney, John|title=پاڪستان ۽ قراقرم هاءِ وي|year=2008|page=225|isbn=9781741045420|url=https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC&q=chitral+royal+fort&pg=PA224}}</ref> مهتر شجاع الملڪ جو مقبرو مسجد جي هڪ ڪنڊ ۾ واقع آهي. چترال جي اڳوڻي حڪمران جي گرميءَ واري رهائش شهر جي مٿان برموغلاشٽ ۾ [[چترال نيشنل پارڪ|ٽڪريءَ جي چوٽي]] تي آهي.<ref>{{cite web|title=چترال|url=http://www.khyber.org/pashtoplaces/chitral.shtml|archive-url=https://archive.today/20131026121403/http://www.khyber.org/pashtoplaces/chitral.shtml|url-status=usurped|archive-date=26 October 2013}}</ref> == حڪمرانن جي فهرست == هيٺ ڪتور خاندان جي حڪمرانن جي فهرست سندن تخت نشينيءَ جي تاريخن سان ڏني وئي آهي. محترم شاهه ڪتور ٻئي (1788–1837) کان اڳ وارن حڪمرانن جي تاريخيت ۽ تاريخن بابت اختلاف آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QI1ZAAAACAAJ |title=چترال: رياستي ڪاريگري جو مطالعو، 1320–1969 |date=2004-01-01 |publisher=IUCN Pakistan, Sahrhad Programme |isbn=9789698141691 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" | # سنگين علي (اول) 1560 # شاهه محترم شاهه ڪتور (اول) 1585 # سنگين علي (ٻيو) 1655 # محمد غلام 1691 # شاهه عالم 1694 # شاهه محمد شفيع 1696 # شاهه فرامرد 1717 # شاهه افضل (اول) 1724 # شاهه فاضل 1754 # شاهه نواز خان 1757 # شاهه خيرالله 1761 # شاهه محترم شاهه ڪتور (ٻيو) 1788 # شاهه افضل (ٻيو) 1838 # شاهه محترم شاهه ڪتور (ٽيون) 1854 # [[امان الملڪ]] 1856 # [[افضل الملڪ]] 1892 # [[شير افضل]] 1892 # [[نظام الملڪ (چترال جو مهتر)|نظام الملڪ]] 1892 # [[امير الملڪ]] 1895 # [[شجاع الملڪ]] 1895 # [[ناصر الملڪ]] 1936 # [[مظفر الملڪ]] 1943 # سيف الرحمٰن 1949 # محمد سيف الملڪ ناصر 1954 # [[فتح الملڪ علي ناصر]] 2011 |} == پڻ ڏسو == * [[چترال اسڪائوٽس]] * [[هنزا (نوابي رياست)]] * [[نگر (نوابي رياست)]] == حوالا == {{Reflist|colwidth=30em}} === ڪتابيات === *{{cite book |url=http://www.iucn.pk/publications/Chitral-A%20Study%20in%20Statecraft.pdf |title=چترال: رياستي ڪاريگري جو مطالعو (1320–1969) |first=Firuza |last=Pastakia |location=پشاور، پاڪستان |publisher=[[آءِ يو سي اين]] پاڪستان |year=2004 |isbn=9789698141691 |oclc=61520660 |access-date=2016-10-05 }} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == *[http://www.mahraka.com/chitral_history.html چترال جي تاريخ: هڪ خاڪو] *[http://www.mahraka.com/ChitralEarlyHistory.html تاريخ چترال] *[http://www.mahraka.com/chitral_judicial_system.html چترال رياستن جو عدالتي نظام] *[http://www.mahraka.com/pdf/TribesOfTheHindooKoosh.pdf جان بڊلف جو هندوڪش جا قبيلا] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.mahraka.com/ چترال جي تاريخ، ثقافت ۽ ٻولين بابت هڪ ويب سائيٽ.] {{Princely states of India}} {{Princely states of Pakistan}} {{Authority control}} {{Coord|35|50|16|N|71|47|02|E|display=title|region:PK_type:city_source:dewiki}} [[زمرو:پاڪستان جون نوابي رياستون]] [[زمرو:پاڪستان جا خاندان]] [[زمرو:پاڪستاني تاريخ جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:چترال (نوابي رياست)]] [[زمرو:1320ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1969ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان ۾ 14هين صدي جون قيامون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1320ع جون قيامون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1969ع جا خاتما]] czuly2uivhzlzvuxkqe9ma70qrsg8ev 381113 381110 2026-05-28T02:44:48Z Intisar Ali 8681 /* */ 381113 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي هندستان ۽ پاڪستان جي اڳوڻي نوابي رياست}} {{About|چترال جي اڳوڻي رياست|ٻين استعمالن لاءِ|چترال ضلعو}} {{Infobox former country | name = چترال | conventional_long_name = | native_name = | status = | official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (سرڪاري، ادبي، ۽ انتظامي ٻولي)<ref>{{cite web |last1=Allan; Buddruss |first1=Nigel J. R.; Georg |title=چترال |url=https://www.iranicaonline.org/articles/chitral-citral-river-valley-in-the-upper-indus-system |website=[[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] |access-date=20 June 2022}}</ref><br/>[[کهوار ٻولي|کهوار]] (درباري، مادري ٻولي، ادبي ٻولي){{sfn|Pastakia|2004|p=39}} | year_start = | year_end = 1972 | national_languages = | government_type = [[بادشاهت]] | area_km2 = | area_label = | area_sq_mi = 5737<ref name=":1" /> | population_census = 1,05,724<ref name=":1" /> | population_census_year = 1951 | image_coat = Coat of arms of State of Chitral.svg | symbol_type = نشان | image_flag = Flag of State of Chitral.svg | flag_type = رياستي جهنڊو | flag_border = no | image_map = Chitral_map.png | map_caption = 1947ع ۾ [[پاڪستان جي ڊومينين]] ۾ چترال نمايان ڏيکاريل | capital = [[چترال]]<ref>{{Cite book |last1=Dani |first1=Ahmad Hasan |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA241 |title=وچ ايشيا جي تهذيبن جي تاريخ: تضاد ۾ ترقي: سورھين صدي کان اوڻيهين صدي جي وچ تائين |last2=Masson |first2=Vadim Mikhaĭlovich |last3=Unesco |date=2003-01-01 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |pages=241 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=C. Collin |url=https://books.google.com/books?id=PfrXAAAAQBAJ&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA103 |title=اتر-اولهه سرحد جو مسئلو، 1890-1908 |date=2013-10-17 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-66209-4 |pages=103 |language=en}}</ref> | title_leader = مهتر | p1 = چغتائي خانات | flag_p1 = Flag of the Chagatai Khanate.svg | s1 = اولهه پاڪستان | flag_s1 = Flag of Pakistan.svg | today = {{Tree list}} *[[پاڪستان]] {{tree list/end}} | footnotes = }} {{Former administrative units of Pakistan}} '''چترال''' ({{Lang|Khw|ݯیترار}}; {{Langx|fa|{{nq|چترال}}}}) [[هندوڪش]] واري علائقي ۾، [[ڏکڻ ايشيا]] جي اتر اولهه ۾، هڪ بادشاهت هئي، جيڪا 17هين صدي کان 1969ع ۾ ان جي خاتمي تائين موجود رهي. 1885ع کان 1947ع تائين، اها [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] مان هڪ هئي، جيڪا [[برطانوي راڄ]] سان اتحاد ۾ هئي، جنهن کان پوءِ اها [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref name="Ex-Mehter" /> جنهن علائقي تي اها پکڙيل هئي، اهو هاڻي پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[اپر چترال ضلعو|اپر]] ۽ [[لوئر چترال ضلعو|لوئر چترال]] ضلعن جو حصو آهي.<ref name=":1">{{Cite book |title=اتر-اولهه سرحدي صوبو: رپورٽ ۽ جدولون |date=1951 |series=پاڪستان جي آدمشماري، 1951 |volume=4 |pages=TABLE I. POPULATION: 1-4}}</ref> مهتر [[امان الملڪ]] (دور حڪومت 1857 – 1892) جي حڪومت دوران، بادشاهت [[افغانستان]] جي [[ڪنڙ وادي]] ۾ [[اسمار، افغانستان|اسمار]] کان وٺي [[گلگت بلتستان|گلگت وادي]] ۾ [[پونيال]] تائين پکڙيل هئي.<ref>{{cite web |title=چترال: هڪ خوني تاريخ ۽ هڪ شاندار جاگرافي |url=http://blogcritics.org/chitral-a-bloody-history-and-a/ |access-date=26 October 2013 |archive-date=2 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602114345/http://blogcritics.org/chitral-a-bloody-history-and-a/ |url-status=dead }}</ref> اها 1885ع تائين هڪ آزاد بادشاهت هئي، جڏهن انگريزن امان الملڪ سان هڪ [[تابع اتحاد]] تي ڳالهه ٻولهه ڪئي، جنهن تحت چترال هڪ نوابي رياست بڻجي وئي، اڃا به [[خودمختياري|خودمختيار]] هئي پر [[برطانوي سلطنت|برطانوي هندستاني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هئي. 1895ع ۾ [[چترال مهم]] کان پوءِ، انگريزن جي گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي، پر اندروني انتظام مهتر جي هٿ ۾ رهيو. 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي|برطانوي هندستان ورهايو ويو]] ۽ چترال پاڪستان سان الحاق ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. الحاق کان پوءِ، آخرڪار 1969ع ۾ اهو پاڪستان جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جي ضلعن جي فهرست|ضلعو]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Osella, Coares |url=https://books.google.com/books?id=k0_QuKXhOuQC&pg=PA58 |title=اسلام، سياست، علم الانسان |date=19 March 2010 |isbn=9781444324419}}</ref> == تاريخ == === ابتدائي تاريخ نگاري === 19هين صدي جي شروعات کان وٺي، مقامي تاريخ نويس چترال جي تاريخ کي قلمبند ڪندا رهيا آهن ۽ هن موضوع تي مک ماخذ سمجهيا وڃن ٿا. انهن مان پهريون ڄاتل نالو شاهه ڪتور ٻئي (دور حڪومت 1788–1838) جي درباري تاريخ نويس [[محمد سيار|بابا سيار]] جو ''[[شاهنامه چترال]]'' آهي، جيڪو 1800ع جي شروعاتي ڏهاڪي ۾ لکيو ويو. [[تاريخ چترال|''نئين تاريخ چترال'']] ({{Literal translation|چترال جي نئين تاريخ}})، جيڪا برطانوي دور ۾ [[شجاع الملڪ]] جي [[درباري تاريخ نويس]] جي پٽ غلام مرتضيٰ لکي، چترال جي سرڪاري تاريخ نگاري طور ڏٺي وڃڻ لڳي آهي، ۽ عالمي علمي دنيا ۾ وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Cacopardo |first1=Alberto M. |url=https://books.google.com/books?id=ghFuAAAAMAAJ&q=chitral |title=پيرستان جا دروازا: هندوڪش ۾ تاريخ، مذهب ۽ سماج |last2=Cacopardo |first2=Augusto S. |date=2001 |publisher=IsIAO |isbn=978-88-6323-149-6 |pages=45–78 |language=en}}</ref> بهرحال، ان تي ڪمزور تاريخي ترتيب جي بنياد تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان چترال ۾ اسلام جي آمد کي 7هين صدي جي آس پاس تائين پوئتي وٺي وئي، ۽ ڪتور حڪومت جي شروعات کي اڳواٽ ثابت ڪري ان کي جائز بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name=":0" /> === ڪافر دور === بيان موجب، چترال جي تاريخ ٽن مک دورن ۾ ورهايل آهي: ڪافر دور، رائس دور، ۽ ڪتور دور.<ref name=":0" /> اهو 7هين صدي ۾ هڪ عرب فوج ذريعي چترال ۾ اسلام جي آمد بيان ڪري ٿو، جنهن بهمن ڪوهستاني نالي هڪ مقامي بادشاهه کي شڪست ڏني.<ref name=":0" /> پنجن صدين جي وقفي کان پوءِ، اهو مٿئين چترال کي [[ترخان خاندان]] جي سومالڪ جي ماتحت بيان ڪري ٿو، جيڪو گلگت تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته هيٺئين چترال تي [[ڪالاش ماڻهو|ڪالاشا]] حڪمران بولاسنگ ۽ راجوائي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |last=Maggi |first=Wynne |url=https://books.google.com/books?id=FVotcuQ1dvEC&dq=bulasing+kalasha+wai&pg=PA21 |title=اسان جون عورتون آزاد آهن: هندوڪش ۾ جنس ۽ قوميت |date=2001 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-06783-1 |pages=21 |language=en}}</ref><ref name=":0" /> === رائس خاندان === ان مطابق، ڪافر دور 1320ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن شاهه نادر رائس نالي هڪ غير ملڪي سردار، غالباً [[ترڪستان]] مان، آيو ۽ رائس خاندان جو بنياد وڌو، جيڪو 1531ع کان 1574ع تائين رهيو.<ref name=":0" /> شاهه رائس خان جي ''تاريخ گلگت'' ({{Literal translation|گلگت جي تاريخ}}) (لکيل 1941ع) کيس گلگت جي ترخان خاندان جو فرد بڻائي ٿي.<ref name=":02">{{Cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |author-link=احمد حسن داني |url= |title=پاڪستان جي اترين علائقن جي تاريخ |date=1991 |publisher=نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل اينڊ ڪلچرل ريسرچ، قائداعظم يونيورسٽي |isbn=978-969-415-016-1 |edition=2nd |location=اسلام آباد |pages=167-168, 201-204 |language=en |orig-date=1989}}</ref> شاهه ناصر کي نون رائس حڪمرانن مان اٺون بيان ڪيو ويو آهي. کين محترم شاهه ڪتور معزول ڪيو، جنهن 1595ع کان 1630ع تائين حڪومت ڪئي، ۽ شاهه ناصر جي پٽ شاهه محمود رائس جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ رائس حڪومت خلاف عوامي ردعمل سبب اقتدار ۾ آيو. 1660ع ۾ محترم جي پٽ سنگين علي ٻئي هٿان شاهه محمود جي شڪست ڪتور خاندان جي آخري قيام جي نشاني آهي، جيڪو جديد دور تائين قائم رهيو.<ref name=":0" /> ==== وولف گانگ هولزوارٿ جي متبادل جوڙجڪ ==== وولف گانگ هولزوارٿ هڪ تازو مطالعو ڪيو آهي، جيڪو رائس دور بابت بيان جي جوڙجڪ کي چئلينج ڪري ٿو، ۽ دعويٰ ڪري ٿو ته اهو چترال ۽ گلگت ۾ اسلام جي پکڙجڻ کي تسليم ڪرڻ ۾ ناڪام ٿئي ٿو.<ref name=":0" /> هولزوارٿ موجب، [[چغتائي خانات]] 16هين صدي جي شروعات ۾ علائقي ۾ اسلام آندو، [[مستوج]] ۽ [[ياسين وادي|ياسين]] ۾ ذيلي مرڪز قائم ڪيا. هو 1520ع ۽ 1550ع جي وچ ۾ [[ميرزا محمد حيدر دوغلت|ميرزا حيدر]] طرفان [[يارڪند خانات|يارڪند]] مان [[هندوڪش]] ڏانهن ڪيل ڪامياب فوجي مهمن کي ثبوت طور پيش ڪري ٿو.<ref name=":0" /> چترال ۾ پهريون آزاد مسلمان حڪمران غالباً شاهه بابر هو، جيڪو [[بدخشان]] مان ٻي اسلامي لهر ۾ آيو. سندس ذڪر 17هين صدي جي درباري تاريخ ''بحر الاسرار'' ۾ ٿيو آهي، جيڪا ازبڪ [[بخارا خانات|بلخ خانات]] مان آهي، ۽ کيس 1620ع ۾ چترال تي حڪمراني ڪندي ڏيکاري ٿي. 17هين صدي جي گمنام ''تاريخ ڪاشغر'' وڌيڪ دعويٰ ڪري ٿي ته شاهه بابر 1641ع ۾ عبدالله خان چغتائي جي حملي کان پوءِ [[ڪاشغر خانات]] جو باجگذار بڻجي ويو. سندس پٽ، شاهه رائس، بابت چيو وڃي ٿو ته هو ''[[شگرنامه]]'' (لکيل 17هين صدي) موجب 1660ع جي آس پاس ياسين ۾ حڪمراني ڪري رهيو هو.<ref name=":0" /> چترال کان ٻاهرين ماخذن مان ڄاتل ايندڙ حڪمران شاهه محمود آهي، جنهن بابت 1764ع جي چيني [[مانچو ماڻهو|مانچو]] سالنامن ۾ درج آهي ته هن چترال کي [[اوئرات|اوئرات]] منگولن کان فتح ڪيو، جن 1678ع ۾ چغتائي حڪمرانن جي جاءِ ورتي هئي. هن 1713{{En dash}}20 تائين حڪومت ڪئي. شاهه محمود کي معقول طور شاهه ناصر جي پٽ شاهه محمود رائس سان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن کي چترال جي پهرئين ڪتور حڪمران محترم شاهه اول بدخشان ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ڪيو هو، پر آخرڪار ڪاشغر ۽ يارڪند مان آيل وڏي فوج جي مدد سان پنهنجو تخت واپس حاصل ڪيو.<ref name=":0" /> [[دنين، چترال|دنين]] ۾ وڙهيل فيصلاڪن جنگ ۾، شاهه محترم جو ڀاءُ شاهه خوشوقت مارجي ويو، ۽ ٻيا ڪتور شهزادا چترال مان ڀڄي ويا.<ref name=":0" /> دنين جي جنگ غالباً ساڳيو واقعو آهي، جيڪو مانچو سالنامن ۾ رپورٽ ٿيل آهي ۽ چترال تي اوئرات منگول حملي طور [[جان بڊلف|بڊلف]] پڻ ذڪر ڪيو آهي. شاهه محمود جو جوابي حملو، جنهن کي ''نئين تاريخ چترال'' 1630ع سان منسوب ڪري ٿي، ان جي بدران 18هين صدي جي آس پاس رکڻ گهرجي.<ref name=":0" /> === ڪتور خاندان === {{See also|ڪتور خاندان}} وولف گانگ هولزوارٿ جي تحقيق ظاهر ڪري ٿي ته ڪتور حڪومت شايد 18هين صدي جي وچ تائين چترال ۾ قائم نه ٿي هئي، جيئن مانچو سالنامن ۾ درج آهي.<ref name=":0" /> هولزوارٿ اهو پڻ تجويز ڪري ٿو ته رائس دور جا پهريان ست حڪمران شايد تازو ايجاد آهن، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به ڄاتل ماخذ يا زباني روايت ۾ انهن جو ذڪر نه ٿو ملي.<ref name=":0" /> آخري ٽي حڪمران غالباً تاريخي آهن، ۽ ساڳئي خاندان جي ڪتور ۽ خوشوقت شاخن جي وچ ۾ تڪرار رائس جي شڪست کان پوءِ ''نئين تاريخ چترال'' ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيا ويا آهن.<ref name=":0" /> ان جي باوجود، ''نئين تاريخ چترال'' ۾ واقعن جي تاريخي ترتيب اڃا به ناقابل اعتماد رهي ٿي، ۽ ڪتور حڪومت کي 17هين صدي جي شروعات تائين پوئتي وڌائڻ جي ڪوشش موجود آهي، جيتوڻيڪ پهريون تصديق ٿيل ڪتور حڪمران، محترم شاهه اول، غالباً 18هين صدي جي شروعات ۾ حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪتور خاندان جي ويجهن مائٽن جي وچ ۾ نسلي جنگيون به جاري رهيون.<ref name=":0" /> === ابتدائي ڪتور حڪمران === [[احمد حسن داني]] طرفان ڏنل تاريخي ترتيب موجب، شاهه ڪتور اول ڪنهن سنگ علي (يا سنگين علي، سنگِ علی) جو پٽ هو. هو 1585ع ۾ رائس حڪمران کان تخت کسي اقتدار ۾ آيو، جيڪو بدخشان ڏانهن ڀڄي ويو. 1615ع ۾ شاهه محمود بن شاهه ناصر واپس آيو ۽ ڪتورن کان پنهنجو تخت واپس ورتو، ۽ کين [[مستوج تعلقو|مستوج]] ۽ [[ياسين وادي|ياسين]] ڏانهن منتقل ٿيڻ تي مجبور ڪيو. ٻن خاندانن جي وچ ۾ جدوجهد گهڻي وقت تائين جاري رهي. شاهه ڪتور اول کان پوءِ سنگين علي ٻيو آيو، جنهن 1718ع ۾ پنهنجي پيءُ جي موت جو بدلو وٺڻ لاءِ گلگت تي حملو ڪيو. هو 1745ع ۾ شڪار دوران مارجي ويو ۽ سندس ڀاءُ محمد غلام سندس جانشين ٿيو. اهو به ٻن سالن بعد مارجي ويو، ۽ ان کان پوءِ حڪمرانن جو تيز سلسلو آيو. 1775ع ۾ فرمورز شاهه خوشوقت تخت نشين ٿيو. هن بادشاهت کي وڌايو ۽ شاهه عبدالقادر بن محمود جي ماتحت رائس کي آخري شڪست ڏني، کيس بدخشان ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ڪيو. 1778ع ۾ محترم شاهه ٻئي ڪتور چترال تي قبضو ڪيو. ياسين جي خوشوقتن، يعني پنهنجي مٽن مائٽن، خلاف ڊگهي جدوجهد کان پوءِ هو 1833ع ۾ چترال ۾ اعليٰ حڪمران بڻيو. هو 1838ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ سندس پنجون پٽ شاهه افضل ٻيو جانشين ٿيو. شاهه افضل ٻيو 1853ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ محترم شاهه ٽيون سندس جانشين ٿيو، جيڪو پنهنجي بهادري ۽ سخاوت سبب مشهور هو. محترم شاهه ٽيون وري 1857ع ۾ پنهنجي ڀاءُ [[امان الملڪ]] جي جانشيني هيٺ آيو.<ref name=":02" /> === امان الملڪ (1857–1892) === امان الملڪ، شاهه افضل ٻئي جو ٻيو پٽ، 1857ع ۾ پنهنجي ڀاءُ جو جانشين ٿيو. ڪشمير سان هڪ مختصر تڪرار کان پوءِ، جنهن ۾ هن گلگت جي فوجي چوڪي جو گهيرو ڪيو ۽ ٿوري وقت لاءِ [[پونيال]] وادي تي قبضو رکيو، هن 1877ع ۾ ڪشمير جي مهاراجا سان هڪ معاهدو قبول ڪيو. امان الملڪ هڪ مضبوط حڪمران هو ۽ سندس حڪومت دوران انگريزن طرفان سندس اختيار کي چئلينج ڪرڻ جي ڪا سنجيده ڪوشش نه ڪئي وئي.<ref>{{cite web|last=Gurdon|first=Lieut.-Colonel B.E.M.|title=چترال جون يادون|url=http://www.himalayanclub.org/journal/chitral-memories/|publisher=The Himalayan Club|access-date=26 October 2013|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308181040/https://www.himalayanclub.org/journal/chitral-memories/|url-status=dead}}</ref> پنهنجي حڪومت دوران امان الملڪ ڪيترن ئي برطانوي آفيسرن سان مليو، جن مان ڪجهه هن بابت هيٺيان لفظ لکيا آهن: {{Quote|''سندس انداز شاهانه هو، سندس شائستگي سادي ۽ مڪمل هئي، هن ۾ وڏي موروثي اشرافيت جي درباري هسپانوي نفاست فطري طور موجود هئي.''|author=[[الجرنن ڊيورنڊ]]|source}} {{Quote|''چترال وٽ، حقيقت ۾، پنهنجي پارليامينٽ ۽ جمهوري آئين هو. جيئن برطانوي هائوس آف ڪامنز هڪ اسيمبلي آهي، تيئن چترال ۾ مهتر، هڪ چبوتري تي ويٺل ۽ هڪ خاص وقار سان گهيريل، پنهنجن سوين رعايا جي سامهون انصاف يا قانون ورهائيندو هو؛ اهي دليل ٻڌندا هئا، بحث جو عمل ڏسندا هئا، ۽ پنهنجي رويي سان وڏي حد تائين نتيجو طئي ڪندا هئا. اهڙا "دربار" چترال ۾ هفتي جي گهڻن ڏينهن تي ٿيندا هئا، تمام گهڻو ڪري ڏينهن ۾ ٻه ڀيرا، صبح جو ۽ وري رات جو. انصاف مون کي اهو به شامل ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو ته مهرڪي ۾ تقريرون ڪجهه مغربي اسيمبلين جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڊگهيون ۽ عام رويو وڌيڪ باوقار هوندو هو.''|author=[[جارج ڪرزن، ڪيڊلسٽن جو پهريون مارڪئيس ڪرزن|لارڊ ڪرزن]]، هندستان جو وائسراءِ|source=<ref>{{cite web|title=بنياد کان جمهوري|url=http://www.chitraltoday.net/2013/05/17/democratic-to-the-core/|access-date=10 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221130548/http://www.chitraltoday.net/2013/05/17/democratic-to-the-core/|archive-date=21 December 2013|url-status=dead}}</ref>}} چاليهن سالن تائين هو سرحد تي سڀ کان اهم شخصيت رهيو.<ref>{{cite web|last=Durand|first=Algernon|title=الجرنن ڊيورنڊ جو چترال ۾ هڪ مهينو (لنڊن 1899)|url=http://www.anusha.com/durand.htm}}</ref> نسبتاً ڊگهي حڪومت کان پوءِ، هو 1892ع ۾ پرامن نموني وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|title=چترال جو گهيرو ۽ رليف|url=http://www.britishbattles.com/north-west-frontier-india/seige-relief-chitral.htm}}</ref> ==== جانشيني جون جنگيون ==== [[File:The Fort at Chitral as seen from the River - ILN 1895.jpg|thumbnail|upright=1.5|alt=|چترال جو گهيرو ۽ رليف، 1895]] جانشيني جي ڪنهن قانون کان سواءِ، امان الملڪ جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي وچ ۾ جانشيني جي ڊگهي جنگ شروع ٿي. امان جي ننڍي پٽ، [[افضل الملڪ]]، پنهنجي وڏي ڀاءُ جي غير موجودگيءَ ۾ پاڻ کي حڪمران قرار ڏنو. پوءِ هن پنهنجن ڪيترن ڀائرن، جيڪي سندس تخت جا امڪاني دعويدار هئا، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو. ان سان جانشيني جي جنگ شروع ٿي، جيڪا ٽي سال هلي. افضل الملڪ کي سندس چاچي، [[شير افضل]]، جيڪو چترال جو طوفاني پکي ۽ سندس پيءُ جي پاسي ۾ ڊگهي وقت کان ڪنڊو هو، قتل ڪيو. هن هڪ مهيني کان گهٽ وقت لاءِ چترال تي قبضو رکيو، پوءِ [[نظام الملڪ (چترال جو مهتر)|نظام الملڪ]] جي واپسي تي افغان علائقي ڏانهن ڀڄي ويو. نظام، افضل الملڪ جو وڏو ڀاءُ ۽ جائز وارث، پوءِ ساڳئي سال ڊسمبر ۾ جانشين ٿيو. لڳ ڀڳ انهيءَ وقت، [[ڊيورنڊ لائين|ڊيورنڊ لائين معاهدي]] کان پوءِ چترال برطانوي اثر جي دائري هيٺ آيو، جنهن [[افغانستان جي امارت]] ۽ برطانوي هندستاني سلطنت جي وچ ۾ سرحد مقرر ڪئي. نظام الملڪ جون ملڪيتون [[ڪافرستان]] ۽ [[ڪنڙ وادي]] ۾ افغان علائقو تسليم ڪيون ويون ۽ کيس مجبور ڪيو ويو ته اهي [[عبدالرحمان خان]] کي ڏئي ڇڏي. هڪ سال اندر، نظام پاڻ پنهنجي هڪ ٻئي جاه طلب ننڍي ڀاءُ، [[امير الملڪ]]، هٿان قتل ٿيو. 1895ع ۾ [[گلگت ايجنسي]] ۾ برطانوي نمائندو سر [[جارج اسڪاٽ رابرٽسن]] [[چترال قلعو|چترال قلعي]] ۾ 48 ڏينهن تائين گهيري هيٺ رهيو، ۽ آخرڪار ٻن [[چترال مهم|برطانوي فوجن]] طرفان آزاد ڪرايو ويو، جن مان هڪ گلگت کان ۽ ٻي [[نوشهره، خيبر پختونخوا|نوشهره]] کان مارچ ڪندي آئي. [[چترال مهم]] جي ويجهو اچڻ، جيڪا برطانوي ۽ ڪشميري فوجن تي مشتمل هڪ مضبوط فوجي قوت هئي، امير کي آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. سندس اتحادي [[امرا خان]] [[جنڊول رياست|جنڊول]] ڏانهن ڀڄي ويو.<ref>{{cite web|title=امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا، جلد 10، ص. 302.|url=https://dsal.uchicago.edu/REFERENCE/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V10_308.gif|access-date=26 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029194645/http://dsal.uchicago.edu/REFERENCE/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V10_308.gif|archive-date=29 October 2013|url-status=dead}}</ref> === شجاع الملڪ (1895–1936) === {{Further|شجاع الملڪ}} انگريزن [[شجاع الملڪ]] جي مفادن جي حمايت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو هو، جيڪو امان الملڪ جو سڀ کان ننڍو جائز پٽ هو، ۽ اڪيلو اهڙو هو جيڪو سياسي اٿل پٿل ۾ ملوث نه رهيو هو. نوجوان مهتر کي تخت تي ويهارڻ کان پوءِ، برطانوي ۽ ڪشميري فوجن شير افضل ۽ جنڊول جي امرا خان طرفان ست هفتن جي گهيري خلاف مشهور دفاع برداشت ڪيو. جيتوڻيڪ شجاع الملڪ هاڻي مضبوطيءَ سان حڪمران طور قائم ٿي چڪو هو، پر [[دوگرا خاندان|دوگرن]] ياسين، [[ڪوهه غذر]] ۽ [[اشڪومن وادي|اشڪومن]] کي ضم ڪري ڇڏيو. چترال تي دوگرا بالادستي 1911ع ۾ ختم ٿي، ۽ چترال انگريزن سان سڌن لاڳاپن ۾ هڪ [[سلامي رياست]] بڻجي ويو. مستوج، جيڪو 1895ع ۾ مهتر جي اختيار مان ڪڍيو ويو هو، پڻ ٻن سالن اندر کيس واپس ڏنو ويو. شجاع اڪيتاليهن سالن تائين حڪومت ڪئي، جنهن دوران چترال اندروني امن جي بي مثال دور مان گذريو. هن هندوڪش علائقي کان ٻاهر سفر ڪيو، هندستان جي مختلف حصن جو دورو ڪيو ۽ ڪيترن ساٿي حڪمرانن سان ملاقات ڪئي، گڏوگڏ [[عربستان]] ڏانهن [[حج]] ڪيو ۽ بادشاهه [[ابن سعود|عربستان جي ابن سعود]] سان ملاقات ڪئي. جنوري 1903ع ۾ کيس [[دهلي دربار]] ۾ دعوت ڏني وئي.<ref>{{cite web|title=چترال|url=http://www.gutenberg.org/files/31447/31447-h/31447-h.htm|publisher=Project Gutenberg}}</ref> شجاع الملڪ پنهنجي پٽن کي جديد تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليو. شهزادا [[علي ڳڙهه]] ۽ [[دهرادون]] جهڙن پري پري هنڌن ڏانهن ويا، جتي انهن سان گڏ اميرن جا پٽ به هئا، جن کي رياست جي خرچ تي تعليم ڏني ويندي هئي.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft">{{harvnb|Pastakia|2004}}</ref> هن 1919ع ۾ [[ٽين اينگلو-افغان جنگ]] دوران انگريزن جي حمايت ڪئي، جنهن دوران سندس چئن پٽن ۽ [[چترال باڊي گارڊ|چترال اسٽيٽ باڊي گارڊ]] حملي کان سرحد جي حفاظت لاءِ ڪيترن عملن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. === شجاع الملڪ کان پوءِ مهتر (1936–1966) === [[ناصر الملڪ]] 1936ع ۾ پنهنجي پيءُ جو جانشين ٿيو. هن جديد تعليم حاصل ڪئي، ۽ پاڻ هڪ مشهور شاعر ۽ عالم بڻيو. هن فوجي، سياسي ۽ سفارتي معاملن ۾ گهري دلچسپي ورتي، ۽ پنهنجو گهڻو وقت انتظاميا کي بهتر بڻائڻ تي خرچ ڪيو. 1943ع ۾ ڪنهن زنده مرد وارث کان سواءِ وفات ڪرڻ سبب، سندس فوري ننڍو ڀاءُ [[مظفر الملڪ]] سندس جانشين ٿيو. هو به فوجي مزاج وارو شخص هو، ۽ سندس حڪومت [[هندستان جي ورهاڱي|1947ع جي ورهاڱي]] جي چوڌاري پيدا ٿيندڙ طوفاني واقعن جي شاهد رهي. گلگت ڏانهن پنهنجا باڊي گارڊ موڪلڻ واري سندس فوري ڪارروائي پاڪستان لاءِ ان علائقي کي محفوظ ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سندس ڀاءُ [[مطاع الملڪ|مطاع الملڪ]] 14 آگسٽ 1948ع تي [[اسڪردو جو گهيرو|اسڪردو جي گهيري ۽ قبضي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان [[بلتستان]] پاڪستان جي ڊومينين جو حصو بڻيو. مظفر الملڪ جي غير متوقع جلدي وفات کان پوءِ جانشيني 1948ع ۾ سندس نسبتاً اڻتجربيڪار وڏي پٽ سيف الرحمٰن ڏانهن منتقل ٿي. ڪجهه تڪرارن سبب کيس پاڪستان حڪومت ڇهن سالن لاءِ چترال مان جلاوطن ڪيو. هنن سندس غير موجودگيءَ ۾ رياست هلائڻ لاءِ چترال ۽ پاڪستان جي ٻين حصن جي عملدارن تي مشتمل هڪ انتظامي بورڊ مقرر ڪيو. هو 1954ع ۾ چترال جو انتظام ٻيهر سنڀالڻ لاءِ واپسيءَ دوران [[لواري پاس|لواري]] تي هوائي جهاز جي حادثي ۾ فوت ٿي ويو. سيف الملڪ ناصر (1950–2011)<ref name=Ex-Mehter>{{Cite web |url=https://www.newspakistan.pk/2011/11/02/Brief-History-of-Ex-Mehter-Chitral-HH-Prince-Saif-ul-Mulk-Nasir/ |title=چترال جي اڳوڻي مهتر عزت مآب شهزادي سيف الملڪ ناصر جي مختصر تاريخ - نيوز پاڪستان |access-date=15 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925213808/http://www.newspakistan.pk/2011/11/02/Brief-History-of-Ex-Mehter-Chitral-HH-Prince-Saif-ul-Mulk-Nasir/ |archive-date=25 September 2018 |url-status=dead }}</ref> 1954ع ۾ چئن سالن جي عمر ۾ رسمي طور پنهنجي پيءُ جو جانشين ٿيو. سندس نالي تي، ايندڙ ٻارهن سالن تائين هڪ [[نيابتي ڪائونسل|ڪائونسل آف ريجنسي]] حڪومت ڪئي، جنهن دوران رياست تي پاڪستاني اختيار بتدريج وڌندو ويو. جيتوڻيڪ 1966ع ۾ بالغ ٿيڻ تي کيس آئيني حڪمران طور نصب ڪيو ويو، پر سيف الملڪ پنهنجي نئين حيثيت گهڻو وقت نه ماڻي سگهيو. 1969ع ۾ [[يحيٰ خان]] چترال کي اسلامي جمهوريه پاڪستان ۾ ضم ڪري مڪمل طور تي شامل ڪري ڇڏيو. مهتر جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ، کيس پاڙيسري هندستان جي ٻين ڪيترن شهزادن وانگر، پنهنجي ملڪ جي ٻاهرين ملڪن ۾ نمائندگي ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[پرڏيهي معاملن واري وزارت (پاڪستان)|پاڪستان جي پرڏيهي آفيس]] ۾ مختلف سفارتي عهدن تي خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ 1989ع ۾ [[هانگ ڪانگ]] ۾ قونصل جنرل طور خدمت مان وقت کان اڳ رٽائر ٿيو. هو 2011ع ۾ وفات ڪري ويو، ۽ سندس پٽ [[فتح الملڪ علي ناصر]] سندس جانشين ٿيو، جيتوڻيڪ علامتي طور.<ref>{{Cite web |url=https://www.chitralnews.com/Coronation-20--Oct-2011.htm |title=چترال نيوز...چترال پاڪستان، خبرون، رايا، سفر، سياحت، مهم جوئي، ثقافت، طرز زندگي، چترال |access-date=15 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130127061550/http://www.chitralnews.com/Coronation-20--Oct-2011.htm |archive-date=27 January 2013 |url-status=dead }}</ref> === الحاق ۽ خاتمو === 15 آگسٽ 1947ع تي هندستان جي ورهاڱي وقت، ان وقت جي مهتر، مظفر الملڪ (1901–1949)، پاڪستان سان الحاق ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>Kuldip Singh Bajwa, ''Jammu and Kashmir War, 1947-1948'' (2003), p. 141</ref> بهرحال، هن 6 نومبر 1947ع تائين [[الحاق جو دستاويز]] عمل ۾ نه آندو.<ref>W. A. Wilcox, ''Pakistan: The Consolidation'' (Columbia University Press, 1963), p. 82</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8N7sAAAAMAAJ|title=اوڀر هندوڪش ۾ استقامت ۽ اعتماد جي تبديلي: مهلپ وادي، چترال، اتر پاڪستان ۾ وسيلن جي انتظامي نظامن جو مطالعو|last=Rahman|first=Fazlur|date=2007-01-01|publisher=In Kommission bei Asgard-Verlag|pages=32|isbn=9783537876683|language=en}}</ref><ref>Umbreen Javaid, ''Politics of Bahawalpur: From State to Region, 1947-2000'' (2004), p. 115</ref> اهو [[پاڪستان جي حڪومت]] طرفان بنا دير خوشيءَ سان قبول ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pIsMAQAAMAAJ|title=سوات رياست (1915-1969) ابتدا کان انضمام تائين: سياسي، انتظامي، سماجي-سياسي ۽ اقتصادي ترقي جو تجزيو|last=Sultan-i-Rome|date=2008-01-01|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195471137|language=en}}</ref> 1954ع ۾ الحاق جو اضافي دستاويز دستخط ڪيو ويو ۽ چترال عبوري آئين ايڪٽ پاس ڪيو ويو، جنهن تحت چترال رياست پاڪستان جي هڪ [[وفاقي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ygEUAAAAIAAJ|title=اتر-اولهه سرحدي صوبي جو سالنامو|date=1954-01-01|publisher=Manager, Government Ptg. & Staty. Department|pages=229|language=en}}</ref> ساڳئي سال، [[پاڪستان جي وفاقي حڪومت]] جي اصرار تي هڪ طاقتور صلاحڪار ڪائونسل قائم ڪئي وئي، ۽ اها 1966ع تائين چترال ۾ گهڻو اختيار رکندي رهي.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/539766/familial-glory-in-chitral-and-swat-whats-in-a-name/|title=خانداني شان: چترال ۽ سوات ۾، نالي ۾ ڇا آهي؟ - دي ايڪسپريس ٽربيون|date=2013-04-24|language=en-US}}</ref> [[نوابي رياست|نوابي رياستون]] [[دير (نوابي رياست)|دير]]، چترال ۽ [[سوات (نوابي رياست)|سوات]] آخرڪار [[يحيٰ خان|جنرل يحيٰ خان]] هيٺ 1969ع جي دير، چترال ۽ سوات انتظامي ضابطي جي نفاذ ذريعي ضم ڪيون ويون.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ|title=پاڪستان ۾ رياست ۽ قوم سازي: اسلام ۽ سلامتي کان اڳتي|last1=Long|first1=Roger D.|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|date=2015-10-08|publisher=Routledge|isbn=9781317448204|pages=96|language=en}}</ref><ref name="A Princely Affair">{{Cite web|url=https://oup.com.pk/all-titles/a-princely-affair.html|title=هڪ نوابي معاملو|website=oup.com.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513155921/https://oup.com.pk/all-titles/a-princely-affair.html|archive-date=13 May 2016|url-status=dead}}</ref> == انتظاميا == [[گاديءَ وارو شهر]] [[چترال شهر]] هو.<ref>{{Cite book |last1=Dani |first1=Ahmad Hasan |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA241 |title=وچ ايشيا جي تهذيبن جي تاريخ: تضاد ۾ ترقي: سورھين صدي کان اوڻيهين صدي جي وچ تائين |last2=Masson |first2=Vadim Mikhaĭlovich |last3=Unesco |date=2003-01-01 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |pages=241 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=C. Collin |url=https://books.google.com/books?id=PfrXAAAAQBAJ&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA103 |title=اتر-اولهه سرحد جو مسئلو، 1890-1908 |date=2013-10-17 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-66209-4 |pages=103 |language=en}}</ref> رياست جي سرڪاري ٻولي فارسي هئي، جيڪا سرڪاري خط و ڪتابت ۽ ادب ۾ استعمال ٿيندي هئي. بهرحال، [[کهوار]] خاندان جي مادري ٻولي پڻ هئي ۽ آباديءَ جي اڪثريت جي ٻولي به هئي، ۽ ان ۾ ڪيترائي ڪم لکيا ويا. [[کهوار الفابيٽ]] بادشاهت واري دور ۾ معياري بڻائي وئي. === مهتر === حڪمران جو لقب ''متر'' هو، جنهن کي ٻاهرين ماڻهو ''مهتر'' طور اچاريندا هئا. امان الملڪ پنهنجي پٽن لاءِ فارسي انداز ''شاهزاده'' اختيار ڪيو، ۽ پوءِ کان اهو انداز رائج رهيو. لفظ ''خونزا''، جنهن جي معنيٰ [[کهوار ٻولي]] ۾ ''شهزادي'' آهي، مهتر جي خاندان جي عورتن لاءِ مخصوص هو. مهتر علائقي جي [[طاقت جي سياست]] ۾ هڪ اثرائتو ڪردار ادا ڪندڙ هو، ڇاڪاڻ ته هو [[بدخشان]] جي حڪمرانن، [[يوسفزئي]] [[پشتونن]]، ڪشمير جي مهاراجا ۽ پوءِ [[افغانستان جي امارت|افغانستان جي امير]] جي وچ ۾ وچولي طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{Cite book |last=Lines |first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=ov1tAAAAMAAJ |title=اتر-اولهه پاڪستان جا ڪالاشا ماڻهو |date=1996-01-01 |publisher=Emjay Books International |page=10 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=(Pakistan) |first=Population Census Organisation |url=https://books.google.com/books?id=MzSFAAAAIAAJ |title=[ضلعي جو نالو] جي 1998ع واري ضلعي آدمشماري رپورٽ: چترال |date=1999-01-01 |publisher=Population Census Organisation, Statistics Division, Govt. of Pakistan |page=22 |language=en}}</ref> مهتر رياست ۾ سڀني سياسي، اقتصادي ۽ سماجي سرگرمين جو مرڪز هو. حڪمران شهزادي سان قربت يا وفاداري مهتر جي رعيت ۾ عزت جي نشاني هئي.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft" /> === سول انتظاميا === مهتر ملڪ ۾ سموري طاقت جو سرچشمو هو، ۽ سول، فوجي ۽ عدالتي معاملن ۾ آخري اختيار هو. مؤثر طريقي سان ڪم ڪرڻ لاءِ، هن هڪ تفصيلي انتظامي مشينري ٺاهي. چترال مان، مهتر ڀروسي وارن عملدارن کي مقرر ڪري رياست جي پري پري وارن حصن تي ڪنٽرول برقرار رکندو هو. چترال قلعي مان، جتي وڌايل شاهي خاندان رهندو هو، مهتر هڪ تفصيلي انتظامي درجي بندي جي صدارت ڪندو هو. [[سوات ڪوهستان|مٿيون سوات]]، [[دير ڪوهستان|مٿيون دير]]، [[ڪوهستان ضلعو، پاڪستان|ڪوهستان]] ۽ ڪافرستان، موجوده [[نورستان]]، جا قبيلا چترال جي مهتر کي خراج ڏيندا هئا.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft" /> === رياستي جهنڊو === چترال جو رياستي [[جهنڊو]] شڪل ۾ ٽڪنڊو ۽ رنگ ۾ هلڪو سائو هو. جهنڊي جي ويڪري پاسي تي هڪ جبل ڏيکاريل هو، غالباً [[تريچ مير]]، جيڪو چترال ۽ هندوڪش جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي. پوئين ڪتور دور ۾، هي جهنڊو مهتر جي موجودگيءَ جي علامت طور ڪم ڪندو هو ۽ چترال قلعي مٿان لهرائيندو هو. اهو هر صبح [[جهنڊو چاڙهڻ|چاڙهيو]] ويندو هو، جنهن سان گڏ [[چترال باڊي گارڊ|رياستي باڊي گارڊ فورس]] طرفان [[سلامي]] ڏني ويندي هئي، ۽ هر شام ٻي سلامي کان پوءِ لاٿو ويندو هو.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft"/> === رهائش === [[چترال قلعو]] علائقي ۾ [[قلعي بند گهر|قلعي بند رهائش]] ۽ [[حڪومت جو مرڪز|اقتدار جو مرڪز]] ٻئي هو.<ref>{{cite web|last=Woodburn|first=Bill|title=1895ع جي چترال مهم جا قلعا|url=http://www.khyber.org/publications/011-015/chitralforts.shtml|archive-url=https://archive.today/20131025111531/http://www.khyber.org/publications/011-015/chitralforts.shtml|url-status=usurped|archive-date=25 October 2013}}</ref> اهو موجوده رسمي مهتر جو مرڪز اڃا تائين آهي. قلعي جي اولهه ۾ [[شاهي مسجد چترال|شاهي مسجد]] آهي، جيڪا شجاع الملڪ 1922ع ۾ تعمير ڪرائي. ان جون گلابي ڀتيون ۽ اڇا گنبذ ان کي اتر پاڪستان جي سڀ کان نمايان [[مسجدن]] مان هڪ بڻائن ٿا.<ref>{{cite book|last=Brown, Clammer, Cocks, Mock|first=Lindsay, Paul, Rodney, John|title=پاڪستان ۽ قراقرم هاءِ وي|year=2008|page=225|isbn=9781741045420|url=https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC&q=chitral+royal+fort&pg=PA224}}</ref> مهتر شجاع الملڪ جو مقبرو مسجد جي هڪ ڪنڊ ۾ واقع آهي. چترال جي اڳوڻي حڪمران جي گرميءَ واري رهائش شهر جي مٿان برموغلاشٽ ۾ [[چترال نيشنل پارڪ|ٽڪريءَ جي چوٽي]] تي آهي.<ref>{{cite web|title=چترال|url=http://www.khyber.org/pashtoplaces/chitral.shtml|archive-url=https://archive.today/20131026121403/http://www.khyber.org/pashtoplaces/chitral.shtml|url-status=usurped|archive-date=26 October 2013}}</ref> == حڪمرانن جي فهرست == هيٺ ڪتور خاندان جي حڪمرانن جي فهرست سندن تخت نشينيءَ جي تاريخن سان ڏني وئي آهي. محترم شاهه ڪتور ٻئي (1788–1837) کان اڳ وارن حڪمرانن جي تاريخيت ۽ تاريخن بابت اختلاف آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QI1ZAAAACAAJ |title=چترال: رياستي ڪاريگري جو مطالعو، 1320–1969 |date=2004-01-01 |publisher=IUCN Pakistan, Sahrhad Programme |isbn=9789698141691 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" | # سنگين علي (اول) 1560 # شاهه محترم شاهه ڪتور (اول) 1585 # سنگين علي (ٻيو) 1655 # محمد غلام 1691 # شاهه عالم 1694 # شاهه محمد شفيع 1696 # شاهه فرامرد 1717 # شاهه افضل (اول) 1724 # شاهه فاضل 1754 # شاهه نواز خان 1757 # شاهه خيرالله 1761 # شاهه محترم شاهه ڪتور (ٻيو) 1788 # شاهه افضل (ٻيو) 1838 # شاهه محترم شاهه ڪتور (ٽيون) 1854 # [[امان الملڪ]] 1856 # [[افضل الملڪ]] 1892 # [[شير افضل]] 1892 # [[نظام الملڪ (چترال جو مهتر)|نظام الملڪ]] 1892 # [[امير الملڪ]] 1895 # [[شجاع الملڪ]] 1895 # [[ناصر الملڪ]] 1936 # [[مظفر الملڪ]] 1943 # سيف الرحمٰن 1949 # محمد سيف الملڪ ناصر 1954 # [[فتح الملڪ علي ناصر]] 2011 |} == پڻ ڏسو == * [[چترال اسڪائوٽس]] * [[هنزا (نوابي رياست)]] * [[نگر (نوابي رياست)]] == حوالا == {{Reflist|colwidth=30em}} === ڪتابيات === *{{cite book |url=http://www.iucn.pk/publications/Chitral-A%20Study%20in%20Statecraft.pdf |title=چترال: رياستي ڪاريگري جو مطالعو (1320–1969) |first=Firuza |last=Pastakia |location=پشاور، پاڪستان |publisher=[[آءِ يو سي اين]] پاڪستان |year=2004 |isbn=9789698141691 |oclc=61520660 |access-date=2016-10-05 }} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == *[http://www.mahraka.com/chitral_history.html چترال جي تاريخ: هڪ خاڪو] *[http://www.mahraka.com/ChitralEarlyHistory.html تاريخ چترال] *[http://www.mahraka.com/chitral_judicial_system.html چترال رياستن جو عدالتي نظام] *[http://www.mahraka.com/pdf/TribesOfTheHindooKoosh.pdf جان بڊلف جو هندوڪش جا قبيلا] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.mahraka.com/ چترال جي تاريخ، ثقافت ۽ ٻولين بابت هڪ ويب سائيٽ.] {{Princely states of India}} {{Princely states of Pakistan}} {{Authority control}} {{Coord|35|50|16|N|71|47|02|E|display=title|region:PK_type:city_source:dewiki}} [[زمرو:پاڪستان جون نوابي رياستون]] [[زمرو:پاڪستان جا خاندان]] [[زمرو:پاڪستاني تاريخ جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:چترال (نوابي رياست)]] [[زمرو:1320ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1969ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان ۾ 14هين صدي جون قيامون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1320ع جون قيامون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1969ع جا خاتما]] fa46bnrrxvua7trekxpisk181uhqaa7 381116 381113 2026-05-28T02:53:40Z Intisar Ali 8681 381116 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي هندستان ۽ پاڪستان جي اڳوڻي نوابي رياست}} {{About|چترال جي اڳوڻي رياست|ٻين استعمالن لاءِ|چترال ضلعو}} {{Infobox former country | name = چترال | conventional_long_name = | native_name = | status = | official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (سرڪاري، ادبي، ۽ انتظامي ٻولي)<ref>{{cite web |last1=Allan; Buddruss |first1=Nigel J. R.; Georg |title=چترال |url=https://www.iranicaonline.org/articles/chitral-citral-river-valley-in-the-upper-indus-system |website=[[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] |access-date=20 June 2022}}</ref><br/>[[کهوار ٻولي|کهوار]] (درباري، مادري ٻولي، ادبي ٻولي){{sfn|Pastakia|2004|p=39}} | year_start = | year_end = 1972 | national_languages = | government_type = [[بادشاهت]] | area_km2 = | area_label = | area_sq_mi = 5737<ref name=":1" /> | population_census = 1,05,724<ref name=":1" /> | population_census_year = 1951 | image_coat = Coat of arms of State of Chitral.svg | symbol_type = نشان | image_flag = Flag of State of Chitral.svg | flag_type = رياستي جهنڊو | flag_border = no | image_map = Chitral_map.png | map_caption = 1947ع ۾ [[پاڪستان جي ڊومينين]] ۾ چترال نمايان ڏيکاريل | capital = [[چترال]]<ref>{{Cite book |last1=Dani |first1=Ahmad Hasan |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA241 |title=وچ ايشيا جي تهذيبن جي تاريخ: تضاد ۾ ترقي: سورھين صدي کان اوڻيهين صدي جي وچ تائين |last2=Masson |first2=Vadim Mikhaĭlovich |last3=Unesco |date=2003-01-01 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |pages=241 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=C. Collin |url=https://books.google.com/books?id=PfrXAAAAQBAJ&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA103 |title=اتر-اولهه سرحد جو مسئلو، 1890-1908 |date=2013-10-17 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-66209-4 |pages=103 |language=en}}</ref> | title_leader = مهتر | p1 = چغتائي خانات | flag_p1 = Flag of the Chagatai Khanate.svg | s1 = اولهه پاڪستان | flag_s1 = Flag of Pakistan.svg | today = {{Tree list}} *[[پاڪستان]] {{tree list/end}} | footnotes = }} {{Former administrative units of Pakistan}} '''چترال''' ({{Lang|Khw|ݯیترار}}; {{Langx|fa|{{nq|چترال}}}}) [[هندوڪش]] واري علائقي ۾، [[ڏکڻ ايشيا]] جي اتر اولهه ۾، هڪ بادشاهت هئي، جيڪا 17هين صدي کان 1969ع ۾ ان جي خاتمي تائين موجود رهي. 1885ع کان 1947ع تائين، اها [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] مان هڪ هئي، جيڪا [[برطانوي راڄ]] سان اتحاد ۾ هئي، جنهن کان پوءِ اها [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref name="Ex-Mehter" /> جنهن علائقي تي اها پکڙيل هئي، اهو هاڻي پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[اپر چترال ضلعو|اپر]] ۽ [[لوئر چترال ضلعو|لوئر چترال]] ضلعن جو حصو آهي.<ref name=":1">{{Cite book |title=اتر-اولهه سرحدي صوبو: رپورٽ ۽ جدولون |date=1951 |series=پاڪستان جي آدمشماري، 1951 |volume=4 |pages=TABLE I. POPULATION: 1-4}}</ref> مهتر [[امان الملڪ]] (دور حڪومت 1857 – 1892) جي حڪومت دوران، بادشاهت [[افغانستان]] جي [[ڪنڙ وادي]] ۾ [[اسمار، افغانستان|اسمار]] کان وٺي [[گلگت بلتستان|گلگت وادي]] ۾ [[پونيال]] تائين پکڙيل هئي.<ref>{{cite web |title=چترال: هڪ خوني تاريخ ۽ هڪ شاندار جاگرافي |url=http://blogcritics.org/chitral-a-bloody-history-and-a/ |access-date=26 October 2013 |archive-date=2 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602114345/http://blogcritics.org/chitral-a-bloody-history-and-a/ |url-status=dead }}</ref> اها 1885ع تائين هڪ آزاد بادشاهت هئي، جڏهن انگريزن امان الملڪ سان هڪ [[تابع اتحاد]] تي ڳالهه ٻولهه ڪئي، جنهن تحت چترال هڪ نوابي رياست بڻجي وئي، اڃا به [[خودمختياري|خودمختيار]] هئي پر [[برطانوي سلطنت|برطانوي هندستاني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هئي. 1895ع ۾ [[چترال مهم]] کان پوءِ، انگريزن جي گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي، پر اندروني انتظام مهتر جي هٿ ۾ رهيو. 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي|برطانوي هندستان ورهايو ويو]] ۽ چترال پاڪستان سان الحاق ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. الحاق کان پوءِ، آخرڪار 1969ع ۾ اهو پاڪستان جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جي ضلعن جي فهرست|ضلعو]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Osella, Coares |url=https://books.google.com/books?id=k0_QuKXhOuQC&pg=PA58 |title=اسلام، سياست، علم الانسان |date=19 March 2010 |isbn=9781444324419}}</ref> == تاريخ == === ابتدائي تاريخ نگاري === 19هين صدي جي شروعات کان وٺي، مقامي تاريخ نويس چترال جي تاريخ کي قلمبند ڪندا رهيا آهن ۽ هن موضوع تي مک ماخذ سمجهيا وڃن ٿا. انهن مان پهريون ڄاتل نالو شاهه ڪتور ٻئي (دور حڪومت 1788–1838) جي درباري تاريخ نويس [[محمد سيار|بابا سيار]] جو ''[[شاهنامه چترال]]'' آهي، جيڪو 1800ع جي شروعاتي ڏهاڪي ۾ لکيو ويو. [[تاريخ چترال|''نئين تاريخ چترال'']] ({{Literal translation|چترال جي نئين تاريخ}})، جيڪا برطانوي دور ۾ [[شجاع الملڪ]] جي [[درباري تاريخ نويس]] جي پٽ غلام مرتضيٰ لکي، چترال جي سرڪاري تاريخ نگاري طور ڏٺي وڃڻ لڳي آهي، ۽ عالمي علمي دنيا ۾ وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Cacopardo |first1=Alberto M. |url=https://books.google.com/books?id=ghFuAAAAMAAJ&q=chitral |title=پيرستان جا دروازا: هندوڪش ۾ تاريخ، مذهب ۽ سماج |last2=Cacopardo |first2=Augusto S. |date=2001 |publisher=IsIAO |isbn=978-88-6323-149-6 |pages=45–78 |language=en}}</ref> بهرحال، ان تي ڪمزور تاريخي ترتيب جي بنياد تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان چترال ۾ اسلام جي آمد کي 7هين صدي جي آس پاس تائين پوئتي وٺي وئي، ۽ ڪتور حڪومت جي شروعات کي اڳواٽ ثابت ڪري ان کي جائز بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name=":0" /> === ڪافر دور === بيان موجب، چترال جي تاريخ ٽن مک دورن ۾ ورهايل آهي: ڪافر دور، رائس دور، ۽ ڪتور دور.<ref name=":0" /> اهو 7هين صدي ۾ هڪ عرب فوج ذريعي چترال ۾ اسلام جي آمد بيان ڪري ٿو، جنهن بهمن ڪوهستاني نالي هڪ مقامي بادشاهه کي شڪست ڏني.<ref name=":0" /> پنجن صدين جي وقفي کان پوءِ، اهو مٿئين چترال کي [[ترخان خاندان]] جي سومالڪ جي ماتحت بيان ڪري ٿو، جيڪو گلگت تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته هيٺئين چترال تي [[ڪالاش ماڻهو|ڪالاشا]] حڪمران بولاسنگ ۽ راجوائي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |last=Maggi |first=Wynne |url=https://books.google.com/books?id=FVotcuQ1dvEC&dq=bulasing+kalasha+wai&pg=PA21 |title=اسان جون عورتون آزاد آهن: هندوڪش ۾ جنس ۽ قوميت |date=2001 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-06783-1 |pages=21 |language=en}}</ref><ref name=":0" /> === رائس خاندان === ان مطابق، ڪافر دور 1320ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن شاهه نادر رائس نالي هڪ غير ملڪي سردار، غالباً [[ترڪستان]] مان، آيو ۽ رائس خاندان جو بنياد وڌو، جيڪو 1531ع کان 1574ع تائين رهيو.<ref name=":0" /> شاهه رائس خان جي ''تاريخ گلگت'' ({{Literal translation|گلگت جي تاريخ}}) (لکيل 1941ع) کيس گلگت جي ترخان خاندان جو فرد بڻائي ٿي.<ref name=":02">{{Cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |author-link=احمد حسن داني |url= |title=پاڪستان جي اترين علائقن جي تاريخ |date=1991 |publisher=نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل اينڊ ڪلچرل ريسرچ، قائداعظم يونيورسٽي |isbn=978-969-415-016-1 |edition=2nd |location=اسلام آباد |pages=167-168, 201-204 |language=en |orig-date=1989}}</ref> شاهه ناصر کي نون رائس حڪمرانن مان اٺون بيان ڪيو ويو آهي. کين محترم شاهه ڪتور معزول ڪيو، جنهن 1595ع کان 1630ع تائين حڪومت ڪئي، ۽ شاهه ناصر جي پٽ شاهه محمود رائس جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ رائس حڪومت خلاف عوامي ردعمل سبب اقتدار ۾ آيو. 1660ع ۾ محترم جي پٽ سنگين علي ٻئي هٿان شاهه محمود جي شڪست ڪتور خاندان جي آخري قيام جي نشاني آهي، جيڪو جديد دور تائين قائم رهيو.<ref name=":0" /> ==== وولف گانگ هولزوارٿ جي متبادل جوڙجڪ ==== وولف گانگ هولزوارٿ هڪ تازو مطالعو ڪيو آهي، جيڪو رائس دور بابت بيان جي جوڙجڪ کي چئلينج ڪري ٿو، ۽ دعويٰ ڪري ٿو ته اهو چترال ۽ گلگت ۾ اسلام جي پکڙجڻ کي تسليم ڪرڻ ۾ ناڪام ٿئي ٿو.<ref name=":0" /> هولزوارٿ موجب، [[چغتائي خانات]] 16هين صدي جي شروعات ۾ علائقي ۾ اسلام آندو، [[مستوج]] ۽ [[ياسين وادي|ياسين]] ۾ ذيلي مرڪز قائم ڪيا. هو 1520ع ۽ 1550ع جي وچ ۾ [[ميرزا محمد حيدر دوغلت|ميرزا حيدر]] طرفان [[يارڪند خانات|يارڪند]] مان [[هندوڪش]] ڏانهن ڪيل ڪامياب فوجي مهمن کي ثبوت طور پيش ڪري ٿو.<ref name=":0" /> چترال ۾ پهريون آزاد مسلمان حڪمران غالباً شاهه بابر هو، جيڪو [[بدخشان]] مان ٻي اسلامي لهر ۾ آيو. سندس ذڪر 17هين صدي جي درباري تاريخ ''بحر الاسرار'' ۾ ٿيو آهي، جيڪا ازبڪ [[بخارا خانات|بلخ خانات]] مان آهي، ۽ کيس 1620ع ۾ چترال تي حڪمراني ڪندي ڏيکاري ٿي. 17هين صدي جي گمنام ''تاريخ ڪاشغر'' وڌيڪ دعويٰ ڪري ٿي ته شاهه بابر 1641ع ۾ عبدالله خان چغتائي جي حملي کان پوءِ [[ڪاشغر خانات]] جو باجگذار بڻجي ويو. سندس پٽ، شاهه رائس، بابت چيو وڃي ٿو ته هو ''[[شگرنامه]]'' (لکيل 17هين صدي) موجب 1660ع جي آس پاس ياسين ۾ حڪمراني ڪري رهيو هو.<ref name=":0" /> چترال کان ٻاهرين ماخذن مان ڄاتل ايندڙ حڪمران شاهه محمود آهي، جنهن بابت 1764ع جي چيني [[مانچو ماڻهو|مانچو]] سالنامن ۾ درج آهي ته هن چترال کي [[اوئرات|اوئرات]] منگولن کان فتح ڪيو، جن 1678ع ۾ چغتائي حڪمرانن جي جاءِ ورتي هئي. هن 1713{{En dash}}20 تائين حڪومت ڪئي. شاهه محمود کي معقول طور شاهه ناصر جي پٽ شاهه محمود رائس سان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن کي چترال جي پهرئين ڪتور حڪمران محترم شاهه اول بدخشان ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ڪيو هو، پر آخرڪار ڪاشغر ۽ يارڪند مان آيل وڏي فوج جي مدد سان پنهنجو تخت واپس حاصل ڪيو.<ref name=":0" /> [[دنين، چترال|دنين]] ۾ وڙهيل فيصلاڪن جنگ ۾، شاهه محترم جو ڀاءُ شاهه خوشوقت مارجي ويو، ۽ ٻيا ڪتور شهزادا چترال مان ڀڄي ويا.<ref name=":0" /> دنين جي جنگ غالباً ساڳيو واقعو آهي، جيڪو مانچو سالنامن ۾ رپورٽ ٿيل آهي ۽ چترال تي اوئرات منگول حملي طور [[جان بڊلف|بڊلف]] پڻ ذڪر ڪيو آهي. شاهه محمود جو جوابي حملو، جنهن کي ''نئين تاريخ چترال'' 1630ع سان منسوب ڪري ٿي، ان جي بدران 18هين صدي جي آس پاس رکڻ گهرجي.<ref name=":0" /> === ڪتور خاندان === {{See also|ڪتور خاندان}} وولف گانگ هولزوارٿ جي تحقيق ظاهر ڪري ٿي ته ڪتور حڪومت شايد 18هين صدي جي وچ تائين چترال ۾ قائم نه ٿي هئي، جيئن مانچو سالنامن ۾ درج آهي.<ref name=":0" /> هولزوارٿ اهو پڻ تجويز ڪري ٿو ته رائس دور جا پهريان ست حڪمران شايد تازو ايجاد آهن، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به ڄاتل ماخذ يا زباني روايت ۾ انهن جو ذڪر نه ٿو ملي.<ref name=":0" /> آخري ٽي حڪمران غالباً تاريخي آهن، ۽ ساڳئي خاندان جي ڪتور ۽ خوشوقت شاخن جي وچ ۾ تڪرار رائس جي شڪست کان پوءِ ''نئين تاريخ چترال'' ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيا ويا آهن.<ref name=":0" /> ان جي باوجود، ''نئين تاريخ چترال'' ۾ واقعن جي تاريخي ترتيب اڃا به ناقابل اعتماد رهي ٿي، ۽ ڪتور حڪومت کي 17هين صدي جي شروعات تائين پوئتي وڌائڻ جي ڪوشش موجود آهي، جيتوڻيڪ پهريون تصديق ٿيل ڪتور حڪمران، محترم شاهه اول، غالباً 18هين صدي جي شروعات ۾ حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪتور خاندان جي ويجهن مائٽن جي وچ ۾ نسلي جنگيون به جاري رهيون.<ref name=":0" /> === ابتدائي ڪتور حڪمران === [[احمد حسن داني]] طرفان ڏنل تاريخي ترتيب موجب، شاهه ڪتور اول ڪنهن سنگ علي (يا سنگين علي، سنگِ علی) جو پٽ هو. هو 1585ع ۾ رائس حڪمران کان تخت کسي اقتدار ۾ آيو، جيڪو بدخشان ڏانهن ڀڄي ويو. 1615ع ۾ شاهه محمود بن شاهه ناصر واپس آيو ۽ ڪتورن کان پنهنجو تخت واپس ورتو، ۽ کين [[مستوج تعلقو|مستوج]] ۽ [[ياسين وادي|ياسين]] ڏانهن منتقل ٿيڻ تي مجبور ڪيو. ٻن خاندانن جي وچ ۾ جدوجهد گهڻي وقت تائين جاري رهي. شاهه ڪتور اول کان پوءِ سنگين علي ٻيو آيو، جنهن 1718ع ۾ پنهنجي پيءُ جي موت جو بدلو وٺڻ لاءِ گلگت تي حملو ڪيو. هو 1745ع ۾ شڪار دوران مارجي ويو ۽ سندس ڀاءُ محمد غلام سندس جانشين ٿيو. اهو به ٻن سالن بعد مارجي ويو، ۽ ان کان پوءِ حڪمرانن جو تيز سلسلو آيو. 1775ع ۾ فرمورز شاهه خوشوقت تخت نشين ٿيو. هن بادشاهت کي وڌايو ۽ شاهه عبدالقادر بن محمود جي ماتحت رائس کي آخري شڪست ڏني، کيس بدخشان ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ڪيو. 1778ع ۾ محترم شاهه ٻئي ڪتور چترال تي قبضو ڪيو. ياسين جي خوشوقتن، يعني پنهنجي مٽن مائٽن، خلاف ڊگهي جدوجهد کان پوءِ هو 1833ع ۾ چترال ۾ اعليٰ حڪمران بڻيو. هو 1838ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ سندس پنجون پٽ شاهه افضل ٻيو جانشين ٿيو. شاهه افضل ٻيو 1853ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ محترم شاهه ٽيون سندس جانشين ٿيو، جيڪو پنهنجي بهادري ۽ سخاوت سبب مشهور هو. محترم شاهه ٽيون وري 1857ع ۾ پنهنجي ڀاءُ [[امان الملڪ]] جي جانشيني هيٺ آيو.<ref name=":02" /> === امان الملڪ (1857–1892) === امان الملڪ، شاهه افضل ٻئي جو ٻيو پٽ، 1857ع ۾ پنهنجي ڀاءُ جو جانشين ٿيو. ڪشمير سان هڪ مختصر تڪرار کان پوءِ، جنهن ۾ هن گلگت جي فوجي چوڪي جو گهيرو ڪيو ۽ ٿوري وقت لاءِ [[پونيال]] وادي تي قبضو رکيو، هن 1877ع ۾ ڪشمير جي مهاراجا سان هڪ معاهدو قبول ڪيو. امان الملڪ هڪ مضبوط حڪمران هو ۽ سندس حڪومت دوران انگريزن طرفان سندس اختيار کي چئلينج ڪرڻ جي ڪا سنجيده ڪوشش نه ڪئي وئي.<ref>{{cite web|last=Gurdon|first=Lieut.-Colonel B.E.M.|title=چترال جون يادون|url=http://www.himalayanclub.org/journal/chitral-memories/|publisher=The Himalayan Club|access-date=26 October 2013|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308181040/https://www.himalayanclub.org/journal/chitral-memories/|url-status=dead}}</ref> پنهنجي حڪومت دوران امان الملڪ ڪيترن ئي برطانوي آفيسرن سان مليو، جن مان ڪجهه هن بابت هيٺيان لفظ لکيا آهن: {{Quote|''سندس انداز شاهانه هو، سندس شائستگي سادي ۽ مڪمل هئي، هن ۾ وڏي موروثي اشرافيت جي درباري هسپانوي نفاست فطري طور موجود هئي.''|author=[[الجرنن ڊيورنڊ]]|source}} {{Quote|''چترال وٽ، حقيقت ۾، پنهنجي پارليامينٽ ۽ جمهوري آئين هو. جيئن برطانوي هائوس آف ڪامنز هڪ اسيمبلي آهي، تيئن چترال ۾ مهتر، هڪ چبوتري تي ويٺل ۽ هڪ خاص وقار سان گهيريل، پنهنجن سوين رعايا جي سامهون انصاف يا قانون ورهائيندو هو؛ اهي دليل ٻڌندا هئا، بحث جو عمل ڏسندا هئا، ۽ پنهنجي رويي سان وڏي حد تائين نتيجو طئي ڪندا هئا. اهڙا "دربار" چترال ۾ هفتي جي گهڻن ڏينهن تي ٿيندا هئا، تمام گهڻو ڪري ڏينهن ۾ ٻه ڀيرا، صبح جو ۽ وري رات جو. انصاف مون کي اهو به شامل ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو ته مهرڪي ۾ تقريرون ڪجهه مغربي اسيمبلين جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڊگهيون ۽ عام رويو وڌيڪ باوقار هوندو هو.''|author=[[جارج ڪرزن، ڪيڊلسٽن جو پهريون مارڪئيس ڪرزن|لارڊ ڪرزن]]، هندستان جو وائسراءِ|source=<ref>{{cite web|title=بنياد کان جمهوري|url=http://www.chitraltoday.net/2013/05/17/democratic-to-the-core/|access-date=10 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221130548/http://www.chitraltoday.net/2013/05/17/democratic-to-the-core/|archive-date=21 December 2013|url-status=dead}}</ref>}} چاليهن سالن تائين هو سرحد تي سڀ کان اهم شخصيت رهيو.<ref>{{cite web|last=Durand|first=Algernon|title=الجرنن ڊيورنڊ جو چترال ۾ هڪ مهينو (لنڊن 1899)|url=http://www.anusha.com/durand.htm}}</ref> نسبتاً ڊگهي حڪومت کان پوءِ، هو 1892ع ۾ پرامن نموني وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|title=چترال جو گهيرو ۽ رليف|url=http://www.britishbattles.com/north-west-frontier-india/seige-relief-chitral.htm}}</ref> ==== جانشيني جون جنگيون ==== [[File:The Fort at Chitral as seen from the River - ILN 1895.jpg|thumbnail|upright=1.5|alt=|چترال جو گهيرو ۽ رليف، 1895]] جانشيني جي ڪنهن قانون کان سواءِ، امان الملڪ جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي وچ ۾ جانشيني جي ڊگهي جنگ شروع ٿي. امان جي ننڍي پٽ، [[افضل الملڪ]]، پنهنجي وڏي ڀاءُ جي غير موجودگيءَ ۾ پاڻ کي حڪمران قرار ڏنو. پوءِ هن پنهنجن ڪيترن ڀائرن، جيڪي سندس تخت جا امڪاني دعويدار هئا، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو. ان سان جانشيني جي جنگ شروع ٿي، جيڪا ٽي سال هلي. افضل الملڪ کي سندس چاچي، [[شير افضل]]، جيڪو چترال جو طوفاني پکي ۽ سندس پيءُ جي پاسي ۾ ڊگهي وقت کان ڪنڊو هو، قتل ڪيو. هن هڪ مهيني کان گهٽ وقت لاءِ چترال تي قبضو رکيو، پوءِ [[نظام الملڪ (چترال جو مهتر)|نظام الملڪ]] جي واپسي تي افغان علائقي ڏانهن ڀڄي ويو. نظام، افضل الملڪ جو وڏو ڀاءُ ۽ جائز وارث، پوءِ ساڳئي سال ڊسمبر ۾ جانشين ٿيو. لڳ ڀڳ انهيءَ وقت، [[ڊيورنڊ لائين|ڊيورنڊ لائين معاهدي]] کان پوءِ چترال برطانوي اثر جي دائري هيٺ آيو، جنهن [[افغانستان جي امارت]] ۽ برطانوي هندستاني سلطنت جي وچ ۾ سرحد مقرر ڪئي. نظام الملڪ جون ملڪيتون [[ڪافرستان]] ۽ [[ڪنڙ وادي]] ۾ افغان علائقو تسليم ڪيون ويون ۽ کيس مجبور ڪيو ويو ته اهي [[عبدالرحمان خان]] کي ڏئي ڇڏي. هڪ سال اندر، نظام پاڻ پنهنجي هڪ ٻئي جاه طلب ننڍي ڀاءُ، [[امير الملڪ]]، هٿان قتل ٿيو. 1895ع ۾ [[گلگت ايجنسي]] ۾ برطانوي نمائندو سر [[جارج اسڪاٽ رابرٽسن]] [[چترال قلعو|چترال قلعي]] ۾ 48 ڏينهن تائين گهيري هيٺ رهيو، ۽ آخرڪار ٻن [[چترال مهم|برطانوي فوجن]] طرفان آزاد ڪرايو ويو، جن مان هڪ گلگت کان ۽ ٻي [[نوشهره، خيبر پختونخوا|نوشهره]] کان مارچ ڪندي آئي. [[چترال مهم]] جي ويجهو اچڻ، جيڪا برطانوي ۽ ڪشميري فوجن تي مشتمل هڪ مضبوط فوجي قوت هئي، امير کي آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. سندس اتحادي [[امرا خان]] [[جنڊول رياست|جنڊول]] ڏانهن ڀڄي ويو.<ref>{{cite web|title=امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا، جلد 10، ص. 302.|url=https://dsal.uchicago.edu/REFERENCE/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V10_308.gif|access-date=26 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029194645/http://dsal.uchicago.edu/REFERENCE/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V10_308.gif|archive-date=29 October 2013|url-status=dead}}</ref> === شجاع الملڪ (1895–1936) === {{Further|شجاع الملڪ}} انگريزن [[شجاع الملڪ]] جي مفادن جي حمايت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو هو، جيڪو امان الملڪ جو سڀ کان ننڍو جائز پٽ هو، ۽ اڪيلو اهڙو هو جيڪو سياسي اٿل پٿل ۾ ملوث نه رهيو هو. نوجوان مهتر کي تخت تي ويهارڻ کان پوءِ، برطانوي ۽ ڪشميري فوجن شير افضل ۽ جنڊول جي امرا خان طرفان ست هفتن جي گهيري خلاف مشهور دفاع برداشت ڪيو. جيتوڻيڪ شجاع الملڪ هاڻي مضبوطيءَ سان حڪمران طور قائم ٿي چڪو هو، پر [[دوگرا خاندان|دوگرن]] ياسين، [[ڪوهه غذر]] ۽ [[اشڪومن وادي|اشڪومن]] کي ضم ڪري ڇڏيو. چترال تي دوگرا بالادستي 1911ع ۾ ختم ٿي، ۽ چترال انگريزن سان سڌن لاڳاپن ۾ هڪ [[سلامي رياست]] بڻجي ويو. مستوج، جيڪو 1895ع ۾ مهتر جي اختيار مان ڪڍيو ويو هو، پڻ ٻن سالن اندر کيس واپس ڏنو ويو. شجاع اڪيتاليهن سالن تائين حڪومت ڪئي، جنهن دوران چترال اندروني امن جي بي مثال دور مان گذريو. هن هندوڪش علائقي کان ٻاهر سفر ڪيو، هندستان جي مختلف حصن جو دورو ڪيو ۽ ڪيترن ساٿي حڪمرانن سان ملاقات ڪئي، گڏوگڏ [[عربستان]] ڏانهن [[حج]] ڪيو ۽ بادشاهه [[ابن سعود|عربستان جي ابن سعود]] سان ملاقات ڪئي. جنوري 1903ع ۾ کيس [[دهلي دربار]] ۾ دعوت ڏني وئي.<ref>{{cite web|title=چترال|url=http://www.gutenberg.org/files/31447/31447-h/31447-h.htm|publisher=Project Gutenberg}}</ref> شجاع الملڪ پنهنجي پٽن کي جديد تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليو. شهزادا [[علي ڳڙهه]] ۽ [[دهرادون]] جهڙن پري پري هنڌن ڏانهن ويا، جتي انهن سان گڏ اميرن جا پٽ به هئا، جن کي رياست جي خرچ تي تعليم ڏني ويندي هئي.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft">{{harvnb|Pastakia|2004}}</ref> هن 1919ع ۾ [[ٽين اينگلو-افغان جنگ]] دوران انگريزن جي حمايت ڪئي، جنهن دوران سندس چئن پٽن ۽ [[چترال باڊي گارڊ|چترال اسٽيٽ باڊي گارڊ]] حملي کان سرحد جي حفاظت لاءِ ڪيترن عملن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. === شجاع الملڪ کان پوءِ مهتر (1936–1966) === [[ناصر الملڪ]] 1936ع ۾ پنهنجي پيءُ جو جانشين ٿيو. هن جديد تعليم حاصل ڪئي، ۽ پاڻ هڪ مشهور شاعر ۽ عالم بڻيو. هن فوجي، سياسي ۽ سفارتي معاملن ۾ گهري دلچسپي ورتي، ۽ پنهنجو گهڻو وقت انتظاميا کي بهتر بڻائڻ تي خرچ ڪيو. 1943ع ۾ ڪنهن زنده مرد وارث کان سواءِ وفات ڪرڻ سبب، سندس فوري ننڍو ڀاءُ [[مظفر الملڪ]] سندس جانشين ٿيو. هو به فوجي مزاج وارو شخص هو، ۽ سندس حڪومت [[هندستان جي ورهاڱي|1947ع جي ورهاڱي]] جي چوڌاري پيدا ٿيندڙ طوفاني واقعن جي شاهد رهي. گلگت ڏانهن پنهنجا باڊي گارڊ موڪلڻ واري سندس فوري ڪارروائي پاڪستان لاءِ ان علائقي کي محفوظ ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سندس ڀاءُ [[مطاع الملڪ|مطاع الملڪ]] 14 آگسٽ 1948ع تي [[اسڪردو جو گهيرو|اسڪردو جي گهيري ۽ قبضي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان [[بلتستان]] پاڪستان جي ڊومينين جو حصو بڻيو. مظفر الملڪ جي غير متوقع جلدي وفات کان پوءِ جانشيني 1948ع ۾ سندس نسبتاً اڻتجربيڪار وڏي پٽ سيف الرحمٰن ڏانهن منتقل ٿي. ڪجهه تڪرارن سبب کيس پاڪستان حڪومت ڇهن سالن لاءِ چترال مان جلاوطن ڪيو. هنن سندس غير موجودگيءَ ۾ رياست هلائڻ لاءِ چترال ۽ پاڪستان جي ٻين حصن جي عملدارن تي مشتمل هڪ انتظامي بورڊ مقرر ڪيو. هو 1954ع ۾ چترال جو انتظام ٻيهر سنڀالڻ لاءِ واپسيءَ دوران [[لواري پاس|لواري]] تي هوائي جهاز جي حادثي ۾ فوت ٿي ويو. سيف الملڪ ناصر (1950–2011)<ref name=Ex-Mehter>{{Cite web |url=https://www.newspakistan.pk/2011/11/02/Brief-History-of-Ex-Mehter-Chitral-HH-Prince-Saif-ul-Mulk-Nasir/ |title=چترال جي اڳوڻي مهتر عزت مآب شهزادي سيف الملڪ ناصر جي مختصر تاريخ - نيوز پاڪستان |access-date=15 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925213808/http://www.newspakistan.pk/2011/11/02/Brief-History-of-Ex-Mehter-Chitral-HH-Prince-Saif-ul-Mulk-Nasir/ |archive-date=25 September 2018 |url-status=dead }}</ref> 1954ع ۾ چئن سالن جي عمر ۾ رسمي طور پنهنجي پيءُ جو جانشين ٿيو. سندس نالي تي، ايندڙ ٻارهن سالن تائين هڪ [[نيابتي ڪائونسل|ڪائونسل آف ريجنسي]] حڪومت ڪئي، جنهن دوران رياست تي پاڪستاني اختيار بتدريج وڌندو ويو. جيتوڻيڪ 1966ع ۾ بالغ ٿيڻ تي کيس آئيني حڪمران طور نصب ڪيو ويو، پر سيف الملڪ پنهنجي نئين حيثيت گهڻو وقت نه ماڻي سگهيو. 1969ع ۾ [[يحيٰ خان]] چترال کي اسلامي جمهوريه پاڪستان ۾ ضم ڪري مڪمل طور تي شامل ڪري ڇڏيو. مهتر جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ، کيس پاڙيسري هندستان جي ٻين ڪيترن شهزادن وانگر، پنهنجي ملڪ جي ٻاهرين ملڪن ۾ نمائندگي ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[پرڏيهي معاملن واري وزارت (پاڪستان)|پاڪستان جي پرڏيهي آفيس]] ۾ مختلف سفارتي عهدن تي خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ 1989ع ۾ [[هانگ ڪانگ]] ۾ قونصل جنرل طور خدمت مان وقت کان اڳ رٽائر ٿيو. هو 2011ع ۾ وفات ڪري ويو، ۽ سندس پٽ [[فتح الملڪ علي ناصر]] سندس جانشين ٿيو، جيتوڻيڪ علامتي طور.<ref>{{Cite web |url=https://www.chitralnews.com/Coronation-20--Oct-2011.htm |title=چترال نيوز...چترال پاڪستان، خبرون، رايا، سفر، سياحت، مهم جوئي، ثقافت، طرز زندگي، چترال |access-date=15 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130127061550/http://www.chitralnews.com/Coronation-20--Oct-2011.htm |archive-date=27 January 2013 |url-status=dead }}</ref> === الحاق ۽ خاتمو === 15 آگسٽ 1947ع تي هندستان جي ورهاڱي وقت، ان وقت جي مهتر، مظفر الملڪ (1901–1949)، پاڪستان سان الحاق ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>Kuldip Singh Bajwa, ''Jammu and Kashmir War, 1947-1948'' (2003), p. 141</ref> بهرحال، هن 6 نومبر 1947ع تائين [[الحاق جو دستاويز]] عمل ۾ نه آندو.<ref>W. A. Wilcox, ''Pakistan: The Consolidation'' (Columbia University Press, 1963), p. 82</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8N7sAAAAMAAJ|title=اوڀر هندوڪش ۾ استقامت ۽ اعتماد جي تبديلي: مهلپ وادي، چترال، اتر پاڪستان ۾ وسيلن جي انتظامي نظامن جو مطالعو|last=Rahman|first=Fazlur|date=2007-01-01|publisher=In Kommission bei Asgard-Verlag|pages=32|isbn=9783537876683|language=en}}</ref><ref>Umbreen Javaid, ''Politics of Bahawalpur: From State to Region, 1947-2000'' (2004), p. 115</ref> اهو [[پاڪستان جي حڪومت]] طرفان بنا دير خوشيءَ سان قبول ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pIsMAQAAMAAJ|title=سوات رياست (1915-1969) ابتدا کان انضمام تائين: سياسي، انتظامي، سماجي-سياسي ۽ اقتصادي ترقي جو تجزيو|last=Sultan-i-Rome|date=2008-01-01|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195471137|language=en}}</ref> 1954ع ۾ الحاق جو اضافي دستاويز دستخط ڪيو ويو ۽ چترال عبوري آئين ايڪٽ پاس ڪيو ويو، جنهن تحت چترال رياست پاڪستان جي هڪ [[وفاقي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ygEUAAAAIAAJ|title=اتر-اولهه سرحدي صوبي جو سالنامو|date=1954-01-01|publisher=Manager, Government Ptg. & Staty. Department|pages=229|language=en}}</ref> ساڳئي سال، [[پاڪستان جي وفاقي حڪومت]] جي اصرار تي هڪ طاقتور صلاحڪار ڪائونسل قائم ڪئي وئي، ۽ اها 1966ع تائين چترال ۾ گهڻو اختيار رکندي رهي.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/539766/familial-glory-in-chitral-and-swat-whats-in-a-name/|title=خانداني شان: چترال ۽ سوات ۾، نالي ۾ ڇا آهي؟ - دي ايڪسپريس ٽربيون|date=2013-04-24|language=en-US}}</ref> [[نوابي رياست|نوابي رياستون]] [[دير (نوابي رياست)|دير]]، چترال ۽ [[سوات (نوابي رياست)|سوات]] آخرڪار [[يحيٰ خان|جنرل يحيٰ خان]] هيٺ 1969ع جي دير، چترال ۽ سوات انتظامي ضابطي جي نفاذ ذريعي ضم ڪيون ويون.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ|title=پاڪستان ۾ رياست ۽ قوم سازي: اسلام ۽ سلامتي کان اڳتي|last1=Long|first1=Roger D.|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|date=2015-10-08|publisher=Routledge|isbn=9781317448204|pages=96|language=en}}</ref><ref name="A Princely Affair">{{Cite web|url=https://oup.com.pk/all-titles/a-princely-affair.html|title=هڪ نوابي معاملو|website=oup.com.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513155921/https://oup.com.pk/all-titles/a-princely-affair.html|archive-date=13 May 2016|url-status=dead}}</ref> == انتظاميا == [[گاديءَ وارو شهر]] [[چترال شهر]] هو.<ref>{{Cite book |last1=Dani |first1=Ahmad Hasan |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA241 |title=وچ ايشيا جي تهذيبن جي تاريخ: تضاد ۾ ترقي: سورھين صدي کان اوڻيهين صدي جي وچ تائين |last2=Masson |first2=Vadim Mikhaĭlovich |last3=Unesco |date=2003-01-01 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |pages=241 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=C. Collin |url=https://books.google.com/books?id=PfrXAAAAQBAJ&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA103 |title=اتر-اولهه سرحد جو مسئلو، 1890-1908 |date=2013-10-17 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-66209-4 |pages=103 |language=en}}</ref> رياست جي سرڪاري ٻولي فارسي هئي، جيڪا سرڪاري خط و ڪتابت ۽ ادب ۾ استعمال ٿيندي هئي. بهرحال، [[کهوار]] خاندان جي مادري ٻولي پڻ هئي ۽ آباديءَ جي اڪثريت جي ٻولي به هئي، ۽ ان ۾ ڪيترائي ڪم لکيا ويا. [[کهوار الفابيٽ]] بادشاهت واري دور ۾ معياري بڻائي وئي. === مهتر === حڪمران جو لقب ''متر'' هو، جنهن کي ٻاهرين ماڻهو ''مهتر'' طور اچاريندا هئا. امان الملڪ پنهنجي پٽن لاءِ فارسي انداز ''شاهزاده'' اختيار ڪيو، ۽ پوءِ کان اهو انداز رائج رهيو. لفظ ''خونزا''، جنهن جي معنيٰ [[کهوار ٻولي]] ۾ ''شهزادي'' آهي، مهتر جي خاندان جي عورتن لاءِ مخصوص هو. مهتر علائقي جي [[طاقت جي سياست]] ۾ هڪ اثرائتو ڪردار ادا ڪندڙ هو، ڇاڪاڻ ته هو [[بدخشان]] جي حڪمرانن، [[يوسفزئي]] [[پشتونن]]، ڪشمير جي مهاراجا ۽ پوءِ [[افغانستان جي امارت|افغانستان جي امير]] جي وچ ۾ وچولي طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{Cite book |last=Lines |first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=ov1tAAAAMAAJ |title=اتر-اولهه پاڪستان جا ڪالاشا ماڻهو |date=1996-01-01 |publisher=Emjay Books International |page=10 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=(Pakistan) |first=Population Census Organisation |url=https://books.google.com/books?id=MzSFAAAAIAAJ |title=[ضلعي جو نالو] جي 1998ع واري ضلعي آدمشماري رپورٽ: چترال |date=1999-01-01 |publisher=Population Census Organisation, Statistics Division, Govt. of Pakistan |page=22 |language=en}}</ref> مهتر رياست ۾ سڀني سياسي، اقتصادي ۽ سماجي سرگرمين جو مرڪز هو. حڪمران شهزادي سان قربت يا وفاداري مهتر جي رعيت ۾ عزت جي نشاني هئي.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft" /> === سول انتظاميا === مهتر ملڪ ۾ سموري طاقت جو سرچشمو هو، ۽ سول، فوجي ۽ عدالتي معاملن ۾ آخري اختيار هو. مؤثر طريقي سان ڪم ڪرڻ لاءِ، هن هڪ تفصيلي انتظامي مشينري ٺاهي. چترال مان، مهتر ڀروسي وارن عملدارن کي مقرر ڪري رياست جي پري پري وارن حصن تي ڪنٽرول برقرار رکندو هو. چترال قلعي مان، جتي وڌايل شاهي خاندان رهندو هو، مهتر هڪ تفصيلي انتظامي درجي بندي جي صدارت ڪندو هو. [[سوات ڪوهستان|مٿيون سوات]]، [[دير ڪوهستان|مٿيون دير]]، [[ڪوهستان ضلعو، پاڪستان|ڪوهستان]] ۽ ڪافرستان، موجوده [[نورستان]]، جا قبيلا چترال جي مهتر کي خراج ڏيندا هئا.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft" /> === رياستي جهنڊو === چترال جو رياستي [[جهنڊو]] شڪل ۾ ٽڪنڊو ۽ رنگ ۾ هلڪو سائو هو. جهنڊي جي ويڪري پاسي تي هڪ جبل ڏيکاريل هو، غالباً [[تريچ مير]]، جيڪو چترال ۽ هندوڪش جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي. پوئين ڪتور دور ۾، هي جهنڊو مهتر جي موجودگيءَ جي علامت طور ڪم ڪندو هو ۽ چترال قلعي مٿان لهرائيندو هو. اهو هر صبح [[جهنڊو چاڙهڻ|چاڙهيو]] ويندو هو، جنهن سان گڏ [[چترال باڊي گارڊ|رياستي باڊي گارڊ فورس]] طرفان [[سلامي]] ڏني ويندي هئي، ۽ هر شام ٻي سلامي کان پوءِ لاٿو ويندو هو.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft"/> === رهائش === [[چترال قلعو]] علائقي ۾ [[قلعي بند گهر|قلعي بند رهائش]] ۽ [[حڪومت جو مرڪز|اقتدار جو مرڪز]] ٻئي هو.<ref>{{cite web|last=Woodburn|first=Bill|title=1895ع جي چترال مهم جا قلعا|url=http://www.khyber.org/publications/011-015/chitralforts.shtml|archive-url=https://archive.today/20131025111531/http://www.khyber.org/publications/011-015/chitralforts.shtml|url-status=usurped|archive-date=25 October 2013}}</ref> اهو موجوده رسمي مهتر جو مرڪز اڃا تائين آهي. قلعي جي اولهه ۾ [[شاهي مسجد چترال|شاهي مسجد]] آهي، جيڪا شجاع الملڪ 1922ع ۾ تعمير ڪرائي. ان جون گلابي ڀتيون ۽ اڇا گنبذ ان کي اتر پاڪستان جي سڀ کان نمايان [[مسجدن]] مان هڪ بڻائن ٿا.<ref>{{cite book|last=Brown, Clammer, Cocks, Mock|first=Lindsay, Paul, Rodney, John|title=پاڪستان ۽ قراقرم هاءِ وي|year=2008|page=225|isbn=9781741045420|url=https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC&q=chitral+royal+fort&pg=PA224}}</ref> مهتر شجاع الملڪ جو مقبرو مسجد جي هڪ ڪنڊ ۾ واقع آهي. چترال جي اڳوڻي حڪمران جي گرميءَ واري رهائش شهر جي مٿان برموغلاشٽ ۾ [[چترال نيشنل پارڪ|ٽڪريءَ جي چوٽي]] تي آهي.<ref>{{cite web|title=چترال|url=http://www.khyber.org/pashtoplaces/chitral.shtml|archive-url=https://archive.today/20131026121403/http://www.khyber.org/pashtoplaces/chitral.shtml|url-status=usurped|archive-date=26 October 2013}}</ref> == حڪمرانن جي فهرست == هيٺ ڪتور خاندان جي حڪمرانن جي فهرست سندن تخت نشينيءَ جي تاريخن سان ڏني وئي آهي. محترم شاهه ڪتور ٻئي (1788–1837) کان اڳ وارن حڪمرانن جي تاريخيت ۽ تاريخن بابت اختلاف آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QI1ZAAAACAAJ |title=چترال: رياستي ڪاريگري جو مطالعو، 1320–1969 |date=2004-01-01 |publisher=IUCN Pakistan, Sahrhad Programme |isbn=9789698141691 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" | # سنگين علي (اول) 1560 # شاهه محترم شاهه ڪتور (اول) 1585 # سنگين علي (ٻيو) 1655 # محمد غلام 1691 # شاهه عالم 1694 # شاهه محمد شفيع 1696 # شاهه فرامرد 1717 # شاهه افضل (اول) 1724 # شاهه فاضل 1754 # شاهه نواز خان 1757 # شاهه خيرالله 1761 # شاهه محترم شاهه ڪتور (ٻيو) 1788 # شاهه افضل (ٻيو) 1838 # شاهه محترم شاهه ڪتور (ٽيون) 1854 # [[امان الملڪ]] 1856 # [[افضل الملڪ]] 1892 # [[شير افضل]] 1892 # [[نظام الملڪ (چترال جو مهتر)|نظام الملڪ]] 1892 # [[امير الملڪ]] 1895 # [[شجاع الملڪ]] 1895 # [[ناصر الملڪ]] 1936 # [[مظفر الملڪ]] 1943 # سيف الرحمٰن 1949 # محمد سيف الملڪ ناصر 1954 # [[فتح الملڪ علي ناصر]] 2011 |} == پڻ ڏسو == * [[چترال اسڪائوٽس]] * [[هنزا (پرنسلي رياست)]] * [[نگر (پرنسلي رياست)]] == حوالا == {{Reflist|colwidth=30em}} === ڪتابيات === *{{cite book |url=http://www.iucn.pk/publications/Chitral-A%20Study%20in%20Statecraft.pdf |title=چترال: رياستي ڪاريگري جو مطالعو (1320–1969) |first=Firuza |last=Pastakia |location=پشاور، پاڪستان |publisher=[[آءِ يو سي اين]] پاڪستان |year=2004 |isbn=9789698141691 |oclc=61520660 |access-date=2016-10-05 }} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == *[http://www.mahraka.com/chitral_history.html چترال جي تاريخ: هڪ خاڪو] *[http://www.mahraka.com/ChitralEarlyHistory.html تاريخ چترال] *[http://www.mahraka.com/chitral_judicial_system.html چترال رياستن جو عدالتي نظام] *[http://www.mahraka.com/pdf/TribesOfTheHindooKoosh.pdf جان بڊلف جو هندوڪش جا قبيلا] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.mahraka.com/ چترال جي تاريخ، ثقافت ۽ ٻولين بابت هڪ ويب سائيٽ.] {{Princely states of India}} {{Princely states of Pakistan}} {{Authority control}} {{Coord|35|50|16|N|71|47|02|E|display=title|region:PK_type:city_source:dewiki}} [[زمرو:پاڪستان جون نوابي رياستون]] [[زمرو:پاڪستان جا خاندان]] [[زمرو:پاڪستاني تاريخ جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:چترال (نوابي رياست)]] [[زمرو:1320ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1969ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان ۾ 14هين صدي جون قيامون]] [[زمرو:ايشيا ۾ 1320ع جون قيامون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1969ع جا خاتما]] mkezubl65tur92t30sdxphgynuuus4k 381216 381116 2026-05-28T11:10:58Z KaleemBot 10779 خودڪار: [[زمرو:خيبر پختونخواهه جي تاريخ]] جو اضافو + ترتيب 381216 wikitext text/x-wiki {{Short description|برطانوي هندستان ۽ پاڪستان جي اڳوڻي نوابي رياست}} {{About|چترال جي اڳوڻي رياست|ٻين استعمالن لاءِ|چترال ضلعو}} {{Infobox former country | name = چترال | conventional_long_name = | native_name = | status = | official_languages = [[فارسي ٻولي|فارسي]] (سرڪاري، ادبي، ۽ انتظامي ٻولي)<ref>{{cite web |last1=Allan; Buddruss |first1=Nigel J. R.; Georg |title=چترال |url=https://www.iranicaonline.org/articles/chitral-citral-river-valley-in-the-upper-indus-system |website=[[انسائيڪلوپيڊيا ايرانڪا]] |access-date=20 June 2022}}</ref><br/>[[کهوار ٻولي|کهوار]] (درباري، مادري ٻولي، ادبي ٻولي){{sfn|Pastakia|2004|p=39}} | year_start = | year_end = 1972 | national_languages = | government_type = [[بادشاهت]] | area_km2 = | area_label = | area_sq_mi = 5737<ref name=":1" /> | population_census = 1,05,724<ref name=":1" /> | population_census_year = 1951 | image_coat = Coat of arms of State of Chitral.svg | symbol_type = نشان | image_flag = Flag of State of Chitral.svg | flag_type = رياستي جهنڊو | flag_border = no | image_map = Chitral_map.png | map_caption = 1947ع ۾ [[پاڪستان جي ڊومينين]] ۾ چترال نمايان ڏيکاريل | capital = [[چترال]]<ref>{{Cite book |last1=Dani |first1=Ahmad Hasan |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA241 |title=وچ ايشيا جي تهذيبن جي تاريخ: تضاد ۾ ترقي: سورھين صدي کان اوڻيهين صدي جي وچ تائين |last2=Masson |first2=Vadim Mikhaĭlovich |last3=Unesco |date=2003-01-01 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |pages=241 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=C. Collin |url=https://books.google.com/books?id=PfrXAAAAQBAJ&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA103 |title=اتر-اولهه سرحد جو مسئلو، 1890-1908 |date=2013-10-17 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-66209-4 |pages=103 |language=en}}</ref> | title_leader = مهتر | p1 = چغتائي خانات | flag_p1 = Flag of the Chagatai Khanate.svg | s1 = اولهه پاڪستان | flag_s1 = Flag of Pakistan.svg | today = {{Tree list}} *[[پاڪستان]] {{tree list/end}} | footnotes = }} {{Former administrative units of Pakistan}} '''چترال''' ({{Lang|Khw|ݯیترار}}; {{Langx|fa|{{nq|چترال}}}}) [[هندوڪش]] واري علائقي ۾، [[ڏکڻ ايشيا]] جي اتر اولهه ۾، هڪ بادشاهت هئي، جيڪا 17هين صدي کان 1969ع ۾ ان جي خاتمي تائين موجود رهي. 1885ع کان 1947ع تائين، اها [[نوابي رياست|نوابي رياستن]] مان هڪ هئي، جيڪا [[برطانوي راڄ]] سان اتحاد ۾ هئي، جنهن کان پوءِ اها [[پاڪستان جون نوابي رياستون|پاڪستان جي نوابي رياست]] بڻجي وئي.<ref name="Ex-Mehter" /> جنهن علائقي تي اها پکڙيل هئي، اهو هاڻي پاڪستان جي صوبي [[خيبر پختونخوا]] جي [[اپر چترال ضلعو|اپر]] ۽ [[لوئر چترال ضلعو|لوئر چترال]] ضلعن جو حصو آهي.<ref name=":1">{{Cite book |title=اتر-اولهه سرحدي صوبو: رپورٽ ۽ جدولون |date=1951 |series=پاڪستان جي آدمشماري، 1951 |volume=4 |pages=TABLE I. POPULATION: 1-4}}</ref> مهتر [[امان الملڪ]] (دور حڪومت 1857 – 1892) جي حڪومت دوران، بادشاهت [[افغانستان]] جي [[ڪنڙ وادي]] ۾ [[اسمار، افغانستان|اسمار]] کان وٺي [[گلگت بلتستان|گلگت وادي]] ۾ [[پونيال]] تائين پکڙيل هئي.<ref>{{cite web |title=چترال: هڪ خوني تاريخ ۽ هڪ شاندار جاگرافي |url=http://blogcritics.org/chitral-a-bloody-history-and-a/ |access-date=26 October 2013 |archive-date=2 June 2015 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150602114345/http://blogcritics.org/chitral-a-bloody-history-and-a/ |url-status=dead }}</ref> اها 1885ع تائين هڪ آزاد بادشاهت هئي، جڏهن انگريزن امان الملڪ سان هڪ [[تابع اتحاد]] تي ڳالهه ٻولهه ڪئي، جنهن تحت چترال هڪ نوابي رياست بڻجي وئي، اڃا به [[خودمختياري|خودمختيار]] هئي پر [[برطانوي سلطنت|برطانوي هندستاني سلطنت]] جي بالادستي هيٺ هئي. 1895ع ۾ [[چترال مهم]] کان پوءِ، انگريزن جي گرفت وڌيڪ مضبوط ٿي وئي، پر اندروني انتظام مهتر جي هٿ ۾ رهيو. 1947ع ۾ [[هندستان جي ورهاڱي|برطانوي هندستان ورهايو ويو]] ۽ چترال پاڪستان سان الحاق ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. الحاق کان پوءِ، آخرڪار 1969ع ۾ اهو پاڪستان جو هڪ انتظامي [[پاڪستان جي ضلعن جي فهرست|ضلعو]] بڻجي ويو.<ref>{{cite book |last=Osella, Coares |url=https://books.google.com/books?id=k0_QuKXhOuQC&pg=PA58 |title=اسلام، سياست، علم الانسان |date=19 March 2010 |isbn=9781444324419}}</ref> == تاريخ == === ابتدائي تاريخ نگاري === 19هين صدي جي شروعات کان وٺي، مقامي تاريخ نويس چترال جي تاريخ کي قلمبند ڪندا رهيا آهن ۽ هن موضوع تي مک ماخذ سمجهيا وڃن ٿا. انهن مان پهريون ڄاتل نالو شاهه ڪتور ٻئي (دور حڪومت 1788–1838) جي درباري تاريخ نويس [[محمد سيار|بابا سيار]] جو ''[[شاهنامه چترال]]'' آهي، جيڪو 1800ع جي شروعاتي ڏهاڪي ۾ لکيو ويو. [[تاريخ چترال|''نئين تاريخ چترال'']] ({{Literal translation|چترال جي نئين تاريخ}})، جيڪا برطانوي دور ۾ [[شجاع الملڪ]] جي [[درباري تاريخ نويس]] جي پٽ غلام مرتضيٰ لکي، چترال جي سرڪاري تاريخ نگاري طور ڏٺي وڃڻ لڳي آهي، ۽ عالمي علمي دنيا ۾ وڏي حد تائين قبول ڪئي وڃي ٿي.<ref name=":0">{{Cite book |last1=Cacopardo |first1=Alberto M. |url=https://books.google.com/books?id=ghFuAAAAMAAJ&q=chitral |title=پيرستان جا دروازا: هندوڪش ۾ تاريخ، مذهب ۽ سماج |last2=Cacopardo |first2=Augusto S. |date=2001 |publisher=IsIAO |isbn=978-88-6323-149-6 |pages=45–78 |language=en}}</ref> بهرحال، ان تي ڪمزور تاريخي ترتيب جي بنياد تي تنقيد ڪئي وئي آهي، ڇاڪاڻ ته ان چترال ۾ اسلام جي آمد کي 7هين صدي جي آس پاس تائين پوئتي وٺي وئي، ۽ ڪتور حڪومت جي شروعات کي اڳواٽ ثابت ڪري ان کي جائز بڻائڻ جي ڪوشش ڪئي.<ref name=":0" /> === ڪافر دور === بيان موجب، چترال جي تاريخ ٽن مک دورن ۾ ورهايل آهي: ڪافر دور، رائس دور، ۽ ڪتور دور.<ref name=":0" /> اهو 7هين صدي ۾ هڪ عرب فوج ذريعي چترال ۾ اسلام جي آمد بيان ڪري ٿو، جنهن بهمن ڪوهستاني نالي هڪ مقامي بادشاهه کي شڪست ڏني.<ref name=":0" /> پنجن صدين جي وقفي کان پوءِ، اهو مٿئين چترال کي [[ترخان خاندان]] جي سومالڪ جي ماتحت بيان ڪري ٿو، جيڪو گلگت تي حڪومت ڪندو هو، جڏهن ته هيٺئين چترال تي [[ڪالاش ماڻهو|ڪالاشا]] حڪمران بولاسنگ ۽ راجوائي حڪومت ڪندا هئا.<ref>{{Cite book |last=Maggi |first=Wynne |url=https://books.google.com/books?id=FVotcuQ1dvEC&dq=bulasing+kalasha+wai&pg=PA21 |title=اسان جون عورتون آزاد آهن: هندوڪش ۾ جنس ۽ قوميت |date=2001 |publisher=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-06783-1 |pages=21 |language=en}}</ref><ref name=":0" /> === رائس خاندان === ان مطابق، ڪافر دور 1320ع ۾ ختم ٿيو، جڏهن شاهه نادر رائس نالي هڪ غير ملڪي سردار، غالباً [[ترڪستان]] مان، آيو ۽ رائس خاندان جو بنياد وڌو، جيڪو 1531ع کان 1574ع تائين رهيو.<ref name=":0" /> شاهه رائس خان جي ''تاريخ گلگت'' ({{Literal translation|گلگت جي تاريخ}}) (لکيل 1941ع) کيس گلگت جي ترخان خاندان جو فرد بڻائي ٿي.<ref name=":02">{{Cite book |last=Dani |first=Ahmad Hasan |author-link=احمد حسن داني |url= |title=پاڪستان جي اترين علائقن جي تاريخ |date=1991 |publisher=نيشنل انسٽيٽيوٽ آف هسٽاريڪل اينڊ ڪلچرل ريسرچ، قائداعظم يونيورسٽي |isbn=978-969-415-016-1 |edition=2nd |location=اسلام آباد |pages=167-168, 201-204 |language=en |orig-date=1989}}</ref> شاهه ناصر کي نون رائس حڪمرانن مان اٺون بيان ڪيو ويو آهي. کين محترم شاهه ڪتور معزول ڪيو، جنهن 1595ع کان 1630ع تائين حڪومت ڪئي، ۽ شاهه ناصر جي پٽ شاهه محمود رائس جي تخت تي ويهڻ کان پوءِ رائس حڪومت خلاف عوامي ردعمل سبب اقتدار ۾ آيو. 1660ع ۾ محترم جي پٽ سنگين علي ٻئي هٿان شاهه محمود جي شڪست ڪتور خاندان جي آخري قيام جي نشاني آهي، جيڪو جديد دور تائين قائم رهيو.<ref name=":0" /> ==== وولف گانگ هولزوارٿ جي متبادل جوڙجڪ ==== وولف گانگ هولزوارٿ هڪ تازو مطالعو ڪيو آهي، جيڪو رائس دور بابت بيان جي جوڙجڪ کي چئلينج ڪري ٿو، ۽ دعويٰ ڪري ٿو ته اهو چترال ۽ گلگت ۾ اسلام جي پکڙجڻ کي تسليم ڪرڻ ۾ ناڪام ٿئي ٿو.<ref name=":0" /> هولزوارٿ موجب، [[چغتائي خانات]] 16هين صدي جي شروعات ۾ علائقي ۾ اسلام آندو، [[مستوج]] ۽ [[ياسين وادي|ياسين]] ۾ ذيلي مرڪز قائم ڪيا. هو 1520ع ۽ 1550ع جي وچ ۾ [[ميرزا محمد حيدر دوغلت|ميرزا حيدر]] طرفان [[يارڪند خانات|يارڪند]] مان [[هندوڪش]] ڏانهن ڪيل ڪامياب فوجي مهمن کي ثبوت طور پيش ڪري ٿو.<ref name=":0" /> چترال ۾ پهريون آزاد مسلمان حڪمران غالباً شاهه بابر هو، جيڪو [[بدخشان]] مان ٻي اسلامي لهر ۾ آيو. سندس ذڪر 17هين صدي جي درباري تاريخ ''بحر الاسرار'' ۾ ٿيو آهي، جيڪا ازبڪ [[بخارا خانات|بلخ خانات]] مان آهي، ۽ کيس 1620ع ۾ چترال تي حڪمراني ڪندي ڏيکاري ٿي. 17هين صدي جي گمنام ''تاريخ ڪاشغر'' وڌيڪ دعويٰ ڪري ٿي ته شاهه بابر 1641ع ۾ عبدالله خان چغتائي جي حملي کان پوءِ [[ڪاشغر خانات]] جو باجگذار بڻجي ويو. سندس پٽ، شاهه رائس، بابت چيو وڃي ٿو ته هو ''[[شگرنامه]]'' (لکيل 17هين صدي) موجب 1660ع جي آس پاس ياسين ۾ حڪمراني ڪري رهيو هو.<ref name=":0" /> چترال کان ٻاهرين ماخذن مان ڄاتل ايندڙ حڪمران شاهه محمود آهي، جنهن بابت 1764ع جي چيني [[مانچو ماڻهو|مانچو]] سالنامن ۾ درج آهي ته هن چترال کي [[اوئرات|اوئرات]] منگولن کان فتح ڪيو، جن 1678ع ۾ چغتائي حڪمرانن جي جاءِ ورتي هئي. هن 1713{{En dash}}20 تائين حڪومت ڪئي. شاهه محمود کي معقول طور شاهه ناصر جي پٽ شاهه محمود رائس سان سڃاڻي سگهجي ٿو، جنهن کي چترال جي پهرئين ڪتور حڪمران محترم شاهه اول بدخشان ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ڪيو هو، پر آخرڪار ڪاشغر ۽ يارڪند مان آيل وڏي فوج جي مدد سان پنهنجو تخت واپس حاصل ڪيو.<ref name=":0" /> [[دنين، چترال|دنين]] ۾ وڙهيل فيصلاڪن جنگ ۾، شاهه محترم جو ڀاءُ شاهه خوشوقت مارجي ويو، ۽ ٻيا ڪتور شهزادا چترال مان ڀڄي ويا.<ref name=":0" /> دنين جي جنگ غالباً ساڳيو واقعو آهي، جيڪو مانچو سالنامن ۾ رپورٽ ٿيل آهي ۽ چترال تي اوئرات منگول حملي طور [[جان بڊلف|بڊلف]] پڻ ذڪر ڪيو آهي. شاهه محمود جو جوابي حملو، جنهن کي ''نئين تاريخ چترال'' 1630ع سان منسوب ڪري ٿي، ان جي بدران 18هين صدي جي آس پاس رکڻ گهرجي.<ref name=":0" /> === ڪتور خاندان === {{See also|ڪتور خاندان}} وولف گانگ هولزوارٿ جي تحقيق ظاهر ڪري ٿي ته ڪتور حڪومت شايد 18هين صدي جي وچ تائين چترال ۾ قائم نه ٿي هئي، جيئن مانچو سالنامن ۾ درج آهي.<ref name=":0" /> هولزوارٿ اهو پڻ تجويز ڪري ٿو ته رائس دور جا پهريان ست حڪمران شايد تازو ايجاد آهن، ڇاڪاڻ ته ڪنهن به ڄاتل ماخذ يا زباني روايت ۾ انهن جو ذڪر نه ٿو ملي.<ref name=":0" /> آخري ٽي حڪمران غالباً تاريخي آهن، ۽ ساڳئي خاندان جي ڪتور ۽ خوشوقت شاخن جي وچ ۾ تڪرار رائس جي شڪست کان پوءِ ''نئين تاريخ چترال'' ۾ وڌيڪ تفصيل سان بيان ڪيا ويا آهن.<ref name=":0" /> ان جي باوجود، ''نئين تاريخ چترال'' ۾ واقعن جي تاريخي ترتيب اڃا به ناقابل اعتماد رهي ٿي، ۽ ڪتور حڪومت کي 17هين صدي جي شروعات تائين پوئتي وڌائڻ جي ڪوشش موجود آهي، جيتوڻيڪ پهريون تصديق ٿيل ڪتور حڪمران، محترم شاهه اول، غالباً 18هين صدي جي شروعات ۾ حڪومت ڪئي.<ref name=":0" /> تخت حاصل ڪرڻ لاءِ ڪتور خاندان جي ويجهن مائٽن جي وچ ۾ نسلي جنگيون به جاري رهيون.<ref name=":0" /> === ابتدائي ڪتور حڪمران === [[احمد حسن داني]] طرفان ڏنل تاريخي ترتيب موجب، شاهه ڪتور اول ڪنهن سنگ علي (يا سنگين علي، سنگِ علی) جو پٽ هو. هو 1585ع ۾ رائس حڪمران کان تخت کسي اقتدار ۾ آيو، جيڪو بدخشان ڏانهن ڀڄي ويو. 1615ع ۾ شاهه محمود بن شاهه ناصر واپس آيو ۽ ڪتورن کان پنهنجو تخت واپس ورتو، ۽ کين [[مستوج تعلقو|مستوج]] ۽ [[ياسين وادي|ياسين]] ڏانهن منتقل ٿيڻ تي مجبور ڪيو. ٻن خاندانن جي وچ ۾ جدوجهد گهڻي وقت تائين جاري رهي. شاهه ڪتور اول کان پوءِ سنگين علي ٻيو آيو، جنهن 1718ع ۾ پنهنجي پيءُ جي موت جو بدلو وٺڻ لاءِ گلگت تي حملو ڪيو. هو 1745ع ۾ شڪار دوران مارجي ويو ۽ سندس ڀاءُ محمد غلام سندس جانشين ٿيو. اهو به ٻن سالن بعد مارجي ويو، ۽ ان کان پوءِ حڪمرانن جو تيز سلسلو آيو. 1775ع ۾ فرمورز شاهه خوشوقت تخت نشين ٿيو. هن بادشاهت کي وڌايو ۽ شاهه عبدالقادر بن محمود جي ماتحت رائس کي آخري شڪست ڏني، کيس بدخشان ڏانهن ڀڄڻ تي مجبور ڪيو. 1778ع ۾ محترم شاهه ٻئي ڪتور چترال تي قبضو ڪيو. ياسين جي خوشوقتن، يعني پنهنجي مٽن مائٽن، خلاف ڊگهي جدوجهد کان پوءِ هو 1833ع ۾ چترال ۾ اعليٰ حڪمران بڻيو. هو 1838ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ سندس پنجون پٽ شاهه افضل ٻيو جانشين ٿيو. شاهه افضل ٻيو 1853ع ۾ وفات ڪري ويو ۽ محترم شاهه ٽيون سندس جانشين ٿيو، جيڪو پنهنجي بهادري ۽ سخاوت سبب مشهور هو. محترم شاهه ٽيون وري 1857ع ۾ پنهنجي ڀاءُ [[امان الملڪ]] جي جانشيني هيٺ آيو.<ref name=":02" /> === امان الملڪ (1857–1892) === امان الملڪ، شاهه افضل ٻئي جو ٻيو پٽ، 1857ع ۾ پنهنجي ڀاءُ جو جانشين ٿيو. ڪشمير سان هڪ مختصر تڪرار کان پوءِ، جنهن ۾ هن گلگت جي فوجي چوڪي جو گهيرو ڪيو ۽ ٿوري وقت لاءِ [[پونيال]] وادي تي قبضو رکيو، هن 1877ع ۾ ڪشمير جي مهاراجا سان هڪ معاهدو قبول ڪيو. امان الملڪ هڪ مضبوط حڪمران هو ۽ سندس حڪومت دوران انگريزن طرفان سندس اختيار کي چئلينج ڪرڻ جي ڪا سنجيده ڪوشش نه ڪئي وئي.<ref>{{cite web|last=Gurdon|first=Lieut.-Colonel B.E.M.|title=چترال جون يادون|url=http://www.himalayanclub.org/journal/chitral-memories/|publisher=The Himalayan Club|access-date=26 October 2013|archive-date=8 March 2016|archive-url=https://web.archive.org/web/20160308181040/https://www.himalayanclub.org/journal/chitral-memories/|url-status=dead}}</ref> پنهنجي حڪومت دوران امان الملڪ ڪيترن ئي برطانوي آفيسرن سان مليو، جن مان ڪجهه هن بابت هيٺيان لفظ لکيا آهن: {{Quote|''سندس انداز شاهانه هو، سندس شائستگي سادي ۽ مڪمل هئي، هن ۾ وڏي موروثي اشرافيت جي درباري هسپانوي نفاست فطري طور موجود هئي.''|author=[[الجرنن ڊيورنڊ]]|source}} {{Quote|''چترال وٽ، حقيقت ۾، پنهنجي پارليامينٽ ۽ جمهوري آئين هو. جيئن برطانوي هائوس آف ڪامنز هڪ اسيمبلي آهي، تيئن چترال ۾ مهتر، هڪ چبوتري تي ويٺل ۽ هڪ خاص وقار سان گهيريل، پنهنجن سوين رعايا جي سامهون انصاف يا قانون ورهائيندو هو؛ اهي دليل ٻڌندا هئا، بحث جو عمل ڏسندا هئا، ۽ پنهنجي رويي سان وڏي حد تائين نتيجو طئي ڪندا هئا. اهڙا "دربار" چترال ۾ هفتي جي گهڻن ڏينهن تي ٿيندا هئا، تمام گهڻو ڪري ڏينهن ۾ ٻه ڀيرا، صبح جو ۽ وري رات جو. انصاف مون کي اهو به شامل ڪرڻ تي مجبور ڪري ٿو ته مهرڪي ۾ تقريرون ڪجهه مغربي اسيمبلين جي ڀيٽ ۾ گهٽ ڊگهيون ۽ عام رويو وڌيڪ باوقار هوندو هو.''|author=[[جارج ڪرزن، ڪيڊلسٽن جو پهريون مارڪئيس ڪرزن|لارڊ ڪرزن]]، هندستان جو وائسراءِ|source=<ref>{{cite web|title=بنياد کان جمهوري|url=http://www.chitraltoday.net/2013/05/17/democratic-to-the-core/|access-date=10 November 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131221130548/http://www.chitraltoday.net/2013/05/17/democratic-to-the-core/|archive-date=21 December 2013|url-status=dead}}</ref>}} چاليهن سالن تائين هو سرحد تي سڀ کان اهم شخصيت رهيو.<ref>{{cite web|last=Durand|first=Algernon|title=الجرنن ڊيورنڊ جو چترال ۾ هڪ مهينو (لنڊن 1899)|url=http://www.anusha.com/durand.htm}}</ref> نسبتاً ڊگهي حڪومت کان پوءِ، هو 1892ع ۾ پرامن نموني وفات ڪري ويو.<ref>{{cite web|title=چترال جو گهيرو ۽ رليف|url=http://www.britishbattles.com/north-west-frontier-india/seige-relief-chitral.htm}}</ref> ==== جانشيني جون جنگيون ==== [[File:The Fort at Chitral as seen from the River - ILN 1895.jpg|thumbnail|upright=1.5|alt=|چترال جو گهيرو ۽ رليف، 1895]] جانشيني جي ڪنهن قانون کان سواءِ، امان الملڪ جي وفات کان پوءِ سندس پٽن جي وچ ۾ جانشيني جي ڊگهي جنگ شروع ٿي. امان جي ننڍي پٽ، [[افضل الملڪ]]، پنهنجي وڏي ڀاءُ جي غير موجودگيءَ ۾ پاڻ کي حڪمران قرار ڏنو. پوءِ هن پنهنجن ڪيترن ڀائرن، جيڪي سندس تخت جا امڪاني دعويدار هئا، کي ختم ڪرڻ شروع ڪيو. ان سان جانشيني جي جنگ شروع ٿي، جيڪا ٽي سال هلي. افضل الملڪ کي سندس چاچي، [[شير افضل]]، جيڪو چترال جو طوفاني پکي ۽ سندس پيءُ جي پاسي ۾ ڊگهي وقت کان ڪنڊو هو، قتل ڪيو. هن هڪ مهيني کان گهٽ وقت لاءِ چترال تي قبضو رکيو، پوءِ [[نظام الملڪ (چترال جو مهتر)|نظام الملڪ]] جي واپسي تي افغان علائقي ڏانهن ڀڄي ويو. نظام، افضل الملڪ جو وڏو ڀاءُ ۽ جائز وارث، پوءِ ساڳئي سال ڊسمبر ۾ جانشين ٿيو. لڳ ڀڳ انهيءَ وقت، [[ڊيورنڊ لائين|ڊيورنڊ لائين معاهدي]] کان پوءِ چترال برطانوي اثر جي دائري هيٺ آيو، جنهن [[افغانستان جي امارت]] ۽ برطانوي هندستاني سلطنت جي وچ ۾ سرحد مقرر ڪئي. نظام الملڪ جون ملڪيتون [[ڪافرستان]] ۽ [[ڪنڙ وادي]] ۾ افغان علائقو تسليم ڪيون ويون ۽ کيس مجبور ڪيو ويو ته اهي [[عبدالرحمان خان]] کي ڏئي ڇڏي. هڪ سال اندر، نظام پاڻ پنهنجي هڪ ٻئي جاه طلب ننڍي ڀاءُ، [[امير الملڪ]]، هٿان قتل ٿيو. 1895ع ۾ [[گلگت ايجنسي]] ۾ برطانوي نمائندو سر [[جارج اسڪاٽ رابرٽسن]] [[چترال قلعو|چترال قلعي]] ۾ 48 ڏينهن تائين گهيري هيٺ رهيو، ۽ آخرڪار ٻن [[چترال مهم|برطانوي فوجن]] طرفان آزاد ڪرايو ويو، جن مان هڪ گلگت کان ۽ ٻي [[نوشهره، خيبر پختونخوا|نوشهره]] کان مارچ ڪندي آئي. [[چترال مهم]] جي ويجهو اچڻ، جيڪا برطانوي ۽ ڪشميري فوجن تي مشتمل هڪ مضبوط فوجي قوت هئي، امير کي آخرڪار هٿيار ڦٽا ڪرڻ تي مجبور ڪيو. سندس اتحادي [[امرا خان]] [[جنڊول رياست|جنڊول]] ڏانهن ڀڄي ويو.<ref>{{cite web|title=امپيريل گزيٽيئر آف انڊيا، جلد 10، ص. 302.|url=https://dsal.uchicago.edu/REFERENCE/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V10_308.gif|access-date=26 October 2013|archive-url=https://web.archive.org/web/20131029194645/http://dsal.uchicago.edu/REFERENCE/gazetteer/text.html?objectid=DS405.1.I34_V10_308.gif|archive-date=29 October 2013|url-status=dead}}</ref> === شجاع الملڪ (1895–1936) === {{Further|شجاع الملڪ}} انگريزن [[شجاع الملڪ]] جي مفادن جي حمايت ڪرڻ جو فيصلو ڪيو هو، جيڪو امان الملڪ جو سڀ کان ننڍو جائز پٽ هو، ۽ اڪيلو اهڙو هو جيڪو سياسي اٿل پٿل ۾ ملوث نه رهيو هو. نوجوان مهتر کي تخت تي ويهارڻ کان پوءِ، برطانوي ۽ ڪشميري فوجن شير افضل ۽ جنڊول جي امرا خان طرفان ست هفتن جي گهيري خلاف مشهور دفاع برداشت ڪيو. جيتوڻيڪ شجاع الملڪ هاڻي مضبوطيءَ سان حڪمران طور قائم ٿي چڪو هو، پر [[دوگرا خاندان|دوگرن]] ياسين، [[ڪوهه غذر]] ۽ [[اشڪومن وادي|اشڪومن]] کي ضم ڪري ڇڏيو. چترال تي دوگرا بالادستي 1911ع ۾ ختم ٿي، ۽ چترال انگريزن سان سڌن لاڳاپن ۾ هڪ [[سلامي رياست]] بڻجي ويو. مستوج، جيڪو 1895ع ۾ مهتر جي اختيار مان ڪڍيو ويو هو، پڻ ٻن سالن اندر کيس واپس ڏنو ويو. شجاع اڪيتاليهن سالن تائين حڪومت ڪئي، جنهن دوران چترال اندروني امن جي بي مثال دور مان گذريو. هن هندوڪش علائقي کان ٻاهر سفر ڪيو، هندستان جي مختلف حصن جو دورو ڪيو ۽ ڪيترن ساٿي حڪمرانن سان ملاقات ڪئي، گڏوگڏ [[عربستان]] ڏانهن [[حج]] ڪيو ۽ بادشاهه [[ابن سعود|عربستان جي ابن سعود]] سان ملاقات ڪئي. جنوري 1903ع ۾ کيس [[دهلي دربار]] ۾ دعوت ڏني وئي.<ref>{{cite web|title=چترال|url=http://www.gutenberg.org/files/31447/31447-h/31447-h.htm|publisher=Project Gutenberg}}</ref> شجاع الملڪ پنهنجي پٽن کي جديد تعليم حاصل ڪرڻ لاءِ ٻاهرين ملڪن ڏانهن موڪليو. شهزادا [[علي ڳڙهه]] ۽ [[دهرادون]] جهڙن پري پري هنڌن ڏانهن ويا، جتي انهن سان گڏ اميرن جا پٽ به هئا، جن کي رياست جي خرچ تي تعليم ڏني ويندي هئي.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft">{{harvnb|Pastakia|2004}}</ref> هن 1919ع ۾ [[ٽين اينگلو-افغان جنگ]] دوران انگريزن جي حمايت ڪئي، جنهن دوران سندس چئن پٽن ۽ [[چترال باڊي گارڊ|چترال اسٽيٽ باڊي گارڊ]] حملي کان سرحد جي حفاظت لاءِ ڪيترن عملن ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. === شجاع الملڪ کان پوءِ مهتر (1936–1966) === [[ناصر الملڪ]] 1936ع ۾ پنهنجي پيءُ جو جانشين ٿيو. هن جديد تعليم حاصل ڪئي، ۽ پاڻ هڪ مشهور شاعر ۽ عالم بڻيو. هن فوجي، سياسي ۽ سفارتي معاملن ۾ گهري دلچسپي ورتي، ۽ پنهنجو گهڻو وقت انتظاميا کي بهتر بڻائڻ تي خرچ ڪيو. 1943ع ۾ ڪنهن زنده مرد وارث کان سواءِ وفات ڪرڻ سبب، سندس فوري ننڍو ڀاءُ [[مظفر الملڪ]] سندس جانشين ٿيو. هو به فوجي مزاج وارو شخص هو، ۽ سندس حڪومت [[هندستان جي ورهاڱي|1947ع جي ورهاڱي]] جي چوڌاري پيدا ٿيندڙ طوفاني واقعن جي شاهد رهي. گلگت ڏانهن پنهنجا باڊي گارڊ موڪلڻ واري سندس فوري ڪارروائي پاڪستان لاءِ ان علائقي کي محفوظ ڪرڻ ۾ اهم ثابت ٿي. سندس ڀاءُ [[مطاع الملڪ|مطاع الملڪ]] 14 آگسٽ 1948ع تي [[اسڪردو جو گهيرو|اسڪردو جي گهيري ۽ قبضي]] ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جنهن سان [[بلتستان]] پاڪستان جي ڊومينين جو حصو بڻيو. مظفر الملڪ جي غير متوقع جلدي وفات کان پوءِ جانشيني 1948ع ۾ سندس نسبتاً اڻتجربيڪار وڏي پٽ سيف الرحمٰن ڏانهن منتقل ٿي. ڪجهه تڪرارن سبب کيس پاڪستان حڪومت ڇهن سالن لاءِ چترال مان جلاوطن ڪيو. هنن سندس غير موجودگيءَ ۾ رياست هلائڻ لاءِ چترال ۽ پاڪستان جي ٻين حصن جي عملدارن تي مشتمل هڪ انتظامي بورڊ مقرر ڪيو. هو 1954ع ۾ چترال جو انتظام ٻيهر سنڀالڻ لاءِ واپسيءَ دوران [[لواري پاس|لواري]] تي هوائي جهاز جي حادثي ۾ فوت ٿي ويو. سيف الملڪ ناصر (1950–2011)<ref name=Ex-Mehter>{{Cite web |url=https://www.newspakistan.pk/2011/11/02/Brief-History-of-Ex-Mehter-Chitral-HH-Prince-Saif-ul-Mulk-Nasir/ |title=چترال جي اڳوڻي مهتر عزت مآب شهزادي سيف الملڪ ناصر جي مختصر تاريخ - نيوز پاڪستان |access-date=15 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180925213808/http://www.newspakistan.pk/2011/11/02/Brief-History-of-Ex-Mehter-Chitral-HH-Prince-Saif-ul-Mulk-Nasir/ |archive-date=25 September 2018 |url-status=dead }}</ref> 1954ع ۾ چئن سالن جي عمر ۾ رسمي طور پنهنجي پيءُ جو جانشين ٿيو. سندس نالي تي، ايندڙ ٻارهن سالن تائين هڪ [[نيابتي ڪائونسل|ڪائونسل آف ريجنسي]] حڪومت ڪئي، جنهن دوران رياست تي پاڪستاني اختيار بتدريج وڌندو ويو. جيتوڻيڪ 1966ع ۾ بالغ ٿيڻ تي کيس آئيني حڪمران طور نصب ڪيو ويو، پر سيف الملڪ پنهنجي نئين حيثيت گهڻو وقت نه ماڻي سگهيو. 1969ع ۾ [[يحيٰ خان]] چترال کي اسلامي جمهوريه پاڪستان ۾ ضم ڪري مڪمل طور تي شامل ڪري ڇڏيو. مهتر جي اثر کي گهٽائڻ لاءِ، کيس پاڙيسري هندستان جي ٻين ڪيترن شهزادن وانگر، پنهنجي ملڪ جي ٻاهرين ملڪن ۾ نمائندگي ڪرڻ جي دعوت ڏني وئي. هن [[پرڏيهي معاملن واري وزارت (پاڪستان)|پاڪستان جي پرڏيهي آفيس]] ۾ مختلف سفارتي عهدن تي خدمتون سرانجام ڏنيون ۽ 1989ع ۾ [[هانگ ڪانگ]] ۾ قونصل جنرل طور خدمت مان وقت کان اڳ رٽائر ٿيو. هو 2011ع ۾ وفات ڪري ويو، ۽ سندس پٽ [[فتح الملڪ علي ناصر]] سندس جانشين ٿيو، جيتوڻيڪ علامتي طور.<ref>{{Cite web |url=https://www.chitralnews.com/Coronation-20--Oct-2011.htm |title=چترال نيوز...چترال پاڪستان، خبرون، رايا، سفر، سياحت، مهم جوئي، ثقافت، طرز زندگي، چترال |access-date=15 May 2018 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130127061550/http://www.chitralnews.com/Coronation-20--Oct-2011.htm |archive-date=27 January 2013 |url-status=dead }}</ref> === الحاق ۽ خاتمو === 15 آگسٽ 1947ع تي هندستان جي ورهاڱي وقت، ان وقت جي مهتر، مظفر الملڪ (1901–1949)، پاڪستان سان الحاق ڪرڻ جو ارادو ظاهر ڪيو.<ref>Kuldip Singh Bajwa, ''Jammu and Kashmir War, 1947-1948'' (2003), p. 141</ref> بهرحال، هن 6 نومبر 1947ع تائين [[الحاق جو دستاويز]] عمل ۾ نه آندو.<ref>W. A. Wilcox, ''Pakistan: The Consolidation'' (Columbia University Press, 1963), p. 82</ref><ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=8N7sAAAAMAAJ|title=اوڀر هندوڪش ۾ استقامت ۽ اعتماد جي تبديلي: مهلپ وادي، چترال، اتر پاڪستان ۾ وسيلن جي انتظامي نظامن جو مطالعو|last=Rahman|first=Fazlur|date=2007-01-01|publisher=In Kommission bei Asgard-Verlag|pages=32|isbn=9783537876683|language=en}}</ref><ref>Umbreen Javaid, ''Politics of Bahawalpur: From State to Region, 1947-2000'' (2004), p. 115</ref> اهو [[پاڪستان جي حڪومت]] طرفان بنا دير خوشيءَ سان قبول ڪيو ويو.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=pIsMAQAAMAAJ|title=سوات رياست (1915-1969) ابتدا کان انضمام تائين: سياسي، انتظامي، سماجي-سياسي ۽ اقتصادي ترقي جو تجزيو|last=Sultan-i-Rome|date=2008-01-01|publisher=Oxford University Press|isbn=9780195471137|language=en}}</ref> 1954ع ۾ الحاق جو اضافي دستاويز دستخط ڪيو ويو ۽ چترال عبوري آئين ايڪٽ پاس ڪيو ويو، جنهن تحت چترال رياست پاڪستان جي هڪ [[وفاقي رياست]] بڻجي وئي.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=ygEUAAAAIAAJ|title=اتر-اولهه سرحدي صوبي جو سالنامو|date=1954-01-01|publisher=Manager, Government Ptg. & Staty. Department|pages=229|language=en}}</ref> ساڳئي سال، [[پاڪستان جي وفاقي حڪومت]] جي اصرار تي هڪ طاقتور صلاحڪار ڪائونسل قائم ڪئي وئي، ۽ اها 1966ع تائين چترال ۾ گهڻو اختيار رکندي رهي.<ref>{{Cite web|url=http://tribune.com.pk/story/539766/familial-glory-in-chitral-and-swat-whats-in-a-name/|title=خانداني شان: چترال ۽ سوات ۾، نالي ۾ ڇا آهي؟ - دي ايڪسپريس ٽربيون|date=2013-04-24|language=en-US}}</ref> [[نوابي رياست|نوابي رياستون]] [[دير (نوابي رياست)|دير]]، چترال ۽ [[سوات (نوابي رياست)|سوات]] آخرڪار [[يحيٰ خان|جنرل يحيٰ خان]] هيٺ 1969ع جي دير، چترال ۽ سوات انتظامي ضابطي جي نفاذ ذريعي ضم ڪيون ويون.<ref>{{Cite book|url=https://books.google.com/books?id=nzivCgAAQBAJ|title=پاڪستان ۾ رياست ۽ قوم سازي: اسلام ۽ سلامتي کان اڳتي|last1=Long|first1=Roger D.|last2=Singh|first2=Gurharpal|last3=Samad|first3=Yunas|last4=Talbot|first4=Ian|date=2015-10-08|publisher=Routledge|isbn=9781317448204|pages=96|language=en}}</ref><ref name="A Princely Affair">{{Cite web|url=https://oup.com.pk/all-titles/a-princely-affair.html|title=هڪ نوابي معاملو|website=oup.com.pk|archive-url=https://web.archive.org/web/20160513155921/https://oup.com.pk/all-titles/a-princely-affair.html|archive-date=13 May 2016|url-status=dead}}</ref> == انتظاميا == [[گاديءَ وارو شهر]] [[چترال شهر]] هو.<ref>{{Cite book |last1=Dani |first1=Ahmad Hasan |url=https://books.google.com/books?id=AzG5llo3YCMC&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA241 |title=وچ ايشيا جي تهذيبن جي تاريخ: تضاد ۾ ترقي: سورھين صدي کان اوڻيهين صدي جي وچ تائين |last2=Masson |first2=Vadim Mikhaĭlovich |last3=Unesco |date=2003-01-01 |publisher=UNESCO |isbn=978-92-3-103876-1 |pages=241 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=Davies |first=C. Collin |url=https://books.google.com/books?id=PfrXAAAAQBAJ&dq=mastuj+capital+chitral&pg=PA103 |title=اتر-اولهه سرحد جو مسئلو، 1890-1908 |date=2013-10-17 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-66209-4 |pages=103 |language=en}}</ref> رياست جي سرڪاري ٻولي فارسي هئي، جيڪا سرڪاري خط و ڪتابت ۽ ادب ۾ استعمال ٿيندي هئي. بهرحال، [[کهوار]] خاندان جي مادري ٻولي پڻ هئي ۽ آباديءَ جي اڪثريت جي ٻولي به هئي، ۽ ان ۾ ڪيترائي ڪم لکيا ويا. [[کهوار الفابيٽ]] بادشاهت واري دور ۾ معياري بڻائي وئي. === مهتر === حڪمران جو لقب ''متر'' هو، جنهن کي ٻاهرين ماڻهو ''مهتر'' طور اچاريندا هئا. امان الملڪ پنهنجي پٽن لاءِ فارسي انداز ''شاهزاده'' اختيار ڪيو، ۽ پوءِ کان اهو انداز رائج رهيو. لفظ ''خونزا''، جنهن جي معنيٰ [[کهوار ٻولي]] ۾ ''شهزادي'' آهي، مهتر جي خاندان جي عورتن لاءِ مخصوص هو. مهتر علائقي جي [[طاقت جي سياست]] ۾ هڪ اثرائتو ڪردار ادا ڪندڙ هو، ڇاڪاڻ ته هو [[بدخشان]] جي حڪمرانن، [[يوسفزئي]] [[پشتونن]]، ڪشمير جي مهاراجا ۽ پوءِ [[افغانستان جي امارت|افغانستان جي امير]] جي وچ ۾ وچولي طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{Cite book |last=Lines |first=Maureen |url=https://books.google.com/books?id=ov1tAAAAMAAJ |title=اتر-اولهه پاڪستان جا ڪالاشا ماڻهو |date=1996-01-01 |publisher=Emjay Books International |page=10 |language=en}}</ref><ref>{{Cite book |last=(Pakistan) |first=Population Census Organisation |url=https://books.google.com/books?id=MzSFAAAAIAAJ |title=[ضلعي جو نالو] جي 1998ع واري ضلعي آدمشماري رپورٽ: چترال |date=1999-01-01 |publisher=Population Census Organisation, Statistics Division, Govt. of Pakistan |page=22 |language=en}}</ref> مهتر رياست ۾ سڀني سياسي، اقتصادي ۽ سماجي سرگرمين جو مرڪز هو. حڪمران شهزادي سان قربت يا وفاداري مهتر جي رعيت ۾ عزت جي نشاني هئي.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft" /> === سول انتظاميا === مهتر ملڪ ۾ سموري طاقت جو سرچشمو هو، ۽ سول، فوجي ۽ عدالتي معاملن ۾ آخري اختيار هو. مؤثر طريقي سان ڪم ڪرڻ لاءِ، هن هڪ تفصيلي انتظامي مشينري ٺاهي. چترال مان، مهتر ڀروسي وارن عملدارن کي مقرر ڪري رياست جي پري پري وارن حصن تي ڪنٽرول برقرار رکندو هو. چترال قلعي مان، جتي وڌايل شاهي خاندان رهندو هو، مهتر هڪ تفصيلي انتظامي درجي بندي جي صدارت ڪندو هو. [[سوات ڪوهستان|مٿيون سوات]]، [[دير ڪوهستان|مٿيون دير]]، [[ڪوهستان ضلعو، پاڪستان|ڪوهستان]] ۽ ڪافرستان، موجوده [[نورستان]]، جا قبيلا چترال جي مهتر کي خراج ڏيندا هئا.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft" /> === رياستي جهنڊو === چترال جو رياستي [[جهنڊو]] شڪل ۾ ٽڪنڊو ۽ رنگ ۾ هلڪو سائو هو. جهنڊي جي ويڪري پاسي تي هڪ جبل ڏيکاريل هو، غالباً [[تريچ مير]]، جيڪو چترال ۽ هندوڪش جي سڀ کان اوچي چوٽي آهي. پوئين ڪتور دور ۾، هي جهنڊو مهتر جي موجودگيءَ جي علامت طور ڪم ڪندو هو ۽ چترال قلعي مٿان لهرائيندو هو. اهو هر صبح [[جهنڊو چاڙهڻ|چاڙهيو]] ويندو هو، جنهن سان گڏ [[چترال باڊي گارڊ|رياستي باڊي گارڊ فورس]] طرفان [[سلامي]] ڏني ويندي هئي، ۽ هر شام ٻي سلامي کان پوءِ لاٿو ويندو هو.<ref name="Chitral, A Study in Statecraft"/> === رهائش === [[چترال قلعو]] علائقي ۾ [[قلعي بند گهر|قلعي بند رهائش]] ۽ [[حڪومت جو مرڪز|اقتدار جو مرڪز]] ٻئي هو.<ref>{{cite web|last=Woodburn|first=Bill|title=1895ع جي چترال مهم جا قلعا|url=http://www.khyber.org/publications/011-015/chitralforts.shtml|archive-url=https://archive.today/20131025111531/http://www.khyber.org/publications/011-015/chitralforts.shtml|url-status=usurped|archive-date=25 October 2013}}</ref> اهو موجوده رسمي مهتر جو مرڪز اڃا تائين آهي. قلعي جي اولهه ۾ [[شاهي مسجد چترال|شاهي مسجد]] آهي، جيڪا شجاع الملڪ 1922ع ۾ تعمير ڪرائي. ان جون گلابي ڀتيون ۽ اڇا گنبذ ان کي اتر پاڪستان جي سڀ کان نمايان [[مسجدن]] مان هڪ بڻائن ٿا.<ref>{{cite book|last=Brown, Clammer, Cocks, Mock|first=Lindsay, Paul, Rodney, John|title=پاڪستان ۽ قراقرم هاءِ وي|year=2008|page=225|isbn=9781741045420|url=https://books.google.com/books?id=zn8I4qEew9oC&q=chitral+royal+fort&pg=PA224}}</ref> مهتر شجاع الملڪ جو مقبرو مسجد جي هڪ ڪنڊ ۾ واقع آهي. چترال جي اڳوڻي حڪمران جي گرميءَ واري رهائش شهر جي مٿان برموغلاشٽ ۾ [[چترال نيشنل پارڪ|ٽڪريءَ جي چوٽي]] تي آهي.<ref>{{cite web|title=چترال|url=http://www.khyber.org/pashtoplaces/chitral.shtml|archive-url=https://archive.today/20131026121403/http://www.khyber.org/pashtoplaces/chitral.shtml|url-status=usurped|archive-date=26 October 2013}}</ref> == حڪمرانن جي فهرست == هيٺ ڪتور خاندان جي حڪمرانن جي فهرست سندن تخت نشينيءَ جي تاريخن سان ڏني وئي آهي. محترم شاهه ڪتور ٻئي (1788–1837) کان اڳ وارن حڪمرانن جي تاريخيت ۽ تاريخن بابت اختلاف آهي.<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=QI1ZAAAACAAJ |title=چترال: رياستي ڪاريگري جو مطالعو، 1320–1969 |date=2004-01-01 |publisher=IUCN Pakistan, Sahrhad Programme |isbn=9789698141691 |language=en}}</ref> {| class="wikitable" | # سنگين علي (اول) 1560 # شاهه محترم شاهه ڪتور (اول) 1585 # سنگين علي (ٻيو) 1655 # محمد غلام 1691 # شاهه عالم 1694 # شاهه محمد شفيع 1696 # شاهه فرامرد 1717 # شاهه افضل (اول) 1724 # شاهه فاضل 1754 # شاهه نواز خان 1757 # شاهه خيرالله 1761 # شاهه محترم شاهه ڪتور (ٻيو) 1788 # شاهه افضل (ٻيو) 1838 # شاهه محترم شاهه ڪتور (ٽيون) 1854 # [[امان الملڪ]] 1856 # [[افضل الملڪ]] 1892 # [[شير افضل]] 1892 # [[نظام الملڪ (چترال جو مهتر)|نظام الملڪ]] 1892 # [[امير الملڪ]] 1895 # [[شجاع الملڪ]] 1895 # [[ناصر الملڪ]] 1936 # [[مظفر الملڪ]] 1943 # سيف الرحمٰن 1949 # محمد سيف الملڪ ناصر 1954 # [[فتح الملڪ علي ناصر]] 2011 |} == پڻ ڏسو == * [[چترال اسڪائوٽس]] * [[هنزا (پرنسلي رياست)]] * [[نگر (پرنسلي رياست)]] == حوالا == {{Reflist|colwidth=30em}} === ڪتابيات === *{{cite book |url=http://www.iucn.pk/publications/Chitral-A%20Study%20in%20Statecraft.pdf |title=چترال: رياستي ڪاريگري جو مطالعو (1320–1969) |first=Firuza |last=Pastakia |location=پشاور، پاڪستان |publisher=[[آءِ يو سي اين]] پاڪستان |year=2004 |isbn=9789698141691 |oclc=61520660 |access-date=2016-10-05 }} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == *[http://www.mahraka.com/chitral_history.html چترال جي تاريخ: هڪ خاڪو] *[http://www.mahraka.com/ChitralEarlyHistory.html تاريخ چترال] *[http://www.mahraka.com/chitral_judicial_system.html چترال رياستن جو عدالتي نظام] *[http://www.mahraka.com/pdf/TribesOfTheHindooKoosh.pdf جان بڊلف جو هندوڪش جا قبيلا] == ٻاهريان ڳنڍڻا == * [http://www.mahraka.com/ چترال جي تاريخ، ثقافت ۽ ٻولين بابت هڪ ويب سائيٽ.] {{Princely states of India}} {{Princely states of Pakistan}} {{Authority control}} {{Coord|35|50|16|N|71|47|02|E|display=title|region:PK_type:city_source:dewiki}} [[زمرو:ايشيا ۾ 1320ع جون قيامون]] [[زمرو:پاڪستاني تاريخ جون اڳوڻيون بادشاهتون]] [[زمرو:پاڪستان جا خاندان]] [[زمرو:پاڪستان جون نوابي رياستون]] [[زمرو:پاڪستان ۾ 1969ع جا خاتما]] [[زمرو:چترال (نوابي رياست)]] [[زمرو:خيبر پختونخواهه جي تاريخ]] [[زمرو:خيبر پختونخوا جي تاريخ]] [[زمرو:هندستان ۾ 14هين صدي جون قيامون]] [[زمرو:1969ع ۾ ختم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] [[زمرو:1320ع ۾ قائم ٿيل رياستون ۽ علائقا]] 034kbdnjz360bqhsh7w1yhkldbcr0gl سانچو:Former administrative units of Pakistan 10 97891 381114 2026-05-28T02:46:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{sidebar with collapsible lists | name = Former administrative units of Pakistan | wraplinks = true | topimage = [[File:State emblem of Pakistan.svg|90px|پاڪستان جو رياستي نشان]] | pretitle = هي مضمون هن سلسلي جو حصو آهي | title = [[پاڪستان جون اڳوڻيون انتظامي ايڪايون]] | liststyle = text-align:left; padding:0; | list1title = اصل صوبا | list1 = *بلوچستان (چيف ڪمشنر صوبو)... 381114 wikitext text/x-wiki {{sidebar with collapsible lists | name = Former administrative units of Pakistan | wraplinks = true | topimage = [[File:State emblem of Pakistan.svg|90px|پاڪستان جو رياستي نشان]] | pretitle = هي مضمون هن سلسلي جو حصو آهي | title = [[پاڪستان جون اڳوڻيون انتظامي ايڪايون]] | liststyle = text-align:left; padding:0; | list1title = اصل صوبا | list1 = *[[بلوچستان (چيف ڪمشنر صوبو)|بلوچستان]] *[[اوڀر بنگال]] **[[اوڀر پاڪستان جو گورنر|اوڀر بنگال جو گورنر]] *[[اتر-اولهه سرحدي صوبو (1901–2010)|اتر-اولهه سرحدي صوبو]] *[[سنڌ صوبو (1936–55)|سنڌ]] *[[اولهه پنجاب]] | list2title = [[پاڪستان جون نوابي رياستون|نوابي رياستون]] | list2 = *[[امب (نوابي رياست)|امب]] *[[بهاولپور (نوابي رياست)|بهاولپور]] *[[چترال (نوابي رياست)|چترال]] *[[دير (نوابي رياست)|دير]] *[[هنزا (نوابي رياست)|هنزا]] *[[قلات خانات|قلات]] *[[خيرپور (نوابي رياست)|خيرپور]] *[[خاران (نوابي رياست)|خاران]] *[[لسٻيلا (نوابي رياست)|لسٻيلا]] *[[مڪران (نوابي رياست)|مڪران]] *[[نگر (نوابي رياست)|نگر]] *[[ڦلرا]] *[[سوات (نوابي رياست)|سوات]] |list4title=ون يونٽ صوبا |list4= *[[اوڀر پاڪستان]] *[[اولهه پاڪستان]] |list5title=ٻيون ذيلي ورهاستون |list5= *[[گلگت ايجنسي]] **[[ٽرانس قراقرم ٽريڪٽ|قراقرم پار وارو علائقو]] *[[وفاقي گادي وارو علائقو (پاڪستان)|وفاقي گادي وارو علائقو]] *[[وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقا]] }}<noinclude> [[زمرو:پاڪستان پاسي واري پٽي جا سانچا]] </noinclude> anvwgicxm1ghkurybpi2ke8vvmdwxt7 381115 381114 2026-05-28T02:52:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 381115 wikitext text/x-wiki {{sidebar with collapsible lists | name = پاڪستان جا اڳوڻا انتظامي يونٽ | wraplinks = true | topimage = [[File:State emblem of Pakistan.svg|90px|پاڪستان جو رياستي نشان]] | pretitle = هي مضمون هن سلسلي جو حصو آهي | title = [[پاڪستان جا اڳوڻا انتظامي يونٽ]] | liststyle = text-align:left; padding:0; | list1title = اصل صوبا | list1 = *[[بلوچستان (چيف ڪمشنر صوبو)|بلوچستان]] *[[اوڀر بنگال]] **[[اوڀر پاڪستان جو گورنر|اوڀر بنگال جو گورنر]] *[[اتر-اولهه سرحدي صوبو (1901–2010)|اتر-اولهه سرحدي صوبو]] *[[سنڌ صوبو (1936 کان)|سنڌ]] *[[اولهه پنجاب]] | list2title = [[پاڪستان جون پرنسلي رياستون|پرنسلي رياستون]] | list2 = *[[امب (پرنسلي رياست)|امب]] *[[بھاولپور (پرنسلي رياست)|بهاولپور]] *[[چترال (پرنسلي رياست)|چترال]] *[[دير (پرنسلي رياست)|دير]] *[[هنزا (پرنسلي رياست)|هنزا]] *[[قلات خانات|قلات]] *[[خيرپور (پرنسلي رياست)|خيرپور]] *[[خاران (پرنسلي رياست)|خاران]] *[[لسٻيلو (پرنسلي رياست)|لسٻيلا]] *[[مڪران (پرنسلي رياست)|مڪران]] *[[نگر (پرنسلي رياست)|نگر]] *[[ڦلرا]] *[[سوات (پرنسلي رياست)|سوات]] |list4title=ون يونٽ صوبا |list4= *[[اوڀر پاڪستان]] *[[اولھ پاڪستان]] |list5title=ٻيون ذيلي ورهاستون |list5= *[[گلگت ايجنسي]] **[[ٽرانس قراقرم علائقو|قراقرم پار وارو علائقو]] *[[وفاقي گادي وارو علائقو (پاڪستان)|وفاقي گادي وارو علائقو]] *[[وفاق جي انتظام هيٺ قبائلي علائقا]] }}<noinclude> [[زمرو:پاڪستان پاسي واري پٽي جا سانچا]] </noinclude> tp2g1imuyueklgwo9rnwmdeqb01zmoj سانچو:Static row numbers/doc 10 97892 381128 2026-05-28T03:34:04Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Documentation subpage}} <!-- هن صفحي جي هيٺان ڏيکاريل هنڌ تي زمرا شامل ڪريو ۽ بين الويڪيون وڪيڊيٽا تي شامل ڪريو --> {{tsh|srn}} {{Uses TemplateStyles|Template:Static row numbers/styles.css}} هي سانچو جدول ۾ قطارن جي نمبرن جو هڪ ڪالم شامل ڪري ٿو. اهي نمبر جدول جي باقي حصي سان گڏ ترتيب نٿا ٿين، پر ساڳي جاءِ تي قا... 381128 wikitext text/x-wiki {{Documentation subpage}} <!-- هن صفحي جي هيٺان ڏيکاريل هنڌ تي زمرا شامل ڪريو ۽ بين الويڪيون وڪيڊيٽا تي شامل ڪريو --> {{tsh|srn}} {{Uses TemplateStyles|Template:Static row numbers/styles.css}} هي سانچو جدول ۾ قطارن جي نمبرن جو هڪ ڪالم شامل ڪري ٿو. اهي نمبر جدول جي باقي حصي سان گڏ ترتيب نٿا ٿين، پر ساڳي جاءِ تي قائم رهن ٿا. اختياري ڪلاس ڏنا ويا آهن، جن وسيلي ڪالم جو ليبل ڏيکاري سگهجي ٿو يا مخصوص قطارن تي نمبر بند ڪري سگهجن ٿا. هي وڪيپيڊيا صفحن جي ڊيسڪ ٽاپ ۽ موبائل ٻنهي نسخن تي ڪم ڪري ٿو. == استعمال == هن سانچي کي جدول کان مٿي {{tlc|static row numbers}} يا ان جي ريڊائريڪٽ {{tlc|static-row-numbers}} شامل ڪري استعمال ڪريو. جدول جي شروعاتي وڪي متن ۾ <code>static-row-numbers</code> ڪلاس شامل ڪريو. ضرورت هجي ته هيٺ ڏنل ٻيا ڪلاس پڻ شامل ڪريو. <div style="display: inline-grid;"> '''وڪي متن:''' <syntaxhighlight lang=wikitext> {{static row numbers}} {| class="static-row-numbers" </syntaxhighlight> </div> {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ جدول جي شروعاتي وڪي متن لاءِ ڪلاس: <code><nowiki>{|</nowiki> class="''class1 class2''"</code>. |- ! جدول ڪلاس ! خلاصو |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers</code> | '''گهربل.''' ساڄي پاسي ترتيب ڏنل قطارن جي نمبرن جو ڪالم ڏيکاري ٿو. گهٽ ۾ گهٽ هڪ سرخي واري قطار گهربل آهي. |- |<code>static-row-numbers-center</code> |نمبرن کي وچ تي ترتيب ڏئي ٿو. ڊفالٽ ساڄي پاسي آهي. |- |<code>static-row-numbers-left</code> |نمبرن کي کاٻي پاسي ترتيب ڏئي ٿو. ڊفالٽ ساڄي پاسي آهي. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-text</code> | ڪالم جي ليبل ۾ "No." متن ڏيکاري ٿو. |- | class="nowrap" | <code>static-row-header-hash</code> | ڪالم جي ليبل ۾ هيش ("#") نشان ڏيکاري ٿو. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ جدول جي شروعاتي وڪي متن لاءِ ڊيٽا اٽريبيوٽ: <code><nowiki>{|</nowiki> ''attribute''="''value''"</code>. |- ! جدول اٽريبيوٽ ! خلاصو |- | class="nowrap" | <code>data-srn-limit="''N''"</code> | ترتيب ڏئي سگهجندڙ ڊيٽا جي قطار ''N'' کان پوءِ نمبر ختم ڪري ٿو، جتي ''N'' عدد 10 آهي. '''ترتيب ڏئي سگهجندڙ جدول گهربل آهي.''' <code>sorttop</code> قطارون مٿي شامل ڪرڻ وقت غير متوقع نتيجا اچي سگهن ٿا، جيڪي <code>static-row-header</code> استعمال ڪن ٿيون، يا ترتيب ڏئي سگهجندڙ ڊيٽا ۾ <code>static-row-numbers-norank</code> قطارون شامل ڪرڻ سان به ائين ٿي سگهي ٿو. مثال: <code><nowiki>{|</nowiki> class="static-row-numbers" data-srn-limit="10"</code>. |} {| class="wikitable" style="background-color: var(--background-color-base, #fff); color: var(--color-base, #202122);" |+ قطار جي وڪي متن لاءِ ڪلاس: <code><nowiki>|-</nowiki> class="''class1 class2''"</code>. |- ! قطار ڪلاس ! خلاصو |- | class="nowrap" | <code>static-row-header</code> | قطار جو نمبر بند ڪري ٿو. هن ڪلاس جي لڳاتار استعمال ٿيل قطارن جي وچ ۾ سرحدون بند ڪري ٿو، يعني <code>rowspan</code> جهڙو اثر پيدا ڪري ٿو. <code>sorttop</code> ۽ <code>sortbottom</code> قطارن ۾ شامل ڪريو. پهرين کان سواءِ ٻين سرخي وارين قطارن ۾ شامل ڪريو. |- | class="nowrap" | <code>static-row-numbers-norank</code> | قطار جو نمبر بند ڪري ٿو. هن ڪلاس جي لڳاتار استعمال ٿيل قطارن جي وچ ۾ سرحدون برقرار رکي ٿو. ضرورت هجي ته ڊيٽا قطارن ۾ شامل ڪريو. |} == ترتيب ڏئي سگهجندڙ سان استعمال == ترتيب ڏئي سگهجندڙ جدول ۾ گهڻيون سرخي واريون قطارون هجن ته پهرين قطار کان سواءِ سڀني سرخي وارين قطارن ۾ <code>static-row-header</code> ڪلاس شامل ڪيو وڃي، ته جيئن جاوا اسڪرپٽ بند هئڻ وقت انهن کي نمبر نه ڏنا وڃن. اهو انهن قطارن تي به گهربل آهي جيڪي <code>sorttop</code> يا <code>sortbottom</code> ڪلاس استعمال ڪن ٿيون، جيئن [[#مخصوص قطارن تي نمبر بند ڪرڻ]] ۾ بيان ٿيل آهي. <div style="display: inline-grid;"> '''وڪي متن:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,14,16> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | رنگ ! colspan="3" | ڊيٽا |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | ڳاڙهو || 1 || 2 || 3 |- | لائيم || 4 || 5 || 6 |- | سونهري || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''ڪل''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''سراسري''' || 4 || 5 || 6 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''نتيجو:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | رنگ ! colspan="3" | ڊيٽا |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | ڳاڙهو || 1 || 2 || 3 |- | لائيم || 4 || 5 || 6 |- | سونهري || 7 || 8 || 9 |- class="sortbottom static-row-header" | '''ڪل''' || 12 || 15 || 18 |- class="sortbottom static-row-header" | '''سراسري''' || 4 || 5 || 6 |} </div> == ترتيب ڏئي سگهجندڙ کان سواءِ استعمال == غير ترتيب ڏئي سگهجندڙ جدول ۾ گهڻيون سرخي واريون قطارون هجن ته پهرين قطار کان سواءِ سڀني سرخي وارين قطارن ۾ <code>static-row-header</code> ڪلاس شامل ڪيو وڃي، جيئن [[#مخصوص قطارن تي نمبر بند ڪرڻ]] ۾ بيان ٿيل آهي. <div style="display: inline-grid;"> '''وڪي متن:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | رنگ ! colspan="3" | ڊيٽا |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | ڳاڙهو || 1 || 2 || 3 |- | لائيم || 4 || 5 || 6 |- | سونهري || 7 || 8 || 9 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''نتيجو:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | رنگ ! colspan="3" | ڊيٽا |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | ڳاڙهو || 1 || 2 || 3 |- | لائيم || 4 || 5 || 6 |- | سونهري || 7 || 8 || 9 |} </div> == ڪالم ليبل ۾ "No." متن ڏيکارڻ == *'''''نوٽ'''. هي رسائي پذيري بهتر نٿو ڪري. هڪ نابين شخص [[Wikipedia talk:Manual of Style/Accessibility/Archive 17#Is Template:static row numbers accessible?|چيو ته اهو اسڪرين ريڊر استعمال ڪندڙن لاءِ ڪجهه به نٿو ڪري]]. [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_talk%3AManual_of_Style%2FAccessibility&diff=1227858099&oldid=1227843888].'' نمبرن واري ڪالم جي سرخي، يعني ليبل، ۾ "No." متن ڏيکارڻ لاءِ جدول جي شروعاتي وڪي متن ۾ <code>static-row-header-text</code> ڪلاس شامل ڪريو. <div style="display: inline-grid;"> '''وڪي متن:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | رنگ ! colspan="3" | ڊيٽا |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- ... </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''نتيجو:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-text" |- ! rowspan="2" | رنگ ! colspan="3" | ڊيٽا |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | ڳاڙهو || 1 || 2 || 3 |- | لائيم || 4 || 5 || 6 |- | سونهري || 7 || 8 || 9 |} </div> == ڪالم ليبل ۾ هيش ("#") نشان ڏيکارڻ == *'''''نوٽ'''. هي رسائي پذيري بهتر نٿو ڪري. هڪ نابين شخص [[Wikipedia talk:Manual of Style/Accessibility/Archive 17#Is Template:static row numbers accessible?|چيو ته اهو اسڪرين ريڊر استعمال ڪندڙن لاءِ ڪجهه به نٿو ڪري]]. [https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Wikipedia_talk%3AManual_of_Style%2FAccessibility&diff=1227858099&oldid=1227843888].'' نمبرن واري ڪالم جي سرخي، يعني ليبل، ۾ هيش ("#") نشان ڏيکارڻ لاءِ جدول جي شروعاتي وڪي متن ۾ <code>static-row-header-hash</code> ڪلاس شامل ڪريو. <div style="display: inline-grid;"> '''وڪي متن:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6> {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | رنگ ! colspan="3" | ڊيٽا |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- ... </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''نتيجو:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable static-row-numbers static-row-header-hash" |- ! rowspan="2" | رنگ ! colspan="3" | ڊيٽا |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | ڳاڙهو || 1 || 2 || 3 |- | لائيم || 4 || 5 || 6 |- | سونهري || 7 || 8 || 9 |} </div> == مخصوص قطارن تي نمبر بند ڪرڻ == هي ڀاڱو وضاحت ڪري ٿو ته قطار جي وڪي متن ۾ يا ته <code>static-row-numbers-norank</code> يا <code>static-row-header</code> ڪلاس شامل ڪري مخصوص قطارن تي نمبر ڪيئن بند ڪجن. <code>static-row-numbers-norank</code> ڪلاس ڊيٽا قطارن ۾ شامل ڪري نمبر بند ڪري سگهجي ٿو. <code>static-row-header</code> ڪلاس نمبر ۽ هن ڪلاس کي لڳاتار استعمال ڪندڙ ٻين قطارن جي وچ واري سرحد بند ڪري ٿو، جنهن سان <code>rowspan</code> جهڙو اثر پيدا ٿئي ٿو؛ ڏسو [[Help:Table#Colspan and rowspan]]. اهو هنن ۾ شامل ڪيو وڃي: * پهرين کان سواءِ سرخي واريون قطارون. ترتيب ڏئي سگهجندڙ جدولن لاءِ، اهو جاوا اسڪرپٽ بند هئڻ وقت نمبرنگ کي روڪي ٿو. * <code>sorttop</code> يا <code>sortbottom</code> ڪلاس استعمال ڪندڙ قطارون. نوٽ: <code>sorttop</code> يا <code>sortbottom</code> ڪلاس قطار ۾ ان لاءِ شامل ڪيو ويندو آهي ته اها ترتيب ڏنل فهرست ۾ مٿي يا هيٺ قائم رهي، جيئن [[Help:Sortable tables]] ۾ بيان ٿيل آهي. <div style="display: inline-grid;"> '''وڪي متن:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,8,10,14,16,20,22> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | رنگ ! colspan="3" | ڊيٽا |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''گهٽ ۾ گهٽ''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''وڌ ۾ وڌ''' || 10 || 11 || 12 |- | ڳاڙهو || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | لائيم || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | سونهري || 7 || 8 || 9 |- | نيرو || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''ڪل''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''سراسري''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''نتيجو:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" |- ! rowspan="2" | رنگ ! colspan="3" | ڊيٽا |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- class="sorttop static-row-header" | '''گهٽ ۾ گهٽ''' || 1 || 2 || 3 |- class="sorttop static-row-header" | '''وڌ ۾ وڌ''' || 10 || 11 || 12 |- | ڳاڙهو || 1 || 2 || 3 |- class="static-row-numbers-norank" | لائيم || 4 || 5 || 6 |- class="static-row-numbers-norank" | سونهري || 7 || 8 || 9 |- | نيرو || 10 || 11 || 12 |- class="sortbottom static-row-header" | '''ڪل''' || 22 || 26 || 30 |- class="sortbottom static-row-header" | '''سراسري''' || 5.5 || 6.5 || 7.5 |} </div> == نمبر محدود ڪرڻ == {{Tracked|T6740}} هي ڀاڱو وضاحت ڪري ٿو ته جدول جي وڪي متن ۾ <code>data-srn-limit="''N''"</code> اٽريبيوٽ ۽ قدر شامل ڪري ڪنهن خاص حد کان پوءِ نمبر ڪيئن ختم ڪجن، جتي ''N'' اهڙو عدد آهي جيڪو مٿي "استعمال" واري ڀاڱي موجب ڪجهه قدرن تائين محدود آهي. هن ڀاڱي ۾ 10 هڪ جائز قدر طور استعمال ڪيو ويو آهي. سي ايس ايس، يعني اسلوب، جي حدن سبب ان کي صحيح ڪم ڪرائڻ لاءِ ڪجهه پابنديون آهن. جدول کي <code>sortable</code> ڪلاس استعمال ڪرڻو پوندو، ته جيئن ڪالم سرخيون ترتيب ڏئي سگهجندڙ علائقي، يعني {{Tag|tbody|o}} عنصر، کان ٻاهر منتقل ٿين ۽ ڳڻپ ۾ شامل نه ٿين. ترتيب ڏئي سگهجندڙ ڊيٽا کان مٿي <code>sorttop</code> قطارون، جيڪي <code>static-row-header</code> استعمال ڪن ٿيون، شامل ڪرڻ کان پاسو ڪريو، ڇاڪاڻ ته ترتيب کان اڳ اهي ڳڻپ مان خارج نٿيون ٿين. ترتيب ڏئي سگهجندڙ ڊيٽا ۾ <code>static-row-numbers-norank</code> قطارون شامل ڪرڻ کان پاسو ڪريو، ڇاڪاڻ ته نمبر واري حد اندر ترتيب ڏيڻ وقت اهي ڳڻپ مان خارج نٿيون ٿين. <div style="display: inline-grid;"> '''وڪي متن:''' <syntaxhighlight lang="wikitext" highlight=1-2,6,32,34> {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | رنگ ! colspan="3" | ڊيٽا |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | ڳاڙهو || 1 || 2 || 3 |- | لائيم || 4 || 5 || 6 |- | سونهري || 7 || 8 || 9 |- | نيرو || 10 || 11 || 12 |- | نارنگي || 2 || 9 || 5 |- | پيلو || 3 || 7 || 4 |- | سائو || 5 || 6 || 2 |- | واڱڻائي || 6 || 4 || 1 |- | گلابي || 8 || 3 || 7 |- | ڪارو || 9 || 2 || 8 |- | اڇو || 11 || 1 || 10 |- | ڀورو || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''ڪل''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''سراسري''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </syntaxhighlight> </div> <div style="display: inline-grid;"> '''نتيجو:''' {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers" data-srn-limit="10" |- ! rowspan="2" | رنگ ! colspan="3" | ڊيٽا |- class="static-row-header" ! A !! B !! C |- | ڳاڙهو || 1 || 2 || 3 |- | لائيم || 4 || 5 || 6 |- | سونهري || 7 || 8 || 9 |- | نيرو || 10 || 11 || 12 |- | نارنگي || 2 || 9 || 5 |- | پيلو || 3 || 7 || 4 |- | سائو || 5 || 6 || 2 |- | واڱڻائي || 6 || 4 || 1 |- | گلابي || 8 || 3 || 7 |- | ڪارو || 9 || 2 || 8 |- | اڇو || 11 || 1 || 10 |- | ڀورو || 12 || 12 || 11 |- class="sortbottom static-row-header" | '''ڪل''' || 78 || 70 || 78 |- class="sortbottom static-row-header" | '''سراسري''' || 6.5 || 5.8 || 6.5 |} </div> == ريڊائريڪٽس == * {{tl|Srn}} * {{tl|Fixed row numbers}} == پڻ ڏسو == * {{t|Row numbers}} - قطارن جا نمبر شامل ڪرڻ جو متبادل طريقو، جيڪي ترتيب ڏئي سگهجن ٿا ۽ قطارون ختم/داخل ڪرڻ وقت پاڻ ترتيب وٺن ٿا. * [[Help:Sortable tables#Maintaining tables sorted alphabetically or by rank]] * {{t|shy}} – لفظ ۾ [[نرم هائفن]] شامل ڪري ڪالمن کي سنهو ڪرڻ ۾ مدد لاءِ استعمال ٿي سگهي ٿو، ته جيئن لفظ ٽٽي ٻي سٽ ۾ وڃي سگهي. جدولن لاءِ وڌيڪ [[WP:template styles|سانچن جا اسلوب]]: * {{t|sticky header}} - جدول جي ڊيٽا ۾ اسڪرول ڪرڻ وقت ڪالم سرخين کي صفحي جي مٿان چنبڙيل رکي ٿو. * {{t|sticky table start}} - جدول جي ڊيٽا ۾ اسڪرول ڪرڻ وقت قطار ۽/يا ڪالم سرخين کي صفحي جي مٿان ۽/يا کاٻي پاسي چنبڙيل رکي ٿو. * {{t|sort under}} - ترتيب ڏيڻ وارا تير سرخين جي هيٺان منتقل ڪري ٿو. * {{t|row hover highlight}} - قطار تي مائوس آڻڻ وقت نمايان ڪرڻ شامل ڪري ٿو، ۽ اڇي پسمنظر جو اختيار به ڏئي ٿو. * {{t|table alignment}} - ڪالم جي خانن، يا پوري جدول، کي ترتيب ڏئي ٿو. <includeonly>{{Sandbox other|| <!-- هن لڪير کان هيٺ زمرا؛ بين الويڪيون وڪيڊيٽا تي --> [[زمرو:جدول سانچا]] [[زمرو:ٻاهرين عنصرن کي اسلوب ڏيڻ لاءِ TemplateStyles استعمال ڪندڙ سانچا]] }} </includeonly> 015wszxcvnupn6pb9sl8ifv4alpm7x6 سانچو:Row hover highlight/styles.css 10 97893 381129 2026-05-28T03:38:50Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: .hover-highlight tr:hover, .mw-datatable tr:hover {background-color: #eaf3ff; color: #333; } .mw-datatable {background: #fff; color: #333; } 381129 sanitized-css text/css .hover-highlight tr:hover, .mw-datatable tr:hover {background-color: #eaf3ff; color: #333; } .mw-datatable {background: #fff; color: #333; } 3eqtncs3yth0g2xgu1w2f7rvpo29sk0 سانچو:Static row numbers/styles.css 10 97894 381130 2026-05-28T03:41:20Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: /* {{pp-template}} */ /** * Add a static (unsortable) column of numbers to the left of a table. * * Table classes: * - static-row-numbers: Display column of right-aligned numbers. * - static-row-numbers-center: Center align numbers. * - static-row-numbers-left: Left align numbers. * - static-row-header-text: Display "No." text column label. * - static-row-header-hash: Display hash ("#") symbol column label. * * Row classes: * - static-row-header: Disable number... 381130 sanitized-css text/css /* {{pp-template}} */ /** * Add a static (unsortable) column of numbers to the left of a table. * * Table classes: * - static-row-numbers: Display column of right-aligned numbers. * - static-row-numbers-center: Center align numbers. * - static-row-numbers-left: Left align numbers. * - static-row-header-text: Display "No." text column label. * - static-row-header-hash: Display hash ("#") symbol column label. * * Row classes: * - static-row-header: Disable number and borders. * - static-row-numbers-norank: Disable number and keep borders. * * Table data attributes: * - data-srn-limit="#": (#=10) Remove numbers beyond row #. * * Tested: * - Windows 10: (all skins) Chrome, Firefox, Edge. * - Android Galaxy S21 (MinervaNeue): Chrome, Firefox. * - Wikipedia Android app. * - Print. * - No JavaScript. * - Sticky gadget in Windows browsers (default skin). * - Dark Reader browser extention in Windows browsers (default skin). * * Notes: * - Sortable moves to thead any header rows and (after sort) sorttop rows. * - Sticky gadget (.mw-sticky-header) moves to thead any wikitable header rows. */ .static-row-numbers { counter-reset: rowNumber; } .static-row-numbers tr::before { content: ""; display: table-cell; padding-right: 0.5em; padding-left: 0.5em; text-align: right; vertical-align: inherit; } .static-row-numbers.static-row-numbers-center tr::before { text-align: center; } .static-row-numbers.static-row-numbers-left tr::before { text-align: left; } .static-row-numbers.wikitable tr::before { background-color: var(--background-color-neutral, #eaecf0); } /** * Add count to all tbody rows without the "static-row-numbers-norank" or * "static-row-header" classes. If no thead, then skip the first tbody row. */ .static-row-numbers thead + tbody tr:first-child:not(.static-row-header):not(.static-row-numbers-norank)::before, .static-row-numbers tbody tr:not(:first-child):not(.static-row-header):not(.static-row-numbers-norank)::before { counter-increment: rowNumber; content: counter(rowNumber); } /** * Remove count on tbody rows beyond the limit. * Note, nth-child cannot be combined with not() to exclude headers and the * "static-row-header" and "static-row-numbers-norank" classes: * - Table must be sortable to move headers pre-sort to thead. * - No sorttop (static-row-header) above sortable data; moved post-sort. * - No static-row-numbers-norank in sortable data. */ .static-row-numbers.sortable[data-srn-limit="10"] tbody tr:nth-child(n+11)::before { content: ""; } /** * Add column label to first row in thead or, if no thead, in tbody. */ .static-row-header-text.static-row-numbers thead tr:first-child::before, .static-row-header-text.static-row-numbers caption + tbody tr:first-child::before, .static-row-header-text.static-row-numbers tbody:first-child tr:first-child::before { content: "No."; font-weight: bold; } .static-row-header-hash.static-row-numbers thead tr:first-child::before, .static-row-header-hash.static-row-numbers caption + tbody tr:first-child::before, .static-row-header-hash.static-row-numbers tbody:first-child tr:first-child::before { content: "#"; font-weight: bold; } /** * Add borders in numbers column. * * Windows Firefox tr::before doesn't inherit color, so hard set. * Plain table borders on Timeless {{row hover highlight}} mw-datatable. */ /* Wikitable. */ .static-row-numbers.wikitable tr::before { border: 0 solid var(--border-color-base, #a2a9b1); } .static-row-numbers.wikitable thead + tbody tr:first-child:not(.static-row-header)::before, .static-row-numbers.wikitable tbody tr:not(:first-child):not(.static-row-header)::before { border-width: 1px; } body.skin-monobook .static-row-numbers.wikitable tr::before { border-color: #aaa; } body.skin-timeless .static-row-numbers.wikitable tr::before { border-color: #c8ccd1; } /* Plain with border. */ table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) tr::before { border: 0 inset var(--color-base, #202122); } table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) thead + tbody tr:first-child:not(.static-row-header)::before, table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) tbody tr:not(:first-child):not(.static-row-header)::before { border-width: 1px; } /* Dark mode border colors calc differ for table and tr::before, per engine. */ html.skin-theme-clientpref-night table[border].static-row-numbers:not(.wikitable), html.skin-theme-clientpref-night table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) tr::before, html.skin-theme-clientpref-night table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) th, html.skin-theme-clientpref-night table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) td { /* Accessibility: Wikipedia dark mode. */ border-color: gray; } @media (prefers-color-scheme: dark) { html.skin-theme-clientpref-os table[border].static-row-numbers:not(.wikitable), html.skin-theme-clientpref-os table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) tr::before, html.skin-theme-clientpref-os table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) th, html.skin-theme-clientpref-os table[border].static-row-numbers:not(.wikitable) td { /* Accessibility: OS dark mode, Wikidedia automatic mode. */ border-color: gray; } } /* Plain with optional border + .mw-datatable. */ body.skin-timeless .static-row-numbers.mw-datatable:not(.wikitable) tr::before { border: 0 solid #c8ccd1; } body.skin-timeless .static-row-numbers.mw-datatable:not(.wikitable) thead + tbody tr:first-child:not(.static-row-header)::before, body.skin-timeless .static-row-numbers.mw-datatable:not(.wikitable) tbody tr:not(:first-child):not(.static-row-header)::before { border-width: 1px; } 2yq53w0zyt1ewdlwpjm45xmtukeuegv ڪوشت يونين ڪائونسل 0 97895 381133 2026-05-28T03:52:16Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي ط... 381133 wikitext text/x-wiki {{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن. ==حوالا== tsd6y93hfpz36uqn10ssk5bcy1z3qrq 381137 381133 2026-05-28T03:59:36Z Intisar Ali 8681 381137 wikitext text/x-wiki {{Short description|اپر چترال ضلعو، پاڪستان ۾ يونين ڪائونسل}} '''يونين ڪائونسل ڪوشت''' [[اپر چترال ضلعو]]، [[خيبر پختونخوا]]، پاڪستان ۾ واقع هڪ انتظامي يونين ڪائونسل آهي۔ اها ضلعي جي مڪاني حڪومتي نظام جو حصو آهي ۽ مقامي سطح تي حڪمراني ۽ عوامي خدمتن لاءِ بنيادي انتظامي ايڪائي طور ڪم ڪري ٿي۔ == مقام == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي جي وچئين علائقي ۾ واقع آهي۔ هي علائقو هڪ پاسي [[ملکو]] سان ڳنڍيل آهي، جڏهن ته ٻئي پاسي جبلن وارو علائقو قدرتي حد بڻائي ٿو۔ هڪ طرف [[ڪوراغ]] واقع آهي، جڏهن ته سامهون واري پاسي [[قاق لشٽ]] موجود آهي۔ دريائي نظام قاق لشٽ ۽ ڪوراغ جي ڀرسان وهي ٿو، جيڪو آس پاس جي علائقن ۾ آبپاشي ۽ زراعت کي سهارو ڏئي ٿو۔ == انتظام == يونين ڪائونسل طور، ڪوشت خيبر پختونخوا جي مڪاني حڪومتي ڍانچي تحت ڪم ڪري ٿي۔ اها ڪميونٽي سطح جي انتظام، ترقياتي هم آهنگي ۽ بنيادي عوامي خدمتن جي فراهمي ۾ ڪردار ادا ڪري ٿي۔ == آبادي == يونين ڪائونسل ڪوشت جي آبادي مڪمل طور ٻهراڙي تي مشتمل آهي۔ رهواسي مختلف نسلي پسمنظرن سان تعلق رکن ٿا ۽ سماجي هم آهنگي ۽ امن واري ماحول ۾ گڏجي رهن ٿا۔ زراعت، مال پالڻ ۽ سرڪاري ملازمت مقامي معيشت جا اهم حصا آهن۔ == تعليم == يونين ڪائونسل ڪوشت ۾ تعليم وقت سان گڏ ترقي ڪئي آهي۔ علائقي ۾ سرڪاري ۽ نجي اسڪول موجود آهن، ۽ ڪوشت جا شاگرد اپر چترال ۽ پاڪستان جي ٻين شهرن ۾ ثانوي ۽ اعليٰ تعليم حاصل ڪن ٿا۔ == رانديون == يونين ڪائونسل ڪوشت اپر چترال ضلعي ۾ راندين جي سرگرمين ۾ حصو وڌو آهي۔ علائقي جا رانديگر ضلعي سطح جي پولو مقابلن ۾ حصو وٺندا رهيا آهن، جڏهن ته ڪوشت جا فٽبال رانديگر قومي سطح تي به ٽيمن جي نمائندگي ڪري چڪا آهن. == پڻ ڏسو == * [[اپر چترال ضلعو]] * [[خيبر پختونخوا ۾ مڪاني حڪومت]] * [[پاڪستان جي شهرن جي آبادي موجب فهرست]] ==حوالا== 3qbssw4ogwpdj7wgty79alze33ogpbv اپر چترال ضلعو 0 97896 381135 2026-05-28T03:54:39Z Intisar Ali 8681 صفحي کي [[مٿيون چترال ضلعو]] ڏانھن چوريو 381135 wikitext text/x-wiki #چوريو [[مٿيون چترال ضلعو]] exwpu7j7633i2r9wck4bcl8dc4zhquj زمرو:مالي خدمتن جون ڪمپنيون جيڪي 1952ع ۾ قائم ٿيون 14 97897 381143 2026-05-28T05:47:35Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:مالياتي ادارا]] 381143 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مالياتي ادارا]] a1n75y0xbjr27kurfv2frvn7l9ptz74 زمرو:پاڪستان انڊسٽريل ڊولپمينٽ ڪارپوريشن 14 97898 381145 2026-05-28T05:50:51Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]] 381145 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:پاڪستان جا سرڪاري ادارا]] [[زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان)]] [[زمرو:پاڪستان جا وفاقي ادارا ۽ گماشتگيري]] 68vznzqo1yeh7o750bva1jtbj53440r زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون 14 97899 381146 2026-05-28T05:52:00Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:صنعت]] [[زمرو:ادارا]] 381146 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صنعت]] [[زمرو:ادارا]] cdtdfsryulhsz0m6jgybmx4gzbczv5h 381147 381146 2026-05-28T05:52:33Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:صنعت]]; added [[Category:صنعت (معاشيات)]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381147 wikitext text/x-wiki [[زمرو:صنعت (معاشيات)]] [[زمرو:ادارا]] rcdhswdrpmg3kzbgoxweygobhfhb0gs زمرو:وزارت صنعت ۽ پيداوار (پاڪستان) 14 97900 381148 2026-05-28T05:54:27Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:حڪومت پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جون صنعتون]] 381148 wikitext text/x-wiki [[زمرو:حڪومت پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جون صنعتون]] q9nq8xsvr8ss5q2x9364hdssxepf7cj 381149 381148 2026-05-28T05:57:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 381149 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] [[زمرو:پاڪستان جون صنعتون]] [[زمرو:حڪومت پاڪستان جو وزارتون]] 67gc065l4g30je0ew3ge3yd3a0gpyaf 381150 381149 2026-05-28T05:57:32Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:پاڪستان جون صنعتون]]; added [[Category:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381150 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پاڪستان جي معيشت]] [[زمرو:صنعتي ترقياتي ايجنسيون]] [[زمرو:حڪومت پاڪستان جو وزارتون]] m2zqtdzc8qcj71qgkpvtc1is3r8pjv2 زمرو:ميانوالي ضلعي جا گوٺ 14 97901 381154 2026-05-28T06:03:03Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]] 381154 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا ڳوٺ]] 91vpt7ooifk5hw4k14bxgw2cvqv6z04 زمرو:عيسي خيل تعلقي جا گوٺ 14 97902 381158 2026-05-28T06:36:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عيسي خيل تعلقو]] [[زمرو:ميانوالي ضلعي جا گوٺ]] 381158 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عيسي خيل تعلقو]] [[زمرو:ميانوالي ضلعي جا گوٺ]] 0namugj07kjxgaa4dgn5bgg06nnumgc زمرو:عيسي خيل تعلقو 14 97903 381159 2026-05-28T06:37:20Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:ميانوالي ضلعي جا تعلقا]] 381159 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:ميانوالي ضلعي جا تعلقا]] apdjmmled41msplb2o6w3j3zpqhn7x3 زمرو:ميانوالي ضلعي جا تعلقا 14 97904 381160 2026-05-28T06:37:36Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:پنجاب جا تعلقا]] 381160 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ميانوالي ضلعو]] [[زمرو:پنجاب جا تعلقا]] 2cg6agxkbx4gg6jvjjqbrrfrz081ymh زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا 14 97905 381162 2026-05-28T06:40:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] 381162 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جا تعلقا]] ildk557tnitdtkiwqle417evh8t43vg 381164 381162 2026-05-28T06:44:23Z Ibne maryam 17680 /* */ 381164 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] l4qlu5yp1yl7vw1y4lxkjrg8fvegupv 381168 381164 2026-05-28T06:48:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 381168 wikitext text/x-wiki [[زمرو:پنجاب، پاڪستان]] [[زمرو:پنجاب جا تعلقا]] [[زمرو:پاڪستان جا تعلقا]] [[زمرو:پنجاب، پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] ho434da4pqqhpqcd8iu9jcdy60o84ts ٽوليڊو 0 97906 381174 2026-05-28T07:21:13Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1353681861|Toledo, Spain]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 381174 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} '''ٽوليڊو''' (Toledo؛<templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles>{{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}} {{respell|tol|AY|doh}};<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo "Toledo"]. </cite></ref> {{IPA|es|toˈleðo|lang|Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg}}<span class="IPA-label IPA-label-small" data-ve-ignore="">Spanish:</span><span data-ve-ignore=""> </span><span class="IPA nowrap" lang="es-Latn-fonipa" data-ve-ignore="">[[Help:IPA/Spanish|&#x5B;toˈleðo&#x5D;]]</span><span data-ve-ignore=""> </span><phonos file="Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg"></phonos> ) is a city and [[Municipalities of Spain|municipality]] in [[Spain]]. It is the capital of the [[province of Toledo]] and the ''[[de jure]]'' seat of the government and parliament of the [[Autonomous communities of Spain|autonomous community]] of [[Castilla–La Mancha]]. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ ٽيگس جي ساڄي (اتر) ڪناري تي واقع آهي، جيڪو درياهه جي هڪ موڙ تي واقع آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوتھڪ گرجا گھر آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. em29mb45dywhd95o59mumpivy4xjvbs 381175 381174 2026-05-28T07:21:51Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اسپين جا تاريخي شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381175 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} '''ٽوليڊو''' (Toledo؛<templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles>{{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}} {{respell|tol|AY|doh}};<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo "Toledo"]. </cite></ref> {{IPA|es|toˈleðo|lang|Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg}}<span class="IPA-label IPA-label-small" data-ve-ignore="">Spanish:</span><span data-ve-ignore=""> </span><span class="IPA nowrap" lang="es-Latn-fonipa" data-ve-ignore="">[[Help:IPA/Spanish|&#x5B;toˈleðo&#x5D;]]</span><span data-ve-ignore=""> </span><phonos file="Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg"></phonos> ) is a city and [[Municipalities of Spain|municipality]] in [[Spain]]. It is the capital of the [[province of Toledo]] and the ''[[de jure]]'' seat of the government and parliament of the [[Autonomous communities of Spain|autonomous community]] of [[Castilla–La Mancha]]. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ ٽيگس جي ساڄي (اتر) ڪناري تي واقع آهي، جيڪو درياهه جي هڪ موڙ تي واقع آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوتھڪ گرجا گھر آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] 46ahgyjugbc7cmdnqfq959x2w0exf1b 381176 381175 2026-05-28T07:22:20Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381176 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} '''ٽوليڊو''' (Toledo؛<templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles>{{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}} {{respell|tol|AY|doh}};<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo "Toledo"]. </cite></ref> {{IPA|es|toˈleðo|lang|Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg}}<span class="IPA-label IPA-label-small" data-ve-ignore="">Spanish:</span><span data-ve-ignore=""> </span><span class="IPA nowrap" lang="es-Latn-fonipa" data-ve-ignore="">[[Help:IPA/Spanish|&#x5B;toˈleðo&#x5D;]]</span><span data-ve-ignore=""> </span><phonos file="Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg"></phonos> ) is a city and [[Municipalities of Spain|municipality]] in [[Spain]]. It is the capital of the [[province of Toledo]] and the ''[[de jure]]'' seat of the government and parliament of the [[Autonomous communities of Spain|autonomous community]] of [[Castilla–La Mancha]]. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ ٽيگس جي ساڄي (اتر) ڪناري تي واقع آهي، جيڪو درياهه جي هڪ موڙ تي واقع آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوتھڪ گرجا گھر آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] fpo2lu40kkrt3lp0guobww283249eeb 381177 381176 2026-05-28T07:22:46Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جا تاريخي شهر]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381177 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} '''ٽوليڊو''' (Toledo؛<templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles>{{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}} {{respell|tol|AY|doh}};<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo "Toledo"]. </cite></ref> {{IPA|es|toˈleðo|lang|Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg}}<span class="IPA-label IPA-label-small" data-ve-ignore="">Spanish:</span><span data-ve-ignore=""> </span><span class="IPA nowrap" lang="es-Latn-fonipa" data-ve-ignore="">[[Help:IPA/Spanish|&#x5B;toˈleðo&#x5D;]]</span><span data-ve-ignore=""> </span><phonos file="Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg"></phonos> ) is a city and [[Municipalities of Spain|municipality]] in [[Spain]]. It is the capital of the [[province of Toledo]] and the ''[[de jure]]'' seat of the government and parliament of the [[Autonomous communities of Spain|autonomous community]] of [[Castilla–La Mancha]]. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ ٽيگس جي ساڄي (اتر) ڪناري تي واقع آهي، جيڪو درياهه جي هڪ موڙ تي واقع آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوتھڪ گرجا گھر آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] gh3pi8jyot9mb45cd55c9jx8eo30utd 381178 381177 2026-05-28T07:27:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 381178 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} '''ٽوليڊو''' (Toledo؛<templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles>{{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}} {{respell|tol|AY|doh}};<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo "Toledo"]. </cite></ref> {{IPA|es|toˈleðo|lang|Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg}}<span class="IPA-label IPA-label-small" data-ve-ignore="">Spanish:</span><span data-ve-ignore=""> </span><span class="IPA nowrap" lang="es-Latn-fonipa" data-ve-ignore="">[[Help:IPA/Spanish|&#x5B;toˈleðo&#x5D;]]</span><span data-ve-ignore=""> </span><phonos file="Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg"></phonos> ) is a city and [[Municipalities of Spain|municipality]] in [[Spain]]. It is the capital of the [[province of Toledo]] and the ''[[de jure]]'' seat of the government and parliament of the [[Autonomous communities of Spain|autonomous community]] of [[Castilla–La Mancha]]. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ ٽيگس جي ساڄي (اتر) ڪناري تي واقع آهي، جيڪو درياهه جي هڪ موڙ تي واقع آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوتھڪ گرجا گھر آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] 0fsw94g6c8tqri9bi22wtv3olwm3rd1 381180 381178 2026-05-28T07:29:35Z Ibne maryam 17680 /* */ 381180 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} '''ٽوليڊو''' (Toledo؛<templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles>{{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}} {{respell|tol|AY|doh}};<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo "Toledo"]. </cite></ref> {{IPA|es|toˈleðo|lang|Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg}}<span class="IPA-label IPA-label-small" data-ve-ignore="">Spanish:</span><span data-ve-ignore=""> </span><span class="IPA nowrap" lang="es-Latn-fonipa" data-ve-ignore="">[[Help:IPA/Spanish|&#x5B;toˈleðo&#x5D;]]</span><span data-ve-ignore=""> </span><phonos file="Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg"></phonos> ) is a city and [[Municipalities of Spain|municipality]] in [[Spain]]. It is the capital of the [[province of Toledo]] and the ''[[de jure]]'' seat of the government and parliament of the [[Autonomous communities of Spain|autonomous community]] of [[Castilla–La Mancha]]. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ ٽيگس جي ساڄي (اتر) ڪناري تي واقع آهي، جيڪو درياهه جي هڪ موڙ تي واقع آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوتھڪ گرجا گھر آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. {{Short description|City in Castilla–La Mancha, Spain}} {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Infobox settlement | name = Toledo | official_name = | other_name = | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = [[Municipalities of Spain|Municipality]] | total_type = | nicknames = ''La ciudad imperial'' (The Imperial City) and ''Ciudad de las Tres Culturas'' (City of the Three Cultures) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Toledo (37737041515).jpg | caption1 = Toledo and the [[Tagus]] River | image2 = Toledo Cathedral, from Plaza del Ayuntamiento.jpg | caption2 = [[Toledo Cathedral|Cathedral]] | image3 = Alcázar_of_Toledo,_Spain._May,_morning.jpg | caption3 = [[Alcázar of Toledo|Alcázar]] }} | image_flag = Bandera de Toledo.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de la ciudad de Toledo.svg | shield_alt = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-caption = Interactive map of Toledo | map_caption = Location of Toledo | pushpin_map = Spain Castilla-La Mancha#Spain | pushpin_map_caption = Location within Castilla–La Mancha##Location within Spain | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Country | subdivision_name = Spain | subdivision_type1 = [[Autonomous Community]] | subdivision_name1 = [[Castilla–La Mancha]] | subdivision_type2 = [[Provinces of Spain|Province]] | subdivision_name2 = [[Province of Toledo|Toledo]] <!-- Politics -->| government_footnotes = | government_type = | leader_party = {{Small|[[People's Party (Spain)|PP]]}} | leader_title = [[Alcalde|Mayor]] | leader_name = [[Carlos Velázquez (politician)|Carlos Velázquez]] | established_title = Settled | established_date = [[Carpetani|Pre-Roman]] | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area --> | area_footnotes = | area_land_km2 = 232.1 <!-- Elevation -->| elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | elevation_m = 529 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population --> | population_note = | population_as_of = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_total = {{Spain metadata Wikidata|population_total}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | coordinates = {{coord|39|51|24|N|4|1|28|W|region:ES-CM_type:city(84,300)|display=inline,title}} | postal_code_type = Postcodes | postal_code = 45001–45009 | area_code_type = | area_code = +34 925 | website = {{URL|toledo.es/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name = Historic City of Toledo | Criteria = Cultural: i, ii, iii, iv | ID = 379 | Year = 1986 | child =yes | Area = 259.85 ha | Buffer_zone = 7,669.28 ha }} }} '''Toledo''' ({{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}} {{respell|tol|AY|doh}};<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> {{IPA|es|toˈleðo|lang|Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg}}) is a city and [[Municipalities of Spain|municipality]] in [[Spain]]. It is the capital of the [[province of Toledo]] and the ''[[de jure]]'' seat of the government and parliament of the [[autonomous communities of Spain|autonomous community]] of [[Castilla–La Mancha]]. Toledo is primarily located on the right (north) bank of the [[Tagus]] in central [[Iberian Peninsula|Iberia]], nestled in a bend of the river. Built on a previous [[Carpetani]]an settlement, Toledo developed into an important Roman city of [[Hispania]], later becoming the capital of the [[Visigothic Kingdom]] and seat of a [[Roman Catholic Archdiocese of Toledo|powerful archdiocese]]. Often unsubmissive to [[Emirate of Córdoba|Umayyad central rule]] during the Islamic period, Toledo nonetheless acquired a status as a major cultural centre promoting productive cultural exchanges between the [[Islamic world]] and [[Latin Christendom]], which it retained after the [[Fitna of al-Andalus|collapse of the caliphate]] and the creation of the [[Taifa of Toledo]] in the early 11th century. Following the [[Siege of Toledo (1085)|Christian conquest in 1085]], Toledo continued to enjoy an important status within the [[Crown of Castile]] and remained open to Muslim and Jewish influences for the next two centuries.<ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab |last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> In the early modern period, the economy stayed afloat for a while after the loss of political power to [[Madrid]] thanks to the silk industry, but Toledo entered a true decline in the 1630s, in the context of [[The General Crisis|overall economic recession]].<ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> In the 21st century, population growth in the municipality has largely concentrated in the [[Santa María de Benquerencia]] ({{Also known as}} Polígono) district,<ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> a modern residential area detached from the historic centre located upstream on the left (south) bank of the Tagus. {{As of|2024|January}}, the municipality had a population of 86,526.<ref>{{Cite web |title=Tabla2902 |url=http://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2902 |access-date=2016-03-01 |website=www.ine.es}}</ref> The municipality has an area of {{convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}}. The city has a [[Toledo Cathedral|Gothic cathedral]] and a long history in the production of [[bladed weapon]]s, which are now commonly sold as souvenirs. Toledo was declared a [[World Heritage Site]] by [[UNESCO]] in 1986 for its extensive monumental and cultural heritage. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] lpymhjkdbocwb73yi74r0jdn6d2jdra 381181 381180 2026-05-28T07:44:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 381181 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} '''ٽوليڊو''' (Toledo؛<templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles>{{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}} {{respell|tol|AY|doh}};<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> {{IPA|es|toˈleðo|lang|Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg}}<phonos file="Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg"></phonos> ) is a city and [[Municipalities of Spain|municipality]] in [[Spain]]. It is the capital of the [[province of Toledo]] and the ''[[de jure]]'' seat of the government and parliament of the [[Autonomous communities of Spain|autonomous community]] of [[Castilla–La Mancha]]. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ ٽيگس جي ساڄي (اتر) ڪناري تي واقع آهي، جيڪو درياهه جي هڪ موڙ تي واقع آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوتھڪ گرجا گھر آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. {{Short description|City in Castilla–La Mancha, Spain}} {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Infobox settlement | name = ٽوليڊو | official_name =Toledo | other_name =طليطله (عربي) | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ميونسپلٽي | total_type = | nicknames = ''La ciudad imperial'' (The Imperial City) and ''Ciudad de las Tres Culturas'' (City of the Three Cultures) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Toledo (37737041515).jpg | caption1 = Toledo and the [[Tagus]] River | image2 = Toledo Cathedral, from Plaza del Ayuntamiento.jpg | caption2 = [[Toledo Cathedral|Cathedral]] | image3 = Alcázar_of_Toledo,_Spain._May,_morning.jpg | caption3 = [[Alcázar of Toledo|Alcázar]] }} | image_flag = Bandera de Toledo.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de la ciudad de Toledo.svg | shield_alt = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-caption = Interactive map of Toledo | map_caption = Location of Toledo | pushpin_map = Spain Castilla-La Mancha#Spain | pushpin_map_caption = Location within Castilla–La Mancha##Location within Spain | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Country | subdivision_name = Spain | subdivision_type1 = [[Autonomous Community]] | subdivision_name1 = [[Castilla–La Mancha]] | subdivision_type2 = [[Provinces of Spain|Province]] | subdivision_name2 = [[Province of Toledo|Toledo]] <!-- Politics -->| government_footnotes = | government_type = | leader_party = {{Small|[[People's Party (Spain)|PP]]}} | leader_title = [[Alcalde|Mayor]] | leader_name = [[Carlos Velázquez (politician)|Carlos Velázquez]] | established_title = Settled | established_date = [[Carpetani|Pre-Roman]] | established_title1 =ملڪ: اسپين. * خودمختيار برادري: ڪاسٽيلا-لا منچا. صوبو: ٽوليڊو. آباد ٿيل: رومن کان اڳ. * • ميئر: ڪارلوس ويلازڪيز (پي پي). پوسٽ ڪوڊ. ٽوليڊو جو تاريخي شهر. ثقافتي: i، ii، iii، iv * | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area --> | area_footnotes = | area_land_km2 = 232.1 <!-- Elevation -->| elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | elevation_m = 529 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population --> | population_note = | population_as_of = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_total = {{Spain metadata Wikidata|population_total}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | coordinates = {{coord|39|51|24|N|4|1|28|W|region:ES-CM_type:city(84,300)|display=inline,title}} | postal_code_type = Postcodes | postal_code = 45001–45009 | area_code_type = | area_code = +34 925 | website = {{URL|toledo.es/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name = Historic City of Toledo | Criteria = Cultural: i, ii, iii, iv | ID = 379 | Year = 1986 | child =yes | Area = 259.85 ha | Buffer_zone = 7,669.28 ha }} }} '''طليطله'''، موجوده نالو، '''ٽوليڊو''' (Toledo؛ {{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}})<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> [[اسپين]] ۾ هڪ شهر ۽ ميونسپلٽي آهي. اهو ٽوليڊو صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ڪاسٽيلا-لا مانچا جي خودمختيار برادري جي حڪومت ۽ پارليامينٽ جي قانوني سيٽ آهي. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي آئيبيريا ۾ ٽيگس ندي جي ساڄي (اتر) ڪناري تي، درياءَ جي موڙ تي ويٺل آهي. is a city and [[Municipalities of Spain|municipality]] in [[Spain]]. It is the capital of the [[province of Toledo]] and the ''[[de jure]]'' seat of the government and parliament of the [[autonomous communities of Spain|autonomous community]] of [[Castilla–La Mancha]]. Toledo is primarily located on the right (north) bank of the [[Tagus]] in central [[Iberian Peninsula|Iberia]], nestled in a bend of the river. Built on a previous [[Carpetani]]an settlement, Toledo developed into an important Roman city of [[Hispania]], later becoming the capital of the [[Visigothic Kingdom]] and seat of a [[Roman Catholic Archdiocese of Toledo|powerful archdiocese]]. Often unsubmissive to [[Emirate of Córdoba|Umayyad central rule]] during the Islamic period, Toledo nonetheless acquired a status as a major cultural centre promoting productive cultural exchanges between the [[Islamic world]] and [[Latin Christendom]], which it retained after the [[Fitna of al-Andalus|collapse of the caliphate]] and the creation of the [[Taifa of Toledo]] in the early 11th century. Following the [[Siege of Toledo (1085)|Christian conquest in 1085]], Toledo continued to enjoy an important status within the [[Crown of Castile]] and remained open to Muslim and Jewish influences for the next two centuries.<ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab |last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> In the early modern period, the economy stayed afloat for a while after the loss of political power to [[Madrid]] thanks to the silk industry, but Toledo entered a true decline in the 1630s, in the context of [[The General Crisis|overall economic recession]].<ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> In the 21st century, population growth in the municipality has largely concentrated in the [[Santa María de Benquerencia]] ({{Also known as}} Polígono) district,<ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> a modern residential area detached from the historic centre located upstream on the left (south) bank of the Tagus. {{As of|2024|January}}, the municipality had a population of 86,526.<ref>{{Cite web |title=Tabla2902 |url=http://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2902 |access-date=2016-03-01 |website=www.ine.es}}</ref> The municipality has an area of {{convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}}. The city has a [[Toledo Cathedral|Gothic cathedral]] and a long history in the production of [[bladed weapon]]s, which are now commonly sold as souvenirs. Toledo was declared a [[World Heritage Site]] by [[UNESCO]] in 1986 for its extensive monumental and cultural heritage. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] e5dvroeq5pjysdt9dkgdxufxch6hxwp 381188 381181 2026-05-28T08:48:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 381188 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} '''ٽوليڊو''' (Toledo؛<templatestyles src="Module:IPA/styles.css"></templatestyles>{{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}} {{respell|tol|AY|doh}};<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> {{IPA|es|toˈleðo|lang|Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg}}<phonos file="Pronunciation of Toledo in Spanish.ogg"></phonos> ) is a city and [[Municipalities of Spain|municipality]] in [[Spain]]. It is the capital of the [[province of Toledo]] and the ''[[de jure]]'' seat of the government and parliament of the [[Autonomous communities of Spain|autonomous community]] of [[Castilla–La Mancha]]. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئبيريا]] ۾ ٽيگس جي ساڄي (اتر) ڪناري تي واقع آهي، جيڪو درياهه جي هڪ موڙ تي واقع آهي. {{Short description|City in Castilla–La Mancha, Spain}} {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Infobox settlement | name = ٽوليڊو | official_name =Toledo | other_name =طليطله (عربي) | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ميونسپلٽي | total_type = | nicknames = ''La ciudad imperial'' (The Imperial City) and ''Ciudad de las Tres Culturas'' (City of the Three Cultures) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Toledo (37737041515).jpg | caption1 = Toledo and the [[Tagus]] River | image2 = Toledo Cathedral, from Plaza del Ayuntamiento.jpg | caption2 = [[Toledo Cathedral|Cathedral]] | image3 = Alcázar_of_Toledo,_Spain._May,_morning.jpg | caption3 = [[Alcázar of Toledo|Alcázar]] }} | image_flag = Bandera de Toledo.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de la ciudad de Toledo.svg | shield_alt = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-caption = Interactive map of Toledo | map_caption = Location of Toledo | pushpin_map = Spain Castilla-La Mancha#Spain | pushpin_map_caption = Location within Castilla–La Mancha##Location within Spain | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Country | subdivision_name = Spain | subdivision_type1 = [[Autonomous Community]] | subdivision_name1 = [[Castilla–La Mancha]] | subdivision_type2 = [[Provinces of Spain|Province]] | subdivision_name2 = [[Province of Toledo|Toledo]] <!-- Politics -->| government_footnotes = | government_type = | leader_party = {{Small|[[People's Party (Spain)|PP]]}} | leader_title = [[Alcalde|Mayor]] | leader_name = [[Carlos Velázquez (politician)|Carlos Velázquez]] | established_title = Settled | established_date = [[Carpetani|Pre-Roman]] | established_title1 =ملڪ: اسپين. * خودمختيار برادري: ڪاسٽيلا-لا منچا. صوبو: ٽوليڊو. آباد ٿيل: رومن کان اڳ. * • ميئر: ڪارلوس ويلازڪيز (پي پي). پوسٽ ڪوڊ. ٽوليڊو جو تاريخي شهر. ثقافتي: i، ii، iii، iv * | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area --> | area_footnotes = | area_land_km2 = 232.1 <!-- Elevation -->| elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | elevation_m = 529 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population --> | population_note = | population_as_of = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_total = {{Spain metadata Wikidata|population_total}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | coordinates = {{coord|39|51|24|N|4|1|28|W|region:ES-CM_type:city(84,300)|display=inline,title}} | postal_code_type = Postcodes | postal_code = 45001–45009 | area_code_type = | area_code = +34 925 | website = {{URL|toledo.es/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name = Historic City of Toledo | Criteria = Cultural: i, ii, iii, iv | ID = 379 | Year = 1986 | child =yes | Area = 259.85 ha | Buffer_zone = 7,669.28 ha }} }} '''طليطله'''، موجوده نالو، '''ٽوليڊو''' (Toledo؛ {{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}})<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> [[اسپين]] ۾ هڪ شهر ۽ ميونسپلٽي آهي. اهو ٽوليڊو صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ڪاسٽيلا-لا مانچا جي خودمختيار برادري جي حڪومت ۽ پارليامينٽ جي قانوني سيٽ آهي. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[آئيبيريا]] ۾ ٽيگس ندي جي ساڄي (اتر) ڪناري تي، درياءَ جي موڙ تي ويٺل آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوٿڪ چرچ اڃان تائين آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. is a city and [[Municipalities of Spain|municipality]] in [[Spain]]. It is the capital of the [[province of Toledo]] and the ''[[de jure]]'' seat of the government and parliament of the [[autonomous communities of Spain|autonomous community]] of [[Castilla–La Mancha]]. Toledo is primarily located on the right (north) bank of the [[Tagus]] in central [[Iberian Peninsula|Iberia]], nestled in a bend of the river. Built on a previous [[Carpetani]]an settlement, Toledo developed into an important Roman city of [[Hispania]], later becoming the capital of the [[Visigothic Kingdom]] and seat of a [[Roman Catholic Archdiocese of Toledo|powerful archdiocese]]. Often unsubmissive to [[Emirate of Córdoba|Umayyad central rule]] during the Islamic period, Toledo nonetheless acquired a status as a major cultural centre promoting productive cultural exchanges between the [[Islamic world]] and [[Latin Christendom]], which it retained after the [[Fitna of al-Andalus|collapse of the caliphate]] and the creation of the [[Taifa of Toledo]] in the early 11th century. Following the [[Siege of Toledo (1085)|Christian conquest in 1085]], Toledo continued to enjoy an important status within the [[Crown of Castile]] and remained open to Muslim and Jewish influences for the next two centuries.<ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab |last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> In the early modern period, the economy stayed afloat for a while after the loss of political power to [[Madrid]] thanks to the silk industry, but Toledo entered a true decline in the 1630s, in the context of [[The General Crisis|overall economic recession]].<ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> In the 21st century, population growth in the municipality has largely concentrated in the [[Santa María de Benquerencia]] ({{Also known as}} Polígono) district,<ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> a modern residential area detached from the historic centre located upstream on the left (south) bank of the Tagus. {{As of|2024|January}}, the municipality had a population of 86,526.<ref>{{Cite web |title=Tabla2902 |url=http://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2902 |access-date=2016-03-01 |website=www.ine.es}}</ref> The municipality has an area of {{convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}}. The city has a [[Toledo Cathedral|Gothic cathedral]] and a long history in the production of [[bladed weapon]]s, which are now commonly sold as souvenirs. Toledo was declared a [[World Heritage Site]] by [[UNESCO]] in 1986 for its extensive monumental and cultural heritage. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] rhnbaaese5a8le4hrbnbjpksg6c60dt 381189 381188 2026-05-28T08:52:45Z Ibne maryam 17680 /* */ 381189 wikitext text/x-wiki {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Short description|City in Castilla–La Mancha, Spain}} {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Infobox settlement | name = ٽوليڊو | official_name =Toledo | other_name =طليطله (عربي) | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ميونسپلٽي | total_type = | nicknames = ''La ciudad imperial'' (The Imperial City) and ''Ciudad de las Tres Culturas'' (City of the Three Cultures) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Toledo (37737041515).jpg | caption1 = Toledo and the [[Tagus]] River | image2 = Toledo Cathedral, from Plaza del Ayuntamiento.jpg | caption2 = [[Toledo Cathedral|Cathedral]] | image3 = Alcázar_of_Toledo,_Spain._May,_morning.jpg | caption3 = [[Alcázar of Toledo|Alcázar]] }} | image_flag = Bandera de Toledo.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de la ciudad de Toledo.svg | shield_alt = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-caption = Interactive map of Toledo | map_caption = Location of Toledo | pushpin_map = Spain Castilla-La Mancha#Spain | pushpin_map_caption = Location within Castilla–La Mancha##Location within Spain | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = Country | subdivision_name = Spain | subdivision_type1 = [[Autonomous Community]] | subdivision_name1 = [[Castilla–La Mancha]] | subdivision_type2 = [[Provinces of Spain|Province]] | subdivision_name2 = [[Province of Toledo|Toledo]] <!-- Politics -->| government_footnotes = | government_type = | leader_party = {{Small|[[People's Party (Spain)|PP]]}} | leader_title = [[Alcalde|Mayor]] | leader_name = [[Carlos Velázquez (politician)|Carlos Velázquez]] | established_title = Settled | established_date = [[Carpetani|Pre-Roman]] | established_title1 =ملڪ: اسپين. * خودمختيار برادري: ڪاسٽيلا-لا منچا. صوبو: ٽوليڊو. آباد ٿيل: رومن کان اڳ. * • ميئر: ڪارلوس ويلازڪيز (پي پي). پوسٽ ڪوڊ. ٽوليڊو جو تاريخي شهر. ثقافتي: i، ii، iii، iv * | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area --> | area_footnotes = | area_land_km2 = 232.1 <!-- Elevation -->| elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | elevation_m = 529 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population --> | population_note = | population_as_of = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_total = {{Spain metadata Wikidata|population_total}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | coordinates = {{coord|39|51|24|N|4|1|28|W|region:ES-CM_type:city(84,300)|display=inline,title}} | postal_code_type = Postcodes | postal_code = 45001–45009 | area_code_type = | area_code = +34 925 | website = {{URL|toledo.es/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name = Historic City of Toledo | Criteria = Cultural: i, ii, iii, iv | ID = 379 | Year = 1986 | child =yes | Area = 259.85 ha | Buffer_zone = 7,669.28 ha }} }} '''طليطله'''، موجوده نالو، '''ٽوليڊو''' (Toledo؛ {{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}})<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> [[اسپين]] ۾ هڪ شهر ۽ ميونسپلٽي آهي. اهو ٽوليڊو صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ڪاسٽيلا-لا مانچا جي خودمختيار برادري جي حڪومت ۽ پارليامينٽ جي قانوني سيٽ آهي. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[آئيبيريا]] ۾ ٽيگس ندي جي ساڄي (اتر) ڪناري تي، درياءَ جي موڙ تي ويٺل آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوٿڪ چرچ اڃان تائين آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. is a city and [[Municipalities of Spain|municipality]] in [[Spain]]. It is the capital of the [[province of Toledo]] and the ''[[de jure]]'' seat of the government and parliament of the [[autonomous communities of Spain|autonomous community]] of [[Castilla–La Mancha]]. Toledo is primarily located on the right (north) bank of the [[Tagus]] in central [[Iberian Peninsula|Iberia]], nestled in a bend of the river. Built on a previous [[Carpetani]]an settlement, Toledo developed into an important Roman city of [[Hispania]], later becoming the capital of the [[Visigothic Kingdom]] and seat of a [[Roman Catholic Archdiocese of Toledo|powerful archdiocese]]. Often unsubmissive to [[Emirate of Córdoba|Umayyad central rule]] during the Islamic period, Toledo nonetheless acquired a status as a major cultural centre promoting productive cultural exchanges between the [[Islamic world]] and [[Latin Christendom]], which it retained after the [[Fitna of al-Andalus|collapse of the caliphate]] and the creation of the [[Taifa of Toledo]] in the early 11th century. Following the [[Siege of Toledo (1085)|Christian conquest in 1085]], Toledo continued to enjoy an important status within the [[Crown of Castile]] and remained open to Muslim and Jewish influences for the next two centuries.<ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab |last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> In the early modern period, the economy stayed afloat for a while after the loss of political power to [[Madrid]] thanks to the silk industry, but Toledo entered a true decline in the 1630s, in the context of [[The General Crisis|overall economic recession]].<ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> In the 21st century, population growth in the municipality has largely concentrated in the [[Santa María de Benquerencia]] ({{Also known as}} Polígono) district,<ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> a modern residential area detached from the historic centre located upstream on the left (south) bank of the Tagus. {{As of|2024|January}}, the municipality had a population of 86,526.<ref>{{Cite web |title=Tabla2902 |url=http://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2902 |access-date=2016-03-01 |website=www.ine.es}}</ref> The municipality has an area of {{convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}}. The city has a [[Toledo Cathedral|Gothic cathedral]] and a long history in the production of [[bladed weapon]]s, which are now commonly sold as souvenirs. Toledo was declared a [[World Heritage Site]] by [[UNESCO]] in 1986 for its extensive monumental and cultural heritage. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] szxa6ufckhehph6dfj5mttaosiunw6p 381190 381189 2026-05-28T09:06:48Z Ibne maryam 17680 /* */ 381190 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Castilla–La Mancha, Spain}} {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Infobox settlement | name = ٽوليڊو | official_name =Toledo | other_name =طليطله (عربي) | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ميونسپلٽي | total_type = | nicknames = ''La ciudad imperial'' (The Imperial City) and ''Ciudad de las Tres Culturas'' (City of the Three Cultures) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Toledo (37737041515).jpg | caption1 = Toledo and the [[Tagus]] River | image2 = Toledo Cathedral, from Plaza del Ayuntamiento.jpg | caption2 = [[Toledo Cathedral|Cathedral]] | image3 = Alcázar_of_Toledo,_Spain._May,_morning.jpg | caption3 = [[Alcázar of Toledo|Alcázar]] }} | image_flag = Bandera de Toledo.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de la ciudad de Toledo.svg | shield_alt = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-caption = Interactive map of Toledo | map_caption = Location of Toledo | pushpin_map = | pushpin_map_caption = Location within Castilla–La Mancha##Location within Spain | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|اسپين}} | subdivision_type1 = خودمختيار برادري | subdivision_name1 = قسطاليه-لا مانچا (ڪاسٽيلا-لا مانچا) | subdivision_type2 = [[صوبو]] | subdivision_name2 = ٽوليڊو صوبو| government_footnotes = | government_type = | leader_party = {{Small|[[People's Party (Spain)|PP]]}} | leader_title = ميئر | leader_name = ڪارلوس ويلازڪيز | established_title = قيام | established_date = قبل مسيح ۾ (رومن کان اڳ جي دور ۾) | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area --> | area_footnotes = | area_land_km2 = 232.1 <!-- Elevation -->| elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | elevation_m = 529 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population --> | population_note = | population_as_of = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_total = {{Spain metadata Wikidata|population_total}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | coordinates = {{coord|39|51|24|N|4|1|28|W|region:ES-CM_type:city(84,300)|display=inline,title}} | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 45001–45009 | area_code_type =ايريا ڪوڊ | area_code = +34 925 | website = {{URL|toledo.es/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name =ٽوليڊو جو تاريخي شهر | Criteria = ثقافتي: iv ،iii ،ii ،i | ID = 379 | Year = 1986 | child =yes | Area = 259.85 هيڪٽر | Buffer_zone = 7,669.28 هيڪٽر }} }} '''طليطله'''، موجوده نالو، '''ٽوليڊو''' (Toledo؛ {{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}})<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> [[اسپين]] ۾ هڪ شهر ۽ ميونسپلٽي آهي. اهو ٽوليڊو صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ڪاسٽيلا-لا مانچا جي خودمختيار برادري جي حڪومت ۽ پارليامينٽ جي قانوني سيٽ آهي. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبيريا]] ۾ ٽيگس ندي جي ساڄي (اتر) ڪناري تي، درياءَ جي موڙ تي ويٺل آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوٿڪ چرچ اڃان تائين آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] 0cxz4c4b4jsoh9q8dsx3szfyrh3v49k 381191 381190 2026-05-28T09:21:24Z Ibne maryam 17680 381191 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Castilla–La Mancha, Spain}} {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Infobox settlement | name = ٽوليڊو | official_name =Toledo | other_name =طليطله (عربي) | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ميونسپلٽي | total_type = | nicknames = ''La ciudad imperial'' (The Imperial City) and ''Ciudad de las Tres Culturas'' (City of the Three Cultures) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Toledo (37737041515).jpg | caption1 = Toledo and the [[Tagus]] River | image2 = Toledo Cathedral, from Plaza del Ayuntamiento.jpg | caption2 = [[Toledo Cathedral|Cathedral]] | image3 = Alcázar_of_Toledo,_Spain._May,_morning.jpg | caption3 = [[Alcázar of Toledo|Alcázar]] }} | image_flag = Bandera de Toledo.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de la ciudad de Toledo.svg | shield_alt = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-caption = Interactive map of Toledo | map_caption = Location of Toledo | pushpin_map = | pushpin_map_caption = Location within Castilla–La Mancha##Location within Spain | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|اسپين}} | subdivision_type1 = خودمختيار برادري | subdivision_name1 = قسطاليه-لا مانچا (ڪاسٽيلا-لا مانچا) | subdivision_type2 = [[صوبو]] | subdivision_name2 = ٽوليڊو صوبو| government_footnotes = | government_type = | leader_party = {{Small|[[People's Party (Spain)|PP]]}} | leader_title = ميئر | leader_name = ڪارلوس ويلازڪيز | established_title = قيام | established_date = قبل مسيح ۾ (رومن کان اڳ جي دور ۾) | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area --> | area_footnotes = | area_land_km2 = 232.1 <!-- Elevation -->| elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | elevation_m = 529 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population --> | population_note = | population_as_of = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_total = {{Spain metadata Wikidata|population_total}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | coordinates = {{coord|39|51|24|N|4|1|28|W|region:ES-CM_type:city(84,300)|display=inline,title}} | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 45001–45009 | area_code_type =ايريا ڪوڊ | area_code = +34 925 | website = {{URL|toledo.es/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name =ٽوليڊو جو تاريخي شهر | Criteria = ثقافتي: iv ،iii ،ii ،i | ID = 379 | Year = 1986 | child =yes | Area = 259.85 هيڪٽر | Buffer_zone = 7,669.28 هيڪٽر }} }} '''طليطله'''، موجوده نالو، '''ٽوليڊو''' (Toledo؛ {{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}})<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> [[اسپين]] ۾ هڪ شهر ۽ ميونسپلٽي آهي. اهو ٽوليڊو صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ڪاسٽيلا-لا مانچا جي خودمختيار برادري جي حڪومت ۽ پارليامينٽ جي قانوني سيٽ آهي. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبيريا]] ۾ ٽيگس ندي جي ساڄي (اتر) ڪناري تي، درياءَ جي موڙ تي ويٺل آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوٿڪ چرچ اڃان تائين آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. ==نالو== ==جاگرافي== ==تاريخ== ==آباديات== ==حڪومت ۽ سياست== ==معيشت== ==اچ وڃ== ==تعليم== ==ثقافت== ==سياحت== ==جڙيل ۽ ڀينر شهر== ==گيلري== ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[قرطبه]] * [[اشبيليه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] cle4hddayhhg0ve0b03ji3x4swqdu02 381192 381191 2026-05-28T09:23:58Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 381192 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Castilla–La Mancha, Spain}} {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Infobox settlement | name = ٽوليڊو | official_name =Toledo | other_name =طليطله (عربي) | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ميونسپلٽي | total_type = | nicknames = ''La ciudad imperial'' (The Imperial City) and ''Ciudad de las Tres Culturas'' (City of the Three Cultures) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Toledo (37737041515).jpg | caption1 = Toledo and the [[Tagus]] River | image2 = Toledo Cathedral, from Plaza del Ayuntamiento.jpg | caption2 = [[Toledo Cathedral|Cathedral]] | image3 = Alcázar_of_Toledo,_Spain._May,_morning.jpg | caption3 = [[Alcázar of Toledo|Alcázar]] }} | image_flag = Bandera de Toledo.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de la ciudad de Toledo.svg | shield_alt = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-caption = Interactive map of Toledo | map_caption = Location of Toledo | pushpin_map = | pushpin_map_caption = Location within Castilla–La Mancha##Location within Spain | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|اسپين}} | subdivision_type1 = خودمختيار برادري | subdivision_name1 = قسطاليه-لا مانچا (ڪاسٽيلا-لا مانچا) | subdivision_type2 = [[صوبو]] | subdivision_name2 = ٽوليڊو صوبو| government_footnotes = | government_type = | leader_party = {{Small|[[People's Party (Spain)|PP]]}} | leader_title = ميئر | leader_name = ڪارلوس ويلازڪيز | established_title = قيام | established_date = قبل مسيح ۾ (رومن کان اڳ جي دور ۾) | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area --> | area_footnotes = | area_land_km2 = 232.1 <!-- Elevation -->| elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | elevation_m = 529 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population --> | population_note = | population_as_of = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_total = {{Spain metadata Wikidata|population_total}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | coordinates = {{coord|39|51|24|N|4|1|28|W|region:ES-CM_type:city(84,300)|display=inline,title}} | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 45001–45009 | area_code_type =ايريا ڪوڊ | area_code = +34 925 | website = {{URL|toledo.es/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name =ٽوليڊو جو تاريخي شهر | Criteria = ثقافتي: iv ،iii ،ii ،i | ID = 379 | Year = 1986 | child =yes | Area = 259.85 هيڪٽر | Buffer_zone = 7,669.28 هيڪٽر }} }} '''طليطله'''، موجوده نالو، '''ٽوليڊو''' (Toledo؛ {{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}})<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> [[اسپين]] ۾ هڪ شهر ۽ ميونسپلٽي آهي. اهو ٽوليڊو صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ڪاسٽيلا-لا مانچا جي خودمختيار برادري جي حڪومت ۽ پارليامينٽ جي قانوني سيٽ آهي. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبيريا]] ۾ ٽيگس ندي جي ساڄي (اتر) ڪناري تي، درياءَ جي موڙ تي ويٺل آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوٿڪ چرچ اڃان تائين آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. ==نالو== ==جاگرافي== ==تاريخ== ==آباديات== ==حڪومت ۽ سياست== ==معيشت== ==اچ وڃ== ==تعليم== ==ثقافت== ==سياحت== ==جڙيل ۽ ڀينر شهر== ==گيلري== ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[قرطبه]] * [[اشبيليه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Toledo, Spain}} {{wikivoyage|Toledo (Spain)|Toledo, Spain}} * [https://www.toledo.es/ Municipality] * [http://www.spain.info/en/que-quieres/ciudades-pueblos/provincias/toledo.html Spain's official website – Info about Toledo] {{Geographic location |Centre = Toledo |N = [[Bargas]]; [[Olías del Rey]] and [[Mocejón]] |NE = [[Aranjuez]] |E = [[Almonacid de Toledo]] and [[Aranjuez]] |SE = [[Nambroca]] |S = [[Guadamur]]; [[Argés]]; [[Cobisa]]; [[Burguillos de Toledo]] and [[Nambroca]] |SW = [[Guadamur]] |W = [[Albarreal de Tajo]]; [[Guadamur|Dehesa de Daramezas (Guadamur)]] and [[Polán]] |NW = [[Rielves]] }} {{Authority control}} [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] meuvsj5tqlh6u627jl4wx9wsmt45w9b 381193 381192 2026-05-28T09:33:35Z Ibne maryam 17680 381193 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Castilla–La Mancha, Spain}} {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Infobox settlement | name = ٽوليڊو | official_name =Toledo | other_name =طليطله (عربي) | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ميونسپلٽي | total_type = | nicknames = ''La ciudad imperial'' (The Imperial City) and ''Ciudad de las Tres Culturas'' (City of the Three Cultures) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Toledo (37737041515).jpg | caption1 = Toledo and the [[Tagus]] River | image2 = Toledo Cathedral, from Plaza del Ayuntamiento.jpg | caption2 = [[Toledo Cathedral|Cathedral]] | image3 = Alcázar_of_Toledo,_Spain._May,_morning.jpg | caption3 = [[Alcázar of Toledo|Alcázar]] }} | image_flag = Bandera de Toledo.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de la ciudad de Toledo.svg | shield_alt = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-caption = Interactive map of Toledo | map_caption = Location of Toledo | pushpin_map = | pushpin_map_caption = Location within Castilla–La Mancha##Location within Spain | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|اسپين}} | subdivision_type1 = خودمختيار برادري | subdivision_name1 = قسطاليه-لا مانچا (ڪاسٽيلا-لا مانچا) | subdivision_type2 = [[صوبو]] | subdivision_name2 = ٽوليڊو صوبو| government_footnotes = | government_type = | leader_party = {{Small|[[People's Party (Spain)|PP]]}} | leader_title = ميئر | leader_name = ڪارلوس ويلازڪيز | established_title = قيام | established_date = قبل مسيح ۾ (رومن کان اڳ جي دور ۾) | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area --> | area_footnotes = | area_land_km2 = 232.1 <!-- Elevation -->| elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | elevation_m = 529 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population --> | population_note = | population_as_of = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_total = {{Spain metadata Wikidata|population_total}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | coordinates = {{coord|39|51|24|N|4|1|28|W|region:ES-CM_type:city(84,300)|display=inline,title}} | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 45001–45009 | area_code_type =ايريا ڪوڊ | area_code = +34 925 | website = {{URL|toledo.es/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name =ٽوليڊو جو تاريخي شهر | Criteria = ثقافتي: iv ،iii ،ii ،i | ID = 379 | Year = 1986 | child =yes | Area = 259.85 هيڪٽر | Buffer_zone = 7,669.28 هيڪٽر }} }} '''طليطله'''، موجوده نالو، '''ٽوليڊو''' (Toledo؛ {{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}})<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> [[اسپين]] ۾ هڪ شهر ۽ ميونسپلٽي آهي. اهو ٽوليڊو صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ڪاسٽيلا-لا مانچا جي خودمختيار برادري جي حڪومت ۽ پارليامينٽ جي قانوني سيٽ آهي. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبيريا]] ۾ ٽيگس ندي جي ساڄي (اتر) ڪناري تي، درياءَ جي موڙ تي ويٺل آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوٿڪ چرچ اڃان تائين آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. ==نالو== ==جاگرافي== ==تاريخ== ==آباديات== ==حڪومت ۽ سياست== ==معيشت== ==اچ وڃ== ==تعليم== ==ثقافت== ==سياحت== ==جڙيل ۽ ڀينر شهر== ==گيلري== ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[قرطبه]] * [[اشبيليه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Toledo, Spain}} {{wikivoyage|Toledo (Spain)|Toledo, Spain}} * [https://www.toledo.es/ Municipality] * [http://www.spain.info/en/que-quieres/ciudades-pueblos/provincias/toledo.html Spain's official website – Info about Toledo] {{Geographic location |Centre = Toledo |N = [[Bargas]]; [[Olías del Rey]] and [[Mocejón]] |NE = [[Aranjuez]] |E = [[Almonacid de Toledo]] and [[Aranjuez]] |SE = [[Nambroca]] |S = [[Guadamur]]; [[Argés]]; [[Cobisa]]; [[Burguillos de Toledo]] and [[Nambroca]] |SW = [[Guadamur]] |W = [[Albarreal de Tajo]]; [[Guadamur|Dehesa de Daramezas (Guadamur)]] and [[Polán]] |NW = [[Rielves]] }} {{Authority control}} [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:ڪاسٽيلا–لا مانچا]] [[زمرو:اسپين ۾ سياحت]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي ورثو ماڳ]] [[زمرو:ٽوليڊو صوبي ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ عالمي ورثو جا ماڳ]] [[زمرو:اسپين ۾ صوبن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ٽوليڊو صوبي ۾ آبادي واريون جڳهيون]] [[زمرو:اسپين جي خودمختيار ڪميونٽين جا گاديءَ جا هنڌ]] fbwc3zrw68q3sucvy4s3t1lnw5gu50v 381194 381193 2026-05-28T09:34:05Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:اسپين ۾ عالمي ورثو ماڳ]]; added [[Category:اسپين ۾ عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381194 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Castilla–La Mancha, Spain}} {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Infobox settlement | name = ٽوليڊو | official_name =Toledo | other_name =طليطله (عربي) | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ميونسپلٽي | total_type = | nicknames = ''La ciudad imperial'' (The Imperial City) and ''Ciudad de las Tres Culturas'' (City of the Three Cultures) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Toledo (37737041515).jpg | caption1 = Toledo and the [[Tagus]] River | image2 = Toledo Cathedral, from Plaza del Ayuntamiento.jpg | caption2 = [[Toledo Cathedral|Cathedral]] | image3 = Alcázar_of_Toledo,_Spain._May,_morning.jpg | caption3 = [[Alcázar of Toledo|Alcázar]] }} | image_flag = Bandera de Toledo.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de la ciudad de Toledo.svg | shield_alt = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-caption = Interactive map of Toledo | map_caption = Location of Toledo | pushpin_map = | pushpin_map_caption = Location within Castilla–La Mancha##Location within Spain | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|اسپين}} | subdivision_type1 = خودمختيار برادري | subdivision_name1 = قسطاليه-لا مانچا (ڪاسٽيلا-لا مانچا) | subdivision_type2 = [[صوبو]] | subdivision_name2 = ٽوليڊو صوبو| government_footnotes = | government_type = | leader_party = {{Small|[[People's Party (Spain)|PP]]}} | leader_title = ميئر | leader_name = ڪارلوس ويلازڪيز | established_title = قيام | established_date = قبل مسيح ۾ (رومن کان اڳ جي دور ۾) | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area --> | area_footnotes = | area_land_km2 = 232.1 <!-- Elevation -->| elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | elevation_m = 529 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population --> | population_note = | population_as_of = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_total = {{Spain metadata Wikidata|population_total}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | coordinates = {{coord|39|51|24|N|4|1|28|W|region:ES-CM_type:city(84,300)|display=inline,title}} | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 45001–45009 | area_code_type =ايريا ڪوڊ | area_code = +34 925 | website = {{URL|toledo.es/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name =ٽوليڊو جو تاريخي شهر | Criteria = ثقافتي: iv ،iii ،ii ،i | ID = 379 | Year = 1986 | child =yes | Area = 259.85 هيڪٽر | Buffer_zone = 7,669.28 هيڪٽر }} }} '''طليطله'''، موجوده نالو، '''ٽوليڊو''' (Toledo؛ {{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}})<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> [[اسپين]] ۾ هڪ شهر ۽ ميونسپلٽي آهي. اهو ٽوليڊو صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ڪاسٽيلا-لا مانچا جي خودمختيار برادري جي حڪومت ۽ پارليامينٽ جي قانوني سيٽ آهي. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبيريا]] ۾ ٽيگس ندي جي ساڄي (اتر) ڪناري تي، درياءَ جي موڙ تي ويٺل آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوٿڪ چرچ اڃان تائين آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. ==نالو== ==جاگرافي== ==تاريخ== ==آباديات== ==حڪومت ۽ سياست== ==معيشت== ==اچ وڃ== ==تعليم== ==ثقافت== ==سياحت== ==جڙيل ۽ ڀينر شهر== ==گيلري== ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[قرطبه]] * [[اشبيليه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Toledo, Spain}} {{wikivoyage|Toledo (Spain)|Toledo, Spain}} * [https://www.toledo.es/ Municipality] * [http://www.spain.info/en/que-quieres/ciudades-pueblos/provincias/toledo.html Spain's official website – Info about Toledo] {{Geographic location |Centre = Toledo |N = [[Bargas]]; [[Olías del Rey]] and [[Mocejón]] |NE = [[Aranjuez]] |E = [[Almonacid de Toledo]] and [[Aranjuez]] |SE = [[Nambroca]] |S = [[Guadamur]]; [[Argés]]; [[Cobisa]]; [[Burguillos de Toledo]] and [[Nambroca]] |SW = [[Guadamur]] |W = [[Albarreal de Tajo]]; [[Guadamur|Dehesa de Daramezas (Guadamur)]] and [[Polán]] |NW = [[Rielves]] }} {{Authority control}} [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:ڪاسٽيلا–لا مانچا]] [[زمرو:اسپين ۾ سياحت]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ٽوليڊو صوبي ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ عالمي ورثو جا ماڳ]] [[زمرو:اسپين ۾ صوبن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ٽوليڊو صوبي ۾ آبادي واريون جڳهيون]] [[زمرو:اسپين جي خودمختيار ڪميونٽين جا گاديءَ جا هنڌ]] 5iw99a4mjygg88p9gt12q88xzq44xoc 381195 381194 2026-05-28T09:34:41Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:يورپ ۾ عالمي ورثو جا ماڳ]]; added [[Category:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381195 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Castilla–La Mancha, Spain}} {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Infobox settlement | name = ٽوليڊو | official_name =Toledo | other_name =طليطله (عربي) | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ميونسپلٽي | total_type = | nicknames = ''La ciudad imperial'' (The Imperial City) and ''Ciudad de las Tres Culturas'' (City of the Three Cultures) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Toledo (37737041515).jpg | caption1 = Toledo and the [[Tagus]] River | image2 = Toledo Cathedral, from Plaza del Ayuntamiento.jpg | caption2 = [[Toledo Cathedral|Cathedral]] | image3 = Alcázar_of_Toledo,_Spain._May,_morning.jpg | caption3 = [[Alcázar of Toledo|Alcázar]] }} | image_flag = Bandera de Toledo.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de la ciudad de Toledo.svg | shield_alt = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-caption = Interactive map of Toledo | map_caption = Location of Toledo | pushpin_map = | pushpin_map_caption = Location within Castilla–La Mancha##Location within Spain | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|اسپين}} | subdivision_type1 = خودمختيار برادري | subdivision_name1 = قسطاليه-لا مانچا (ڪاسٽيلا-لا مانچا) | subdivision_type2 = [[صوبو]] | subdivision_name2 = ٽوليڊو صوبو| government_footnotes = | government_type = | leader_party = {{Small|[[People's Party (Spain)|PP]]}} | leader_title = ميئر | leader_name = ڪارلوس ويلازڪيز | established_title = قيام | established_date = قبل مسيح ۾ (رومن کان اڳ جي دور ۾) | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area --> | area_footnotes = | area_land_km2 = 232.1 <!-- Elevation -->| elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | elevation_m = 529 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population --> | population_note = | population_as_of = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_total = {{Spain metadata Wikidata|population_total}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | coordinates = {{coord|39|51|24|N|4|1|28|W|region:ES-CM_type:city(84,300)|display=inline,title}} | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 45001–45009 | area_code_type =ايريا ڪوڊ | area_code = +34 925 | website = {{URL|toledo.es/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name =ٽوليڊو جو تاريخي شهر | Criteria = ثقافتي: iv ،iii ،ii ،i | ID = 379 | Year = 1986 | child =yes | Area = 259.85 هيڪٽر | Buffer_zone = 7,669.28 هيڪٽر }} }} '''طليطله'''، موجوده نالو، '''ٽوليڊو''' (Toledo؛ {{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}})<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> [[اسپين]] ۾ هڪ شهر ۽ ميونسپلٽي آهي. اهو ٽوليڊو صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ڪاسٽيلا-لا مانچا جي خودمختيار برادري جي حڪومت ۽ پارليامينٽ جي قانوني سيٽ آهي. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبيريا]] ۾ ٽيگس ندي جي ساڄي (اتر) ڪناري تي، درياءَ جي موڙ تي ويٺل آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوٿڪ چرچ اڃان تائين آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. ==نالو== ==جاگرافي== ==تاريخ== ==آباديات== ==حڪومت ۽ سياست== ==معيشت== ==اچ وڃ== ==تعليم== ==ثقافت== ==سياحت== ==جڙيل ۽ ڀينر شهر== ==گيلري== ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[قرطبه]] * [[اشبيليه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Toledo, Spain}} {{wikivoyage|Toledo (Spain)|Toledo, Spain}} * [https://www.toledo.es/ Municipality] * [http://www.spain.info/en/que-quieres/ciudades-pueblos/provincias/toledo.html Spain's official website – Info about Toledo] {{Geographic location |Centre = Toledo |N = [[Bargas]]; [[Olías del Rey]] and [[Mocejón]] |NE = [[Aranjuez]] |E = [[Almonacid de Toledo]] and [[Aranjuez]] |SE = [[Nambroca]] |S = [[Guadamur]]; [[Argés]]; [[Cobisa]]; [[Burguillos de Toledo]] and [[Nambroca]] |SW = [[Guadamur]] |W = [[Albarreal de Tajo]]; [[Guadamur|Dehesa de Daramezas (Guadamur)]] and [[Polán]] |NW = [[Rielves]] }} {{Authority control}} [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:ڪاسٽيلا–لا مانچا]] [[زمرو:اسپين ۾ سياحت]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ٽوليڊو صوبي ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اسپين ۾ صوبن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ٽوليڊو صوبي ۾ آبادي واريون جڳهيون]] [[زمرو:اسپين جي خودمختيار ڪميونٽين جا گاديءَ جا هنڌ]] 3dqq1l1pc65tqx0h41vrf8ircuttzql 381198 381195 2026-05-28T09:58:28Z Ibne maryam 17680 /* جڙيل ۽ ڀينر شهر */ 381198 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Castilla–La Mancha, Spain}} {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Infobox settlement | name = ٽوليڊو | official_name =Toledo | other_name =طليطله (عربي) | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ميونسپلٽي | total_type = | nicknames = ''La ciudad imperial'' (The Imperial City) and ''Ciudad de las Tres Culturas'' (City of the Three Cultures) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Toledo (37737041515).jpg | caption1 = Toledo and the [[Tagus]] River | image2 = Toledo Cathedral, from Plaza del Ayuntamiento.jpg | caption2 = [[Toledo Cathedral|Cathedral]] | image3 = Alcázar_of_Toledo,_Spain._May,_morning.jpg | caption3 = [[Alcázar of Toledo|Alcázar]] }} | image_flag = Bandera de Toledo.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de la ciudad de Toledo.svg | shield_alt = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-caption = Interactive map of Toledo | map_caption = Location of Toledo | pushpin_map = | pushpin_map_caption = Location within Castilla–La Mancha##Location within Spain | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|اسپين}} | subdivision_type1 = خودمختيار برادري | subdivision_name1 = قسطاليه-لا مانچا (ڪاسٽيلا-لا مانچا) | subdivision_type2 = [[صوبو]] | subdivision_name2 = ٽوليڊو صوبو| government_footnotes = | government_type = | leader_party = {{Small|[[People's Party (Spain)|PP]]}} | leader_title = ميئر | leader_name = ڪارلوس ويلازڪيز | established_title = قيام | established_date = قبل مسيح ۾ (رومن کان اڳ جي دور ۾) | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area --> | area_footnotes = | area_land_km2 = 232.1 <!-- Elevation -->| elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | elevation_m = 529 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population --> | population_note = | population_as_of = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_total = {{Spain metadata Wikidata|population_total}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | coordinates = {{coord|39|51|24|N|4|1|28|W|region:ES-CM_type:city(84,300)|display=inline,title}} | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 45001–45009 | area_code_type =ايريا ڪوڊ | area_code = +34 925 | website = {{URL|toledo.es/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name =ٽوليڊو جو تاريخي شهر | Criteria = ثقافتي: iv ،iii ،ii ،i | ID = 379 | Year = 1986 | child =yes | Area = 259.85 هيڪٽر | Buffer_zone = 7,669.28 هيڪٽر }} }} '''طليطله'''، موجوده نالو، '''ٽوليڊو''' (Toledo؛ {{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}})<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> [[اسپين]] ۾ هڪ شهر ۽ ميونسپلٽي آهي. اهو ٽوليڊو صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ڪاسٽيلا-لا مانچا جي خودمختيار برادري جي حڪومت ۽ پارليامينٽ جي قانوني سيٽ آهي. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبيريا]] ۾ ٽيگس ندي جي ساڄي (اتر) ڪناري تي، درياءَ جي موڙ تي ويٺل آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوٿڪ چرچ اڃان تائين آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. ==نالو== ==جاگرافي== ==تاريخ== ==آباديات== ==حڪومت ۽ سياست== ==معيشت== ==اچ وڃ== ==تعليم== ==ثقافت== ==سياحت== ==جڙيل ۽ ڀينر شهر== {{See also|List of twin towns and sister cities in Spain}} Toledo is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with:<ref>{{cite web |title=Toledo's sister cities|url=https://www.destinotoledo.com/en/toledos-sister-cities/|website=destinotoledo.com|publisher=Destino Toledo|date=2016-05-17|access-date=2019-12-31}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|GER}} [[آخين]]، [[جرمني]] (1984) *{{flagicon|FRA}} آگين، [[فرانس]] (1973) *{{flagicon|USA}} ڪارپس ڪرسٽي، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا]] (1989) *{{flagicon|SYR}} [[دمشق]]، [[شام]] (1994) *{{flagicon|MEX}} گواناجواتو شهر، [[ميڪسيڪو]] (1978) *{{flagicon|GRE}} هيراڪليون، [[يونان]] (2014) *{{flagicon|JAP}} [[نارا (شهر)|نارا]]، [[جاپان]] (1972) *{{flagicon|CUB}} [[هوانا|پراڻو هوانا]]، [[ڪيوبا]] (2005) *{{flagicon|ISR}} سافيد، [[اسرائيل]] (1981) *{{flagicon|USA}} ٽوليڊو، [[اوهايو]]، [[آمريڪا] (1931) *{{flagicon|BUL}} ويليڪو تارنووو، [[بلگاريا]] (1983) {{div col end}} ==گيلري== ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[قرطبه]] * [[اشبيليه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Toledo, Spain}} {{wikivoyage|Toledo (Spain)|Toledo, Spain}} * [https://www.toledo.es/ Municipality] * [http://www.spain.info/en/que-quieres/ciudades-pueblos/provincias/toledo.html Spain's official website – Info about Toledo] {{Geographic location |Centre = Toledo |N = [[Bargas]]; [[Olías del Rey]] and [[Mocejón]] |NE = [[Aranjuez]] |E = [[Almonacid de Toledo]] and [[Aranjuez]] |SE = [[Nambroca]] |S = [[Guadamur]]; [[Argés]]; [[Cobisa]]; [[Burguillos de Toledo]] and [[Nambroca]] |SW = [[Guadamur]] |W = [[Albarreal de Tajo]]; [[Guadamur|Dehesa de Daramezas (Guadamur)]] and [[Polán]] |NW = [[Rielves]] }} {{Authority control}} [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:ڪاسٽيلا–لا مانچا]] [[زمرو:اسپين ۾ سياحت]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ٽوليڊو صوبي ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اسپين ۾ صوبن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ٽوليڊو صوبي ۾ آبادي واريون جڳهيون]] [[زمرو:اسپين جي خودمختيار ڪميونٽين جا گاديءَ جا هنڌ]] fovc3qdiaeqbbg4w6w8jvnx1gictglr 381200 381198 2026-05-28T10:32:08Z Memon2025 21315 /* نالو */ 381200 wikitext text/x-wiki {{Short description|City in Castilla–La Mancha, Spain}} {{Other uses|Toledo (disambiguation){{!}}Toledo}} {{Infobox settlement | name = ٽوليڊو | official_name =Toledo | other_name =طليطله (عربي) | native_name = | native_name_lang = | settlement_type = ميونسپلٽي | total_type = | nicknames = ''La ciudad imperial'' (The Imperial City) and ''Ciudad de las Tres Culturas'' (City of the Three Cultures) | image_skyline = {{Multiple image | perrow = 1/2 | border = infobox | total_width = 280 | caption_align = center | image1 = Toledo (37737041515).jpg | caption1 = Toledo and the [[Tagus]] River | image2 = Toledo Cathedral, from Plaza del Ayuntamiento.jpg | caption2 = [[Toledo Cathedral|Cathedral]] | image3 = Alcázar_of_Toledo,_Spain._May,_morning.jpg | caption3 = [[Alcázar of Toledo|Alcázar]] }} | image_flag = Bandera de Toledo.svg | flag_alt = | image_shield = Escudo de la ciudad de Toledo.svg | shield_alt = | mapframe = yes | mapframe-zoom = 9 | mapframe-point = none | mapframe-caption = Interactive map of Toledo | map_caption = Location of Toledo | pushpin_map = | pushpin_map_caption = Location within Castilla–La Mancha##Location within Spain | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|اسپين}} | subdivision_type1 = خودمختيار برادري | subdivision_name1 = قسطاليه-لا مانچا (ڪاسٽيلا-لا مانچا) | subdivision_type2 = [[صوبو]] | subdivision_name2 = ٽوليڊو صوبو| government_footnotes = | government_type = | leader_party = {{Small|[[People's Party (Spain)|PP]]}} | leader_title = ميئر | leader_name = ڪارلوس ويلازڪيز | established_title = قيام | established_date = قبل مسيح ۾ (رومن کان اڳ جي دور ۾) | established_title1 = | established_date1 = | founder = | named_for = <!-- Area --> | area_footnotes = | area_land_km2 = 232.1 <!-- Elevation -->| elevation_footnotes = | elevation_max_footnotes = | elevation_min_footnotes = | elevation_m = 529 | elevation_max_m = | elevation_min_m = <!-- Population --> | population_note = | population_as_of = {{Spain metadata Wikidata|population_as_of}} | population_footnotes = {{Spain metadata Wikidata|population_footnotes}} | population_total = {{Spain metadata Wikidata|population_total}} | population_density_km2 = auto <!-- General information -->| timezone1 = | utc_offset1 = | timezone1_DST = | utc_offset1_DST = | coordinates = {{coord|39|51|24|N|4|1|28|W|region:ES-CM_type:city(84,300)|display=inline,title}} | postal_code_type = پوسٽ ڪوڊ | postal_code = 45001–45009 | area_code_type =ايريا ڪوڊ | area_code = +34 925 | website = {{URL|toledo.es/}} | module = {{Infobox UNESCO World Heritage Site | Official_name =ٽوليڊو جو تاريخي شهر | Criteria = ثقافتي: iv ،iii ،ii ،i | ID = 379 | Year = 1986 | child =yes | Area = 259.85 هيڪٽر | Buffer_zone = 7,669.28 هيڪٽر }} }} '''طليطله'''، موجوده نالو، '''ٽوليڊو''' (Toledo؛ {{IPAc-en|UK|t|ɒ|ˈ|l|eɪ|d|oʊ}})<ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/amp/english/toledo|title=Toledo|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=14 April 2019}}</ref> [[اسپين]] ۾ هڪ شهر ۽ ميونسپلٽي آهي. اهو ٽوليڊو صوبي جو گاديءَ جو هنڌ ۽ ڪاسٽيلا-لا مانچا جي خودمختيار برادري جي حڪومت ۽ پارليامينٽ جي قانوني سيٽ آهي. ٽوليڊو بنيادي طور تي مرڪزي [[جزیرو نما آئیبیریا|آئيبيريا]] ۾ ٽيگس ندي جي ساڄي (اتر) ڪناري تي، درياءَ جي موڙ تي ويٺل آهي. اڳوڻي ڪارپيٽينين آباديءَ تي ٺهيل، ٽوليڊو هسپانيا جي هڪ اهم رومن شهر ۾ ترقي ڪئي، بعد ۾ ويزيگوٿڪ بادشاهت جي گاديءَ جو هنڌ ۽ هڪ طاقتور آرڪڊيوسيس جي گاديءَ جو هنڌ بڻجي ويو. اسلامي دور ۾ اموي مرڪزي حڪمراني جي اڪثر ڪري غير فرمانبردار، ٽوليڊو ان جي باوجود اسلامي دنيا ۽ لاطيني عيسائيت جي وچ ۾ پيداواري ثقافتي تبادلي کي فروغ ڏيڻ لاءِ هڪ وڏي ثقافتي مرڪز جي حيثيت حاصل ڪئي، جيڪا هن خلافت جي خاتمي ۽ 11هين صدي جي شروعات ۾ ٽوليڊو جي طيفا جي قيام کان پوءِ برقرار رهيو. 1085 ۾ عيسائي فتح کان پوءِ، ٽوليڊو ڪيسٽائل جي تاج ۾ هڪ اهم حيثيت حاصل ڪيو ۽ ايندڙ ٻن صدين تائين مسلمان ۽ يهودي اثرن لاءِ کليل رهيو. <ref>{{Cite journal|title=Ṭulayṭula: Capital de la cultura árabe medieval|first=Zeinab|last=Shawky Sayed|page=144|journal=Un Mundo, Muchas Miradas|publisher=[[University of the Basque Country|Servicio Editorial de la UPV/EHU]]|issue=2|year=2009|url=https://ojs.ehu.eus/index.php/Mundo/article/view/1588}}</ref> جديد دور جي شروعات ۾، ريشم جي صنعت جي ڪري [[ميڊرڊ|ميڊريڊ]] جي سياسي طاقت وڃائڻ کان پوءِ معيشت ڪجهه وقت لاءِ هلندي رهي، پر ٽوليڊو 1630ع جي ڏهاڪي ۾، مجموعي معاشي کساد بازاري جي تناظر ۾، هڪ حقيقي زوال ۾ داخل ٿيو. <ref>{{Cite journal|url=https://oppidum.es/oppidum-08-09-pdf/op08-09.07_casa.pdf|title=Una visión histórica, literaria y gráfica del territorio, ciudad y arquitectura de Toledo en la Edad Moderna|first=Elena María de la|page=230|last=Casa Martínez|journal=Oppidum|issn=1885-6292|issue=8–9|year=2012–2013}}</ref> 21هين صدي ۾، ميونسپلٽي ۾ آبادي جي واڌ وڏي حد تائين سانتا ماريا ڊي بينڪورينسيا ( {{Also known as}} پوليگونو) ضلعي ۾ مرڪوز ٿي آهي، <ref>{{Cite journal|url=https://ceclmdigital.uclm.es/pdf.raw?query=id:0002524466&page=14&lang=en&view=prensa1|title=Toledo creció en nueve años en 2.208 habitantes mientras el Polígono aumentó en 2.916|date=September 2019|journal=Vecinos|issue=337}}</ref> هڪ جديد رهائشي علائقو جيڪو ٽيگس جي کاٻي (ڏکڻ) ڪناري تي واقع تاريخي مرڪز کان الڳ آهي. جنوري، 2024ع ۾ ميونسپلٽي جي آبادي 86,526 هئي.<ref>{{حوالو ويب|quote=2016-03-01}}</ref> ميونسپلٽي جو ايراضي {{Convert|232.1|km2|sqmi|abbr=on}} آهي. هن شهر ۾ هڪ گوٿڪ چرچ اڃان تائين آهي ۽ تيز ڌار واري هٿيارن (بليڊ هٿيارن) جي پيداوار ۾ هڪ ڊگهي تاريخ آهي، جيڪا هاڻي عام طور تي يادگار طور وڪرو ڪيا ويندا آهن. ٽوليڊو کي سال 1986ع ۾ [[يونيسڪو]] پاران ان جي وسيع يادگار ۽ ثقافتي ورثي جي ڪري [[عالمي ورثو ماڳ|عالمي ورثو]] قرار ڏنو ويو. ==نالو== صدين کان وٺي، شهر کي مختلف نالن سان سڃاتو ويندو رهيو آهي: لاطيني ۾ ٽوليٽم، عربي ۾ توليتلا (طليطلة)، يهودي-اسپيني ۾ ٽولڊوٿ (تولدوت)، ۽ اندلس رومانس ۾ ٽوليتو. ٽوليٽم جو سڀ کان پهريون لکيل حوالو رومن مورخ ليوي جي ڪم ۾ نظر اچي ٿو، جنهن تجويز ڪيو ته اهو نالو ٽوليٽم مان نڪتل آهي، جيڪو ٽوليٽو، ٽوليٽو، ٽوليتو، ٽوليدو ۽ آخرڪار ٽوليڊو ۾ تبديل ٿيو. نالو جو مطلب "اڀريل" يا "بلند" سمجهيو ويندو آهي. مارٽن گيليگو پاران ڏنل هڪ متبادل تشريح، نالو کي "درياهه پاران ٺهيل ٻٽي موڙ يا گھمڻ" سان منسوب ڪري ٿي جيڪو ان جي چوڌاري آهي. 12 صدي جي ليکڪ ابو عبدالله الايوبي دعويٰ ڪئي ته شهر جو عربي نالو توليتلا (طليطلة) جو مطلب آهي "خوش ڪندڙ"، جيتوڻيڪ هن وڌيڪ وضاحت پيش نه ڪئي. يهودي روايت اهو نالو عبراني ٽوليڊوٽ ("نسل" يا "تاريخ") يا ٽوليٽولا ("گهمڻ" يا "هجرت") مان نڪتل آهي، جيڪو ان کي يهودي جلاوطنين سان ڳنڍيندو آهي جيڪي چيو ويندو آهي ته 70 عيسوي ۾ يروشلم جي تباهي کان پوءِ هن علائقي ۾ آباد ٿيا هئا. ٽوليڊو نالو آمريڪا جي پنجن شهرن - اوهائيو، الينوئيس، اوريگون، آئووا ۽ واشنگٽن جي رياستن ۾ واقع - ۽ گڏوگڏ ڪينيڊا، بيليز، برازيل، پرتگال، ڪولمبيا، فلپائن ۽ يوراگوئي جي ٻين علائقن پاران اختيار ڪيو ويو آهي. اسپين ۾، هيسڪا، اورينس، ايسٽوريا ۽ ٽينيرف صوبن ۾ چار اضافي جڳهيون آهن جن تي اهو نالو آهي. ٽوليڊو جي هڪ لقب، "ٽن ثقافتن جو شهر"، هڪ تاريخي دور جو حوالو ڏئي ٿو جنهن دوران عيسائي، يهودي ۽ مسلمان شهر ۾ گڏ رهيا. بهرحال، هن ليبل کي "شاندار" طور بيان ڪيو ويو آهي ۽ اڪثر ڪري سياستدانن ۽ سياحت جي فروغ ڏيندڙن سان منسوب ڪيو ويندو آهي. نقادن جو چوڻ آهي ته پرامن مذهبي بقا جو افسانو مذهبي ظلم جي نشان هيٺ هڪ وڌيڪ پيچيده تاريخ کي لڪائيندو آهي. == هٿيارن جو ڪوٽ == شهر کي 16 صدي ۾ هٿيار ڏنا ويا هئا، جيڪي خاص شاهي استحقاق سان اسپين جي بادشاهه جي هٿيارن جي ڪوٽ تي ٻڌل هئا. ==جاگرافي== ==تاريخ== ==آباديات== ==حڪومت ۽ سياست== ==معيشت== ==اچ وڃ== ==تعليم== ==ثقافت== ==سياحت== ==جڙيل ۽ ڀينر شهر== {{See also|List of twin towns and sister cities in Spain}} Toledo is [[Twin towns and sister cities|twinned]] with:<ref>{{cite web |title=Toledo's sister cities|url=https://www.destinotoledo.com/en/toledos-sister-cities/|website=destinotoledo.com|publisher=Destino Toledo|date=2016-05-17|access-date=2019-12-31}}</ref> {{div col|colwidth=20em}} *{{flagicon|GER}} [[آخين]]، [[جرمني]] (1984) *{{flagicon|FRA}} آگين، [[فرانس]] (1973) *{{flagicon|USA}} ڪارپس ڪرسٽي، [[ٽيڪساس]]، [[آمريڪا]] (1989) *{{flagicon|SYR}} [[دمشق]]، [[شام]] (1994) *{{flagicon|MEX}} گواناجواتو شهر، [[ميڪسيڪو]] (1978) *{{flagicon|GRE}} هيراڪليون، [[يونان]] (2014) *{{flagicon|JAP}} [[نارا (شهر)|نارا]]، [[جاپان]] (1972) *{{flagicon|CUB}} [[هوانا|پراڻو هوانا]]، [[ڪيوبا]] (2005) *{{flagicon|ISR}} سافيد، [[اسرائيل]] (1981) *{{flagicon|USA}} ٽوليڊو، [[اوهايو]]، [[آمريڪا] (1931) *{{flagicon|BUL}} ويليڪو تارنووو، [[بلگاريا]] (1983) {{div col end}} ==گيلري== ==پڻ ڏسو== * [[اندلس]] * [[قرطبه]] * [[اشبيليه]] ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{commons category|Toledo, Spain}} {{wikivoyage|Toledo (Spain)|Toledo, Spain}} * [https://www.toledo.es/ Municipality] * [http://www.spain.info/en/que-quieres/ciudades-pueblos/provincias/toledo.html Spain's official website – Info about Toledo] {{Geographic location |Centre = Toledo |N = [[Bargas]]; [[Olías del Rey]] and [[Mocejón]] |NE = [[Aranjuez]] |E = [[Almonacid de Toledo]] and [[Aranjuez]] |SE = [[Nambroca]] |S = [[Guadamur]]; [[Argés]]; [[Cobisa]]; [[Burguillos de Toledo]] and [[Nambroca]] |SW = [[Guadamur]] |W = [[Albarreal de Tajo]]; [[Guadamur|Dehesa de Daramezas (Guadamur)]] and [[Polán]] |NW = [[Rielves]] }} {{Authority control}} [[زمرو:ٽوليڊو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:ڪاسٽيلا–لا مانچا]] [[زمرو:اسپين ۾ سياحت]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ٽوليڊو صوبي ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اسپين ۾ صوبن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ٽوليڊو صوبي ۾ آبادي واريون جڳهيون]] [[زمرو:اسپين جي خودمختيار ڪميونٽين جا گاديءَ جا هنڌ]] tfo3s131lj6ncuz29i12pw1l94cqe0k زمرو:ٽوليڊو 14 97907 381179 2026-05-28T07:27:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] 381179 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] cfnzeqbg34cjx5cwfkbsj3dhpnzoaxn 381196 381179 2026-05-28T09:36:59Z Ibne maryam 17680 /* */ 381196 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:اندلس]] [[زمرو:اسپين جا شهر]] [[زمرو:اندلس جا شهر]] [[زمرو:ڪاسٽيلا–لا مانچا]] [[زمرو:اسپين ۾ سياحت]] [[زمرو:اسپين جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اندلس جو ثقافتي ورثو]] [[زمرو:يورپ جا تاريخي شهر]] [[زمرو:اسپين ۾ عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ٽوليڊو صوبي ۾ ميونسپلٽيون]] [[زمرو:يورپ ۾ يونيسڪو عالمي ثقافتي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:اسپين ۾ صوبن جا گاديءَ جا هنڌ]] [[زمرو:ٽوليڊو صوبي ۾ آبادي واريون جڳهيون]] [[زمرو:اسپين جي خودمختيار ڪميونٽين جا گاديءَ جا هنڌ]] hhugqtz26wc5enep3n0fcf10ac9fqkk گجيندر موڪش 0 97908 381184 2026-05-28T08:10:22Z Siddhu Talreja 18634 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1338954793|Gajendra Moksha]]" کي ترجمو ڪري سرجيل 381184 wikitext text/x-wiki [[فائل:Brooklyn_Museum_-_Vishnu_Saving_the_Elephant_(Gajendra_Moksha).jpg|thumb|وشنو گجيندر کي بچا.]] '''گَجيندرَ موڪش''' (سنسڪرت:गजेन्द्रमोक्षः) يعني گجيندر جو موڪش يا گجيندر جو ڇوٽڪارو ھڪ پوراڻڪ ڏند ڪٿا آھي جيڪا ڀاڳوت پراڻ جي اٺين سڪنڌ ۾ ملي ٿي. اھا پالنھار ڀڳوان وشنوءَ جي بيحد مشھور آکاڻي آھي. ھن آکاڻيءَ ۾ وشنو گجيندر نالي جي ھاٿيءَ کي ھڪ واگھونءَ (جنھنجو نالو مَڪَر يا ھُھوُ آھي ) جي چنگل مان بچائڻ لاءِ ڌرتيءَ تي اچي ٿو. ڀڳوان پاران بچائڻ سبب گجيندر کي جنم مرڻ جي چڪر مان ڇوٽڪارو ملي ٿو يعني موڪش مليس ٿو ۽ ھو ڀڳوان سان ملي ڀڳوان جھڙو روپ (سَروپيَہ مُڪتيِ) پراپت ڪري ٿو ۽ وَيڪُنٺَ ۾ پھنچي ٿو. اھا آکاڻي شُڪَ مھاراج پَرِڪشِت کي ٻڌائي ھئي <ref>{{حوالو ويب|quote=2021-11-11}}</ref><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Module:Sidebar/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Color/styles.css" /> [[زمرو:وشنو جا اوتار]] [[زمرو:پُراڻ]] rbprw3tz2sjyxhklq46cxlut1b96o0k 381185 381184 2026-05-28T08:10:53Z Siddhu Talreja 18634 381185 wikitext text/x-wiki [[فائل:Brooklyn_Museum_-_Vishnu_Saving_the_Elephant_(Gajendra_Moksha).jpg|thumb|وشنو گجيندر کي بچا.]] '''گَجيندرَ موڪش''' (سنسڪرت:गजेन्द्रमोक्षः) يعني گجيندر جو موڪش يا گجيندر جو ڇوٽڪارو ھڪ پوراڻڪ ڏند ڪٿا آھي جيڪا ڀاڳوت پراڻ جي اٺين سڪنڌ ۾ ملي ٿي. اھا پالنھار ڀڳوان وشنوءَ جي بيحد مشھور آکاڻي آھي. ھن آکاڻيءَ ۾ وشنو گجيندر نالي جي ھاٿيءَ کي ھڪ واگھونءَ (جنھنجو نالو مَڪَر يا ھُھوُ آھي ) جي چنگل مان بچائڻ لاءِ ڌرتيءَ تي اچي ٿو. ڀڳوان پاران بچائڻ سبب گجيندر کي جنم مرڻ جي چڪر مان ڇوٽڪارو ملي ٿو يعني موڪش مليس ٿو ۽ ھو ڀڳوان سان ملي ڀڳوان جھڙو روپ (سَروپيَہ مُڪتيِ) پراپت ڪري ٿو ۽ وَيڪُنٺَ ۾ پھنچي ٿو. اھا آکاڻي شُڪَ مھاراج پَرِڪشِت کي ٻڌائي ھئي <ref>{{حوالو ويب|quote=2021-11-11}}</ref><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Color/styles.css" /> [[زمرو:وشنو جا اوتار]] [[زمرو:پُراڻ]] icbpf3rrz3vipjovqvbhjetqnpsxzcu 381186 381185 2026-05-28T08:12:35Z Siddhu Talreja 18634 381186 wikitext text/x-wiki [[فائل:Brooklyn_Museum_-_Vishnu_Saving_the_Elephant_(Gajendra_Moksha).jpg|thumb|وشنو گجيندر کي بچا.]] '''گَجيندرَ موڪش''' (سنسڪرت:गजेन्द्रमोक्षः) يعني گجيندر جو موڪش يا گجيندر جو ڇوٽڪارو ھڪ پوراڻڪ ڏند ڪٿا آھي جيڪا ڀاڳوت پراڻ جي اٺين سڪنڌ ۾ ملي ٿي. اھا پالنھار ڀڳوان وشنوءَ جي بيحد مشھور آکاڻي آھي. ھن آکاڻيءَ ۾ وشنو گجيندر نالي جي ھاٿيءَ کي ھڪ واگھونءَ (جنھنجو نالو مَڪَر يا ھُھوُ آھي ) جي چنگل مان بچائڻ لاءِ ڌرتيءَ تي اچي ٿو. ڀڳوان پاران بچائڻ سبب گجيندر کي جنم مرڻ جي چڪر مان ڇوٽڪارو ملي ٿو يعني موڪش مليس ٿو ۽ ھو ڀڳوان سان ملي ڀڳوان جھڙو روپ (سَروپيَہ مُڪتيِ) پراپت ڪري ٿو ۽ وَيڪُنٺَ ۾ پھنچي ٿو. اھا آکاڻي شُڪَ مھاراج پَرِڪشِت کي ٻڌائي ھئي <ref>https://vedabase.io/en/library/sb/8/2/</ref><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Color/styles.css" /> [[زمرو:وشنو جا اوتار]] [[زمرو:پُراڻ]] 7toi3yapfdvzrd7k7vze4a07u2upi5g 381187 381186 2026-05-28T08:18:40Z Siddhu Talreja 18634 حوالن جو سيڪشن ٺاھيو 381187 wikitext text/x-wiki [[فائل:Brooklyn_Museum_-_Vishnu_Saving_the_Elephant_(Gajendra_Moksha).jpg|thumb|وشنو گجيندر کي بچا.]] '''گَجيندرَ موڪش''' (سنسڪرت:गजेन्द्रमोक्षः) يعني گجيندر جو موڪش يا گجيندر جو ڇوٽڪارو ھڪ پوراڻڪ ڏند ڪٿا آھي جيڪا ڀاڳوت پراڻ جي اٺين سڪنڌ ۾ ملي ٿي. اھا پالنھار ڀڳوان وشنوءَ جي بيحد مشھور آکاڻي آھي. ھن آکاڻيءَ ۾ وشنو گجيندر نالي جي ھاٿيءَ کي ھڪ واگھونءَ (جنھنجو نالو مَڪَر يا ھُھوُ آھي ) جي چنگل مان بچائڻ لاءِ ڌرتيءَ تي اچي ٿو. ڀڳوان پاران بچائڻ سبب گجيندر کي جنم مرڻ جي چڪر مان ڇوٽڪارو ملي ٿو يعني موڪش مليس ٿو ۽ ھو ڀڳوان سان ملي ڀڳوان جھڙو روپ (سَروپيَہ مُڪتيِ) پراپت ڪري ٿو ۽ وَيڪُنٺَ ۾ پھنچي ٿو. اھا آکاڻي شُڪَ مھاراج پَرِڪشِت کي ٻڌائي ھئي <ref>https://vedabase.io/en/library/sb/8/2/</ref><templatestyles src="Hlist/styles.css"></templatestyles><templatestyles src="Template:Color/styles.css" /> ==حوالا== [[زمرو:وشنو جا اوتار]] [[زمرو:پُراڻ]] fp67s8mnxkcskqz5c13y87pj3evsvb6 زمرو:اسپين ۾ سياحت 14 97909 381197 2026-05-28T09:38:17Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:يورپ ۾ سياحت]] [[زمرو:سياحت بلحاظ ملڪ]] 381197 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اسپين]] [[زمرو:يورپ ۾ سياحت]] [[زمرو:سياحت بلحاظ ملڪ]] 7xdxrwo2ljdplgeg70go34qxs6ght8z برمنگھم مرڪزي مسجد 0 97910 381203 2026-05-28T10:49:48Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1214743569|Birmingham Central Mosque]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 381203 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=Birmingham Central Mosque|native_name=برمنگھم جي مرڪزي مسجد|native_name_lang=|image=Birmingham Central Mosque.jpg|alt=|caption=|map_type=|map_size=|map_caption=|location=[[Highgate, Birmingham|Highgate]], [[Birmingham]], [[England]]|coordinates=|religious_affiliation=[[Islam]]<ref name= "Birmingham Central Mosque1"/>|rite=|region=|state=|province=|territory=|prefecture=|sector=|district=|cercle=|municipality=|consecration_year=|status=|functional_status=|heritage_designation=|leadership=|patron=|website=[http://www.centralmosque.org.uk www.centralmosque.org.uk/]|architecture=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=|founded_by=|funded_by=|general_contractor=|facade_direction=|groundbreaking=|year_completed=1975|construction_cost=|specifications=|capacity=6,000 (including women)<ref name= "Birmingham Central Mosque1"/>|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=|nrhp=|added=|refnum=|designated=}} <references /> '''برمنگھم سينٽرل مسجد''' ، [[انگلينڊ]] جي شهر، [[برمنگهم|برمنگھم]] جي هاءِ گيٽ علائقي ۾ هڪ [[مسجد]] آهي، جيڪا برمنگھم مسجد ٽرسٽ پاران هلائي ويندي آهي. "برطانيه ۾ مسلمان" (Muslims in Britain) نالي تنظيم برمنگھم سينٽرل مسجد کي غير فرقه وارانه طور تي درجه بندي ڪري ٿي. <ref name="Birmingham Central Mosque1">{{حوالو ويب|date=25 April 2015|quote=4 June 2017}}</ref> مسجد ۾ 6,000 نمازين جي گنجائش آهي، جن ۾ عورتون به شامل آهن. <ref name="Birmingham Central Mosque1" /> مسجد ۾ هڪ [[شريعت|شرعي]] ڪائونسل موجود آهي جنهن سال 2016ع ۾ طلاق جي 400 درخواستن کي سنڀاليو. <ref>{{Cite news |last=Bone, Amra |date=2 March 2017 |title=Inside Britain's sharia councils: hardline and anti-women – or a dignified way to divorce? |url=https://www.theguardian.com/law/2017/mar/01/inside-britains-sharia-councils-hardline-and-anti-women-or-a-dignified-way-to-divorce |access-date=5 June 2017 |work=[[The Guardian]]}}</ref> مسجد ۾ 21 ٽرسٽي درج ٿيل آهن، <ref>{{حوالو ويب|quote=2019-03-05}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://beta.charitycommission.gov.uk/charity-details/?subid=0&regid=259545 "Charity Details"]. ''beta.charitycommission.gov.uk''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 March</span> 2019</span>.</cite></ref> ۽ ان جو چيئرمين محمد افضل آهي. ڪميٽي جو وائيس چيئرمين محمد نجيب آهي. 0thca80yxn66v3sf1m85tdxdhsu91oe 381204 381203 2026-05-28T10:55:04Z Ibne maryam 17680 /* */ 381204 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=Birmingham Central Mosque|native_name=برمنگھم جي مرڪزي مسجد|native_name_lang=|image=Birmingham Central Mosque.jpg|alt=|caption=|map_type=|map_size=|map_caption=|location=[[Highgate, Birmingham|Highgate]], [[Birmingham]], [[England]]|coordinates=|religious_affiliation=[[Islam]]<ref name= "Birmingham Central Mosque1"/>|rite=|region=|state=|province=|territory=|prefecture=|sector=|district=|cercle=|municipality=|consecration_year=|status=|functional_status=|heritage_designation=|leadership=|patron=|website=[http://www.centralmosque.org.uk www.centralmosque.org.uk/]|architecture=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=|founded_by=|funded_by=|general_contractor=|facade_direction=|groundbreaking=|year_completed=1975|construction_cost=|specifications=|capacity=6,000 (including women)<ref name= "Birmingham Central Mosque1"/>|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=|nrhp=|added=|refnum=|designated=}} '''برمنگھم سينٽرل مسجد''' (Birmingham Central Mosque)، [[انگلينڊ]] جي شهر، [[برمنگهم]] جي هاءِ گيٽ علائقي ۾ هڪ [[مسجد]] آهي، جيڪا برمنگھم مسجد ٽرسٽ پاران هلائي ويندي آهي. "برطانيه ۾ مسلمان" (Muslims in Britain) نالي تنظيم برمنگھم سينٽرل مسجد کي غير فرقه وارانه طور تي درجه بندي ڪري ٿي.<ref name="Birmingham Central Mosque1">{{حوالو ويب|date=25 April 2015|quote=4 June 2017}}</ref> مسجد ۾ 6,000 نمازين جي گنجائش آهي، جن ۾ عورتون به شامل آهن.<ref name="Birmingham Central Mosque1" /> مسجد ۾ هڪ [[شريعت|شرعي]] ڪائونسل موجود آهي جنهن سال 2016ع ۾ طلاق جي 400 درخواستن کي سنڀاليو.<ref>{{Cite news |last=Bone, Amra |date=2 March 2017 |title=Inside Britain's sharia councils: hardline and anti-women – or a dignified way to divorce? |url=https://www.theguardian.com/law/2017/mar/01/inside-britains-sharia-councils-hardline-and-anti-women-or-a-dignified-way-to-divorce |access-date=5 June 2017 |work=[[The Guardian]]}}</ref> مسجد ۾ 21 ٽرسٽي درج ٿيل آهن،<ref>{{حوالو ويب|quote=2019-03-05}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://beta.charitycommission.gov.uk/charity-details/?subid=0&regid=259545 "Charity Details"]. ''beta.charitycommission.gov.uk''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 March</span> 2019</span>.</cite></ref> ۽ ان جو چيئرمين محمد افضل آهي، جڏهن ته ڪميٽي جو وائيس چيئرمين محمد نجيب آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:برمنگھم]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] 7qovwgdtktgqrcjo8gxc0kcled4mexz 381205 381204 2026-05-28T10:56:11Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381205 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=Birmingham Central Mosque|native_name=برمنگھم جي مرڪزي مسجد|native_name_lang=|image=Birmingham Central Mosque.jpg|alt=|caption=|map_type=|map_size=|map_caption=|location=[[Highgate, Birmingham|Highgate]], [[Birmingham]], [[England]]|coordinates=|religious_affiliation=[[Islam]]<ref name= "Birmingham Central Mosque1"/>|rite=|region=|state=|province=|territory=|prefecture=|sector=|district=|cercle=|municipality=|consecration_year=|status=|functional_status=|heritage_designation=|leadership=|patron=|website=[http://www.centralmosque.org.uk www.centralmosque.org.uk/]|architecture=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=|founded_by=|funded_by=|general_contractor=|facade_direction=|groundbreaking=|year_completed=1975|construction_cost=|specifications=|capacity=6,000 (including women)<ref name= "Birmingham Central Mosque1"/>|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=|nrhp=|added=|refnum=|designated=}} '''برمنگھم سينٽرل مسجد''' (Birmingham Central Mosque)، [[انگلينڊ]] جي شهر، [[برمنگهم]] جي هاءِ گيٽ علائقي ۾ هڪ [[مسجد]] آهي، جيڪا برمنگھم مسجد ٽرسٽ پاران هلائي ويندي آهي. "برطانيه ۾ مسلمان" (Muslims in Britain) نالي تنظيم برمنگھم سينٽرل مسجد کي غير فرقه وارانه طور تي درجه بندي ڪري ٿي.<ref name="Birmingham Central Mosque1">{{حوالو ويب|date=25 April 2015|quote=4 June 2017}}</ref> مسجد ۾ 6,000 نمازين جي گنجائش آهي، جن ۾ عورتون به شامل آهن.<ref name="Birmingham Central Mosque1" /> مسجد ۾ هڪ [[شريعت|شرعي]] ڪائونسل موجود آهي جنهن سال 2016ع ۾ طلاق جي 400 درخواستن کي سنڀاليو.<ref>{{Cite news |last=Bone, Amra |date=2 March 2017 |title=Inside Britain's sharia councils: hardline and anti-women – or a dignified way to divorce? |url=https://www.theguardian.com/law/2017/mar/01/inside-britains-sharia-councils-hardline-and-anti-women-or-a-dignified-way-to-divorce |access-date=5 June 2017 |work=[[The Guardian]]}}</ref> مسجد ۾ 21 ٽرسٽي درج ٿيل آهن،<ref>{{حوالو ويب|quote=2019-03-05}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://beta.charitycommission.gov.uk/charity-details/?subid=0&regid=259545 "Charity Details"]. ''beta.charitycommission.gov.uk''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 March</span> 2019</span>.</cite></ref> ۽ ان جو چيئرمين محمد افضل آهي، جڏهن ته ڪميٽي جو وائيس چيئرمين محمد نجيب آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:برمنگھم]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] llefaekjuswf143gp1doc3v2wfn6tbt 381206 381205 2026-05-28T10:58:31Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 381206 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=Birmingham Central Mosque|native_name=برمنگھم جي مرڪزي مسجد|native_name_lang=|image=Birmingham Central Mosque.jpg|alt=|caption=|map_type=|map_size=|map_caption=|location=[[Highgate, Birmingham|Highgate]], [[Birmingham]], [[England]]|coordinates=|religious_affiliation=[[Islam]]<ref name= "Birmingham Central Mosque1"/>|rite=|region=|state=|province=|territory=|prefecture=|sector=|district=|cercle=|municipality=|consecration_year=|status=|functional_status=|heritage_designation=|leadership=|patron=|website=[http://www.centralmosque.org.uk www.centralmosque.org.uk/]|architecture=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=|founded_by=|funded_by=|general_contractor=|facade_direction=|groundbreaking=|year_completed=1975|construction_cost=|specifications=|capacity=6,000 (including women)<ref name= "Birmingham Central Mosque1"/>|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=|nrhp=|added=|refnum=|designated=}} '''برمنگھم سينٽرل مسجد''' (Birmingham Central Mosque)، [[انگلينڊ]] جي شهر، [[برمنگهم]] جي هاءِ گيٽ علائقي ۾ هڪ [[مسجد]] آهي، جيڪا برمنگھم مسجد ٽرسٽ پاران هلائي ويندي آهي. "برطانيه ۾ مسلمان" (Muslims in Britain) نالي تنظيم برمنگھم سينٽرل مسجد کي غير فرقه وارانه طور تي درجه بندي ڪري ٿي.<ref name="Birmingham Central Mosque1">{{حوالو ويب|date=25 April 2015|quote=4 June 2017}}</ref> مسجد ۾ 6,000 نمازين جي گنجائش آهي، جن ۾ عورتون به شامل آهن.<ref name="Birmingham Central Mosque1" /> مسجد ۾ هڪ [[شريعت|شرعي]] ڪائونسل موجود آهي جنهن سال 2016ع ۾ طلاق جي 400 درخواستن کي سنڀاليو.<ref>{{Cite news |last=Bone, Amra |date=2 March 2017 |title=Inside Britain's sharia councils: hardline and anti-women – or a dignified way to divorce? |url=https://www.theguardian.com/law/2017/mar/01/inside-britains-sharia-councils-hardline-and-anti-women-or-a-dignified-way-to-divorce |access-date=5 June 2017 |work=[[The Guardian]]}}</ref> مسجد ۾ 21 ٽرسٽي درج ٿيل آهن،<ref>{{حوالو ويب|quote=2019-03-05}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://beta.charitycommission.gov.uk/charity-details/?subid=0&regid=259545 "Charity Details"]. ''beta.charitycommission.gov.uk''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 March</span> 2019</span>.</cite></ref> ۽ ان جو چيئرمين محمد افضل آهي، جڏهن ته ڪميٽي جو وائيس چيئرمين محمد نجيب آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:برمنگھم سينٽرل مسجد]] [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:برمنگھم]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] [[زمرو:برمنگھم ۾ مسجدون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ مسجدون]] 1u6zqsfff46yggxu3rbz6m92695i7p3 381207 381206 2026-05-28T10:59:11Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 381207 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=Birmingham Central Mosque|native_name=برمنگھم جي مرڪزي مسجد|native_name_lang=|image=Birmingham Central Mosque.jpg|alt=|caption=|map_type=|map_size=|map_caption=|location=[[Highgate, Birmingham|Highgate]], [[Birmingham]], [[England]]|coordinates=|religious_affiliation=[[Islam]]<ref name= "Birmingham Central Mosque1"/>|rite=|region=|state=|province=|territory=|prefecture=|sector=|district=|cercle=|municipality=|consecration_year=|status=|functional_status=|heritage_designation=|leadership=|patron=|website=[http://www.centralmosque.org.uk www.centralmosque.org.uk/]|architecture=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=|founded_by=|funded_by=|general_contractor=|facade_direction=|groundbreaking=|year_completed=1975|construction_cost=|specifications=|capacity=6,000 (including women)<ref name= "Birmingham Central Mosque1"/>|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=|nrhp=|added=|refnum=|designated=}} '''برمنگھم سينٽرل مسجد''' (Birmingham Central Mosque)، [[انگلينڊ]] جي شهر، [[برمنگهم]] جي هاءِ گيٽ علائقي ۾ هڪ [[مسجد]] آهي، جيڪا برمنگھم مسجد ٽرسٽ پاران هلائي ويندي آهي. "برطانيه ۾ مسلمان" (Muslims in Britain) نالي تنظيم برمنگھم سينٽرل مسجد کي غير فرقه وارانه طور تي درجه بندي ڪري ٿي.<ref name="Birmingham Central Mosque1">{{حوالو ويب|date=25 April 2015|quote=4 June 2017}}</ref> مسجد ۾ 6,000 نمازين جي گنجائش آهي، جن ۾ عورتون به شامل آهن.<ref name="Birmingham Central Mosque1" /> مسجد ۾ هڪ [[شريعت|شرعي]] ڪائونسل موجود آهي جنهن سال 2016ع ۾ طلاق جي 400 درخواستن کي سنڀاليو.<ref>{{Cite news |last=Bone, Amra |date=2 March 2017 |title=Inside Britain's sharia councils: hardline and anti-women – or a dignified way to divorce? |url=https://www.theguardian.com/law/2017/mar/01/inside-britains-sharia-councils-hardline-and-anti-women-or-a-dignified-way-to-divorce |access-date=5 June 2017 |work=[[The Guardian]]}}</ref> مسجد ۾ 21 ٽرسٽي درج ٿيل آهن،<ref>{{حوالو ويب|quote=2019-03-05}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://beta.charitycommission.gov.uk/charity-details/?subid=0&regid=259545 "Charity Details"]. ''beta.charitycommission.gov.uk''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 March</span> 2019</span>.</cite></ref> ۽ ان جو چيئرمين محمد افضل آهي، جڏهن ته ڪميٽي جو وائيس چيئرمين محمد نجيب آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:برمنگھم سينٽرل مسجد]] [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:برمنگھم]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] [[زمرو:برمنگھم ۾ مسجدون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ ۾ مسجدون]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] 3fou1zujm7kolx65usbkgfpqr542fcj 381213 381207 2026-05-28T11:06:03Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 381213 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=Birmingham Central Mosque|native_name=برمنگھم جي مرڪزي مسجد|native_name_lang=|image=Birmingham Central Mosque.jpg|alt=|caption=|map_type=|map_size=|map_caption=|location=[[Highgate, Birmingham|Highgate]], [[Birmingham]], [[England]]|coordinates=|religious_affiliation=[[Islam]]<ref name= "Birmingham Central Mosque1"/>|rite=|region=|state=|province=|territory=|prefecture=|sector=|district=|cercle=|municipality=|consecration_year=|status=|functional_status=|heritage_designation=|leadership=|patron=|website=[http://www.centralmosque.org.uk www.centralmosque.org.uk/]|architecture=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=|founded_by=|funded_by=|general_contractor=|facade_direction=|groundbreaking=|year_completed=1975|construction_cost=|specifications=|capacity=6,000 (including women)<ref name= "Birmingham Central Mosque1"/>|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=|nrhp=|added=|refnum=|designated=}} '''برمنگھم سينٽرل مسجد''' (Birmingham Central Mosque)، [[انگلينڊ]] جي شهر، [[برمنگهم]] جي هاءِ گيٽ علائقي ۾ هڪ [[مسجد]] آهي، جيڪا برمنگھم مسجد ٽرسٽ پاران هلائي ويندي آهي. "برطانيه ۾ مسلمان" (Muslims in Britain) نالي تنظيم برمنگھم سينٽرل مسجد کي غير فرقه وارانه طور تي درجه بندي ڪري ٿي.<ref name="Birmingham Central Mosque1">{{حوالو ويب|date=25 April 2015|quote=4 June 2017}}</ref> مسجد ۾ 6,000 نمازين جي گنجائش آهي، جن ۾ عورتون به شامل آهن.<ref name="Birmingham Central Mosque1" /> مسجد ۾ هڪ [[شريعت|شرعي]] ڪائونسل موجود آهي جنهن سال 2016ع ۾ طلاق جي 400 درخواستن کي سنڀاليو.<ref>{{Cite news |last=Bone, Amra |date=2 March 2017 |title=Inside Britain's sharia councils: hardline and anti-women – or a dignified way to divorce? |url=https://www.theguardian.com/law/2017/mar/01/inside-britains-sharia-councils-hardline-and-anti-women-or-a-dignified-way-to-divorce |access-date=5 June 2017 |work=[[The Guardian]]}}</ref> مسجد ۾ 21 ٽرسٽي درج ٿيل آهن،<ref>{{حوالو ويب|quote=2019-03-05}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[http://beta.charitycommission.gov.uk/charity-details/?subid=0&regid=259545 "Charity Details"]. ''beta.charitycommission.gov.uk''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">5 March</span> 2019</span>.</cite></ref> ۽ ان جو چيئرمين محمد افضل آهي، جڏهن ته ڪميٽي جو وائيس چيئرمين محمد نجيب آهي. ==حوالا== {{حوالا}} ==ٻاهريان ڳنڍڻا== [[زمرو:برمنگھم سينٽرل مسجد]] [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:برمنگھم]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] [[زمرو:برمنگھم ۾ مسجدون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] rfet0olyzzbzz4b0bresmgw6rh3l2hx زمرو:برمنگھم سينٽرل مسجد 14 97911 381208 2026-05-28T11:00:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:برمنگھم]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] [[زمرو:برمنگھم ۾ مسجدون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] 381208 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:برمنگھم]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] [[زمرو:برمنگھم ۾ مسجدون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] 8tpqsv71t9klcqadaix8fbdz6pf6uuq زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون 14 97912 381209 2026-05-28T11:01:24Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] 381209 wikitext text/x-wiki [[زمرو:گڏيل بادشاھت]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] ockwcorw1tjewoxt23l8trm5cspr975 زمرو:برمنگھم ۾ مسجدون 14 97913 381210 2026-05-28T11:02:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برمنگھم]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] 381210 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برمنگھم]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] t14f2stwl071b0yzb3q34i5sqyaccft زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون 14 97914 381211 2026-05-28T11:03:15Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] 381211 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انگلينڊ]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] sbm4snp99qs9t1g7rxejb2haoyf5iby زمرو:ريجينٽ پارڪ مسجد 14 97915 381215 2026-05-28T11:10:39Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لنڊن ۾ مسجدون]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] 381215 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لنڊن ۾ مسجدون]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] [[زمرو:گڏيل بادشاھت ۾ مسجدون]] 226gro81hmybsgub7v002paetht0ur4 زمرو:لنڊن ۾ مسجدون 14 97916 381217 2026-05-28T11:11:01Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:لنڊن]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] 381217 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لنڊن]] [[زمرو:انگلينڊ ۾ مسجدون]] 67dj2zxgu2x4nc18szg9a47navn2fns