وڪيپيڊيا sdwiki https://sd.wikipedia.org/wiki/%D9%85%D9%8F%DA%A9_%D8%B5%D9%81%D8%AD%D9%88 MediaWiki 1.47.0-wmf.4 first-letter ذريعات خاص بحث واپرائيندڙ واپرائيندڙ بحث وڪيپيڊيا وڪيپيڊيا بحث فائل فائل بحث ذريعات وڪي ذريعات وڪي بحث سانچو سانچو بحث مدد مدد بحث زمرو زمرو بحث باب باب بحث TimedText TimedText talk ماڊيول ماڊيول بحث Event Event talk 0 1817 382016 381803 2026-05-31T14:32:49Z Intisar Ali 8681 /* */ 382016 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} {| class="wikitable" |- style="background:#98fb98;" ! نقشو ! ترتيب ! ضعا ! صدر مقام ! ايراضي&nbsp;(ڪلوميٽر) ! آبادي&nbsp;<br>(2017) ! گھاٽائي&nbsp;<br>(ماڻهو/ڪلوميٽر) |- |rowspan=30|[[فائل:Sindh Districts.svg|400x550px]] |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,470 |align="right"|1,804,516 |align="right"|279 |- |2 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,808 |align="right"|1,649,661 |align="right"|83 |- |3 |[[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] |[[ٽنڊوالھيار]] |align="right"|1,573 |align="right"|836,887 |align="right"|532 |- |4 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|1,814 |align="right"|677,228 |align="right"|373 |- |5 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705 |align="right"|979,817 |align="right"|127 |- |6 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|2,771 |align="right"|1,006,297 |align="right"|363 |- |7 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڪوٽڙي]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |- |8 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدر آباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|1,022 |align="right"|2,201,079 |align="right"|2,155 |- |9 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,925 |align="right"|2,405,523 |align="right"|151 |- |10 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|8,034 |align="right"|1,550,266 |align="right"|193 |- |11 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,259 |align="right"|2,057,057 |align="right"|200 |- |12 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699 |align="right"|781,967 |align="right"|90 |- |13 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|5,216 |align="right"|1,487,903 |align="right"|285 |- |14 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,577 |align="right"|1,231,481 |align="right"|478 |- |15 |[[شهيد بينظيرآباد]] |[[نوابشاهه]] |align="right"|4,618 |align="right"|1,612,847 |align="right"|349 |- |16 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمر ڪوٽ]] |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,503 |align="right"|1,073,146 |align="right"|195 |- |17 |[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|240 |- |18 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,909,921 |align="right"|17,625 |- |19 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|85 |align="right"|1,791,751 |align="right"|21,079 |- |20 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] |[[ڪراچي]] |align="right"|62 |align="right"|2,972,639 |align="right"|48,336 |- |21 |[[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] |[[ڪراچي]] |align="right"|630 |align="right"|3,914,757 |align="right"|6,212 |- |22 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,551 |align="right"|1,089,169 |align="right"|427 |- |23 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |- |24 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |[[ڪياماڙي ]] |align="right" | |align="right"| |align="right"| |- |25 |[[گهوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,506 |align="right"|1,647,239 |align="right"|253 |- |26 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|800 |- |27 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,459 |align="right"|769,349 |align="right"|527 |- |28 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,635 |align="right"|2,008,901 |align="right"|762 |- |29 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|3,319 |align="right"|1,505,876 |align="right"|454 |- |30 |[[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] |[[نوشهرو فيروز]] |align="right"|2,027 |align="right"|1,612,373 |align="right"|369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] czf05y6mdi1pqdulyl1w6o81hzsamke 382099 382016 2026-05-31T20:34:58Z Intisar Ali 8681 /* آبادي ۽ انگ اکر */ 382099 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جا ضلعا آباديءَ موجب (2023ع مردم شماري)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} {| class="wikitable" |- style="background:#98fb98;" ! نقشو ! ترتيب ! ضعا ! صدر مقام ! ايراضي&nbsp;(ڪلوميٽر) ! آبادي&nbsp;<br>(2017) ! گھاٽائي&nbsp;<br>(ماڻهو/ڪلوميٽر) |- |rowspan=30|[[فائل:Sindh Districts.svg|400x550px]] |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,470 |align="right"|1,804,516 |align="right"|279 |- |2 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,808 |align="right"|1,649,661 |align="right"|83 |- |3 |[[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] |[[ٽنڊوالھيار]] |align="right"|1,573 |align="right"|836,887 |align="right"|532 |- |4 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|1,814 |align="right"|677,228 |align="right"|373 |- |5 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705 |align="right"|979,817 |align="right"|127 |- |6 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|2,771 |align="right"|1,006,297 |align="right"|363 |- |7 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڪوٽڙي]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |- |8 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدر آباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|1,022 |align="right"|2,201,079 |align="right"|2,155 |- |9 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,925 |align="right"|2,405,523 |align="right"|151 |- |10 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|8,034 |align="right"|1,550,266 |align="right"|193 |- |11 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,259 |align="right"|2,057,057 |align="right"|200 |- |12 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699 |align="right"|781,967 |align="right"|90 |- |13 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|5,216 |align="right"|1,487,903 |align="right"|285 |- |14 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,577 |align="right"|1,231,481 |align="right"|478 |- |15 |[[شهيد بينظيرآباد]] |[[نوابشاهه]] |align="right"|4,618 |align="right"|1,612,847 |align="right"|349 |- |16 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمر ڪوٽ]] |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,503 |align="right"|1,073,146 |align="right"|195 |- |17 |[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|240 |- |18 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,909,921 |align="right"|17,625 |- |19 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|85 |align="right"|1,791,751 |align="right"|21,079 |- |20 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] |[[ڪراچي]] |align="right"|62 |align="right"|2,972,639 |align="right"|48,336 |- |21 |[[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] |[[ڪراچي]] |align="right"|630 |align="right"|3,914,757 |align="right"|6,212 |- |22 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,551 |align="right"|1,089,169 |align="right"|427 |- |23 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |- |24 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |[[ڪياماڙي ]] |align="right" | |align="right"| |align="right"| |- |25 |[[گهوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,506 |align="right"|1,647,239 |align="right"|253 |- |26 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|800 |- |27 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,459 |align="right"|769,349 |align="right"|527 |- |28 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,635 |align="right"|2,008,901 |align="right"|762 |- |29 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|3,319 |align="right"|1,505,876 |align="right"|454 |- |30 |[[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] |[[نوشهرو فيروز]] |align="right"|2,027 |align="right"|1,612,373 |align="right"|369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] dio7daa47k48m9kwi53264ryif73u3r 382100 382099 2026-05-31T20:36:15Z Intisar Ali 8681 382100 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب (2023ع مردم شماري)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} {| class="wikitable" |- style="background:#98fb98;" ! نقشو ! ترتيب ! ضعا ! صدر مقام ! ايراضي&nbsp;(ڪلوميٽر) ! آبادي&nbsp;<br>(2017) ! گھاٽائي&nbsp;<br>(ماڻهو/ڪلوميٽر) |- |rowspan=30|[[فائل:Sindh Districts.svg|400x550px]] |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,470 |align="right"|1,804,516 |align="right"|279 |- |2 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,808 |align="right"|1,649,661 |align="right"|83 |- |3 |[[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] |[[ٽنڊوالھيار]] |align="right"|1,573 |align="right"|836,887 |align="right"|532 |- |4 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|1,814 |align="right"|677,228 |align="right"|373 |- |5 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705 |align="right"|979,817 |align="right"|127 |- |6 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|2,771 |align="right"|1,006,297 |align="right"|363 |- |7 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڪوٽڙي]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |- |8 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدر آباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|1,022 |align="right"|2,201,079 |align="right"|2,155 |- |9 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,925 |align="right"|2,405,523 |align="right"|151 |- |10 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|8,034 |align="right"|1,550,266 |align="right"|193 |- |11 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,259 |align="right"|2,057,057 |align="right"|200 |- |12 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699 |align="right"|781,967 |align="right"|90 |- |13 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|5,216 |align="right"|1,487,903 |align="right"|285 |- |14 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,577 |align="right"|1,231,481 |align="right"|478 |- |15 |[[شهيد بينظيرآباد]] |[[نوابشاهه]] |align="right"|4,618 |align="right"|1,612,847 |align="right"|349 |- |16 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمر ڪوٽ]] |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,503 |align="right"|1,073,146 |align="right"|195 |- |17 |[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|240 |- |18 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,909,921 |align="right"|17,625 |- |19 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|85 |align="right"|1,791,751 |align="right"|21,079 |- |20 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] |[[ڪراچي]] |align="right"|62 |align="right"|2,972,639 |align="right"|48,336 |- |21 |[[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] |[[ڪراچي]] |align="right"|630 |align="right"|3,914,757 |align="right"|6,212 |- |22 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,551 |align="right"|1,089,169 |align="right"|427 |- |23 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |- |24 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |[[ڪياماڙي ]] |align="right" | |align="right"| |align="right"| |- |25 |[[گهوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,506 |align="right"|1,647,239 |align="right"|253 |- |26 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|800 |- |27 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,459 |align="right"|769,349 |align="right"|527 |- |28 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,635 |align="right"|2,008,901 |align="right"|762 |- |29 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|3,319 |align="right"|1,505,876 |align="right"|454 |- |30 |[[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] |[[نوشهرو فيروز]] |align="right"|2,027 |align="right"|1,612,373 |align="right"|369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] 76uy1romx24iscsliwh9uil52cvufyo 382101 382100 2026-05-31T20:37:40Z Intisar Ali 8681 382101 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} {| class="wikitable" |- style="background:#98fb98;" ! نقشو ! ترتيب ! ضعا ! صدر مقام ! ايراضي&nbsp;(ڪلوميٽر) ! آبادي&nbsp;<br>(2017) ! گھاٽائي&nbsp;<br>(ماڻهو/ڪلوميٽر) |- |rowspan=30|[[فائل:Sindh Districts.svg|400x550px]] |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,470 |align="right"|1,804,516 |align="right"|279 |- |2 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,808 |align="right"|1,649,661 |align="right"|83 |- |3 |[[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] |[[ٽنڊوالھيار]] |align="right"|1,573 |align="right"|836,887 |align="right"|532 |- |4 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|1,814 |align="right"|677,228 |align="right"|373 |- |5 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705 |align="right"|979,817 |align="right"|127 |- |6 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|2,771 |align="right"|1,006,297 |align="right"|363 |- |7 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڪوٽڙي]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |- |8 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدر آباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|1,022 |align="right"|2,201,079 |align="right"|2,155 |- |9 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,925 |align="right"|2,405,523 |align="right"|151 |- |10 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|8,034 |align="right"|1,550,266 |align="right"|193 |- |11 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,259 |align="right"|2,057,057 |align="right"|200 |- |12 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699 |align="right"|781,967 |align="right"|90 |- |13 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|5,216 |align="right"|1,487,903 |align="right"|285 |- |14 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,577 |align="right"|1,231,481 |align="right"|478 |- |15 |[[شهيد بينظيرآباد]] |[[نوابشاهه]] |align="right"|4,618 |align="right"|1,612,847 |align="right"|349 |- |16 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمر ڪوٽ]] |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,503 |align="right"|1,073,146 |align="right"|195 |- |17 |[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|240 |- |18 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,909,921 |align="right"|17,625 |- |19 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|85 |align="right"|1,791,751 |align="right"|21,079 |- |20 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] |[[ڪراچي]] |align="right"|62 |align="right"|2,972,639 |align="right"|48,336 |- |21 |[[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] |[[ڪراچي]] |align="right"|630 |align="right"|3,914,757 |align="right"|6,212 |- |22 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,551 |align="right"|1,089,169 |align="right"|427 |- |23 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |- |24 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |[[ڪياماڙي ]] |align="right" | |align="right"| |align="right"| |- |25 |[[گهوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,506 |align="right"|1,647,239 |align="right"|253 |- |26 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|800 |- |27 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,459 |align="right"|769,349 |align="right"|527 |- |28 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,635 |align="right"|2,008,901 |align="right"|762 |- |29 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|3,319 |align="right"|1,505,876 |align="right"|454 |- |30 |[[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] |[[نوشهرو فيروز]] |align="right"|2,027 |align="right"|1,612,373 |align="right"|369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] q5cky3h12ip5u62zw0ipkb795j1kv1t 382102 382101 2026-05-31T20:49:18Z Intisar Ali 8681 /* آبادي ۽ انگ اکر */ 382102 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} {| class="wikitable" |- style="background:#98fb98;" ! نقشو ! ترتيب ! ضعا ! صدر مقام ! ايراضي&nbsp;(ڪلوميٽر) ! آبادي&nbsp;<br>(2017) ! گھاٽائي&nbsp;<br>(ماڻهو/ڪلوميٽر) |- |rowspan=30|[[فائل:Sindh Districts.svg|400x550px]] |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,470 |align="right"|1,804,516 |align="right"|279 |- |2 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,808 |align="right"|1,649,661 |align="right"|83 |- |3 |[[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] |[[ٽنڊوالھيار]] |align="right"|1,573 |align="right"|836,887 |align="right"|532 |- |4 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|1,814 |align="right"|677,228 |align="right"|373 |- |5 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705 |align="right"|979,817 |align="right"|127 |- |6 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|2,771 |align="right"|1,006,297 |align="right"|363 |- |7 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڪوٽڙي]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |- |8 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدر آباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|1,022 |align="right"|2,201,079 |align="right"|2,155 |- |9 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,925 |align="right"|2,405,523 |align="right"|151 |- |10 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|8,034 |align="right"|1,550,266 |align="right"|193 |- |11 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,259 |align="right"|2,057,057 |align="right"|200 |- |12 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699 |align="right"|781,967 |align="right"|90 |- |13 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|5,216 |align="right"|1,487,903 |align="right"|285 |- |14 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,577 |align="right"|1,231,481 |align="right"|478 |- |15 |[[شهيد بينظيرآباد]] |[[نوابشاهه]] |align="right"|4,618 |align="right"|1,612,847 |align="right"|349 |- |16 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمر ڪوٽ]] |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,503 |align="right"|1,073,146 |align="right"|195 |- |17 |[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|240 |- |18 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,909,921 |align="right"|17,625 |- |19 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|85 |align="right"|1,791,751 |align="right"|21,079 |- |20 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] |[[ڪراچي]] |align="right"|62 |align="right"|2,972,639 |align="right"|48,336 |- |21 |[[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] |[[ڪراچي]] |align="right"|630 |align="right"|3,914,757 |align="right"|6,212 |- |22 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,551 |align="right"|1,089,169 |align="right"|427 |- |23 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |- |24 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |[[ڪياماڙي ]] |align="right" | |align="right"| |align="right"| |- |25 |[[گهوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,506 |align="right"|1,647,239 |align="right"|253 |- |26 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|800 |- |27 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,459 |align="right"|769,349 |align="right"|527 |- |28 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,635 |align="right"|2,008,901 |align="right"|762 |- |29 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|3,319 |align="right"|1,505,876 |align="right"|454 |- |30 |[[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] |[[نوشهرو فيروز]] |align="right"|2,027 |align="right"|1,612,373 |align="right"|369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] g5dgs2osjdchqnffvz1v5xsoyehotm2 382103 382102 2026-05-31T20:58:36Z Intisar Ali 8681 /* آبادي ۽ انگ اکر */ 382103 wikitext text/x-wiki {{چونڊ مضمون}} {{Infobox settlement | name = سنڌ | native_name = {{hlist|{{resize|{{lang|sd|{{Naskh|سنڌ}}}}}}|{{lang|ur|{{nq|سندھ}}}}}} | etymology = <br />''سنڌو'' ([[سنڌو درياهه]]) مان نڪتل، جنهن جي لفظي معنيٰ "درياهه" آهي | type = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|صوبو]] | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Jinnah Mausoleum.JPG | caption1 = [[مزارِ قائد]] | image2 = Rohri.jpg | caption2 = [[ايوب پل]] | image3 = Karachi sky line.jpg | caption3 = [[ڪراچي جو افق]] | image4 = Ranikot fort 2 (asad aman).jpg | caption4 = [[رني ڪوٽ قلعو]] | image5 = Other side of Moenjodaro by Usman Ghani.jpg | caption5 = [[موهن جو دڙو]] | image6 = | image7 = Shah jahan mosque -Thatta 7(asad aman).jpg | caption7 = [[شاهجهان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] }} | image_flag = Flag of Sindh.svg | image_seal = Coat of arms of Sindh Province.svg | nicknames = {{hlist|''مهراڻ'' (دروازو)|''باب الاسلام'' (اسلام جو دروازو)}} | image_map = Sindh in Pakistan (claims hatched).svg | map_caption = پاڪستان ۾ سنڌ جو مقام | coor_pinpoint = | coordinates = {{coord|26|21|N|68|51|E|region:PK|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flag|Pakistan}} | established_title = قائم ٿيو | established_date = [[انڊين گورنمينٽ ايڪٽ، 1935ع|{{Start date and age|1936|4|1|df=y}}]] (موجوده شڪل) | established_title1 = اڳ ۾ | established_date1 = [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو | seat_type = [[پاڪستان جي گاديءَ وارن شهرن جي فهرست|گاديءَ جو هنڌ]]<br />{{nobold|[[سنڌ جا شهر آبادي موجب|۽ سڀ کان وڏو شهر]]}} | seat = [[ڪراچي]] | parts_type = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | parts_style = coll,para | parts = [[سنڌ جون ڊويزنون|06]] | p1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]]<br />[[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]]<br />[[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]]<br />[[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]]<br />[[سکر ڊويزن|سکر]]<br />[[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | blank2_name_sec1 = [[انساني ترقياتي اشاري موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|انساني ترقياتي اشاري (HDI)]] (2021ع) | blank2_info_sec1 = 0.517 {{increase}}<ref name="GlobalDataLab">{{cite web|url=https://globaldatalab.org/shdi/shdi/PAK/?levels=1%2B4&interpolation=1&extrapolation=0&nearest_real=0&colour_scales=global|title=Sub-national HDI - Subnational HDI - Global Data Lab|website=Globaldatalab.org|access-date=5 June 2022}}</ref><br />{{color|#FF0000|گهٽ}} | blank3_name_sec1 = [[پاڪستان ۾ تعليم|شرح خواندگي]] (2023ع) <ref>{{cite web | url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_province.pdf | title=Sindh Achieves Highest Literacy Growth Rate Among All Provinces | date=9 June 2025 }}</ref> | blank3_info_sec1 = {{bulleted list|'''ڪل:'''<br />(57.54%) |'''مرد:'''<br />(64.23%) |'''عورتون:'''<br />(50.21%)}} | blank_name_sec2 = [[پاڪستان جي قومي اسيمبلي|قومي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank_info_sec2 = 75 | blank1_name_sec2 = [[صوبائي اسيمبلي سنڌ|صوبائي اسيمبليءَ ۾ سيٽون]] | blank1_info_sec2 = 168<ref>{{cite web|url=http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|title=Welcome to the Website of Provincial Assembly of Sindh|website=www.pas.gov.pk|access-date=24 July 2009|archive-date=14 December 2014|archive-url=https://web.archive.org/web/20141214183543/http://www.pas.gov.pk/index.php/members/party_pos/en/19|url-status=dead}}</ref> | blank2_name_sec2 = [[سنڌ جون ڊويزنون|ڊويزنون]] | blank2_info_sec2 = 6 | blank3_name_sec2 = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعا]] | blank3_info_sec2 = 30 | blank4_name_sec2 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقا]] | blank4_info_sec2 = 138 | blank5_name_sec2 = [[پاڪستان جون يونين ڪائونسلون|يونين ڪائونسلون]] | blank5_info_sec2 = 1108<ref>{{cite web|url=http://www.lgdsindh.com.pk/|title=LgdSindh - News Blog|website=LgdSindh|access-date=5 September 2006|archive-date=16 June 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20190616174048/http://www.lgdsindh.com.pk/|url-status=dead}}</ref> | government_footnotes = | government_type = [[وفاقي رياست|وفاقي]] پارلياماني حڪومت | governing_body = [[حڪومت سنڌ]] | leader_party = | leader_title = [[سنڌ جو گورنر|گورنر]] | leader_name = [[نھال ھاشمي]] ([[پاڪستان مسلم ليگ (ن)|پي ايم ايل-ن]]) | leader_title1 = [[سنڌ جو وزيراعليٰ|وزيراعليٰ]] | leader_name1 = [[سيد مراد علي شاهہ|سيد مراد علي شاھ]] ([[پاڪستان پيپلز پارٽي|پي پي پي]]) | leader_title2 = [[سنڌ جو چيف سيڪريٽري|چيف سيڪريٽري]] | leader_name2 = سيد آصف حيدر شاهه | leader_title3 = [[مقننہ]] | leader_name3 = [[ سنڌ اسيمبلي|صوبائي اسيمبلي]] | leader_title4 = [[پاڪستان جون هاء ڪورٽون|هاءِ ڪورٽ]] | leader_name4 = [[سنڌ هاء ڪورٽ]] | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 140,914 | area_rank = [[پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]] | elevation_footnotes = | elevation_m = 173 | population_footnotes = <ref name="2023 Census">{{cite web |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/Sindh.pdf |title = Announcement of Results of 7th Population and Housing Census-2023 (Sindh province) |date= 5 August 2023 |website = Pakistan Bureau of Statistics (www.pbs.gov.pk) |access-date = 25 November 2023}}</ref> | population_total = 55,696,147 | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] | population_rank = [[پاڪستان جي آبادي|ٻيون]] | population_density_km2 = 395 | population_demonym = سنڌي | population_note = | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ڪي ٽي]] | utc_offset1 = +05:00 | postal_code_type = | postal_code = | area_code_type = | area_code = | iso_code = [[ISO 3166-2:PK|PK-SD]] | website = [http://www.sindh.gov.pk sindh.gov.pk] | footnotes = | official_name = سنڌ صوبو | translit_lang1_info1 = | blank_name_sec1 = سرڪاري ٻوليون | blank_info_sec1 = {{Hlist|[[سنڌي ٻولي|سنڌي]]|[[اردو]]|[[انگريزي ٻولي|انگريزي]]{{efn| *سنڌي واحد سرڪاري ٻولي آهي جيڪا صوبائي سطح تي تسليم ٿيل ۽ ضابطي هيٺ آهي۔ *اردو ۽ انگريزي جي سرڪاري حيثيت [[پاڪستان جو آئين|قومي آئين]] ۾ تسليم ٿيل آهي۔}}}} | demographics1_info1 = $86 billion ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g}} | demographics_type1 = جي ڊي پي (نالي ماتر) | demographics1_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics1_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics1_info2 = $1,997 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) | demographics_type2 = جي ڊي پي (خريداري قوت برابري) | demographics2_title1 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ڪل (2022ع)]] | demographics2_info1 = $345 ارب ڊالر ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٻيون]]){{efn|name=g|سنڌ جو قومي معيشت ۾ حصو 23.7٪، يا 2022ع ۾ 345 ارب آمريڪي ڊالر (PPP) ۽ 86 ارب آمريڪي ڊالر (نالي ماتر) هو.<ref name=kp>{{Cite web|url=https://kpbos.gov.pk/assets/docs/reports/NTL-PolicyBrief-Aug-1.pdf|title= GDP OF KHYBER PUKHTUNKHWA'S DISTRICTS|website=kpbos.gov.pk}}</ref><ref name="imf.org">{{cite web | url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2022/October/weo-report?c=564,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,PCPIEPCH,&sy=2020&ey=2022&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 | title=Report for Selected Countries and Subjects }}</ref>}} | demographics2_title2 = [[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|في فرد]] | demographics2_info2 = $7,209 ([[مجموعي رياستي پيداوار موجب پاڪستان جون انتظامي وحدتون|ٽيون]]) }} '''سنڌ''' ({{lang-en|'''Sindh'''}}، [[اردو]]: {{Nastaliq|'''سندھ'''}})، [[پاڪستان جا صوبا|پاڪستان جي چئن صوبن]] مان هڪ صوبو آهي، جيڪو ملڪ جي ڏاکڻي اوڀر طرف واقع آهي. سنڌ، [[سنڌي ماڻھو|سنڌي قوم]] جو تاريخي وطن آهي، جنهن کي عام طور واديءَ مهراڻ پڻ چيو ويندو آهي. ايراضي جي لحاظ کان سنڌ ٽيون نمبر وڏو صوبو، ۽ [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]] کان پوءِ آبادي جي لحاظ کان ٻيون نمبر وڏو صوبو آهي. اولهه طرف سنڌ جا حدون [[بلوچستان]]، اتر طرف [[پنجاب، پاڪستان|پنجاب]]، اوڀر طرف [[هندوستان]] جي [[راجستان]] ۽ [[گجرات]] سان لڳن ٿيون. سنڌ جي ڏکڻ ۾ [[عربي سمنڊ]] واقع آهي. سنڌ جي سر زمين گهڻو ڪري [[سنڌو درياھ]] جي وهڪري سبب آباد آهي، جڏهن ان جي ڏکڻ اوڀر ۾ [[ٿر|ٿر رڻپٽ]] واقع آهي جيڪو انڊيا جي رياست گجرات ۽ [[رڻ ڪڇ]] [[ريگستان]] سان ملي وڃي ٿو. سنڌ جي اولھ ۾ [[کيرٿر|کيرٿر جبل]] واقع آهي. سنڌ جي [[آبهوا]] [[اونھارو|اونهاري]] جو سخت گرم ۽ [[سيارو|سياري]] جو سخت ٿڌي رهندي آهي. سنڌ صوبي جي [[گادي جو هنڌ]] [[ڪراچي]] [[پاڪستان]] جو سڀ کان وڏو واپاري مرڪز آهي. ڪراچي پاڪستان جو ٻيو سڀ کان وڏو صنعتي شهر آهي جيڪو صوبي جي گادي جو هنڌ پڻ آهي جتي لاتعداد ملڪي ۽ بين الاقوامي بينڪن جو سسٽم موجود آهي، پاڪستان جا ٻه اهم [[بندرگاھ]] [[پورٽ قاسم]] ۽ [[ڪراچي بندرگاھ]] پڻ سنڌ ۾ آهن. باقي سنڌ [[زراعت]] واري [[صنعت]] تي مشتمل آهي، جيڪي لاتعداد [[ميوو|ميوا]]، [[ڀاڄي|ڀاڄيون]]، ۽ [[فصل]] پيدا ڪري ٿي جيڪي سموري ملڪ استعمال ۾ ڪيا وڃن ٿا.<ref name="The Nation, 2014">{{cite news|last1=Staff reporter|title=Sindh must exploit potential for fruit production|url=http://nation.com.pk/business/09-Mar-2014/sindh-must-exploit-potential-for-fruit-production|accessdate=29 May 2015|agency=The Nation|publisher=The Nation, 2014|date=9 March 2014}}</ref><ref name="SALU Press">{{cite web|url=https://www.academia.edu/1934949/Dates_in_Sindh_Facts_and_Figures|title=Dates in Sindh|last2=Saud|first2=Adila A.|date=|website=|publisher=SALU Press|last1=Markhand, PhD|first1=Ghulam Sarwar|accessdate=29 May 2015}}</ref><ref name="Dawn News,2007">{{cite news|last1=Editorial|title=How to grow Bananas|url=http://www.dawn.com/news/264225/how-to-grow-bananas|accessdate=29 May 2015|agency=Dawn News,|publisher=Dawn News, 2007|date=3 September 2007}}</ref> سنڌ صوبو پاڪستان جي [[دوا ساز صنعت]] جو پڻ مرڪز آهي. سنڌ پنهنجي مختلف [[ثقافت]] جي ڪري مشهور آهي، جنهن تي گهڻو تڻو اثر [[تصوف|صوفي ازم]] جو آهي، ڪيتريون ئي اهم [[صوفي]] [[مزار|مزارون]] سڄي سنڌ ۾ موجود آهن جيڪي لاتعداد عقيدتمند کي پنهنجي طرف ڇڪن ٿيون. سنڌ پاڪستان جو اڪيلو صوبو آهي جنهن ۾ سڀ کان وڌيڪ [[هندو]] رهن ٿا<ref name="tharparkar.gos.pk">[http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88 Tharparkar District Official Website – District Profile – Demography] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120321200415/http://tharparkar.gos.pk/index.php?option=com_content&view=article&id=93&Itemid=88|date=March 21, 2012}}</ref> ان کان علاوه [[ڪراچي]] به پاڪستان جو واحد شهر آهي جتي جدا جدا قومون آباد آهن جن ۾ [[مھاجر]] (جيڪي 1947ع ۾ [[انڊيا]] مان هجرت ڪري آيا هئا)<ref name=":0">{{Cite journal|last=KHALIDI|first=OMAR|date=1998-01-01|title=FROM TORRENT TO TRICKLE: INDIAN MUSLIM MIGRATION TO PAKISTAN, 1947—97|jstor=20837002|journal=Islamic Studies|volume=37|issue=3|pages=339–352}}</ref> برمي، ملباري، بنگالي، وغيره جنهن جي نتيجي ۾ ڪراچي ۾ ڪيترائي ڀيرا نسلي جهيڙا پڻ ٿيا آهن.<ref name=Minahan>{{cite book |last=Minahan |first=James |title=Encyclopedia of the Stateless Nations: Ethnic and National Groups Around the World |volume=3 |year=2002 |publisher=Greenwood |isbn=978-0-313-32111-5 |pages=1277–78}}</ref> سنڌ ۾ [[يونيسڪو]](UNESCO) طرفان ٻه مقام عالمي ورثو قرار ڏئي پنهنجي نگرانيءَ ۾ آندا ويا آهن جنهن ۾ هڪ [[مڪلي|مڪلي جون ٽڪريون]] ([[ٺٽو]]) ۽ ٻيو [[موهن جو دڙو]] ([[لاڙڪاڻو]]) شامل آهن.<ref>{{cite web|title=Properties inscribed on the World Heritage List (Pakistan)|url=http://whc.unesco.org/en/statesparties/pk|website=UNESCO|publisher=UNESCO|accessdate=14 July 2016}}</ref> انگريزن اگسٽ 1935 ۾ گورنمنٽ آف انڊيا ايڪٽ پاس ڪيو. جنهن موجب برما ۽ عدن کي انڊيا مان ٽوڙي واپس پراڻي فتح ڪيل ملڪ/ڪالوني جي جدا حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته سنڌ ۽ بلوچستان کي فتح ڪيل جدا ملڪ واري حيثيت ۾ بحال نه ڪيائون. سنڌ کي انڊيا جي هڪ صوبي جي حيثيت ۾ بحال ڪيائون. جڏهن ته بلوچستان کي قلات شاهي رياست طور انڊيا ۾ شامل رکيائون. == نالي جي معني == سنڌ تي [[سنڌوندي]]ءَ تان نالو پيو آهي. [[سنسڪرت]] ۾ ”سنڌو“ معنيٰ [[سمنڊ]] يا [[درياھ|وڏو درياءُ]] آهي،{{sfn|Phiroze Vasunia|2013|p=6}} اڳي [[ڪابل ندي]]، گومتي (گومال) وغيره سنڌونديءَ جون ڀرتي ڪندڙ شاخون هونديون هيون، تنهنڪري سنڌو رواجي ندين کان تمام گهڻو وڏي هوندي هئي ۽ سمنڊ سان ڪلهو پئي هڻندي هئي. انهيءَ سبب [[آريا|آڳاٽن آرين]] اهو نالو رکيس. اڄ به سنڌونديءَ جو پيٽ [[ڊيرا اسماعيل خان ضلعو|ديري اسماعيل]] کان وٺي [[ڪالاباغ]] تائين ايڏو وڏو آهي، جو ڪا ٻيڙي وچ سير ۾ هوندي، ته نڪي اورينءَ ڀر نڪي پرينءَ ڀر کان ڏسڻ ۾ ايندي.<ref>ڪتاب: [http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book46/Book_page2.html قديم سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180518034947/http://www.sindhiadabiboard.org/Catalogue/History/Book46/Book_page2.html |date=2018-05-18 }} از ڀيرومل مهرچند آڏواڻي؛ چوٿون ايڊيشن 2004، پبلشر: [[سنڌي ادبي بورڊ|سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو]]</ref> اڳي سنڌ کي [[انگريزي ٻولي|انگريزي ٻوليءَ]] ۾ '''Sind''' ڪري لکيو ويندو هو، پر 1988ع تي [[سنڌ اسيمبلي]] پاران پيش ڪيل هڪ بل ذريعي ان کي '''Sindh''' ڪوٺيو ويو. 325 قبل مسيع ۾ [[يوناني|يونانين]] جڏهن [[سڪندر اعظم]] جي اڳواڻي ۾ سنڌ فتح ڪئي، ان وقت سنڌ کي انهن '''انڊُوس''' جو نالو ڏنو، جنهن مان بعد ۾ لفظ '''انڊس''' جنم ورتو. آڳاٽي ايرانين پاران [[سنڌو درياھ|سنڌو درياهه]] جي اوڀر طرف سموري علائقي کي هند چيو ويندو هو. جڏهن 17هين صدي تي انگريز برصغير ۾ آيا ته هن سموري [[ڏکڻ ايشيا]] کي سنڌ جو نالو ڏئي ان کي [[انڊيا]] ڪوٺيو. پاڪستان جي نالي ۾ [[س]] جو لفظ پڻ سنڌ مان کنيل آهي.<ref name="Now or Never">{{cite journal|author=Choudhary Rahmat Ali|title=Now or Never. Are we to live or perish forever?|date=28 January 1933|url=http://en.wikisource.org/wiki/Now_or_Never;_Are_We_to_Live_or_Perish_Forever?}}</ref><ref name="Ikram1995">{{cite book|author=[[S. M. Ikram]]|title=Indian Muslims and partition of India|url=https://books.google.com/books?id=7q9EubOYZmwC&pg=PA177|accessdate=23 December 2011|date=1 January 1995|publisher=Atlantic Publishers & Dist|isbn=978-81-7156-374-6|pages=177–}}</ref>پروفيسر منگهارام ملڪاڻي ”سنڌ“ لفظ کي صاف طور دراوڙي الاصل قرار ڏئي ٿو ۽ ٻڌائي ٿو ته آرين اهو لفظ دراوڙن کان اڌارو ورتو. هو لکي ٿو ته: {{quote|”بمبئي جي ڀارت وگيانيءَ (Indologist) پادري هيرس جي سَنَد موجب سندونديءَ کي اهو نالو آرين کان آڳاٽن رهاڪن دراوڙن ڏنو هو. جن جي ٻوليءَ ۾ ’سند‘ يا ’سِندو‘ لفظ جي معنيٰ هئي ندي يا درياءُ. آرين ان اکر کي ڦيرائي ”سنڌ“ يا ”سنڌو“ ڪيو، جنهن پٺيان سمورو ملڪ جنهن مان اُها ندي لنگهي ٿي، تنهن تي ’سنڌ‘ ديس جو نالو پئجي ويو......“<ref>{ملڪاڻي، منگهارام، پروفيسر، ”سنڌ، هندستان جو دروازو ۽ ان جي ادبي قدامت“ (مضمون)، ٽماهي ”مهراڻ“، جلد 11، نمبر- 3، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 1962ع، ص. 125}</ref>|}}يورپي لوڪن ”سنڌ“ لفظ جي بنياد متعلق اِها دعويٰ ڪئي ته اهو لفظ سنڪرت ٻوليءَ جو آهي، جنهن جو بنياد ”سڌ“ (sidh) ۽ ان جي معنيٰ نَهر يا نَدي آهي<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>ايڊورڊ ٿارنٽن (1844ع) ”سِنڌ“ يا ”سِنڌو“ لفظ کي سنسڪرت بنياد جو قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: "Sind or Sindh sanscrit for sea or collection of water......."<ref>{) Thornton, edward, op. cit. p. 199}</ref>مونيئروليمز ”سنڌو“ لفظ جي معنيٰ نهر،ندي ۽ سنڌ جا ماڻهو ڏنا آهن<ref>{williams, monier, sir, "a sanskrit dictionary", oxford, 1956, p. 1217.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام، سنڌ لفظ جي بنياد متعلق لکي ٿو ته: ”يونان وارن هن علائقي کي سِنڊو (Sindo) ۽ عربن سَدُو (Sadu) لکيو آهي. جيڪي هن علائقي جي سنسڪرتي نالي سِنڌو (Sindhu) ڏانهن اشارو ڪن ٿا. هن ٻوليءَ ۾ هتان جي رهاڪن کي سئنڌاوا (Saindhava) يا سئنڌو، (Saindhu) چيو ويو آهي ۽ عام مشهور اُچار به اهو آهي.“<ref>{ڪننگهام اليگزنڊر، ”سنڌ- هند جي قديم جاگرافي“، سنڌي ترجمو: عطامحمد ڀنڀرو، ڄام شورو/ حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، 2007ع، ص. 266.}</ref>اليگزينڊر ڪننگهام واري ڳالهه کي ”انسائيڪلوپيڊيا برٽينيڪا“ جا مرتبين تسليم ڪندي نقل ڪيو آهي. ڪاڪو ڀيرومل ان انسائيڪلو پيڊيا جي حوالي سان ڪننگهام واري ڳالهه ورجائيندي لکي ٿو ته: ”سنسڪرت ۾ ان کي ”سَئندَو (Saindhava) چوندا هئا، جنهن جي معنيٰ سنڌو ڪناري تي رهندڙ لوڪ......“<ref>{آڏواڻي، مهرچند، ڀيرومل، ”قديم سنڌ“، حيدرآباد، سنڌي ادبي بورڊ، ڇاپو ٻيو 1980ع، ص.46}</ref>”رگويد واري زماني ۾ سنڌو ماٿر جي قديم لوڪن (رهواسين) کي سَئندو (Saindhava) جي نالي سان سڏيندا هئا، جنهن جي مراد هئي- سنڌو ڪناري يا سنڌوماٿر ۾ رهندڙ لوڪ آرين، يا هنن لوڪن (سنڌو ماٿر جي اصلوڪن رهاڪن) کي انهيءَ نالي (سَئنڌو/ سئندوئي) سڏيائون. هونئن به ته سنڌي ويا ڪرڻ جي اصولن موجب ’سنڌو‘ لفظ جي صفتي صورت ’سِئنڌوئي/ سئنڌو ئي ٿيندي. اها صورت (سئنڌو ئي)، اڳتي هلي پهرين ’سنڌ ئي‘ بڻي هوندي ۽ پوءِ ’سنڌي‘ بڻجي وئي ۽ وچ واري سُر [اَو]کي [اُ] سُر ۾ تبديل ڪيو ويو......... اهڙي طرح ’سنڌ ئي‘ جا اڳتي هلي ’سِنڌي‘ بنجي وئي آهي........“<ref>{الانا، غلام علي، ڊاڪٽر، ”سنڌي ٻوليءَ جو بڻ بنياد“، ڪراچي، سنڌيڪا اڪيڊمي، نئون ڇاپو 2004ع، ص. 127.}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>”جڏهن به سنسڪرت مان نَوَن لفظن ٺاهڻ لاءِ ڪنهن ڌاتوءَ سان اڳياڙيون ۽ پڇاڙيون ڳنڍيون وينديون هيون ته ان عمل کي سڏيندا ئي هئا ”سَنڌي“، جو پوءِ ڦري ”سنڌي“ اچارجڻ لڳو ۽ اڄ خود يورپي ماهرن ان لفظ ”سَندي“ (Sandhi)کي هڪ ٽيڪنيڪل لفظ تور انگريزي ۽ ٻين ٻولين ۾ استعمال ڪرڻ شروع ڪيو آهي. ان لفظ ۾ ڪافي وقت اندر ( اِ ) حرف علت جو ( اَ ) حرف علت ۾ مٽجڻ ڪا وڏي ڳالهه ڪانهي. خود اسان وٽ ان جون ڪي صورتون انهي طريقي سان بدلجي چڪيون آهن. هن لفظ جو ڌاتو آهي سُڌ> سِد (سنسڪرت- سيند) = وهڻ، ڳنڍڻ، ڳنڻ، ڌڪ هڻڻ، آباد ٿيڻ، محدود ٿيڻ وغيره. جنهن مان سنڌ، سنڌو، سِڌو، سِنڌ، حرف علتِ (اِ) سان موجود آهن. ته ٻئي پاسي سَنڌڻ، سَند، سنداڻ، سَنڌ وغيره موجود آهن.......<ref>{ميمڻ سراج، ”سنڌي ٻولي“، حيدرآباد، سنڌ لئنگويج اٿارٽي، ٻيو ڇاپو 2009ع، ص. 63، 64.}</ref> <ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>.“دين محمد ڪلهوڙو، سنڌ لفظ کي دراوڙي ٻوليءَ جو آريائي روپ قرار ڏئي ٿو. هو لکي ٿو ته: ”منهنجي اڀياس ۽ سمجهه موجب: سنڌو/سنڌ لفظ جو بنياد سنسڪرت جو لفظ ”ند“ آهي، جنهن جي معنيٰ آهي ’طرف‘ ۽ ’س‘ ان جي اڳياڙي (Prefix) آهي. ’ند‘ جي اڳيان ’س‘ ۽ پٺيان ’و‘ اضافي صورتن ملائڻ سان لفظ ٺهيو- ’سنڌو‘ جنهن جي معنيٰ نڪري ٿي- سامهون وارو درياءُ. جڏهن قديم آريا درياء ڏيئي سنڌ ۾ گهڙيا هئا، تڏهن هنن درياءَ جي ٻنهي ڪنارن تي آباد دراوڙن لوڪن کي ’سنڌي‘ ۽ سندن ملڪ کي ’سنڌ‘ سڏيو، ڇاڪاڻ ته دراوڙن جو هي ملڪ هنن آرين کي سامهون واري طرف کان ٿي نظر آيو. اهڙي ريت هيءُ درياء منهنجي نظر ۾ قديم آرين جي آمد کان پوءِ ”سنڌو“ جي نالي سان مشهور ٿيو.“<ref>{سولنگي، محمد عرس ’اظهر‘، ”دادو ضلعو- هڪ اڀياس“ واڌارا، سڌارا، تصحيح ۽ مقدمو: دين محمد ڪلهوڙو، ڄام شورو، سنڌي ادبي بورڊ، 2013ع، ص ٽ.}</ref>ايڊون برائنٽ ۽ ايڊون فرانسيس برائنٽ ’سنڌ‘ لفظ کي جديد دراوڙي نه بلڪ قديم دراوڙي (Proto- Dravidian) زبان جو لفظ قرار ڏنو آهي.<ref>{Bryant, edwin and francis bryant, Edwin, "the quest for the origin of vedic-culture, the indo- Aryan migration debate", Newyork, Oxford university press, 2001, p. 320}</ref><ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref>هندستان جي ڪرناٽڪ رياست جي دراوڙي قبيلن جي ڪلاسيڪي موسيقيءَ ۾ هڪ راڳ جو نالو ”سنڌ ڀيروي“ (Sindh Bhairavi) آهي. جيڪو اساوري ٺاٺ سُر سان تعلق رکي ٿو. دراوڙي ٻولي ”تامل“ جي ڳالهائيندڙن ۾ هڪ طبي علاج جو سائنسي طريقو ”سنڌا“ (Sidha) جي نالي سان مروج آهي، ان جا خالق قديم دراوڙ (قديم سنڌين جا ابا ڏاڏا) هئا ۽ اهو طريقو سنڌ ڌرتيءَ تي ڄميو ۽ عروج تي پهتو. آرين کان پوءِ هندستان جا دراوڙ قبيلا ڏورانهين علائقن ۾ رهڻ جي باوجود پنهنجي اصل ماتر ڀوميءَ جي سِڪَ کي ساهه ۾ هنڊائڻ لاءِ ان طريقي تي ”سنڌ“ نالو رکيائون.<ref>{نذير شاڪر بروهي جو لکيل مضمون"”سنڌ“ نالي جو بنياد (تاريخ، مذهب، لسانيات ۽ تنقيد جي تناظر ۾ تحقيقي جائزو)", مھراڻ رسالو سال 2017 ،شمارو 4، سنڌي ادبي بورڊ ڄامشورو}</ref> ==== سنڌ بابت محققن ۽ مورخن جي راءِ ==== سنڌ جي سرزمين قديم زماني کان علم، فن، حڪمت ۽ فڪري روايتن جو اهم مرڪز رهي آهي. تاريخي ذريعن موجب هتي اهڙا عالم، فقيهه ۽ مفڪر پيدا ٿيا، جن جي علمي حيثيت ۽ فڪري اثرات پري پري تائين تسليم ڪيا ويا. سنڌ جي علمي عظمت بابت ڪيترن معروف محققن ۽ مورخن پنهنجا خيال قلمبند ڪيا آهن<ref name=" گرامي"/>. [[ابن صبعيه]] (Abu Sabeeya) پنهنجي تحريرن ۾ لکي ٿو ته سنڌ وارن وٽ علم ۽ حڪمت جو وڏو ذخيرو موجود هو، ۽ اهو به بيان ڪري ٿو ته يونان ۾ موجود علم جو وڏو حصو سنڌ مان منتقل ٿيو. [[ابو معشر]] سنڌ جي علمي حيثيت بابت لکي ٿو ته حڪمت، فلسفي ۽ علم سان سنڌين جي رغبت کي دنيا جي ٻين قومن به تسليم ڪيو آهي، ۽ علم جي طلب ۾ سنڌين کي نمايان مقام حاصل رهيو آهي<ref name=" گرامي"/>. تاريخي ڪتاب [[اخبار الحڪماءِ]] ۾ بيان ٿيل آهي ته دنيا جي قومن ۾ سنڌ علم ۽ حڪمت جو سرچشمو رهي آهي ۽ عدل ۽ سياست جي پهرين مرڪزن مان هڪ سمجهي ويندي هئي. ان ڪتاب موجب، جغرافيائي دوري سبب سنڌ جا ڪيترائي علمي ڪتاب ٻين علائقن تائين محدود مقدار ۾ پهتا، تنهن هوندي به جيڪي علمي آثار دستياب ٿيا، سي وڏي اهميت جا حامل هئا<ref name=" گرامي"/>. اسلامي روايتن موجب حضرت عليؓ به سنڌ جي سرزمين کي علم ۽ برڪت واري زمين قرار ڏنو آهي، جتان علم ۽ عرفان جو ظهور ٿيو. انهن بيانن مان سنڌ جي علمي ۽ فڪري حيثيت جو اندازو لڳائي سگهجي ٿو<ref name=" گرامي">مولانا گرامي صاحب سه ماھي مھراڻ 2- 1975 ص نمبر 210</ref>. تاريخي حوالن موجب، پرتگالين جي سنڌ تي ڪاهه کان پوءِ مڪلي ۽ ٺٽي جهڙن علمي مرڪزن ۾ موجود ڪيترائي ڪتب خانا (لائبريريون) ۽ درسگاهون (مدرسا) تباهه ڪيا ويا، جنهن سبب سنڌ جي علمي ورثي کي وڏو نقصان رسيو<ref name=" دادا">ڪتاب؛ سنڌ جي عالمن جا سونھري ڪارناما، ليکڪ؛ دادا سنڌي</ref>. تاريخي ۽ تحقيقي لکتن موجب، موجوده بلوچستان جي سرزمين قديم زماني ۾ سنڌ جي وسيع جغرافيائي ۽ تهذيبي دائري سان ڳنڍيل رهي آهي. ڪجهه محققن جو خيال آهي ته بلوچستان جا ابتدائي رهاڪو سنڌي نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته بلوچ قبيلن جي آمد بعد جي تاريخي دورن ۾ ٿي. ڊاڪٽر الهه رکيو ٻُٽ لکي ٿو ته بلوچ قبيلا بلوچستان جا اصلوڪا رهاڪو نه هئا، پر انهن جي مڪران ۽ بلوچستان ۾ آمد چوٿين صدي عيسوي کان شروع ٿي. هن جي مطابق، بلوچ قبيلن کان اڳ هن خطي ۾ دراوڙ، عرب، ايراني، بروهي، راجپوت ۽ جت وڏي انگ ۾ آباد هئا<ref> ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref>. مير رحيم داد خان مولائي شيدائي پنهنجي ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ ۾ بيان ڪري ٿو ته سنڌ ماٿري ۾ بلوچن جي موجودگي کي ٽالپر دور کان اڳ تسليم ڪرڻ تاريخي طور درست ناهي، ۽ سندس خيال موجب بلوچستان تاريخي طور سنڌ جو حصو رهيو آهي.ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579 ساڳئي محقق هڪ ٻي جڳهه تي لکي ٿو ته بلوچستان ۽ خراسان، اقليم سنڌ جا صوبا رهيا آهن<ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع </ref>. بلوچن جي نسلي ۽ جغرافيائي پس منظر بابت احمد يار بلوچ لکي ٿو ته بلوچن جي آمد بلوچستان ۾ مرحليوار ٿي ۽ انهن جي هجرت قديم مسڪن حلب ۽ شام مان تقريبن چوٿين صدي عيسوي ۾ شروع ٿي.ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38 صادق علي بلوچ مطابق، زابلستان بلوچن جو قديم وطن هو، جنهن مان پوءِ اهي مختلف علائقن ڏانهن منتقل ٿيا<ref> تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref>. موسيٰ خان جلال زئي تاريخ بلوچستان ۾ بيان ڪري ٿو ته جڏهن بلوچ قوم ڪرمان مان مڪران طرف لڏي آئي، تڏهن انهن جو سردار جلال خان هو، جيڪو هن مهاجرت جي اڳواڻي ڪري رهيو هو.تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16 يورپي محقق پيڪولين لکي ٿو ته گهڻا بلوچ پاڻ کي عرب نسل سان ڳنڍين ٿا ۽ حلب (شام) کي پنهنجو ابتدائي وطن قرار ڏين ٿا<ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري </ref>. ڪامران اعظم جنجوعه لکي ٿو ته بلوچ قوم قديم دور ۾ عربستان، دجله ۽ فرات جي وادين، حلب جي علائقن ۽ ايراني سرحدن ڀرسان آباد هئي. هن وڌيڪ بيان ڪيو آهي ته هڪ روايت موجب، جڏهن بلوچ حلب مان لڏپلاڻ ڪري ڪرمان پهتا، ته اهي 44 گروهن ۾ ورهايل هئا، جن مان اعلمش رومي وڏو سردار هو<ref> ڪتاب بگٽي قبيلا ص نمبر 48ساڳيو ڪتاب ص نمبر 55</ref>. تاريخي بيانن موجب، موجوده بلوچستان جو علائقو اڳ ڪيچ مڪران، لسٻيلا، قلات، ۽ سيوي (سبي) جهڙن نالن سان سڃاتو ويندو هو. مهر ڳڙهه جي تهذيب، جيڪا لڳ ڀڳ 9 هزار سال پراڻي آهي، پڻ هن ئي خطي سان منسوب ڪئي وڃي ٿي. ڪجهه محققن موجب، لسٻيلي جا حڪمران سما (سماٽ) هئا، جڏهن ته قلات جا حڪمران بروهي هئا، جن کي دراوڙي نسل سان وابسته ڪيو وڃي ٿو. بروهي قوم بابت اهو به لکيو ويو آهي ته انهن جو بلوچن سان نسلي ۽ لساني تعلق ناهي . پاڪستان جي قيام کان پوءِ، 1964ع ۾ مرڪزي حڪومت طرفان سنڌ جا ڪجهه علائقا—جهڙوڪ جهٽ پٽ، نصيرآباد، اوستو، جعفرآباد، جهل مگسي، ڊيرا الهيار ۽ مراد جمالي—انتظامي طور بلوچستان ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Citation |title=گريٽر بلوچستان ۽ تاريخي حقيقتون! {{!}} Affair - افيئر<!-- Bot generated title --> |url=http://affairnews.com/2015/07/%DA%AF%D8%B1%D9%8A%D9%BD%D8%B1-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%DB%BD-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%D9%8A-%D8%AD%D9%82%D9%8A%D9%82%D8%AA%D9%88%D9%86/ |accessdate=2019-12-17 |archive-date=2020-10-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201018185800/http://affairnews.com/2015/07/%da%af%d8%b1%d9%8a%d9%bd%d8%b1-%d8%a8%d9%84%d9%88%da%86%d8%b3%d8%aa%d8%a7%d9%86-%db%bd-%d8%aa%d8%a7%d8%b1%d9%8a%d8%ae%d9%8a-%d8%ad%d9%82%d9%8a%d9%82%d8%aa%d9%88%d9%86/ |dead-url=yes }}</ref><ref>ڪتاب سماٽ ص نمبر 31</ref> <ref>ڪتاب تاريخ تمدن سنڌ صفحو نمبر 579</ref><ref>ٽماهي مهراڻ اپريل - سيپٽمبر 1961ع</ref><ref>ڪتاب تاريخ بلوچ قوم و خوانين بلوچ صفحو نمبر 38</ref><ref>تاريخ بلوچان هند صفحو نمبر 40</ref><ref>تاريخ بلوچستان صفحو نمبر 16</ref><ref>ڪتاب ”بلوچ“ ص نمبر 30 م – پيڪولين مترجم ڊاڪٽر شاهه محمد مري</ref> == تاريخ == {{Main|سنڌ جي تاريخ}} ===قبل از تاريخي دور === (تقريباً 7000 ق.م. کان 3000 ق.م.) سنڌو ماٿر واري علائقي (Greater Indus Region) ۾ انساني آبادي جا سڀ کان پراڻا آثار تقريباً 7000 قبل مسيح جا ملن ٿا، خاص طور تي [[مھرڳڙھ]] مان. جيڪو جيڪو اڄ بلوچستان ۾ واقع آهي، قديم دور ۾ سنڌو ماٿر جي تهذيبي دائري ۾ شامل هو، ۽ سنڌ جي تهذيبي اثرن جو اولين مرڪز سمجهيو وڃي ٿو<ref>UNESCO World Heritage Centre – Mehrgarh (Tentative List)</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I, Oxford University Press</ref>. ===سنڌو تهذيب جو دور === (تقريباً 3000 ق.م. کان 1700 ق.م.) تقريباً 3000 ق.م. ۾ سنڌو تهذيب پنهنجي پختي شهري شڪل اختيار ڪئي، جنهن جا وڏا مرڪز موهن جو دڙو ۽ هڙاپا هئا<ref>Kenoyer, Jonathan Mark, Ancient Cities of the Indus Valley Civilization, Oxford, 1998</ref><ref>Britannica, entry: Indus Valley Civilization</ref>. [[فائل:IVC Map.png|thumb|150px|کاٻو|[[وادي سنڌ جي تهذيب|سنڌو تهذيب]] جا نمايان شهر]] [[فائل:Mohenjo-daro Priesterkönig.jpeg|thumb|100px|کاٻو|[[موهن جو دڙو|موهن جي دڙي]] مان مليل ڪنگ پريسٽ جو مجسمو]] [[فائل:Mohenjodaro Sindh.jpeg|thumb|[[موهن جو دڙو|موهن دڙي]] جا آثار]] سنڌو تهذيب جي آبادي بابت جديد آثار قديمه جي تحقيق موجب مجموعي آبادي 4 کان 5 لک جي وچ ۾ هئي، جيڪا ان دور لاءِ انتهائي وڏي هئي<ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, Chapter on Demography</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press, 2010</ref>. سنڌو تهذيب جا شهر: گرڊ سسٽم تحت رٿيل؛ ڍڪيل نيڪالي نظام؛ پڪين سرن جا گهر؛ ۽ عوامي غسل خانن تي مشتمل هئا<ref>Marshall, Sir John, Mohenjo-daro and the Indus Civilization, 1931</ref><ref>UNESCO – Mohenjo-daro World Heritage Site</ref>. سنڌو تهذيب پنهنجي عظمت ۾ قديم مصري ۽ ميسوپوٽيميا تهذيبن جي برابر هئي. موهن جو دڙو، هڙاپا ۽ [[ڪوٽڏجي|ڪوٽ ڏيجي]] جهڙا شهر اعليٰ شهري منصوبابندي، پڪين سرن جي عمارتن، ڍڪيل نيڪالي نظام، عوامي غسل خانن ۽ منظم رستن جي شاهدي ڏين ٿا. [[بلوچستان]] خشڪ هجڻ ڪري اتي جي رهواسين کي مشڪلاتون پيدا ٿيون، جتان ڪيترائي ماڻهو ڪوٽ ڏجي جي علائقن طرف ھجرت ڪري آيا. پنهنجي دور ۾ ڪوٽ ڏجي وارو علائقو شهري علائقن جو مثال هو<ref>Britannica, entry: Kot Diji Culture</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I (OUP)</ref><ref>Wright, Rita P., The Ancient Indus, Cambridge University Press</ref><ref>Possehl, Gregory L., The Indus Civilization, AltaMira Press</ref>. ان کان سواءِ [[موهن جو دڙو]] ۽ [[هڙاپا]] پڻ انساني زندگي لاءِ شهڪار شهر هئا. هتي ماڻهو کي [[فنون لطيفہ]] تي عبور حاصل هو، ۽ هنن پنهنجي [[سنڌو لکت| لکت]] جو نظام تيار ڪيو، جيڪو اڄ تائين مڪمل طور پڙهي نه سگهيو آهي<ref>Parpola, Asko, Deciphering the Indus Script</ref><ref>Britannica, entry: Indus Script</ref>. اتي موجود ترتيب سان جوڙهيل شهر، پڪين سرن سان عام ماڻهن جا گھر، رستا، عوامي غسل خانا، ۽ ڍڪيل نيڪالي جو نظام ان شهر جي عظمت جو داستان آهي<ref>{{cite web |url= http://whc.unesco.org/en/list/138 |title=Archaeological Ruins at Moanjodaro|author= |date= |work= The United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (UNESCO) website |publisher= |accessdate=September 6, 2014}}</ref><ref>Suhail Zaheer Lari, ''An Illustrated History of Sindh'' (1994, Karachi) p. 16, 17</ref>. هي تهذيب تقريباً 1700 ق.م. ۾ اوچتي تباهي جو شڪار ٿي، جنهن جا امڪاني سبب قدرتي آفتون يا زلزلا سمجهيا وڃن ٿا<ref>Edwin Bryant (2001). The Quest for the Origins of Vedic Culture. pp. 159–60.</ref>. ===ابتدائي تاريخي ۽ ويدڪ دور=== (1700 ق.م. کان 600 ق.م.) قديم شهر رورڪا، جنهن کي هاڻ روهڙي يا اروڙ چيو وڃي ٿو، [[سئوويرا بادشاهت]](Sauvīra) جي گادي جو هنڌ هو. سئوويرا هڪ قدرتي-تاريخي بادشاهت هئي<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind, p.63</ref><ref>Raychaudhuri, Political History of Ancient India</ref>. جنهن جو ذڪر شروعاتي ٻڌ ڌرم جي ادب ۾ مُک واپاري مرڪز طور ٿيل آهي<ref>Derryl N. MacLean (1989)، [https://books.google.com/books?id=xxAVAAAAIAAJ&pg=PA63 ''Religion and Society in Arab Sind''], ص.63</ref>. رگويد واري زماني ۾ سنڌ کي سپت سنڌو سڏيو ويندو هو. “سپت سنڌو” مان مراد سنڌو ۽ ان سان لاڳاپيل اهم نديون هيون. ان مان مکيه نديون شتدرو ([[ستلج]])، پرشڻي ([[راوي]])، اسڪني ([[چناب]])، وتستا ([[جهلم]])، ارجڪئا ([[بياس ندي|بياس]])، ۽ [[سنڌوندي|سنڌو ندي]] وهندڙ هيون. ھڪ لفظ سوما کي ندي سمجھي سپت سنڌو جو مطلب ست نديون سمجھيو ويو پر علمن ان کي علائقي جو نالو يا ڏند ڪٿائي ندي سمجھن ٿا. [[مھاڀارت]] ۾ سنڌ جو ذڪر [[هندوستان جا نالا|ڀارت ورشا]] جي حصي طور ملي ٿو. ===اڪئمني (فارسي) دور=== (600 ق.م. کان 400 ق.م.) سنڌ 519 ق.م. ۾ فارسي اڪئمنيڊ شهنشاهت جو باقاعده حصو بڻجي. دارا اعظم (اول) سنڌ فتح ڪري ان کي پنهنجي سلطنت جي ھندش جي نالي سان 29هين ساتراپي (ولايت) قرار ڏنو. فارسي دور ۾ سنڌ مان فوجي ڀرتيون ڪيون ويون، ۽ سنڌي سپاهي ايراني لشڪر جو حصو بڻجي يونان خلاف ٿيندڙ فارسي–يوناني جنگين ۾ شامل ٿيا<ref>Briant, Pierre, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Book III, Satrapy List</ref><ref name = " سيلاني "/>. اعظم (اول) جي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ فارسي منتظمين، فوجي ۽ واپاري اچڻ لڳا، جنهن سبب ايراني اثر وڌي ويو. بعد وارن ايراني ۽ مقامي روايتن ۾ بهمن بن اسفنديار سان منسوب ڪجهه شهرن جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان اسطوري آهن ۽ اڪئمنيڊ دور سان سڌي طرح ثابت ناهن<ref>Behistun Inscription</ref><ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III</ref><ref>Bosworth, The Persian Empire</ref><ref>Yarshater, Iranian National History</ref><ref>Encyclopaedia Iranica – Bahman</ref>. فردوسي جي شاهنامي جهڙين ايراني رزميه روايتن موجب، هند، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن جا ڪجهه راجا ايران جي بالادستي مڃيندا ۽ خراج ادا ڪندا هئا؛ بهرحال، جديد تاريخي تحقيق موجب اهي بيان ڪنھن تاريخي دستاويز جو نه پر ادبي ۽ رزميه روايتن جو حصو آهن. ايراني اڪئمنيڊ سلطنت جي اوڀر وارن علائقن، جن ۾ سنڌ (ھندش) پڻ شامل هئي، جا نالا اسان تائين يوناني مؤرخن، خاص طور هيروڊوٽس، وسيلي پهتا آهن. انهن علائقن ۾ ساڪا، ماڪا (مڪران)، ستگيدائي، گنداروئي (گندھارا)، داديڪائي ۽ پڪٽائي جهڙا قبيلائي ۽ علائقائي نالا شامل هئا. دارا اعظم (اول) جي دور ۾ سنڌ مان پڻ سپاهي ايراني فوج ۾ ڀرتي ڪيا ويا. بعد ۾، جڏهن خشايارشا يونان خلاف مهم هلائي، تڏهن ايراني لشڪر ۾ هندستاني ۽ سنڌي سپاهي به شامل هئا؛ ڀيرومل مهرچند آڏواڻي مطابق ايرانين جنگ ۾ ھاٿين جو پڻ استعمال ڪيو<ref name="سيلاني "> [ ڪتاب: سنڌ گهمندڙ سيلاني، سنڌي ادبي بورڊ] </ref>. 400 بهرحال، جديد تاريخي ذريعن موجب انهن جنگين ۾ سنڌي هاٿين جي استعمال بابت ڪو مستند ثبوت موجود ناهي<ref>Dani, A.H., History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Cambridge History of Iran, Vol. II</ref><ref>Pierre Briant, From Cyrus to Alexander</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Achaemenid Empire”</ref><ref>Herodotus, Histories, Book III & VII</ref>. ===يوناني ۽ سلوقي دور=== (400 ق.م. کان 305 ق.م.) 327 کان 325 قبل مسيح جي وچ ۾ يوناني فاتح سڪندر اعظم سنڌو وادي ۽ ان سان لاڳاپيل علائقن ۾ داخل ٿيو<ref>Arrian, Anabasis of Alexander, Books IV–VI </ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Alexander the Great”</ref>. سڪندر جي وفات کان پوءِ سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان ڪجهه عرصي لاءِ سلوقي سلطنت جي سياسي اثر هيٺ رهيا <ref>Cambridge History of Iran</ref> <ref>Britannica, “Seleucid Empire”</ref>. ===موريا سلطنت جو دور=== (305 ق.م. کان 185 ق.م.) 305 قبل مسيح ۾ چندر گپت موريا، سلوقس نيڪيٽر سان معاهدي کان پوءِ، سنڌ کي موريا شهنشاهت ۾ شامل ڪيو<ref>Britannica, “Chandragupta Maurya”</ref><ref>Justin, Epitome of Pompeius Trogus</ref><ref>Strabo, Geography</ref>. موريا دور، خاص طور اشوڪا جي حڪومت دوران، سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن ۾ ٻڌ ڌرم کي وڏي هٿي ملي ۽ ان جي تبليغ ٿي<ref>Romila Thapar, Ashoka and the Decline of the Mauryas</ref><ref>Ashokan Rock Edicts</ref>. 185 قبل مسيح ۾ موريا حڪومت جو خاتمو تڏهن ٿيو جڏهن ان جي آخري حڪمران برهدرتھ کي پُشيمتر سنگا هٿان قتل ڪيو ويو ۽ سنگا شهنشاهت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Sunga dynasty”</ref><ref>Romila Thapar, The Mauryas Revisited</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ===هند-يوناني ۽ باختري دور=== (185 ق.م. کان 130 ق.م.) مورين جي زوال کان پوءِ اتر اولهه هندستان ۾ يوناني اثر ٻيهر وڌيو. هن دور ۾ ڊيمٽرس اول جي قيادت هيٺ يوناني–باختري حڪمرانن تقريباً 200–180 قبل مسيح جي وچ ۾ گندھارا، پنجاب ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي قبضو ڪيو. سنڌ بابت، خاص طور اترين حصن ۾، هند–يوناني اثر جا آثار ملن ٿا؛ بهرحال، سڄي سنڌ تي سندن سڌي ۽ مستقل حڪومت بابت جديد تحقيق ۾ اختلاف موجود آهي<ref>Dani, History of Pakistan, Vol. I</ref><ref>Bopearachchi, Monnaies Gréco-Bactriennes</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Demetrius I”</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Greek Kingdoms”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ميناندر (ميلندا) جهڙا حڪمران به هن دور ۾ ٿيا. ===سڪوتي (اندو-سٿين) دور=== (2 صدي ق.م.) ٻي صدي قبل مسيح ۾ هند–يوناني علائقن ۾ ساڪا (سڪوتي) قبيلن جي حڪمراني قائم ٿي، جنهن سان هند–يوناني اقتدار جو خاتمو ٿيو. ساڪا حڪمرانن سنڌ، پنجاب، راجستان ۽ اولهه هندستان جي وسيع علائقن تي حڪومت ڪئي، ۽ جديد تاريخنويسي ۾ هن دور کي اندس–سڪوتي (Indo-Scythian) دور سڏيو وڃي ٿو<ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Indo-Scythian”</ref><ref>A. K. Narain, The Indo-Greeks</ref>. ===ڪوشان سلطنت=== (1 صدي عيسوي کان 3 صدي عيسوي) پهرين صدي عيسوي ۾ سنڌ [[ڪوشان ايمپائر]] جي قبضي هيٺ آئي. سنڌ, گندھارا ۽ اتر هندستان تي انھن جي حڪومت قائم ٿي<ref>Encyclopaedia Britannica, “Kushan Dynasty”</ref><ref>Cambridge History of India</ref>. [[ڪنشڪ]] جي حڪمراني دوران ٻڌ ڌرم کي وڏي سرپرستي ملي ۽ ڪيترائي مذهبي مرڪز قائم ڪيا ويا. هن دور ۾ ڪجهه قبيلن، جن ۾ آهير پڻ شامل هئا<ref name="Beames1970">{{cite book|author=John Beames|title=A comparative grammar of the modern Aryan languages of India: to wit, Hindi, Panjabi, Sindhi, Gujarati, Marathi, Oriya and Bengali |url=https://books.google.com/books?id=wIddAAAAIAAJ|accessdate=22 March 2011|year=1970|publisher=Munshiram Manoharlal}}</ref>، سنڌ ۾ موجود هئا. ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي<ref>which began about 127 CE. "Falk 2001, pp. 121–136", Falk (2001), pp. 121–136, Falk, Harry (2004), ص. 167–176 and Hill (2009), ص. 29, 33, 368–371.</ref> ===ساساني (فارسي) دور=== (3 صدي عيسوي) ڪوشان سلطنت جي زوال کان پوءِ، ٽين صدي عيسوي جي وچ ڌاري سنڌ ساساني شهنشاهت جي سياسي بالادستي هيٺ اچي وئي. ساساني حڪمرانن سنڌ کي سڌي صوبي بدران اوڀر سرحدي علائقي طور سنڀاليو، جتي مقامي حڪمران برقرار رهيا پر فارسي اقتدار کي خراج ادا ڪندا هئا. سنڌ هن دور ۾ ايران ۽ هندستان جي وچ ۾ واپاري دروازي جي حيثيت رکي ٿي. پنجين صدي عيسوي ۾ هيفتالي حملن سبب ساساني اثر ڪمزور ٿيو، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي گهراڻن جي حڪمراني جو آغاز ٿيو<ref>Encyclopaedia Iranica</ref><ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>. O. Skjærvø, Sasanian Coins in the Indus Region</ref><ref>Dani, History of Pakistan</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, Hephthalites</ref>. ===گپتا گھراڻي جو دؤر=== (4 صدي عيسوي کان 478ع تائين) ساساني اثر جي ڪمزور ٿيڻ کان پوءِ سنڌ ڪجهه عرصي لاءِ گپتا سلطنت جي سياسي اثر هيٺ آئي. پنجين صدي عيسوي جي آخر ۾ هيفتالي (سفيد هڻ) قبيلن جي حملن سبب گپتا اقتدار اتر اولهه هندستان مان ختم ٿيڻ لڳو. ان کان پوءِ سنڌ ۾ مقامي حڪمرانن جو دور شروع ٿيو، جيڪو روايتي طور راءِ گهراڻي سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. ڪجهه وقت لاءِ اتر هندستان جي حڪمران شهنشاهه هرشاوردن جو سنڌ تي سياسي اثر پڻ ذڪر هيٺ اچي ٿو، پر سڌي صوبائي حڪومت جا پڪا ثبوت موجود ناهن<ref>Romila Thapar, Early India</ref><ref>R. C. Majumdar, Ancient India</ref>. ==== قديم سنڌ جون مشهور سياسي شخصيتون ==== قديم سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ مقامي حڪمرانن، ايراني ۽ مقدونيائي فاتحن، موريا شهنشاهن ۽ وچ ايشيائي قبيلائي سلطنتن جو اهم ڪردار رهيو. رائي گهراڻي کان اڳ سنڌو ماٿري مختلف دورن ۾ مقامي راجائن، اخيميني، مقدونيائي، سليوسي، موريا، سڪا، پارتھين، ڪوشان ۽ اڇن هنن جي سياسي اثر هيٺ رهي. انهن حڪمرانن ۽ قبيلائي قوتن جو ذڪر گهڻو ڪري يوناني، ايراني، هندستاني ۽ بعد وارن تاريخي ذريعن ۾ ملي ٿو. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ رائي گهراڻي کان اڳ سنڌ سان لاڳاپيل قديم حڪمران ۽ سياسي قوتون ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | شخصيت / قوت ! style="background:#99CCFF;" | درجو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي سڃاڻپ ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ سان لاڳاپو ! style="background:#99CCFF;" | مختصر تعارف |- | 1 | [[ميوسيڪانس|راجا ميوسيڪانس]] (Musicanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ماٿري جو راجا | هيٺين سنڌ / سنڌو درياهه جو علائقو | يوناني ذريعن موجب ميوسيڪانس سنڌو ماٿري جو هڪ خودمختيار مقامي حڪمران هو، جنهن سڪندر اعظم جي آمد وقت پنهنجي سياسي حيثيت برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 2 | [[راجا سامبس]] (Sambus) | مقامي حڪمران | اتر سنڌ جو سردار | اتر سنڌ | سامبس قديم سنڌ جو هڪ مقامي حڪمران يا سردار هو، جنهن جو ذڪر مقدونيائي لشڪر جي سنڌ ۾ اچڻ واري دور سان لاڳاپيل بيانن ۾ ملي ٿو. |- | 3 | [[راجا آڪسيڪانس|راجا آڪسِي ڪانس]] (Oxycanus) | مقامي حڪمران | سنڌو ڪناري جو حڪمران | سنڌو درياهه جو علائقو | آڪسيڪانس سنڌو درياهه جي ڀرپاسي آباد علائقي جو مقامي حڪمران هو، جنهن بابت يوناني تاريخدانن سڪندر اعظم جي سنڌي مهم جي حوالي سان ذڪر ڪيو آهي. |- | 4 | [[سوفيٿس]] يا سوفيٽس | مقامي حڪمران | منظم مقامي رياست جو حڪمران | قديم سنڌ / اتر اولهه هندستاني علائقو | سوفيٿس کي قديم ذريعن ۾ هڪ منظم، طاقتور ۽ فوجي لحاظ کان مضبوط حڪمران طور بيان ڪيو ويو آهي، جنهن وٽ انتظامي ۽ فوجي ڍانچو موجود هو. |- | 5 | [[دارا اعظم|دارا اوّل]] | غير ملڪي حڪمران | [[اخيميني سلطنت]] جو شهنشاهه | هندوش / سنڌو ماٿري | دارا اوّل اخيميني ايران جو شهنشاهه هو، جنهن سنڌو ماٿري جي ڪجهه حصن کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو ۽ انهن علائقن کي اخيميني انتظامي نظام جو حصو بڻايو. |- | 6 | [[سڪندر اعظم]] | غير ملڪي فاتح | [[مقدونيائي سلطنت]] | سنڌو درياهه ۽ هيٺين سنڌ | سڪندر اعظم 326 ق.م ۾ سنڌو ماٿري ۾ داخل ٿيو ۽ هتان جي مختلف مقامي حڪمرانن سان جنگيون، معاهدا ۽ سياسي رابطا ڪيا. |- | 7 | [[سليوڪس اوّل نيڪيٽر]] | غير ملڪي حڪمران | [[سليوسي سلطنت]] | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان جا سرحدي علائقا | سليوڪس اوّل سڪندر اعظم جي جانشينن مان هو، جنهن سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي دعويٰ ڪئي، پر بعد ۾ موريا سلطنت سان معاهدي ذريعي سرحدي بندوبست ٿيو. |- | 8 | [[چندرگپت موريا]] | سلطنتي حڪمران | [[موريا سلطنت]] | سنڌ سميت اتر هندستان | چندرگپت موريا اتر هندستان ۾ هڪ مضبوط مرڪزي سلطنت قائم ڪئي، جنهن جي سياسي اثر هيٺ سنڌ جا علائقا به آيا. |- | 9 | [[اشوڪ اعظم]] | سلطنتي حڪمران | موريا سلطنت | سنڌو ماٿري جا علائقا | اشوڪ اعظم موريا سلطنت جو مشهور شهنشاهه هو، جنهن بدھ مت جي سرپرستي ڪئي ۽ سلطنت جي مختلف علائقن ۾ اخلاقي، انتظامي ۽ مذهبي پاليسيون نافذ ڪيون. |- | 10 | [[سڪا]] / [[اسڪٿي]] | قبائلي / سلطنتي قوت | وچ ايشيائي قبيلائي حڪمران | سنڌ ۽ ڀرپاسي وارا علائقا | سڪا يا اسڪٿي وچ ايشيا مان آيل قبيلائي قوتون هيون، جن اتر اولهه هندستان ۽ سنڌ جي سياسي تاريخ تي اثر وڌو. |- | 11 | [[پارٿين]] / [[پھلاوا]] | قبائلي / سلطنتي قوت | ايراني نسل جي سياسي قوت | سنڌ ۽ اتر اولهه هندستان | پارتھين يا پھلاوا ايراني نسل سان لاڳاپيل حڪمران هئا، جن مختلف دورن ۾ سنڌ ۽ ڀرپاسي وارن علائقن تي سياسي اثر قائم رکيو. |- | 12 | [[ڪوشان]] | سلطنتي قوت | وچ ايشيائي سلطنت | سنڌو ماٿري ۽ اتر اولهه هندستان | ڪوشان سلطنت واپار، سڪن، بدھ مت ۽ بين العلاقائي رابطن لاءِ مشهور هئي. ان جو اثر سنڌو ماٿري تائين پکڙيل هو. |- | 13 | [[اڇا ھن]] | قبائلي / حملي آور قوت | وچ ايشيائي خانه بدوش | سنڌ ۽ ڏکڻ ايشيا جا علائقا | اڇا هن وچ ايشيا جا خانه بدوش حملي آور هئا، جن ڏکڻ ايشيا جي سياسي ڍانچي تي اثر وڌو ۽ سنڌ سميت ڪيترن علائقن ۾ سياسي بيچيني پيدا ڪئي. |} === راء گھراڻي جو دؤر=== {{Main|راءِ گهراڻو}} ''(تقريباً 478ع – 632ع)'' پنجين صدي عيسوي جي آخر ڌاري سنڌ ۾ مقامي حڪمراني جي هڪ نئين مرحلي جو آغاز ٿيو، جنهن کي تاريخ ۾ '''راءِ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. راءِ گهراڻو سنڌ جو پهريون چڱيءَ طرح دستاويزي مقامي حڪمران گهراڻو سمجهيو وڃي ٿو، جنهن ساساني، ڪوشاني ۽ ٻين خارجي سياسي اثرن جي خاتمي کان پوءِ سنڌ ۾ هڪ مضبوط ۽ خودمختيار رياست قائم ڪئي. هن گهراڻي جي گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. راءِ گهراڻي بابت بنيادي معلومات ''[[چچ نامو]]''، عرب مؤرخن جي بيانن ۽ بعد وارن تاريخي ماخذن مان ملي ٿي. انهن ذريعن موجب راءِ حڪمرانن جي اقتدار هيٺ سنڌ جي حدن ۾ موجوده سنڌ سان گڏ [[مڪران]]، [[سيوستان]] (سيهوڻ)، [[ملتان]] ۽ اتر اولهه وارا ڪجهه سرحدي علائقا پڻ شامل هئا. ان دور ۾ سنڌ ڏکڻ ايشيا، ايران ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپار جو اهم مرڪز هئي، جنهن سبب رياست کي اقتصادي استحڪام حاصل رهيو. راءِ گهراڻي جي دور ۾ انتظامي ڍانچي، فوجي تنظيم، زميني محصولن ۽ واپاري رستن تي خاص ڌيان ڏنو ويو. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هڪ خوشحال ۽ منظم سلطنت هئي، جتي زراعت، واپار ۽ دريائي آمدرفت معاشي زندگي جا اهم بنياد هئا. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ مختلف مذهبي برادرين، خاص طور ٻڌ ڌرم ۽ هندومت جي پوئلڳن، کي پنهنجن مذهبي معاملن ۾ خاصي آزادي حاصل هئي. 632ع ۾ [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] جي وفات کان پوءِ راءِ گهراڻي جو خاتمو ٿيو. ان کان پوءِ سندس درٻار جي برهمڻ وزير [[چچ]] اقتدار حاصل ڪري [[برهمڻ گهراڻو]] قائم ڪيو، جنهن سان سنڌ جي سياسي تاريخ جي هڪ نئين دور جي شروعات ٿي. ====راءِ گهراڻي جا حڪمران==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ راءِ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | ترتيب ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | اندازي مطابق دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راء ديواجي|راءِ ڏيوَاجي]] | تقريباً 489ع کان اڳ | راءِ گهراڻي جو باني حڪمران؛ سنڌ ۾ منظم سياسي اقتدار جو بنياد وڌائيندڙ |- | 2 | [[راء سھارس پھريون|راءِ ساهيرس اوّل]] | 489ع – 510ع | سلطنت جي توسيع ۽ انتظامي استحڪام |- | 3 | [[راء سھاسي پھريون|راءِ ساهسي اوّل]] | 510ع – 524ع | امن، واپار ۽ فوجي تنظيم جي مضبوطي |- | 4 |[[راء سھارس ٻيون|راءِ ساهيرس ٻيو]] | 524ع – 600ع | راءِ گهراڻي جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ سياسي ۽ فوجي عروج جو دور |- | 5 | [[راء سھاسي ٻيون|راءِ ساهسي ٻيو]] | 600ع – 632ع | راءِ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ سندس وفات کان پوءِ برهمڻ گهراڻي جو آغاز ٿيو |} ==== راءِ سلطنت جي سياسي ۽ انتظامي بناوت ==== {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ راءِ دور جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] (الور) |- | حڪومتي نوعيت | موروثي بادشاهت |- | اهم علائقا | سنڌ، سيوستان، ملتان، مڪران ۽ سرحدي علائقا |- | معيشت | زراعت، دريائي واپار، زميني محصول |- | فوج | منظم مقامي فوج ۽ سرحدي دفاعي نظام |- | مذهب | هندومت ۽ ٻڌ ڌرم جي گڏيل موجودگي |- | واپار | هندستان، ايران ۽ وچ ايشيا سان واپاري رابطا |- | جانشين رياست | [[برهمڻ گهراڻو]] |} ==== تاريخي اهميت ==== راءِ گهراڻي کي سنڌ جي قديم تاريخ ۾ هڪ عبوري ۽ بنيادي اهميت وارو دور سمجهيو وڃي ٿو. هي دور هڪ طرف قديم هند-ايراني ۽ ڪوشاني سياسي روايتن جي پڄاڻي جي نمائندگي ڪري ٿو، جڏهن ته ٻي طرف سنڌ جي مقامي رياستي سڃاڻپ جي مضبوط ٿيڻ جو آغاز پڻ سمجهيو وڃي ٿو. راءِ حڪمرانن جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم سياسي وحدت طور سامهون آئي، جنهن جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي تي بعد ۾ [[برهمڻ گهراڻو]] ۽ پوءِ عرب دور جي حڪمراني جا ڪيترائي عنصر قائم رهيا. ===برهمڻ گهراڻي جو دور=== {{Main|برهمڻ گهراڻو}} ''(632ع – 712ع)'' [[راءِ گهراڻو|راءِ گهراڻي]] جي خاتمي کان پوءِ سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون سياسي دور شروع ٿيو، جيڪو '''برهمڻ گهراڻي''' يا '''چچ گهراڻي''' جي نالي سان سڃاتو وڃي ٿو. هن گهراڻي جو بنياد [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] وڌو، جيڪو اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار ۾ هڪ برهمڻ وزير ۽ منتظم هو. راءِ ساهسي ٻئي جي وفات کان پوءِ چچ اقتدار حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ هڪ نئين مقامي بادشاهت قائم ڪئي.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> برهمڻ گهراڻي جو گاديءَ جو هنڌ [[اروڙ]] (الور) رهيو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم سياسي، فوجي ۽ واپاري مرڪز هو. عرب، فارسي ۽ مقامي تاريخي ماخذن موجب هن دور ۾ سنڌ جون حدون اتر ۾ [[ملتان]] تائين، اولهه ۾ [[مڪران]] تائين ۽ ڏکڻ ۾ [[رڻ ڪڇ]] جي علائقن تائين پکڙيل هيون.<ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |last=Dani |first=A. H. |title=History of Pakistan, Volume I |publisher=Oxford University Press}}</ref> برهمڻ گهراڻي جي دور ۾ سنڌ هڪ منظم ۽ خوشحال رياست طور موجود هئي، جتي زراعت، دريائي واپار، بندرگاهي سرگرميون ۽ زميني محصول رياست جي آمدني جا اهم ذريعا هئا. [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[سيوستان]] ۽ [[برهمڻ آباد]] جهڙا شهر واپار ۽ انتظام جا اهم مرڪز هئا. عرب مؤرخن جي بيانن موجب سنڌ هندستان، ايران، عربستان ۽ وچ ايشيا جي وچ ۾ واپاري رابطن جو اهم دروازو هئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== چچ برهمڻ جو اقتدار ==== [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] اصل ۾ راءِ ساهسي ٻئي جي درٻار جو اعليٰ عملدار هو. ''چچ نامي'' موجب راءِ ساهسي جي وفات کان پوءِ چچ راڻي سوهندي سان شادي ڪئي ۽ اقتدار سنڀاليو. بعد ۾ هن مخالف دعويدارن کي شڪست ڏئي پنهنجي حڪومت کي مستحڪم ڪيو. چچ سنڌ جي سرحدن کي وڌايو ۽ ڪيترن ئي سرحدي علائقن تي سياسي اثر قائم ڪيو.<ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref> تاريخي روايتن موجب چچ نه رڳو سنڌ جي مرڪزي علائقن تي پنهنجو اقتدار مضبوط ڪيو، پر مڪران، سيوستان ۽ اترين علائقن ۾ پڻ مهمون هلائيون. سندس دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي بادشاهت طور اڀري آئي، جنهن جو سياسي اثر سنڌو ماٿريءَ جي وڏي حصي تائين پکڙيل هو.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref> ==== برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيتون |- | 1 | [[راجا چچ|چچ برهمڻ]] | 632ع – 671ع | برهمڻ گهراڻي جو باني؛ راءِ گهراڻي کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ کي سياسي طور متحد ڪيو |- | 2 | [[راجا چندر|راجا چندر]] | 671ع – 679ع | چچ جو ڀاءُ؛ حڪومت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل برقرار رکيو |- | 3 | [[راجا ڏاهر|راجا ڏاهر]] | 679ع – 712ع | برهمڻ گهراڻي جو آخري حڪمران؛ عرب حملي خلاف مزاحمت لاءِ مشهور |} <ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> ==== راجا ڏاهر جو دور ==== [[راجا ڏاهر]] برهمڻ گهراڻي جو آخري ۽ سڀ کان مشهور حڪمران هو. هن پنهنجي والد [[راجا چچ]] ۽ چاچي [[راجا چندر]] کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. سندس دور ۾ سنڌ سياسي طور مضبوط رياست هئي، پر ساڳئي وقت عرب خلافت سان لاڳاپا ڇڪتاڻ جو شڪار ٿيڻ لڳا.<ref>{{cite book |last=MacLean |first=Derryl N. |title=Religion and Society in Arab Sind |publisher=Brill |year=1989}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 711ع–712ع ۾ [[محمد بن قاسم]] جي اڳواڻي ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجن سنڌ تي حملو ڪيو. عرب فوجن پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان ۽ ٻين علائقن ڏانهن وڌيون. آخرڪار [[اروڙ]] جي ويجهو ٿيل جنگ ۾ راجا ڏاهر مارجي ويو، جنهن سان برهمڻ گهراڻي جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ اموي خلافت جي سياسي اثر هيٺ اچي وئي.<ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest: The Chachnama and Muslim Origins in South Asia |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref><ref>{{cite book |last=Wink |first=André |title=Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World |publisher=Brill |year=1991}}</ref><ref>{{cite book |title=The Chachnamah: An Ancient History of Sind |translator=Mirza Kalichbeg Fredunbeg |year=1900}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ برهمڻ گهراڻي جي رياست جون اهم خصوصيتون ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | گاديءَ جو هنڌ | [[اروڙ]] |- | حڪومتي نظام | موروثي بادشاهت |- | حڪمران گهراڻو | برهمڻ (چچ) گهراڻو |- | اهم شهر | اروڙ، ديبل، نيرون ڪوٽ، برهمڻ آباد، سيوستان |- | اهم معاشي بنياد | زراعت، دريائي واپار، بندرگاهون، محصول |- | مذهبي صورتحال | هندومت، ٻڌ ڌرم ۽ مقامي مذهبي روايتون |- | واپاري رابطا | ايران، عربستان، مڪران، هندستان |- | خاتمو | 712ع ۾ اموي خلافت جي فتح کان پوءِ |} ==== تاريخي اهميت ==== برهمڻ گهراڻي جو دور سنڌ جي تاريخ ۾ قديم ۽ اوائلي اسلامي دور جي وچ واري اهم عبوري مرحلي طور ڏٺو وڃي ٿو. هن دور ۾ سنڌ هڪ مضبوط مقامي رياست جي صورت ۾ موجود هئي، جنهن جا سياسي، فوجي ۽ واپاري رابطا ايران، عربستان ۽ هندستان سان قائم هئا. [[چچ نامو]]، جيڪو هن دور بابت بنيادي تاريخي ماخذن مان هڪ آهي، سنڌ جي سياسي ڍانچي، حڪمرانن، فوجي مهمن ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن بابت اهم معلومات فراهم ڪري ٿو.<ref>{{cite book |title=Chach Nama |publisher=Brill}}</ref><ref>{{cite book |last=Asif |first=Manan Ahmed |title=A Book of Conquest |publisher=Harvard University Press |year=2016}}</ref> 712ع ۾ برهمڻ گهراڻي جي خاتمي سان سنڌ جي تاريخ ۾ هڪ نئون باب شروع ٿيو، جنهن سان عرب-اسلامي سياسي ۽ ثقافتي اثرن جو دور آغاز ٿيو. ان ڪري برهمڻ گهراڻي کي قديم سنڌ جي آخري وڏي مقامي بادشاهت طور پڻ ڏٺو وڃي ٿو. === عربن جو دور === {{Main|سنڌ تي عربن جي فتح|سنڌ ۾ عرب دور}} ''(712ع کان 11هين صدي عيسوي تائين)'' سنڌ ۾ عربن جو دور 8هين صدي عيسويءَ ۾ [[اموي خلافت]] جي فوجي فتح کان شروع ٿيو ۽ پوءِ اموي، عباسي ۽ هباري حڪمراني جي مرحلن مان گذريو. هن دور ۾ سنڌ پهرين خلافت جي صوبي طور هلي، پوءِ عباسي خلافت جي ڪمزور ٿيڻ سان مقامي عرب نسل جي [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت هيٺ آئي. سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرڪز [[ديبل]]، [[نيرون ڪوٽ]]، [[برهمڻ آباد]]، [[اروڙ]]، [[منصوره]] ۽ [[ملتان]] هئا. هن دور ۾ سنڌ عرب دنيا، ايران، مڪران، هندستان ۽ هند (महासागर) جي واپاري نيٽ ورڪن سان ڳنڍجي وئي. [[فائل:ManuscriptAbbasid.jpg|thumb|کاٻو|عباسي دور ۾ لکيل هڪ دستاويز]] [[فائل:Arabsumf1.png|thumb|220px|کاٻو|عربن پاران پاڪستان ۽ هندوستان جي علائقن ۾ ڪيل حڪومت]] [[فائل:Map of expansion of Caliphate.svg|thumb|اموين پاران فتح ڪيل سنڌ: {{legend|#a1584e|[[محمد]] جي وقت ڪيل فتحون 622–632}} {{legend|#ef9070|[[خلافت راشده|راشديا خلافت]] دوران ڪيل فتحون ، 632–661}} {{legend|#fad07d|[[خلافت اموي]] دوران فتحون 661–750}}]] ==== فتح کان اڳ اسلامي رابطا ==== سنڌ ۾ اسلام جي شروعات صرف فوجي فتح سان نه ٿي، پر عرب واپارين، ملاحن ۽ ساحلي رابطن وسيلي اسلام سنڌ جي سامونڊي علائقن تائين اڳ ئي پهچي چڪو هو. [[ديبل]] ۽ ٻين بندرگاهن وسيلي سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، بصره ۽ هند महासागर جي ٻين ساحلي علائقن سان لاڳاپيل هئا. جديد مؤرخن موجب سنڌ ۾ اسلام جي اوائلي موجودگيءَ کي ساحلي واپار، ملاح برادرين ۽ عرب-سنڌي تجارتي لاڳاپن جي پسمنظر ۾ سمجهڻ گهرجي.<ref>Richard Eaton, ''The Rise of Islam and the Bengal Frontier''</ref><ref>Romila Thapar, ''Early India''</ref><ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ديبل جي بندرگاهه سان لاڳاپيل باوراجن يا ملاحن بابت ڪجهه روايتن ۾ وڏي پيماني تي اسلام قبول ڪرڻ جو ذڪر ملي ٿو، پر جديد تحقيق ان ڳالهه کي احتياط سان ڏسي ٿي. مؤرخن جي راءِ ۾ ڪجهه ملاحن ۽ واپاري حلقن اسلام قبول ڪيو، پر “گهڻي ڀاڱي سمورن” جي اسلام قبول ڪرڻ واري روايت کي پڪ سان ثابت ٿيل تاريخي حقيقت نٿو چئي سگهجي.<ref>Hourani, ''Arab Seafaring''</ref> ==== محمد بن قاسم جي فتح ==== 711ع ۾ [[اموي خلافت]] جي نوجوان سپهه سالار [[محمد بن قاسم]] سنڌ تي فوجي مهم شروع ڪئي. هن مهم جو تعلق اموي خلافت جي اوڀر واري سرحدي پاليسي، مڪران ۽ سنڌ جي سياسي حالتن، ديبل جي بندرگاهه ۽ عرب-سنڌ لاڳاپن سان هو. محمد بن قاسم پهرين [[ديبل]] تي قبضو ڪيو، جتي منجنيقن جو استعمال روايتي ماخذن ۾ ذڪر هيٺ اچي ٿو. ان کان پوءِ نيرون ڪوٽ، سيوستان، برهمڻ آباد، اروڙ ۽ آخرڪار ملتان تائين عرب فوجي پيش قدمي ٿي.<ref>Al-Baladhuri, ''Futūḥ al-Buldān''</ref><ref>''Chachnama''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, “Muhammad ibn Qasim”</ref> 712ع ۾ [[راجا ڏاهر]] عرب فوجن سان جنگ ۾ مارجي ويو، جنهن سان [[برهمڻ گهراڻو|برهمڻ گهراڻي]] جي حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ خلافت جي سياسي اقتدار جو آغاز ٿيو. راجا ڏاهر کي عرب تاريخنويسيءَ ۾ اڪثر منفي يا غير مقبول حڪمران طور پيش ڪيو ويو آهي، پر جديد مؤرخن اهڙن بيانن کي فاتحن جي سياسي بيانيي ۽ فتح نامن جي ادبي روايتن جي تناظر ۾ پڙهڻ تي زور ڏنو آهي.<ref name="Gier">Nicholas F. Gier, ''From Mongols to Mughals: Religious Violence in India 9th–18th Centuries'', Pacific Northwest Regional Meeting, American Academy of Religion, Gonzaga University, May 2006.</ref><ref name="Naik">{{cite book |last=Naik |first=C.D. |title=Buddhism and Dalits: Social Philosophy and Traditions |year=2010 |publisher=Kalpaz Publications |location=Delhi |isbn=978-81-7835-792-8 |page=32}}</ref> فتح کان پوءِ سنڌو ماٿري جا اهم علائقا، خاص طور ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان، اسلامي حڪمراني هيٺ آيا. عرب جاگرافيائي ۽ تاريخي ماخذن ۾ سنڌ کي اڪثر “سند” سڏيو ويو، جڏهن ته ان کان اوڀر يا اڳتي وارن علائقن لاءِ “هند” جو نالو استعمال ڪيو ويو. ==== انتظامي ۽ شهري تبديليون ==== فتح کان پوءِ سنڌ کي خلافت جي هڪ سرحدي صوبي طور منظم ڪيو ويو. شروعاتي دور ۾ عرب گورنرن فوجي ڇانوڻين، محصولي نظام، امن امان، بندرگاهي واپار ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ديبل عرب سامونڊي واپار جو اهم مرڪز رهيو، جڏهن ته ملتان اترين سنڌ ۽ پنجاب سان لاڳاپيل مذهبي، تجارتي ۽ فوجي مرڪز بڻيو. [[منصوره]] عرب دور جو سڀ کان اهم شهر بڻجي اڀريو. روايتن موجب اهو شهر برهمڻ آباد جي علائقي ۾ يا ان جي ويجهو آباد ٿيو ۽ بعد ۾ عباسي ۽ هباري دور ۾ سنڌ جي سياسي، علمي ۽ واپاري زندگي جو مرڪز بڻيو. منصوره مان ڪيترائي عالم، شاعر، فقيه، قاضي ۽ رياضي دان پيدا ٿيا، جن ۾ [[ابو مشعر السندي]]، [[ابو عطا سنڌي]]، ابو راجا سنڌي ۽ [[سند بن علي]] جهڙا نالا ذڪر هيٺ اچن ٿا.<ref>{{cite web |author=Seidensticker, Tilman |url=http://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-3/abu-ata-al-sindi-COM_26286 |title=Abū ʿAṭāʾ al-Sindī – Brill Reference |publisher=Brill Reference |accessdate=2012-08-03}}</ref> [[ابو راجا سنڌي]] ۽ [[سند بن علي]] ابتدائي اسلامي دور ۾ “السندي” نسبت سان سڃاتل شخصيتون آهن. عرب تذڪرن موجب انهن جو تعلق سنڌ سان ڄاڻايو وڃي ٿو ۽ اهي اسلامي علمي، ادبي يا انتظامي حلقن سان وابسته رهيا، پر سندن حياتي بابت تفصيلي ۽ متفقه سوانحي ڄاڻ محدود آهي. ==== عرب دور جي سياسي مرحلن جو خلاصو ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ عرب حڪمراني جا اهم مرحلا ! style="background:#99CCFF;" | مرحلو ! style="background:#99CCFF;" | لڳ ڀڳ عرصو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم مرڪز ! style="background:#99CCFF;" | نمايان خصوصيت |- | اموي دور | 712ع – 750ع | خلافت جو صوبو | ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد، ملتان | محمد بن قاسم جي فتح، عرب فوجي ۽ انتظامي نظام جو قيام |- | عباسي دور | 750ع – 9هين صدي | عباسي خلافت جو صوبو | منصوره، ملتان، ديبل | گورنرن جي مقرري، قبائلي ڇڪتاڻ، منصوره جي اهميت |- | هباري دور | 9هين صدي – 11هين صدي | نيم خودمختيار عرب امارت | منصوره | خلافت جي رسمي اطاعت، عملي خودمختياري، مقامي عرب حڪومت |- | غزنوي مداخلت | 11هين صدي | غزنوي اثر | منصوره، ملتان | محمود غزنوي جا حملا ۽ هباري طاقت جو خاتمو |} ==== اموي دور جا گورنر ==== اموي فتح کان پوءِ سنڌ ۾ گورنرن جي مقرري عراق جي والي ۽ خلافت جي مرڪزي اختيار سان لاڳاپيل هئي. شروعاتي گورنرن جو ڪم فوجي قبضو برقرار رکڻ، محصول گڏ ڪرڻ، مقامي بغاوتن کي روڪڻ ۽ سنڌ کي خلافت جي اوڀر واري سرحدي نظام ۾ شامل ڪرڻ هو. هي فهرست روايتي تاريخي ماخذن ۽ سنڌي تاريخي روايتن ۾ ڏنل نالن تي ٻڌل آهي؛ مختلف ماخذن ۾ ڪن گورنرن جي نالن، ترتيب ۽ دورن بابت اختلاف ملي سگهن ٿا. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ اموي دور جا گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت / ڪردار ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[محمد بن قاسم]] | 712ع – 715ع | اموي سپهه سالار ۽ پهريون عرب گورنر | سنڌ فتح ڪئي، ديبل، اروڙ، برهمڻ آباد ۽ ملتان کي عرب اقتدار هيٺ آندو ۽ اسلامي حڪمراني جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[يزيد بن ابي ڪبشه]] | 715ع | اموي گورنر | محمد بن قاسم کان پوءِ مختصر عرصي لاءِ سنڌ جو گورنر مقرر ٿيو. |- | 3 | [[حبيب بن مھلب]] | 715ع – 717ع | اموي گورنر | فوجي ۽ مالي انتظام سنڀاليو ۽ شروعاتي عرب انتظام کي برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 4 | [[عمر بن مسلم باھلي]] | 717ع – 724ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي سرحدي علائقن ۾ عرب فوجي ۽ انتظامي سرگرمين سان لاڳاپيل رهيو. |- | 5 | [[بلال بن احوز تميمي]] | 724ع ۾ ڪجهه ڏينهن | خاص فوجي ذميواري | حبيب بن مهلب جي جيل مان ڀڄي وڃڻ کان پوءِ کيس گرفتار ڪرڻ لاءِ سنڌ موڪليو ويو. |- | 6 | [[جنيد بن عبدالرحمان]] | 724ع – 729ع | اموي گورنر | سنڌ ۽ هندستان جي اوڀر وارن علائقن ۾ فوجي واڌارن لاءِ مشهور. |- | 7 | [[تميم بن زيد عتبي]] | 729ع – 730ع | اموي گورنر | روايتن ۾ سخاوت جي ڪري مشهور ڄاڻايو ويو آهي. |- | 8 | [[حڪم بن عوانا ڪلبي]] | 730ع – 738ع | اموي گورنر | سياسي بيچيني ۽ سرحدي دفاع جي دور ۾ مقرر ٿيو. |- | 9 | [[عمرو بن محمد بن قاسم]] | 738ع – 743ع | اموي گورنر | باغين ۽ سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون. |- | 10 | [[يزيد بن عرار]] | 743ع – 744ع | اموي گورنر | سرڪشن خلاف ڪارروايون ڪيون ۽ اموي اقتدار برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 11 | [[منصور بن جمھور ڪلبي]] | 744ع – 750ع | اموي دور جو آخري اثرائتو حاڪم | اموي گورنر کان حڪومت کسي حاڪم ٿيو. عباسي انقلاب کان پوءِ عباسي خلافت سان ٽڪراءُ ۾ آيو؛ ان کان پوءِ سنڌ ۾ عباسي گورنرن جو دور شروع ٿيو. |} ==== اموي دور جي تاريخي اهميت ==== اموي دور سنڌ جي سياسي تاريخ ۾ هڪ بنيادي تبديلي جو دور هو. هن دور ۾ سنڌ پہلی ڀيرو اسلامي خلافت جي سياسي نظام ۾ شامل ٿي، عرب فوجي ڇانوڻيون قائم ٿيون، بندرگاهن ۽ واپاري رستن کي نئين اهميت ملي، ۽ عربي ٻولي، اسلامي قانون، محصولي انتظام ۽ خلافت سان لاڳاپيل ادارياتي اثر سنڌ ۾ داخل ٿيا. ساڳئي وقت مقامي سماج، ٻڌ ڌرم، هندومت، جٽ، ميد، واپاري طبقن ۽ عرب حڪمرانن جي وچ ۾ لاڳاپا هڪجهڙا نه هئا، پر مختلف علائقن ۾ مختلف سياسي ۽ سماجي صورتون اختيار ڪندا رهيا. ==== عباسي دور ==== ''(750ع کان 9هين صدي عيسوي تائين)'' 750ع ۾ [[عباسي خلافت]] جي قيام سان سنڌ پڻ اموي اقتدار کان نڪري عباسي خلافت جو صوبو بڻجي وئي. عباسي دور ۾ سنڌ جي سياسي مرڪز طور [[منصوره]] جي اهميت وڌي وئي، جيڪو اسلامي دنيا جي اوڀرئين سرحد تي واقع هڪ اهم انتظامي، واپاري ۽ علمي شهر بڻجي اڀريو. عباسي دور ۾ سنڌ بغداد سان سياسي، اقتصادي ۽ ثقافتي طور ڳنڍيل رهي، جيتوڻيڪ جغرافيائي فاصلي ۽ مقامي قبائلي حالتن سبب مرڪزي حڪومت جي گرفت وقت سان ڪمزور ٿيندي وئي. عباسي دور جي شروعاتي گورنرن کي سنڌ ۾ قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، مالي انتظام ۽ سرحدي دفاع جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. خاص طور عرب قبيلن جي يمني ۽ مضري (حجازي) ڌرين جي وچ ۾ اختلاف ڪيترن ئي سياسي بحرانن جو سبب بڻيا. ان باوجود عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا جي واپاري ۽ علمي نيٽ ورڪن سان وڌيڪ مضبوط نموني ڳنڍجي وئي. ==== منصوره: عباسي سنڌ جو مرڪز ==== [[منصوره]] عباسي دور ۾ سنڌ جو سڀ کان اهم شهر بڻجي ويو. مؤرخ [[ابن حوقل]]، [[اصطخري]] ۽ [[المسعودي]] منصوره کي هڪ خوشحال، آباد ۽ واپاري مرڪز طور بيان ڪيو آهي. شهر ۾ مسجدون، بازارون، سرڪاري عمارتون ۽ رهائشي پاڙا موجود هئا، جڏهن ته سنڌو ماٿري ۽ عربي سمنڊ جي وچ ۾ واپار لاءِ اهو اهم مرڪز هو.<ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Masudi, ''Muruj al-Dhahab''</ref> ڪيترا محقق منصوره کي پاڪستان جي سرزمين تي پهرين مڪمل اسلامي منصوبابنديءَ سان آباد ٿيل شهرن مان هڪ قرار ڏين ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== بنو عباس دور جا گورنر ==== عباسي خلافت جي قيام (750ع) کان پوءِ سنڌ اموي اقتدار مان نڪري عباسي خلافت جو اوڀرئين سرحدي صوبو بڻجي وئي. هن دور ۾ [[منصوره]] سنڌ جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز رهيو. عباسي گورنرن کي قبائلي اختلافن، مقامي بغاوتن، جاٽن ۽ ميدن جي مزاحمت، مالي انتظام ۽ خلافت جي مرڪزي پاليسين کي لاڳو ڪرڻ جهڙن مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو. نائين صدي عيسوي تائين عباسي اقتدار آهستي آهستي ڪمزور ٿيندو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ مقامي عرب اشرافيا طاقت حاصل ڪئي ۽ آخرڪار [[هباري خاندان]] نيم خودمختيار حڪومت قائم ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿيو. {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ ۾ عباسي دور جا عرب گورنر ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت (هجري/عيسوي) ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[موسي بن ڪعب تميمي]] | 124ھ–140ھ<br>(758ع تائين) | سنڌ جو پهريون عباسي گورنر. [[منصوره]] جي مرمت ڪرائي ۽ ان کي انتظامي مرڪز طور مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[عينيہ بن موسي]] | 140ھ | سندس دور ۾ خليفي [[ابو جعفر منصور]] سان اختلاف پيدا ٿيا ۽ مرڪزي حڪومت سندس ڪارڪردگيءَ کان ناراض رهي. |- | 3 | [[عمر بن حفص عتڪي]] | 140ھ–151ھ<br>(768ع تائين) | سندس دور ۾ شيعي اثرن جي واڌ ۽ سياسي سرگرمين جو ذڪر ملي ٿو. |- | 4 | [[ھشام بن عمرو تغلبي]] | 151ھ–156ھ<br>(768/769ع–772/773ع) | محمد الاشتر ۽ سندس حامين خلاف مهم هلائي؛ عباسي اقتدار کي مضبوط ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[معيد بن خليل تميمي]] | | سندس دور ۾ خليفي منصور وفات ڪئي ۽ [[المهدي بالله]] خلافت سنڀالي. |- | 6 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 159ھ لڳ ڀڳ | سندس دور ۾ گجرات جي سامونڊي پاسي کان حملي جو ذڪر ملي ٿو. |- | 7 | [[بسطام بن عمر]] | 159ھ–161ھ | سياسي اختلافن سبب عباسي خلافت طرفان معزول ڪيو ويو. |- | 8 | [[روح بن حاتم مھلبي]] | 161ھ | ٻيهر سنڌ جو گورنر مقرر ڪيو ويو. |- | 9 | [[نصر بن محمد اشعث]] | 161ھ | مختصر عرصي لاءِ مقرر ٿيو، پر ساڳئي سال خليفي المهدي کيس هٽائي ڇڏيو. |- | 10 | [[محمد بن سليمان ھاشمي]] | 161ھ | لڳ ڀڳ ويهه ڏينهن حڪومت ڪئي؛ پوءِ ٻيهر انتظامي تبديليون آنديون ويون. |- | 11 | [[زبير بن عباس]] | 161ھ–162ھ | عباسي مرڪز جو نمائندو؛ هڪ سال کان پوءِ واپس گهرايو ويو. |- | 12 | [[مصباح بن عمرو تغلبي]] | 161ھ–163ھ | سندس دور ۾ سنڌ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني وڌي وئي. |- | 13 | [[ليث ظريف]] | 164ھ–170ھ<br>(782ع–787ع) | جاٽن جي بغاوت کي بصري کان آيل فوجي مدد سان ڪچليو ويو؛ وبائي صورتحال پڻ پيدا ٿي. |- | 14 | [[سالم يونسي]] | 170ھ–174ھ<br>(787ع–790/791ع) | هارون الرشيد طرفان مقرر ٿيو؛ اصل ۾ اسماعيل بن علي جو غلام هو. |- | 15 | [[اسحاق بن سليمان]] | 174ھ–175ھ | تقريباً هڪ سال حڪومت ڪرڻ بعد وفات ڪري ويو. |- | 16 | [[طيفور بن عبدالله]] | 175ھ | عرب قبيلن جي خونريز جهيڙن سبب معزول ڪيو ويو. |- | 17 | [[جابر بن اسعث طائي]] | مختصر عرصو | قبائلي تڪرارن کي ختم ڪرائڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 18 | [[سعيد بن مسلم]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ پنهنجي ڀاءُ [[ڪثير بن مسلم]] کي نائب مقرر ڪيو. |- | 19 | [[عيسي بن جعفر]] | مختصر عرصو | پاڻ سنڌ نه آيو؛ [[محمد بن عدي]] کي نائب مقرر ڪيو، جنهن جي دور ۾ قبائلي اختلاف وڌيڪ وڌيا. |- | 20 | [[عبدالرحمان]] | مختصر عرصو | حالتن تي ضابطو آڻڻ ۾ ناڪام رهيو. |- | 21 | [[ايوب بن جعفر]] | مختصر عرصو | قبائلي ڇڪتاڻ ختم نه ڪري سگهيو؛ حجازي ۽ يمني عربن جا اختلاف وڌيڪ شدت اختيار ڪري ويا. |- | 22 | [[دائود بن يزيد]] | 220ھ تائين<br>(820ع لڳ ڀڳ) | عرب قبيلن جي اختلافن کي فوجي طاقت سان قابو ڪيو. |- | 23 | [[بشر بن دائود]] | 820ع کان پوءِ | مامون جي دور ۾ بغاوت جو الزام لڳو؛ بعد ۾ پنهنجي وفاداري ثابت ڪئي. |- | 24 | [[غسان بن عباد]] | 213ھ–216ھ | بشر بن دائود خلاف ڪارروائي ڪري کيس مامون جي درٻار ۾ پيش ڪيو. |- | 25 | [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] | 221ھ تائين<br>(835ع) | ڪامياب عباسي گورنرن مان شمار ٿئي ٿو؛ سنڌ مان بغداد ويندڙ آمدني جو ذڪر ملي ٿو. |- | 26 | [[عمران بن موسي برمڪي]] | 221ھ–226ھ | جاٽن ۽ ميدن جي بغاوتن کي ڪچليو؛ بعد ۾ هباري عربن هٿان قتل ٿيو. |- | 27 | [[عنبسا بن اسحاق]] | 226ھ–240ھ | [[ديبل]] ۾ تعميراتي ۽ انتظامي سڌارا آندا. |- | 28 | [[هارون بن ابي خالد مروزي]] | 240ھ تائين<br>(854ع/855ع) | سنڌ ۾ عباسي اقتدار جو آخري نمايان نمائندو؛ سندس دور کان پوءِ [[هباري خاندان]] جي نيم خودمختيار حڪومت جو آغاز ٿيو. |} ===== عباسي دور جي مجموعي اهميت ===== {| class="wikitable" |+ سنڌ تي عباسي دور جا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | انتظام | منصوره سنڌ جو مستقل سياسي ۽ انتظامي مرڪز بڻيو. |- | معيشت | بغداد، بصره ۽ عربي سمنڊ جي واپاري نيٽ ورڪن سان لاڳاپا مضبوط ٿيا. |- | سماج | عرب، مقامي سنڌي ۽ نو مسلم آباديءَ جو گڏيل سماجي ڍانچو وجود ۾ آيو. |- | مذهب | اسلامي ادارن، مسجدن ۽ علمي مرڪزن ۾ واڌ ٿي. |- | سياست | مرڪزي عباسي طاقت آهستي آهستي ڪمزور ٿي ۽ مقامي عرب اشرافيا مضبوط ٿي. |- | تاريخي اهميت | هباري خاندان جي اڀار ۽ سنڌ جي نيم خودمختيار اسلامي رياست جي قيام لاءِ بنياد فراهم ٿيو. |} ==== سنڌ ۾ علمي ۽ ثقافتي ترقي ==== عباسي دور ۾ سنڌ اسلامي علمي دنيا جو حصو بڻجي وئي. ڪيترائي سنڌي عالم، شاعر، رياضي دان، محدث ۽ فقيه اسلامي دنيا جي مختلف مرڪزن تائين پهتا. عربي ماخذن ۾ "السندي" نسبت رکندڙ ڪيترن عالمن جو ذڪر ملي ٿو. [[ابو عطا السندي]] ابتدائي عربي شاعريءَ ۾ مشهور نالو آهي، جڏهن ته [[ابو مشعر السندي]] حديث ۽ علمي حلقن سان لاڳاپيل شخصيت طور سڃاتو وڃي ٿو. اهڙي طرح [[سند بن علي]] رياضي ۽ فلڪيات جي ميدان ۾ عباسي دور جي مشهور عالمن مان شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Encyclopaedia of Islam</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> سنڌ مان بغداد، بصره ۽ ٻين اسلامي مرڪزن تائين علمي رابطن جي موجودگي ان ڳالهه جي شاهدي ڏئي ٿي ته سنڌ صرف هڪ سرحدي صوبو نه رهي، پر اسلامي علمي تمدن جو سرگرم حصو بڻجي وئي هئي. ==== واپار ۽ بحري رابطا ==== عرب دور ۾ [[ديبل]]، [[لاهري بندر]] ۽ سنڌ جي ٻين سامونڊي مرڪزن جي اهميت وڌي. سنڌ جا واپاري عربستان، عمان، يمن، فارس، اوڀر آفريقا، سري لنڪا، ملائي دنيا ۽ چين تائين واپار ڪندا هئا. [[ابن حوقل]] ۽ [[اصطخري]] سنڌ جي بندرگاهن کي هند महासागर جي اهم واپاري مرڪزن مان شمار ڪيو آهي. سنڌ مان اناج، ڪپهه، ڪپڙو، نير، مصالحا، قيمتي ڪاٺ، جانور ۽ ٻيون شيون برآمد ٿينديون هيون، جڏهن ته عرب دنيا مان ڌاتو، خوشبو، ڪپڙا ۽ ٻيون تجارتي شيون درآمد ٿينديون هيون.<ref>Ibn Hawqal, ''Surat al-Ard''</ref><ref>Al-Istakhri, ''Kitab al-Masalik wa al-Mamalik''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref> . ==== هباري خاندان جو دور ==== ''(تقريباً 854ع کان 1025ع تائين)'' نائين صدي عيسويءَ ۾، جڏهن [[عباسي خلافت]] جي مرڪزي طاقت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي عرب قبيلن ۽ اشرافيه جو اثر وڌيو، تڏهن [[هباري خاندان]] سنڌ ۾ هڪ نيم خودمختيار عرب حڪومت قائم ڪئي. هباري حڪمرانن عباسي خليفي جي رسمي بالادستي برقرار رکي؛ خطبن ۽ سڪن تي خليفي جو نالو جاري رکندا رهيا، پر عملي طور انتظامي، فوجي ۽ مالي اختيار سندن پنهنجي هٿن ۾ هئا. ان ڪري تاريخدان هباري رياست کي عباسي دنيا سان وابسته هڪ خودمختيار يا نيم خودمختيار عرب امارت طور بيان ڪن ٿا.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref><ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري حڪومت جو سياسي ۽ انتظامي مرڪز [[منصوره]] (المنصوره) هو، جيڪو ان دور ۾ سنڌ جو اهم گاديءَ وارو شهر، علمي مرڪز ۽ واپاري شهر بڻجي ويو. نائين صدي عيسويءَ دوران [[عمر بن عبدالعزيز ھباري]] مقامي عرب سردارن مان طاقت حاصل ڪري سنڌ ۾ پنهنجي اقتدار کي مستحڪم ڪيو. ڪجهه جديد محققن موجب هن عباسي خليفي کان سنڌ جي واڳ پنهنجي حوالي ڪرڻ جي درخواست ڪئي، جيڪا ان وقت جي سياسي حالتن سبب قبول ڪئي وئي، ۽ اهڙيءَ طرح هباري اقتدار کي قانوني جواز حاصل ٿيو.<ref>Arshad Islam, ''History of Sindh During Pre-Mughal Period''</ref> هباري دور ۾ سنڌ اسلامي دنيا ۽ [[هندستان]] جي وچ ۾ واپار، علم ۽ ثقافتي رابطن جو اهم مرڪز بڻجي وئي. [[ديبل]] [[عربي سمنڊ]] جي هڪ اهم بندرگاهه طور ترقي ڪئي، جتان سنڌي ۽ عربي واپاري ۽ ملاح [[بصره]]، [[عمان]]، [[يمن]]، اوڀر آفريقا ۽ ڏکڻ اوڀر ايشيا جي سامونڊي واپاري مرڪزن تائين سفر ڪندا هئا. هن سامونڊي واپار سنڌ کي [[هندي وڏي سمنڊ]] جي واپاري نيٽ ورڪ سان ڳنڍي ڇڏيو، جنهن سان مقامي معيشت ۽ بين الاقوامي واپار کي هٿي ملي.<ref>{{cite book|last=Bose|first=Sugata|title=A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire|year=2006|publisher=Harvard University Press|pages=198–201}}</ref> هباري حڪمرانن جي دور ۾ منصوره اسلامي علم، فقه، حديث، نجوم ۽ رياضي جي مطالعي جو پڻ اهم مرڪز بڻيو. سنڌ مان ڪيترائي عالم ۽ اديب اسلامي دنيا جي مختلف علمي مرڪزن سان لاڳاپيل رهيا. هن دور ۾ عربي ۽ مقامي سنڌي ثقافتن جي وچ ۾ رابطن ۾ واڌ آئي، جنهن سان سنڌ ۾ هڪ منفرد اسلامي-سنڌي تمدني ماحول وجود ۾ آيو.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== هباري حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center; font-size:94%;" |+ سنڌ ۾ هباري خاندان جا حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گادي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خصوصيت |- | [[عمر بن عبدالعزيز هباري]] | تقريباً 854ع – 914ع | منصوره | هباري اقتدار جو باني؛ عباسي خلافت جي رسمي اطاعت سان عملي خودمختياري حاصل ڪئي. |- | [[عبدالله بن عمر هباري]] | 10هين صدي | منصوره | علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو دور؛ ڪجهه روايتن موجب قرآن جو سنڌي ترجمو هن دور سان منسوب ڪيو وڃي ٿو. |- | [[عمر بن عبدالله ھباري]] | 11هين صدي جي شروعات | منصوره | هباري دور جو آخري اهم حڪمران؛ سندس دور ۾ اسماعيلي اثر وڌيا. |} ==== قرآن جو سنڌي ترجمو ==== سنڌ جي اسلامي تاريخ سان لاڳاپيل هڪ مشهور روايت موجب هباري دور ۾ هڪ مقامي هندو حڪمران جي درخواست تي قرآن پاڪ جو سنڌي ٻوليءَ ۾ ترجمو تيار ڪيو ويو. جيڪڏهن اها روايت درست مڃجي ته اهو سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ ۾ قرآن جي سڀ کان پراڻن ترجمن مان هڪ شمار ٿئي ٿو. البت مؤرخن ۾ ان واقعي جي تفصيل ۽ نوعيت بابت اختلاف موجود آهن.<ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جو خاتمو ==== 11هين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ [[سلطان محمود غزنوي]] ملتان ۽ سنڌ تي فوجي مهمون هلائيون. مختلف تاريخي ماخذن موجب 1024ع کان 1026ع جي وچ واري عرصي ۾ منصوره تي غزنوي اثر قائم ٿيو ۽ هباري خاندان جي سياسي طاقت ختم ٿي وئي. ان سان سنڌ ۾ تقريباً ٽن صدين تي پکڙيل عرب حڪمراني جو باب بند ٿيو ۽ سنڌ غزنوي سياسي دائري جو حصو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, “Mahmud of Ghazni”</ref><ref>Derryl N. MacLean, ''Religion and Society in Arab Sind''</ref> ==== عرب دور جي تاريخي اهميت ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ عرب دور جا ڊگهي مدي وارا اثر ! style="background:#99CCFF;" | شعبي ! style="background:#99CCFF;" | اثر |- | مذهب | اسلام جو مستقل قيام ۽ مسلم آباديءَ جي شروعات |- | ٻولي | عربي لفظن ۽ اسلامي اصطلاحن جو سنڌي ٻوليءَ ۾ دخول |- | شهرسازي | منصوره جهڙن اسلامي شهرن جو قيام |- | واپار | عرب دنيا، اوڀر آفريقا ۽ هند महासागर سان واپاري رابطن ۾ واڌ |- | علم | سنڌي عالمن جو اسلامي علمي دنيا سان ڳانڍاپو |- | انتظام | اسلامي مالياتي، عدالتي ۽ انتظامي ادارن جو تعارف |- | ثقافت | سنڌي ۽ عربي ثقافتي عنصرن جي ميلاپ سان نئين سماجي روايتن جو جنم |} === سومرن جو دور === {{Main|سومرن جي سنڌ تي حڪومت}} تقريباً 11هين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[حباري خاندان]] جي زوال ۽ [[غزنوي سلطنت]] جي سنڌ ۾ مداخلت کان پوءِ سنڌ جي سياسي منظرنامي ۾ هڪ نئون دور شروع ٿيو، جيڪو تاريخ ۾ '''سومرن جي دور''' جي نالي سان مشهور آهي. سومرا گهراڻو اسلامي دور کان پوءِ سنڌ ۾ اُڀرندڙ پهريون وڏو مقامي حڪمران خاندان هو، جنهن ڏکڻ ۽ وچ سنڌ جي وسيع علائقن تي حڪومت قائم ڪئي. سندن حڪمراني لڳ ڀڳ ٽي صديون جاري رهي ۽ ان کي سنڌ جي مقامي سياسي خودمختياري جي بحاليءَ جي علامت طور ڏٺو وڃي ٿو.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref><ref>{{cite web|url=http://www.uok.edu.pk/faculties/sindhi/docs/soomroEng.pdf|title=The Soomras of Sindh|publisher=University of Karachi}}</ref> سومرن جي ابتدا ۽ نسب بابت مؤرخن ۾ اختلاف موجود آهن. ڪجهه روايتي بيانن موجب سومرا عرب نسل سان لاڳاپيل هئا، جڏهن ته جديد محققن جي اڪثريت کين سنڌ جي مقامي قبيلائي ۽ سماجي ڍانچي سان ڳنڍي ٿي. سومرن جي اوائلي تاريخ بابت دستاويزي مواد محدود هجڻ ڪري سندن شروعاتي حڪمرانن ۽ حڪومتي ارتقا بابت ڪيترائي سوال اڃا تائين علمي بحث جو موضوع آهن. خاص طور تي [[خفيف سومرو]] جي شخصيت بابت اهو واضح ناهي ته هو حباري دور جو آخري حڪمران هو يا سومرا اقتدار جو ابتدائي نمائندو.<ref>Derryl N. MacLean, Religion and Society in Arab Sind</ref> حباري اقتدار جي ڪمزور ٿيڻ ۽ [[محمود غزنوي]] جي [[منصوره]] تي حملي کان پوءِ سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن گڏجي هڪ نئين سياسي قوت طور اُڀريا. روايتي بيانن موجب 1025ع ڌاري ماتلي تعلقي جي ٿري نالي علائقي ۾ مقامي سردارن جي هڪ گڏجاڻي ٿي، جنهن ۾ سومرا سردار کي ڏکڻ سنڌ جو حڪمران تسليم ڪيو ويو. ان واقعي کي سنڌ ۾ مقامي اقتدار جي بحاليءَ جي شروعات تصور ڪيو ويندو آهي.<ref>The Soomras of Sindh: Their Origin, Main Characteristics and Rule, Dr. Habibullah Siddiqui</ref> سومرا دور رڳو هڪ حڪمران خاندان جي تاريخ نه پر سنڌ جي مختلف مقامي قبيلن جي سياسي اتحاد جي تاريخ پڻ آهي. ان دور ۾ [[سما]]، [[سهتا]]، [[ابڙا]]، [[سوڍا]]، [[چنا]]، [[پنھور]]، [[پھوڙ]]، [[گجر]]، [[ڀٽي]]، [[جاڙيجا]]، [[ٿھيم]]، [[ڳاها]]، [[جوڻيجا]]، [[راجپر]] ۽ ٻين قبيلن سنڌ جي سياسي ۽ فوجي نظام ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو. اهي قبيله [[ميرپور ماٺو]] کان وٺي ڪڇ ۽ ڀوڄ تائين مختلف علائقن ۾ آباد هئا ۽ مقامي خودمختياري برقرار رکندي سومرا حڪمرانن کي فوجي ۽ مالي سهڪار فراهم ڪندا هئا. سومرا دور ۾ [[محمد طور]]، [[ٺٽو]]، [[ڌرڪ]] ۽ ٻين شهرن کي سياسي اهميت حاصل رهي. سنڌ جي زرعي معيشت، دريائي واپار ۽ مقامي ثقافت کي پڻ هن دور ۾ استحڪام حاصل ٿيو. ان دور جي لوڪ روايتن ۽ رزميه داستانن، خاص طور [[دودو چنيسر]] جي ڪهاڻي، سومرا حڪمرانن کي سنڌي قومي يادگيريءَ جو اهم حصو بڻائي ڇڏيو. تاريخي ذريعن موجب سومرا حڪمرانن گهڻو ڪري مقامي خودمختياري برقرار رکي، جيتوڻيڪ وقت بوقت غزنوي، غوري ۽ دهلي سلطنتن جي سياسي اثر هيٺ به رهيا. 14هين صديءَ جي شروعات تائين سندن اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو ۽ آخرڪار [[ھمير سومرو]] جي دور کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو.<ref>Baloch, N. A., Soomran-jo-Daur</ref><ref>Tarikh-i-Masumi</ref> ==== سومرا گهراڻي جا حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | سومرا گهراڻي جا حڪمران |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | تعلق / جانشيني ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سومرو (امير)|سومرو سردار]] | تقريباً 1053ع کان | باني حڪمران | ڏکڻ سنڌ ۾ سومرا اقتدار جو بنياد وڌو؛ گادي [[محمد طور]] ۾ قائم ڪئي. |- | 2 | [[ڀونگر سومرو|ڀونگر بن سومرو]] | وفات 1068ع (461ھ) | سومرو سردار جو پٽ | ابتدائي سومرا حڪومت کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[دودو سومرو|دودو اول]] | تقريباً 1068ع–1098ع | ڀونگر جو جانشين | لاڙ کان [[نصرپور]] تائين اقتدار وڌايو. |- | 4 | [[تاراٻائي]] | 491ھ کان پوءِ | سنگھار جي سرپرست | نابالغ وارث جي نالي ۾ حڪومت هلائي. |- | 5 | [[سنگھار سومرو]] | تقريباً 1120ع تائين | دودو خاندان | سندس وفات کان پوءِ جانشيني جو مسئلو پيدا ٿيو. |- | 6 | [[راڻي ھمو ٻائي]] | | سنگھار جي زال | گادي [[ڌرڪ]] منتقل ڪئي. |- | 7 | [[خفيف سومرو]] | وفات 536ھ | هِمو ٻائي جو ڀاءُ | اقتدار جي منتقلي واري مرحلي جو حڪمران. |- | 8 | [[عمر سومرو پھريون]] | تقريباً 40 سال | جانشين | وفات 576ھ. |- | 9 | [[دودو سومرو ٻيون]] | وفات 590ھ | دودو خاندان | خانداني اقتدار جي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 10 | [[ڀونگر سومرو ٻيون]] | 33 سال | دودو اول جي نسل مان | وفات 623ھ. |- | 11 | [[خيرو سومرو]] | 16 سال | جانشين | سومرا اقتدار کي برقرار رکيو. |- | 12 | [[محمد طور سومرو]] | 15 سال | جانشين | محمد طور سان منسوب روايتون ملن ٿيون. |- | 13 | [[خيرو بن محمد]] | 15 سال | محمد طور جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 14 | [[دودو سومرو ٽيون]] | 14 سال | خيرو جو پٽ | سومرا خاندان جي وچئين دور جو حڪمران. |- | 15 | [[طائي سومرو]] | 14 سال | دودو ٽيون جو پٽ | اقتدار جي وراثتي تسلسل جو حصو. |- | 16 | [[چنيسر سومرو]] | 18 سال | طائي جو پٽ | ليلان-چنيسر جي مشهور لوڪ روايت سان لاڳاپيل. |- | 17 | [[ڀونگر سومرو ٽيون]] | 15 سال | چنيسر جو پٽ | پيءُ کان پوءِ اقتدار سنڀاليو. |- | 18 | [[خفيف سومرو ٻيون]] | 18 سال | ڀونگر ٽيون جو پٽ | خانداني اقتدار جاري رکيو. |- | 19 | [[دودو سومرو چوٿون]] | 25 سال | خفيف ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي آخري مضبوط مرحلي جو حڪمران. |- | 20 | [[عمر سومرو ٻيون]] | 35 سال | دودو چوٿون جو پٽ | ڊگهي عرصي تائين حڪومت ڪئي. |- | 21 | [[ڀونگر سومرو چوٿون]] | 10 سال | عمر ٻيون جو ڀاءُ | سومرا اقتدار جي زوال واري دور جو حڪمران. |- | 22 | [[ھمير سومرو]] | وفات 1403ع / 843ھ | آخري حڪمران | سومرا خاندان جو آخري حڪمران؛ ان کان پوءِ [[سمن خاندان]] سنڌ جو حڪمران بڻيو. |} === سمن جو دور === {{Main|سمن جي سنڌ تي حڪومت}} [[فائل:View of Makli by Usman Ghani.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] جو هڪ نظارو]] چوڏهين صدي عيسويءَ جي وچ ڌاري [[سومرا خاندان]] جي زوال کان پوءِ [[سما گھراڻو|سمن خاندان]] سنڌ جي غالب سياسي قوت طور اُڀريو ۽ تقريباً 1351ع کان 1524ع تائين سنڌ جي وڏن حصن تي حڪومت ڪئي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref> سمن جو تعلق [[سما]] قبيلائي گروهه سان هو، جيڪو سنڌ، ڪڇ ۽ ڀرپاسي جي علائقن ۾ اثرائتو هو. [[ڄام انڙ]] (ڄام انڙ فيروزالدين) کي سمن اقتدار جي شروعاتي اهم حڪمرانن مان شمار ڪيو وڃي ٿو، جنهن [[دهلي سلطنت]] جي اثر کي چئلينج ڪندي سنڌ ۾ مقامي اقتدار کي مستحڪم بڻايو ۽ خودمختيار حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref> سمن حڪمرانن مقامي سياسي ادارن کي مضبوط ڪندي سنڌ ۾ هڪ نسبتاً مستحڪم حڪومت قائم ڪئي، جنهن جي نتيجي ۾ زراعت، واپار، دستڪاري ۽ شهري زندگيءَ کي ترقي حاصل ٿي. سندن دور ۾ سنڌ عربي سمنڊ وسيلي [[فارس]]، [[عرب دنيا]]، اوڀر آفريقا، [[گجرات]] ۽ هندستان جي ٻين علائقن سان واپاري رابطن جو اهم مرڪز رهي.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons: The Indian Ocean in the Age of Global Empire''</ref> هن واپاري سرگرميءَ جي نتيجي ۾ سنڌ جي بندرگاهن، خاص طور [[ٺٽو]] ۽ ان جي ڀرپاسي وارن سامونڊي مرڪزن، کي وڏي اقتصادي اهميت حاصل ٿي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ بڻيو ۽ سياسي، تجارتي، علمي ۽ ثقافتي سرگرمين جو مرڪز بڻجي اُڀريو. وقت سان گڏ ٺٽو قديم [[ديبل]] جي جاءِ تي سنڌ جو سڀ کان اهم واپاري شهر بڻجي ويو. سمن حڪمرانن جي سرپرستيءَ هيٺ [[سنڌي ادب]]، فن تعمير، موسيقي ۽ ٻين فنون لطيفه کي نمايان ترقي حاصل ٿي. هن دور جي مشهور شخصيتن ۾ [[قاضي قاضن]]، [[دريا خان]] ۽ [[مخدوم بلاول]] شامل آهن، جن سنڌ جي علمي، سياسي ۽ روحاني زندگيءَ تي گهرو اثر ڇڏيو.<ref>Nabi Bakhsh Baloch, ''History of Sindhi Literature''</ref> سمن سلطنت پنهنجي عروج تي [[ڄام نظام الدين ثاني]] (ڄام نندو) جي دورِ حڪومت (1461ع–1509ع) ۾ پهتي، جنهن کي سمن دور جو سنهري زمانو سڏيو وڃي ٿو.<ref>G. M. Lakho, ''The Samma Kingdom of Sindh''</ref><ref>Dawn, "Jam Nizamuddin II: The Sultan of the Samma Dynasty"</ref> سندس دور ۾ سياسي استحڪام، زرعي خوشحالي، واپار، فن تعمير ۽ ثقافتي سرگرمين کي غيرمعمولي ترقي ملي. وطن سان وابستگي، عوامي ڀلائي ۽ تعميري منصوبن کي هٿي ڏني وئي، جنهن سبب سمن حڪمراني سنڌ جي تاريخ جي سڀ کان وڌيڪ مستحڪم مقامي حڪومتن مان هڪ طور سڃاتي وڃي ٿي. هن دور جو سڀ کان مشهور يادگار [[مڪلي]] جو قبرستان آهي، جتي سمن حڪمرانن، اميرن، عالمن ۽ صوفين جا مقبرا موجود آهن. مڪلي جي تاريخي يادگارن کي سندن فن تعمير، سنگتراشي ۽ ثقافتي اهميت سبب [[يونيسڪو]] 1981ع ۾ عالمي ورثي جي فهرست ۾ شامل ڪيو.<ref>UNESCO World Heritage Centre, Makli, Thatta</ref> مڪلي ۽ ٺٽو گڏجي سمن دور جي سياسي طاقت، ثقافتي عظمت ۽ فني مهارت جا نمايان نشان بڻيا. سمن سلطنت جي آخري دور ۾ اندروني سياسي اختلافن ۽ جانشيني جي تڪرارن سبب مرڪزي اقتدار ڪمزور ٿيڻ لڳو. جيتوڻيڪ ٺٽو هڪ وڏو ۽ خوشحال شهر هو، پر حڪومت وٽ اهڙي مضبوط فوج موجود نه هئي، جيڪا [[ارغون]] ۽ [[ترخان]] حڪمرانن جي وڌندڙ فوجي دٻاءَ جو مقابلو ڪري سگهي. نتيجي طور ڪيترائي سما امير ۽ حڪمران جنگين ۾ مارجي ويا ۽ آخرڪار [[ڄام فيروز]] جي دور ۾ ٺٽو [[ارغون|ارغونن]] جي قبضي هيٺ اچي ويو. ان سان سمن حڪمراني جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ارغون دور جو آغاز ٿيو.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia of Islam, "Samma Dynasty"</ref> ==== سمن گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سمن خاندان جا حڪمران (1339ع–1527ع) ! style="background:#99CCFF; width:6%;" | نمبر ! style="background:#99CCFF; width:28%;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF; width:18%;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF; width:48%;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ڄام انڙ]] | 1339ع–1352ع | سمن اقتدار جو باني حڪمران؛ دهلي سلطنت جي اثر کان نجات حاصل ڪري سنڌ ۾ سما حڪمراني جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |- | 2 | [[ڄام جوڻو]] | 1352ع–1367ع | رياست کي مستحڪم ڪيو ۽ سما اقتدار کي سنڌ جي مختلف علائقن تائين وڌايو. |- | 3 | [[ڄام بابينو]] | 1367ع–1379ع | سمن سلطنت جي استحڪام ۽ انتظامي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 4 | [[ڄام تماچي]] | 1379ع–1389ع | سنڌي لوڪ ادب ۾ نوري ڄام تماچي جي داستان سبب مشهور؛ سندس دور کي ثقافتي اهميت حاصل آهي. |- | 5 | [[ڄام صلاح الدين]] | 1389ع–1391ع | مختصر عرصي تائين حڪومت ڪئي ۽ اندروني سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 6 | [[ڄام نظام الدين ڀمڀرو]] | 1391ع–1398ع | سمن سلطنت جي سياسي تسلسل کي برقرار رکيو. |- | 7 | [[ڄام علي شير]] | 1398ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ جانشيني جي تڪرارن واري دور سان لاڳاپيل. |- | 8 | [[ڄام ڪرن]] | 1398ع | مختصر مدت لاءِ اقتدار سنڀاليو؛ سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 9 | [[ڄام فتح خان]] | 1398ع–1414ع | سمن اقتدار کي ٻيهر مستحڪم ڪيو ۽ رياست جي مرڪزي اختيار کي مضبوط ڪيو. |- | 10 | [[ڄام جوڻو ٻيون]] | 1414ع–1442ع | ڊگهي حڪمراني دوران سنڌ ۾ سياسي استحڪام برقرار رهيو. |- | 11 | [[ڄام مبارڪ]] | 1442ع | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو. |- | 12 | [[ڄام سڪندر شاهه]] | 1442ع–1444ع | جانشيني جي دور ۾ اقتدار سنڀاليو. |- | 13 | [[ڄام راءِ ڏنو]] | 1444ع–1453ع | سلطنت جي انتظامي ۽ فوجي ڍانچي کي برقرار رکيو. |- | 14 | [[ڄام سنجر]] | 1453ع–1461ع | ڄام نندي جي اقتدار لاءِ سياسي بنياد فراهم ڪيا. |- | 15 | [[ڄام نظام الدين ثاني|ڄام نظام الدين سمو (ڄام نندو)]] | 1461ع–1508ع | سمن سلطنت جو سڀ کان مشهور ۽ طاقتور حڪمران. سندس دور کي سمن راڄ جو سنهري دور سڏيو وڃي ٿو. [[ٺٽو]] علم، واپار ۽ ثقافت جو وڏو مرڪز بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جي تعميراتي ترقي عروج تي پهتي. |- | 16 | [[ڄام فيروز]] | 1508ع–1527ع | سمن خاندان جو آخري حڪمران. سندس دور ۾ ارغونن سان جنگيون ٿيون ۽ آخرڪار سمن سلطنت جو خاتمو ٿيو. |} سمن خاندان سنڌ جي وچئين دور جي سڀ کان اهم مقامي مسلمان سلطنتن مان هڪ هو، جنهن تقريباً ٻه صديون سنڌ تي حڪومت ڪئي. سمن دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، علمي ۽ ثقافتي مرڪزن مان هڪ بڻيو، جڏهن ته [[مڪلي]] جو عظيم قبرستان هن دور جي فن تعمير ۽ ثقافتي ورثي جي نمايان علامت طور اڄ به موجود آهي. === ارغون ۽ ترخان دور === {{Main|ارغون خاندان|ترخان خاندان}} [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|[[مڪلي]] ۾ ارغون ۽ ترخان دور جا مقبرا]] [[سمن خاندان]] جي زوال کان پوءِ سورهين صدي عيسويءَ جي شروعات ۾ سنڌ تي [[ارغون خاندان]] جي حڪمراني قائم ٿي. 1519ع کان 1521ع جي وچ ۾ [[شاھ بيگ ارغون]] سنڌ تي فوجي مهمون هلائي سمن اقتدار جو خاتمو ڪيو ۽ هيٺين سنڌ تي پنهنجي حڪومت قائم ڪئي.<ref>Mir Muhammad Masum, ''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Nabi Bakhsh Khan Baloch, ''History of Sindh''</ref> ارغون حڪمران اصل ۾ وچ ايشيا جي ترڪ-مغل نسل سان تعلق رکندا هئا ۽ [[قنڌار]] مان سنڌ ڏانهن منتقل ٿيا هئا. سندن اقتدار سان سنڌ ۾ هڪ نئين سياسي دور جو آغاز ٿيو، جنهن دوران سنڌ جا لاڳاپا وچ ايشيا، قنڌار ۽ مغل دنيا سان وڌيڪ مضبوط ٿيا. [[شاھ بيگ ارغون]] 1522ع ۾ وفات ڪئي، جنهن کان پوءِ سندس پٽ [[شاھ حسين ارغون]] اقتدار سنڀاليو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين کي ارغون دور جو سڀ کان بااثر حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. سندس حڪومت دوران سنڌ ۾ نسبي سياسي استحڪام قائم رهيو ۽ [[ٺٽو]] هڪ اهم تجارتي مرڪز طور ترقي ڪندو رهيو. هن ئي دور ۾ [[مغل سلطنت|مغل شهنشاهه]] [[همايون]] شير شاهه سوري هٿان شڪست کان پوءِ سنڌ پهتو ۽ ڪجهه عرصو سنڌ جي مختلف علائقن ۾ رهيو. تاريخي ذريعن موجب همايون ۽ شاهه حسين ارغون جي لاڳاپن ۾ سياسي بي اعتمادي موجود رهي، جنهن سبب همايون کي سنڌ ۾ گهڻيون ڏکيائون پيش آيون.<ref>Ghulam Muhammad Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref> شاهه حسين ارغون 1555ع ۾ وفات ڪئي. سندس ڪو سڌو وارث موجود نه هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس اڪيلو پٽ اڳ ئي وفات ڪري چڪو هو. سندس حڪومت جي آخري دور ۾ سنڌ عملي طور ٻن سياسي حصن ۾ ورهايل هئي. [[بکر]] کان [[سيوهڻ]] تائين مٿيون سنڌ [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] جي قبضي هيٺ هئي، جڏهن ته هيٺين سنڌ تي شاهه حسين جو سڌو اقتدار برقرار هو.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> شاهه حسين جي وفات کان پوءِ [[مرزا عيسيٰ ترخان]] اقتدار حاصل ڪيو، جيڪو اڳ ۾ شاهه بيگ ارغون سان گڏ سنڌ آيو هو. جيتوڻيڪ ڪجهه روايتن موجب مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ سنڌ جي ورهاست بابت هڪ سمجھوتو موجود هو، پر شاهه حسين جي وفات کان پوءِ مرزا عيسيٰ سڄي سنڌ تي پنهنجي بالادستي قائم ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. ان وقت ملڪ جي سياسي حالتن ۾ بيچيني پيدا ٿي وئي ۽ مقامي سردارن [[سيوهڻ]] تي قبضو ڪري ورتو. مرزا عيسيٰ فوجي طاقت سان اڳتي وڌي سيوهڻ تي ٻيهر قبضو ڪيو ۽ پوءِ اتر طرف [[بکر]] ڏانهن پيش قدمي ڪئي.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, Journal of Sindh Historical Society, pp. 71–72</ref> انهيءَ سياسي تڪرار دوران مرزا عيسيٰ ترخان [[پورچوگال]] جي نوآبادياتي قوت کان فوجي مدد حاصل ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي. هن [[باسين]] (Bassein) ۾ موجود پورچوگالي گورنر ڏانهن سفير موڪلي فوجي امداد گهري ۽ بدلي ۾ مالي معاوضي ۽ واپاري سهولتن جو واعدو ڪيو. پورچوگالي حڪومت [[پيڊرو باريٽو رولن]] (Pedro Barreto Rolim) جي اڳواڻيءَ ۾ لڳ ڀڳ 700 سپاهي موڪليا، جيڪي جهازن ذريعي ٺٽي پهتا.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> بهرحال، ان وقت تائين مرزا عيسيٰ ۽ سلطان محمود وچ ۾ صلح ٿي چڪي هئي، جنهن سبب پورچوگالي فوج جي ضرورت ختم ٿي وئي. جڏهن پورچوگالي ڪمانڊر پنهنجي مهم جي خرچن جي ادائيگي جو مطالبو ڪيو ته ٺٽي جي انتظاميا طرفان کيس اطمينان بخش جواب نه مليو. نتيجي طور پورچوگالي فوجن ٺٽي تي حملو ڪيو، جنهن دوران شهر کي وڏي تباهي ۽ نقصان پهتو. هي واقعو سنڌ جي تاريخ ۾ يورپي سامونڊي طاقتن جي ابتدائي فوجي مداخلتن مان هڪ اهم مثال شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Two Minor Invasions of Sindh, A.B. Advani, p. 72</ref> ترخان خاندان بعد ۾ ارغونن جي جانشين طور سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو. ترخان دور ۾ [[ٺٽو]] پنهنجي سياسي ۽ واپاري اهميت برقرار رکي، جڏهن ته [[مڪلي]] ۾ ڪيترائي شاندار مقبرا ۽ يادگار تعمير ڪيا ويا، جيڪي اڄ به سنڌ جي اسلامي فن تعمير جي اهم ترين ورثن مان شمار ٿين ٿا.<ref>UNESCO World Heritage Centre – Historical Monuments at Makli, Thatta</ref> آخرڪار 1592ع ۾ [[مغل سلطنت]] جي شهنشاهه [[اڪبر اعظم]] سنڌ کي پنهنجي سلطنت ۾ شامل ڪيو، جنهن سان ارغون ۽ ترخان دور جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ مغل سلطنت جو صوبو بڻجي وئي.<ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> ==== ارغون گهراڻي جي حاڪمن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون خاندان جا حڪمران، سنڌ ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران جو نالو ! style="background:#99CCFF;" | حڪمراني جو دور ! style="background:#99CCFF;" | گاديءَ جو هنڌ ! style="background:#99CCFF;" | سياسي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[شاھ بيگ ارغون]] | 1520ع – 1524ع | [[ٺٽو]] / [[بکر]] | باني حڪمران | [[سما گھراڻو|سمن سلطنت]] جي آخري حڪمران [[ڄام فيروز]] کي شڪست ڏئي سنڌ ۾ ارغون اقتدار قائم ڪيو؛ سنڌ ۾ ارغون خاندان جو باني حڪمران شمار ٿئي ٿو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> |- | 2 | [[شاھ حسين ارغون]] | 1524ع – 1554ع | [[ٺٽو]] | آخري ارغون حڪمران | ارغون خاندان جو سڀ کان اهم ۽ ڊگهي عرصي تائين حڪمراني ڪندڙ حڪمران هو. سندس دور ۾ [[همايون]] سنڌ آيو. حڪومت جي آخري مرحلي ۾ سنڌ عملي طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهائجي وئي.<ref>G. M. Lakho, ''Thatta: A Historical Perspective''</ref><ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون دور سان لاڳاپيل اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور جا اهم امير ۽ علائقائي حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | علائقو ! style="background:#99CCFF;" | ارغون حڪمران سان تعلق ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[فاضل ڪوڪلتاش]] | ارغون امير | مٿيون سنڌ | [[شاھ بيگ ارغون]] جو ويجهو ساٿي | شاهه بيگ ارغون جو اهم فوجي امير ۽ اعتماد وارو ساٿي هو. |- | 2 | [[سلطان محمود ڪوڪلتاش]] | علائقائي حاڪم / امير | [[بکر]]، [[سيوهڻ]] ۽ مٿيون سنڌ | [[فاضل ڪوڪلتاش]] جو پٽ | شاهه حسين ارغون جي دور ۾ مٿين سنڌ جو عملي حڪمران رهيو؛ بکر ۽ سيوهڻ جي علائقن ۾ سندس اثر نمايان هو.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref> |} ==== ارغون کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-weight:bold; padding:6px;" | ارغون دور کان پوءِ ترخان اقتدار جو آغاز ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | حڪمران ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | گهراڻو ! style="background:#99CCFF;" | سياسي تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[مرزا عيسيٰ ترخان]] | 1554ع – 1567ع | [[ترخان خاندان]] | ارغون اقتدار کان ترخان اقتدار ڏانهن منتقلي | [[شاھ حسين ارغون]] جي وفات کان پوءِ اقتدار سنڀالي سنڌ ۾ ترخان خاندان جي حڪومت قائم ڪئي.<ref>''Tarikh-i-Masumi''</ref><ref>History of the Arghuns and Tarkhans of Sindh</ref> |} جديد تاريخي تحقيق ۽ مستند ماخذن مطابق سنڌ ۾ ارغون خاندان جا اصل خودمختيار حڪمران فقط ٻه هئا: [[شاھ بيگ ارغون]] ۽ [[شاھ حسين ارغون]]. 1554ع کان پوءِ اقتدار [[ترخان خاندان]] ڏانهن منتقل ٿيو، جنهن کي ڪيترائي مؤرخ ارغون دور جي جانشين شاخ تصور ڪن ٿا، پر سياسي لحاظ کان اهو الڳ حڪمران گهراڻو شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>Arghun dynasty</ref><ref>Tarkhan dynasty</ref> . === مغلن جو دور === {{Main|ٺٽو صوبو|مغل سلطنت}} 1524ع ۾، توڙي جو مغل شهنشاهت جو دارومدار ارغون ۽ ترخان فوجين تي هو، تنهن باوجود سنڌ جي ڪجهه بادشاهن انهن جو استقبال ڪيو. اڳتي ايندڙ وقت ۾ سنڌي مغلن جي اثر هيٺ رهيا. [[فائل:Shah Jahan Mosque Thatta.jpg|thumb|کاٻو|[[شاھجھان مسجد، ٺٽو]]، جيڪا مغل دور جي اهم تعميري يادگارن مان هڪ آهي]] [[فائل:Makli Necropolis.jpg|thumb|کاٻو|مغل دور ۾ [[مڪلي]] سنڌ جو اهم علمي ۽ ثقافتي مرڪز رهيو]] 1592ع ۾ [[اڪبر اعظم]] جي فوجن ارغون ۽ ترخان حڪمرانن کي شڪست ڏئي سنڌ کي [[مغل سلطنت]] ۾ شامل ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ مغلن جي انتظامي نظام جو حصو بڻجي وئي.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Encyclopaedia Britannica, "Sindh"</ref> شروعاتي طور سنڌ کي [[ملتان صوبو|ملتان صوبي]] جي ماتحت رکيو ويو، پر بعد ۾ [[ٺٽو]] کي مرڪز بڻائي الڳ انتظامي وحدت قائم ڪئي وئي، جيڪا تاريخ ۾ ''ٺٽو صوبو'' جي نالي سان مشهور ٿي.<ref>Thatta Subah, Mughal Province</ref><ref>Irfan Habib, ''Atlas of the Mughal Empire''</ref> مغل دور ۾ [[ٺٽو]] ڏکڻ ايشيا جي اهم واپاري، بندرگاهي ۽ صنعتي شهرن مان هڪ بڻجي ويو. هتي ڪپڙي جي صنعت، خاص طور سنڌي سوٽي ڪپڙي ۽ ريشمي شين جي پيداوار، وڏي پيماني تي ٿيندي هئي. ٺٽي جا واپاري رابطا [[فارس]]، [[عربستان]]، [[عمان]]، اوڀر آفريقا ۽ يورپي واپاري ڪمپنين سان قائم هئا.<ref>Sugata Bose, ''A Hundred Horizons''</ref><ref>Thatta, Mughal Trade Networks</ref> مغل دور ۾ سنڌ جي زرعي آمدني، واپاري محصولن ۽ سامونڊي تجارت سلطنت لاءِ اهم اقتصادي حيثيت رکي ٿي. [[شاھجھان]] جي دور ۾ سنڌ خاص ترقي حاصل ڪئي. ٺٽي ۾ شاندار [[شاھجھان مسجد، ٺٽو|شاهجهان مسجد]] تعمير ڪئي وئي، جيڪا مغل فن تعمير جو هڪ اهم شاهڪار سمجهي وڃي ٿي.<ref>UNESCO – Shah Jahan Mosque, Thatta</ref><ref>Catherine Asher, ''Architecture of Mughal India''</ref> ان دور ۾ ٺٽو علم، ادب، تصوف ۽ اسلامي تعليم جو پڻ اهم مرڪز بڻيو، جتي ڪيترائي عالم، صوفي ۽ مؤرخ سرگرم رهيا. سترهين صديءَ دوران مغل حڪمرانن سنڌ تي ''صوبيدارن'' يا ''نوابن'' جي ذريعي حڪومت ڪئي. انهن جو بنيادي ڪم انتظامي ڪنٽرول، ماليات جي وصولي، فوجي تحفظ ۽ سامونڊي واپار جي نگراني هو.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Mughals''</ref><ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire''</ref> وقت سان گڏ مغل مرڪزي حڪومت ڪمزور ٿيڻ لڳي ۽ سنڌ ۾ مقامي طاقتور خاندانن، خاص طور [[ڪلھوڙا خاندان]]، جو اثر وڌڻ لڳو. ارڙهين صديءَ جي شروعات تائين مغل اقتدار عملي طور ڪمزور ٿي ويو ۽ [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جهڙن مقامي حڪمرانن سنڌ ۾ خودمختيار اقتدار قائم ڪرڻ شروع ڪيو. آخرڪار 1737ع–1740ع جي وچ ۾ مغل سياسي ڪنٽرول تقريباً ختم ٿي ويو ۽ سنڌ تي [[ڪلھوڙا خاندان]] جي مستقل حڪومت قائم ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== مغل دور جي اهم صوبيدارن ۽ نوابن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ (ٺٽو صوبو) جا اهم مغل صوبيدار / نواب ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | عهدو ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 | [[مرزا جاني بيگ ترخان]] | مغل ماتحت حڪمران | 1592ع–1593ع | مغلن اڳيان شڪست بعد اڪبر اعظم جي ماتحت رهيو؛ ارغون-ترخان اقتدار جي خاتمي ۽ مغل دور جي شروعات سان لاڳاپيل.<ref>Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 2 | [[مرزا رستم صفوي]] | صوبيدار | 1593ع | سنڌ ۾ مغل انتظامي نظام جي شروعاتي عملدرآمد سان لاڳاپيل پهرين اهم مقررين مان هڪ.<ref>Sindh under the Mughals: Some Glimpses from Tarikh-i-Masumi</ref> |- | 3 | [[امير خان اول]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1629ع–1647ع | [[شاھجھان]] جي دور جو مشهور مغل گورنر؛ سندس دور ۾ سنڌ ۾ سياسي استحڪام ۽ اقتصادي سرگرمين ۾ واڌ ٿي. |- | 4 | [[دولت خان مائي]] | صوبيدارِ ٺٽو | 1635ع–1640ع | مغل انتظاميا جو اهم امير؛ بعد ۾ قنڌار جو گورنر پڻ مقرر ٿيو. |- | 5 | [[خواجه ڪمگار غيـرت خان]] | صوبيدار | 1640ع–1641ع | شاهجهاني دور ۾ ٺٽي جي انتظامي نگراني سنڀالي.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 6 | [[شاد خان]] | صوبيدار | 1641ع–1642ع | مغل صوبائي انتظام جي تسلسل کي برقرار رکيو.<ref>Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)</ref> |- | 7 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | مغل ماتحت نواب / صوبيدار | 1701ع–1719ع | [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ''نواب'' جو لقب حاصل ڪيو؛ بعد ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي بنيادن کي مضبوط ڪيو. |} مغل دور ۾ سنڌ کي گهڻو ڪري ''ٺٽو صوبو'' سڏيو ويندو هو. مغلن جي سياسي اقتدار سان گڏ سنڌ ۾ واپار، تعمير، سڪن جي ضرب، بندرگاهي سرگرمين ۽ اسلامي علمي ادارن کي ترقي ملي، جڏهن ته [[ٺٽو]]، [[سيوهڻ]]، [[بکر]] ۽ [[لاھري بندر]] اهم انتظامي ۽ تجارتي مرڪز بڻيا.<ref>Amita Paliwal, ''Sindh in the Mughal Empire (1591–1740)''</ref><ref>Thatta Subah</ref> === ڪلهوڙن جو دور === {{Main|ڪلهوڙا خاندان}} [[فائل:Tomb of Mian Yar Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي مقبري جو منظر]] [[فائل:Tomb of Mian Noor Muhammad Kalhoro.JPG|thumb|220px|کاٻو|[[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جو مقبرو]] مغل سلطنت جي زوال پذير دور ۾ سنڌ اندر مقامي سياسي قوتن جو اثر وڌڻ لڳو ۽ انهيءَ پسمنظر ۾ [[ڪلهوڙا خاندان]] سنڌ جي حڪمران گهراڻي طور اُڀريو. ڪلهوڙن جو تعلق هڪ مذهبي ۽ صوفي روايت سان وابسته خاندان سان هو، جنهن جو سياسي عروج [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ شروع ٿيو. 1701ع ۾ مغل شهنشاهه [[اورنگزيب عالمگير]] طرفان ميان يار محمد کي ''خدايار خان'' جو لقب ڏنو ويو ۽ کيس مٿئين سنڌ جو انتظام سونپيو ويو، جنهن سان سنڌ ۾ ڪلهوڙا اقتدار جي باقاعده شروعات ٿي.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref><ref>Sarah F. D. Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> ڪلهوڙن تدريجي طور سنڌ جي مختلف علائقن کي پنهنجي اقتدار هيٺ آندو ۽ [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] جي دور ۾ تقريباً سڄي سنڌ هڪ مرڪزي حڪومت هيٺ متحد ٿي وئي. 1736ع ۾ مغل درٻار عملي طور ڪلهوڙن جي خودمختيار حيثيت کي تسليم ڪيو، جنهن کان پوءِ سنڌ هڪ نيم آزاد رياست جي صورت اختيار ڪئي.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> بهرحال، سنڌ کي [[نادر شاھ افشار]] ۽ پوءِ [[احمد شاھ دراني]] جي حملي آورن سان به واسطو پيو، جنهن سبب ڪلهوڙا حڪمرانن کي وقت بوقت فارسي ۽ افغاني بالادستي قبول ڪرڻي پئي.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] (1757ع–1772ع) کي عام طور ڪلهوڙا خاندان جو سڀ کان طاقتور ۽ ڪامياب حڪمران تصور ڪيو وڃي ٿو. هن سنڌ ۾ سياسي استحڪام پيدا ڪيو، فوجي نظام کي منظم ڪيو ۽ 1768ع ڌاري [[حيدرآباد]] شهر جو بنياد رکيو، جيڪو بعد ۾ سنڌ جو اهم سياسي مرڪز بڻيو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> سندس دور ۾ سنڌ جي سرحدن، واپار، آبپاشي نظام ۽ ثقافتي سرگرمين کي به ترقي حاصل ٿي. ڪلهوڙا دور ۾ [[سنڌي ٻولي]]، تصوف، شاعري ۽ فن تعمير کي خاص هٿي ملي، ۽ [[شاھ عبداللطيف ڀٽائي]] جهڙيون عظيم شخصيتون انهيءَ دور سان وابسته آهن.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref> ارڙهين صديءَ جي آخري حصي ۾ ڪلهوڙا حڪومت اندروني سياسي تڪرارن، دراني مداخلتن ۽ [[ٽالپر خاندان|ٽالپر]] سردارن جي وڌندڙ طاقت سبب ڪمزور ٿيڻ لڳي. آخرڪار 1783ع ۾ [[هلاني جي جنگ]] ۾ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏني، جنهن کان پوءِ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني جو آغاز ٿيو ۽ ڪلهوڙا سياسي اقتدار جو خاتمو ٿي ويو.<ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref><ref>History of Sindh</ref> ==== ڪلهوڙا خاندان جي حڪمرانن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right; font-size:95%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪلهوڙا خاندان جا حڪمران (1701ع–1783ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[ميان يار محمد ڪلهوڙو]] | 1701ع – 1719ع | [[خداآباد]] | ڪلهوڙا اقتدار جو باني حڪمران؛ مغلن طرفان ''خدايار خان'' جو لقب حاصل ڪيو ۽ سنڌ ۾ ڪلهوڙا حڪومت جا بنياد وڌا.<ref>Yar Muhammad Kalhoro</ref> |- | 2 | [[ميان نور محمد ڪلهوڙو]] | 1719ع – 1753ع | [[خداآباد]] | سنڌ کي وڏي حد تائين متحد ڪيو؛ 1736ع ۾ مغل درٻار طرفان خودمختيار حيثيت تسليم ڪئي وئي.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 3 | [[ميان مرادياب ڪلهوڙو]] | 1753ع – 1757ع | [[خداآباد]] | نور محمد جو پٽ؛ اندروني اختلافن سبب اقتدار وڃائي ويٺو.<ref>Kalhora dynasty</ref> |- | 4 | [[ميان غلام شاھ ڪلهوڙو]] | 1757ع – 1772ع | [[خداآباد]] / [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙن جو سڀ کان طاقتور حڪمران؛ [[حيدرآباد]] جو بنياد وڌو ۽ سنڌ ۾ استحڪام آندو.<ref>Ghulam Shah Kalhoro</ref> |- | 5 | [[ميان سرفراز ڪلهوڙو]] | 1772ع – 1775ع | [[حيدرآباد]] | غلام شاھ جو جانشين؛ سندس دور ۾ ٽالپرن جو سياسي اثر وڌڻ لڳو.<ref>Mian Sarfraz Kalhoro</ref> |- | 6 | [[ميان غلام نبي ڪلهوڙو]] | 1775ع – 1776ع | [[حيدرآباد]] | مختصر عرصي لاءِ حڪمران رهيو؛ اندروني سياسي بحرانن جو شڪار ٿيو.<ref>Tomb of Mian Ghulam Nabi Kalhoro</ref> |- | 7 | [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] | 1776ع – 1783ع | [[حيدرآباد]] | ڪلهوڙا خاندان جو آخري مؤثر حڪمران؛ [[هلاني جي جنگ]] ۾ شڪست کان پوءِ اقتدار ختم ٿي ويو.<ref>Kalhora dynasty</ref><ref>The Kalhora Dynasty (IRSS Journal)</ref> |} ==== تاريخي اهميت ==== ڪلهوڙا دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي مسلم حڪمراني، سياسي اتحاد، آبپاشي نظام جي توسيع، سنڌي ثقافت جي واڌ ويجهه ۽ شهري ترقيءَ جي لحاظ کان هڪ اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. [[خدا آباد]] ۽ [[حيدرآباد]] جهڙا شهر ڪلهوڙن جي دور ۾ سياسي مرڪزن طور اُڀريا، جڏهن ته سنڌي ادب، تصوف ۽ فن تعمير کي به غيرمعمولي فروغ حاصل ٿيو. ڪيترائي مؤرخ ڪلهوڙا دور کي مغل اقتدار ۽ ٽالپر حڪمراني جي وچ واري عبوري پر اهم قومي دور طور بيان ڪن ٿا.<ref>Humera Naz, ''Sindh under the Kalhoras''</ref><ref>Zulfiqar Ali Kalhoro, ''Studies in Kalhora History, Economy and Architecture''</ref> === ٽالپر دور === {{Main|ٽالپر دور}} [[فائل:PK Hyderabad asv2020-02 img03 Talpur Tombs.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[ٽالپر ميرن جا مقبرا]]، [[حيدرآباد]]]] [[فائل:Faiz Mahal Khairpur Miras.jpg|thumb|220px|کاٻو|[[فيض محل]]، [[خيرپور]] ۾ واقع ٽالپر دور جو شاهي محلات]] 1783ع ۾ [[هالاڻي جي جنگ]] کان پوءِ [[ٽالپر خاندان]] [[ڪلهوڙا خاندان]] کي شڪست ڏئي سنڌ جي نئين حڪمران قوت طور اُڀريو. ٽالپرن جو تعلق [[بلوچ]] قبيلائي پسمنظر سان هو، ۽ سندن مختلف شاخون اڳ ئي سنڌ ۾ آباد ٿي چڪيون هيون. ڪلهوڙا دور ۾ ٽالپر سردار فوجي ۽ انتظامي عهدن تي فائز رهيا، پر [[ميان عبدالنبي ڪلهوڙو]] ۽ ٽالپر سردارن جي وچ ۾ وڌندڙ تڪرارن، خاص طور [[مير بهرام خان ٽالپر]] ۽ سندس پٽ [[مير صوبدار خان]] جي قتل، سياسي صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو. ان کان پوءِ [[مير فتح علي خان ٽالپر]] ٽالپر قوتن کي منظم ڪري ڪلهوڙا اقتدار جو خاتمو آندو ۽ سنڌ جي حڪمراني سنڀالي. ٽالپرن سنڌ کي مختلف انتظامي حصن ۾ ورهايو. [[حيدرآباد]] ۾ شاهداداڻي شاخ، [[خيرپور]] ۾ سهراباڻي شاخ، ۽ [[ميرپورخاص]] ۾ ماڻڪاڻي شاخ حڪمران بڻيون. باوجود ان جي، حيدرآباد وارا مير سياسي طور سڀ کان وڌيڪ طاقتور سمجهيا ويندا هئا. مير فتح علي خان پنهنجي ڀائرن [[مير غلام علي خان]]، [[مير ڪرم علي خان]] ۽ [[مير مراد علي خان]] سان گڏيل حڪمراني جو هڪ منفرد نظام قائم ڪيو، جنهن سبب اهي “'''چار يار'''” يا “'''چهارياري'''” جي نالي سان مشهور ٿيا.<ref>Mir Fateh Ali Khan Talpur</ref><ref>Mir Karam Ali Khan Talpur's Tomb Complex Hyderabad</ref> ٽالپر دور ۾ سنڌ جي واپار، سفارتڪاري ۽ بين الاقوامي لاڳاپن ۾ نئون مرحلو شروع ٿيو. 1808ع، 1809ع ۽ 1820ع دوران [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جا سفارتي مشن سنڌ آيا، جن جو مقصد واپاري لاڳاپن جي بحالي ۽ افغانستان، ايران ۽ فرانس جي سياسي اثرن کي روڪڻ هو.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> ميرن ۽ برطانوي حڪومت جي وچ ۾ ڪيترائي معاهدا ٿيا، پر وقت سان گڏ برطانوي مداخلت وڌندي وئي. آخرڪار 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] ۾ [[چارلس نيپيئر]] جي اڳواڻي هيٺ برطانوي فوجن ٽالپرن کي شڪست ڏئي سنڌ کي برطانوي سلطنت ۾ شامل ڪري ڇڏيو. ٽالپر دور سنڌ جي تاريخ ۾ مقامي حڪمراني، فوجي تنظيم، سفارتي لاڳاپن، فن تعمير ۽ ثقافتي سرپرستي جي لحاظ کان اهم دور شمار ڪيو وڃي ٿو. هن دور ۾ [[حيدرآباد]]، [[خيرپور]] ۽ [[ميرپورخاص]] سياسي مرڪزن طور ترقي ڪئي، جڏهن ته ڪيترائي مقبرا، قلعا ۽ محلات پڻ تعمير ڪيا ويا، جن مان [[ڪوٽ ڏيجي قلعو]]، [[فيض محل]] ۽ [[ٽالپر ميرن جا مقبرا]] نمايان آهن. ==== حيدرآباد جي ٽالپر ميرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | حيدرآباد جي شاهداداڻي ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير فتح علي خان ٽالپر]] | 1783ع – 1801ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر خاندان جو باني حڪمران؛ ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي سنڌ تي اقتدار قائم ڪيو. |- | 2 | [[مير غلام علي خان ٽالپر]] | 1801ع – 1811ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سفارتي لاڳاپن جي شروعات سندس دور ۾ ٿي.<ref>The English Missions of 1808, 1809 & 1820 to Sindh</ref> |- | 3 | [[مير ڪرم علي خان ٽالپر]] | 1811ع – 1828ع | [[حيدرآباد]] | ادب، شاعري ۽ ثقافتي سرگرمين جي سرپرستي ڪئي. |- | 4 | [[مير مراد علي خان ٽالپر]] | 1828ع – 1833ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپر حڪمراني جي گڏيل نظام کي جاري رکيو. |- | 5 | [[مير نور محمد خان ٽالپر]] | 1833ع – 1840ع | [[حيدرآباد]] | برطانوي سياسي اثر جي وڌندڙ دور ۾ حڪمران رهيو. |- | 6 | [[مير نصير خان ٽالپر]] | 1840ع – 1843ع | [[حيدرآباد]] | ٽالپرن جو آخري حيدرآبادي حڪمران؛ 1843ع ۾ برطانوي فتح کان پوءِ اقتدار ختم ٿيو. |} ==== خيرپور جي سهراباڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; color:#000; font-size:120%; font-weight:bold;" | خيرپور رياست جي سهراباڻي ٽالپر حڪمرانن جي فهرست (1783ع–1947ع) |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم تاريخي نوٽ |- | 1 | [[مير سهراب خان ٽالپر]] | 1783ع – 1830ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست ۽ سهراباڻي ٽالپر شاخ جو باني حڪمران. مٿئين سنڌ ۾ ٽالپر اقتدار کي منظم ڪيو. |- | 2 | [[مير رستم علي خان ٽالپر]] | 1830ع – 1842ع | [[خيرپور]] | مير سهراب خان جو جانشين. سندس دور ۾ برطانوي اثر وڌڻ لڳو ۽ اندروني جانشيني جا تڪرار پيدا ٿيا. |- | 3 | [[مير علي مراد خان ٽالپر]] | 1842ع – 1894ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو سڀ کان مشهور مير. برطانوي حڪومت سان معاهدا ڪيا؛ 1857ع جي بغاوت دوران برطانوي حڪومت جي مدد ڪئي. |- | 4 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر]] | 1894ع – 1909ع | [[خيرپور]] | مير علي مراد خان جو جانشين. سندس دور ۾ خيرپور رياست ۾ انتظامي سڌارا جاري رهيا. |- | 5 | [[مير امام بخش خان ٽالپر]] | 1909ع – 1921ع | [[خيرپور]] | تعليم جي واڌاري لاءِ مشهور. سندس دور ۾ رياست اندر ڪيترائي تعليمي ادارا قائم ٿيا. |- | 6 | [[مير علي نواز خان ٽالپر]] | 1921ع – 1935ع | [[خيرپور]] | جديد انتظامي ۽ ترقياتي منصوبن کي هٿي ڏني. خيرپور رياست جي سياسي حيثيت کي مستحڪم رکيو. |- | 7 | [[مير فيض محمد خان ٽالپر ٻيون]] | 1935ع – 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور جو حڪمران رهيو، پر صحت جي مسئلن سبب حڪومت گهڻو ڪري ريجنسي ڪائونسل وسيلي هلندي رهي. |- | 8 | [[مير جارج علي مراد خان ٽالپر]] | 1947ع | [[خيرپور]] | خيرپور رياست جو آخري خودمختيار مير. سندس دور ۾ خيرپور 3 آڪٽوبر 1947ع تي [[پاڪستان]] سان الحاق ڪيو. |} خيرپور رياست 1783ع ۾ قائم ٿي ۽ 1843ع ۾ سنڌ جي ٻين ٽالپر رياستن جي برطانوي فتح باوجود پنهنجي نيم خودمختيار حيثيت برقرار رکڻ ۾ ڪامياب رهي. 3 آڪٽوبر 1947ع تي خيرپور رياست پاڪستان سان الحاق ڪيو، جڏهن ته 1955ع ۾ ون يونٽ نظام تحت ان جي الڳ رياستي حيثيت ختم ڪئي وئي. ==== ميرپورخاص جي ماڻڪاڻي ٽالپرن جي فهرست ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ميرپورخاص جا ٽالپر حڪمران |- style="background:#99CCFF; text-align:center;" ! نمبر ! حڪمران ! حڪمراني جو دور ! گاديءَ جو هنڌ ! اهم نوٽ |- | 1 | [[مير ٺارو خان ٽالپر]] | 1783ع – 1806ع | [[ميرپورخاص]] | ماڻڪاڻي شاخ جو باني حڪمران.<ref>List of monarchs of Sindh</ref> |- | 2 | [[مير علي مراد ٽالپر]] | 1806ع – 1829ع | [[ميرپورخاص]] | [[ميرپورخاص]] شهر کي ترقي ڏني.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |- | 3 | [[مير شير محمد خان ٽالپر]] | 1829ع – 1843ع | [[ميرپورخاص]] | “'''شيرِ سنڌ'''” جي لقب سان مشهور؛ برطانوي فوجن خلاف مزاحمت جاري رکي.<ref>Ali Murad Talpur</ref> |} === برٽش دور === '''پاڪستان ٺاهڻ ۾ سنڌ جو ڪردار:'''سنڌ جي مسلمان ليڊرن جي ڪوشش سان اپريل يا مئي 1938ع ۾ سنڌ جي صوبائي مسلم ليگ جو قيام عمل ۾ آيو. 10، 11 ۽ 12 آڪٽوبر 1938ع تي سنڌ مسلم ليگ پاران، ڪراچيءَ ۾ مسلم ليگ جي هڪ وڏي ڪانفرنس سڏائي ويئي، جنهن جي صدارت قائداعظم مرحوم ڪئي. هن ڪانفرس جي موقعي تي گڏيل هندستان جي سمورن مسلم ليڊرن شرڪت ڪئي. ان ڪانفرنس کي پوءِ ”ڪراچي ڪانفرنس“ جي نالي سان سڏيو ويو. ڪانفرنس ۾ [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] مرحوم ٺهراءُ پيش ڪيو، جنهن ۾ واضح طور مطالبو ڪيو ويو، ته جن صوبن ۾ مسلمانن جي اڪثريت آهي، اتي مسلمانن جي حڪومت بنائي وڃي، ته جيئن ٻئي قومون جدا جدا ۽ آزاد آزاد حڪومتون قائم ڪري سگهن. ان موقعي تي قائداعظم مرحوم تقرير ڪندي چيو: ”مون کي يقين آهي، ته سنڌ جو صوبو، [[هندستان]] جي مسلمانن لاءِ هڪ نمونو ٿيندو، ڇاڪاڻ ته هتي جي مسلمانن وڏي بيداري جو ثبوت ڏنو آهي.“ ان کان پوءِ سنڌ جي مسلمانن پاڪستان جي تحريڪ ۾ وڏي جوش، جذبي ۽ ولولي سان حصو ورتو. سڄي هندستان ۾ پهريون ڀيرو [[سنڌ صوبائي اسيمبلي|سنڌ جي صوبائيءَ اسيمبلي]]ءَ سن 1943ع ۾ پاڪستان جي قيام جي ٺهراءُ پاس ڪيو، جيڪو محترم. [[جي ايم سيد|جي ايم.سيد]] پيس ڪيو. ٻئي ڪنهن به صوبي جي اسيمبليءَ اهڙو ٺهراءُ نه اڳ ئي پاس ڪيو هو، ۽ نه پوءِ ئي ڪا اسيمبلي پاس ڪري سگهي.<ref>آزاديءَ جي تحريڪ ۽ سنڌي شاعري ڊاڪٽر ميمڻ عبدالمجيد سنڌي؛ رسالو:مهراڻ؛ ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ؛آڪٽوبر نومبر، ڊسمبر 1985ع</ref> === برطانوي دور === {{Main|سنڌ تي برطانوي راڄ}} 1843ع ۾ [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جنرل [[سر چارلس نيپئر]] جي قيادت هيٺ، [[ٽالپر دور|ٽالپر حڪومت]] کي شڪست ڏئي سنڌ تي قبضو ڪيو.<ref>Charles Napier, ''Conquest of Sindh''</ref><ref>A. W. Hughes, ''A Gazetteer of the Province of Sind''</ref> قبضي کان پوءِ سنڌ کي برطانوي انتظام هيٺ آندو ويو ۽ شروعاتي طور الڳ انتظامي يونٽ طور هلايو ويو، پر 1847ع ۾ ان کي [[بمبئي پريزيڊنسي]] ۾ ضم ڪيو ويو. ايندڙ لڳ ڀڳ نو ڏهاڪن تائين سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي. هن دور ۾ ريلوي، آبپاشي، بندرگاهن، عدالتي نظام ۽ جديد بيوروڪريسي جو بنياد وڌو ويو، پر ساڳئي وقت نوآبادياتي مالياتي پاليسين ۽ زمينداري ڍانچي سبب مقامي آباديءَ کي مختلف معاشي ۽ سياسي مسئلن کي به منهن ڏيڻو پيو.<ref>Sarah Ansari, ''Sufi Saints and State Power''</ref> سنڌ جي مسلمان، هندو، واپاري ۽ زميندار حلقن طرفان ڊگهي سياسي جدوجهد کان پوءِ [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري 1 اپريل 1936ع تي هڪ الڳ صوبو بڻايو ويو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> ==== بمبئي پريزيڊنسي ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جا انتظامي مرحلا |- ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | انتظامي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل |- | 1843ع – 1847ع | برطانوي فوجي ۽ ڪمشنري انتظام | سنڌ تي قبضي کان پوءِ سر چارلس نيپئر جي سربراهي ۾ الڳ انتظامي يونٽ طور حڪومت ڪئي وئي. |- | 1847ع – 1936ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] | سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو رهي ۽ بمبئي جي گورنرن جي ماتحت انتظام هلندو رهيو. |- | 1936ع – 1947ع | الڳ صوبو | [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ، 1935]] تحت سنڌ کي الڳ صوبو بڻايو ويو. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي دوران گورنر==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ سان لاڳاپيل برطانوي منتظم ۽ گورنر (1843ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دور (مدت) ! style="background:#99CCFF;" | حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | سنڌ لاءِ مختصر ڪردار |- | 1 | [[چارلس نيپئر|سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | سنڌ جو فوجي ۽ سول منتظم | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ تي برطانوي قبضو مستحڪم ڪيو؛ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو ۽ جديد نوآبادياتي انتظام جو بنياد وڌو. |- | 2 | [[سر جارج آرٿر]] | 1847ع – 1852ع | [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو گورنر | سنڌ جي برطانوي انتظام کي بمبئي پريزيڊنسي جي نظام سان وڌيڪ مربوط ڪيو. |- | 3 | [[لارڊ ايلفنسٽن]] | 1853ع – 1860ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | عدالتي، مالي ۽ روينيو سڌارن وسيلي سنڌ کي نوآبادياتي انتظامي ڍانچي سان وڌيڪ ڳنڍيو. |- | 4 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | سنڌ جو ڪمشنر | سنڌ ۾ ريلوي، ٽيليگراف، تعليم ۽ جديد شهري انتظام جي شروعات ڪندڙ اهم برطانوي منتظم. |- | 5 | [[سر سيمور فٽزجيرالڊ]] | 1867ع – 1872ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | انتظامي توسيع ۽ مقامي سردارن سان لاڳاپن کي منظم ڪيو. |- | 6 | [[سر رچرڊ ٽيمپل]] | 1877ع – 1880ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | ڏڪار جي دور ۾ امدادي ۽ مالياتي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 7 | [[لارڊ ري]] | 1885ع – 1890ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | تعليم، مڪاني خوداختياري ۽ ميونسپل ادارن جي ترقيءَ جي حمايت ڪئي. |- | 8 | [[لارڊ ليمينگٽن]] | 1903ع – 1907ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | قانوني ۽ ميونسپل ادارن جي واڌ ويجهه لاءِ قدم کنيا. |- | 9 | [[سر جارج لائيڊ]] | 1918ع – 1923ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | پهرين عالمي جنگ کان پوءِ سياسي تحريڪن ۽ انتظامي معاملن جي نگراني ڪئي. |- | 10 | [[سر فريڊرڪ سائيڪس]] | 1928ع – 1933ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | سنڌ جي علحده صوبي واري مطالبي تي ٿيندڙ آئيني بحثن دوران انتظام سنڀاليو. |- | 11 | [[سر ليزلي ولسن]] | 1923ع – 1928ع | بمبئي پريزيڊنسي جو گورنر | آئيني سڌارن ۽ سنڌ جي سياسي تحريڪن واري دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 12 | [[سر جان بيومونٽ]] | 1933ع – 1936ع | بمبئي هاءِ ڪورٽ جو چيف جسٽس / عبوري انتظامي ڪردار | سنڌ جي بمبئي کان علحدگي واري آئيني عمل سان لاڳاپيل دور ۾ خدمتون سرانجام ڏنيون. |} ==== بمبئي پريزيڊنسي ۾ شموليت بعد سنڌ جا ڪمشنر ==== {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي ڪمشنر (1843ع–1936ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ خدمت ! style="background:#99CCFF;" | عهدي جي حيثيت ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[سر چارلس نيپئر]] | 1843ع – 1847ع | پهريون ڪمشنر | [[مياني جي جنگ]] ۽ [[دٻي جي جنگ]] کان پوءِ سنڌ ۾ برطانوي انتظام جو بنياد وڌو، فوجي ۽ سول حڪومت کي منظم ڪيو ۽ ٽالپر حڪمرانن جي اقتدار جو خاتمو آندو. |- | 2 | [[بارٽل فريئر|سر بارٽل فريئر]] | 1851ع – 1859ع | ڪمشنر | سنڌ جي جديد انتظامي ڍانچي جي تعمير ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو؛ رستن، تعليم، ميونسپل ادارن، مواصلات ۽ واپار جي ترقيءَ کي هٿي ڏني. |- | 3 | [[وليم لوئس ميري ويدر]] | 1860ع – 1867ع | ڪمشنر | ڪراچي جي بندرگاهه جي ترقي، سرحدي امن امان ۽ مواصلاتي نظام جي بهتري لاءِ ڪم ڪيو. |- | 4 | [[سر وليم ميري ويدر]] | 1867ع – 1877ع | ڪمشنر | ريلوي، واپار ۽ انتظامي ادارن جي توسيع سان سنڌ جي معاشي ترقيءَ ۾ حصو ورتو. |- | 5 | [[سر جيمس فرگوسن]] | 1877ع – 1880ع | ڪمشنر | زمينداري ۽ روينيو نظام ۾ سڌارا آندا ۽ آبپاشي منصوبن کي هٿي ڏني. |- | 6 | [[جيمس گائلز]] | 1880ع – 1887ع | ڪمشنر | شهري انتظام، ميونسپل ادارن ۽ مقامي حڪومتن جي ڪارڪردگي کي مضبوط ڪيو. |- | 7 | [[چارلس پرچاس]] | 1887ع – 1891ع | ڪمشنر | واپار، مواصلات ۽ بندرگاهي سرگرمين جي واڌاري تي ڌيان ڏنو. |- | 8 | [[اي. ڊبليو. هيوز]] | 1891ع – 1897ع | ڪمشنر | زرعي ترقي، آبپاشي ۽ سنڌ بابت تاريخي ۽ انتظامي مطالعي ۾ نمايان خدمتون سرانجام ڏنيون. |- | 9 | [[ايڇ. ايم. جيمس]] | 1897ع – 1901ع | ڪمشنر | روينيو رڪارڊ، زمينن جي سروي ۽ مردم شماريءَ جي عمل کي وڌيڪ منظم بڻايو. |- | 10 | [[اي. ايڇ. ايس. ڪيلي]] | 1901ع – 1906ع | ڪمشنر | تعليم، مقامي ادارن ۽ انتظامي رابطن جي توسيع لاءِ قدم کنيا. |- | 11 | [[سي. اي. فيرگوسن]] | 1906ع – 1911ع | ڪمشنر | سياسي بيداريءَ جي شروعاتي دور ۾ انتظامي استحڪام برقرار رکيو. |- | 12 | [[ايڇ. اي. ايل. هيلي]] | 1911ع – 1916ع | ڪمشنر | پهرين عالمي جنگ دوران سنڌ جي سول انتظام ۽ امن امان جي نگراني ڪئي. |- | 13 | [[اي. ڊبليو. پي. ڪيري]] | 1916ع – 1921ع | ڪمشنر | خلافت تحريڪ ۽ ٻين سياسي تحريڪن واري دور ۾ انتظامي ذميواريون سنڀاليون. |- | 14 | [[ايڇ. ٽي. سورلي]] | 1921ع – 1925ع | ڪمشنر | مقامي نمائندگي، تعليمي ترقي ۽ سياسي سڌارن جي دور ۾ خدمتون انجام ڏنيون. |- | 15 | [[اي. ايل. ايڇ. ايٽڪن]] | 1925ع – 1930ع | ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي کان علحدگيءَ بابت آئيني بحثن واري مرحلي ۾ انتظامي ذميواريون نڀايون. |- | 16 | [[ايڇ. ٽي. ليمبرٽ]] | 1930ع – 1936ع | آخري ڪمشنر | سنڌ جي بمبئي پريزيڊنسي کان علحدگي ۽ 1 اپريل 1936ع تي الڳ صوبي جي قيام تائين انتظام سنڀاليو. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪمشنر دور جون اهم خصوصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ترقيون |- | انتظام | جديد ضلعي، روينيو ۽ عدالتي نظام جو قيام |- | آمدورفت | ريلوي، سڙڪن ۽ ڪراچي بندرگاهه جي توسيع |- | آبپاشي | ڪئنالن ۽ زرعي آبادڪاريءَ جي منصوبن جي شروعات |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ تعليمي ادارن جو قيام |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي شعور ۽ آئيني جدوجهد |} 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ جو انتظام بنيادي طور "ڪمشنر سنڌ" جي عهدي هيٺ هلندو رهيو،م ۽ سندن آفيس ڪراچيءَ ۾ ھئي. جڏهن ته بمبئي پريزيڊنسي جا گورنر سڄي پريزيڊنسي (جنھن ۾ بمبئي ، گجرات ۽ سنڌ جا علائقا شامل ھيا) جا اعليٰ انتظامي سربراهه هوندا هئا ۽ انھن جي آفيس بمبئي شھر ۾ واقع ھئي. ==== سنڌ جي الڳ صوبي جا برطانوي گورنر ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا برطانوي گورنر (1936ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | گورنر ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | مختصر نوٽ |- | 1 | [[سر لينسلٽ گراهم]] | 1936ع – 1941ع | سنڌ جو پهريون گورنر؛ الڳ صوبي جي انتظامي ڍانچي ۽ صوبائي اسيمبلي جي قيام جي نگراني ڪئي. |- | 2 | [[سر هيو ڊائو]] | 1941ع – 1946ع | ٻي عالمي جنگ دوران سنڌ جو انتظام سنڀاليو؛ جنگي ۽ معاشي پاليسين تي عملدرآمد ڪرايو. |- | 3 | [[سر فرانسس موڊي]] | 1946ع – 14 آگسٽ 1947ع | برطانوي دور جو آخري گورنر؛ پاڪستان جي قيام تائين سنڌ جي انتظام جو ذميوار رهيو. |} ==== برطانوي دور جون نمايان خاصيتون ==== {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور ۾ سنڌ ۾ اهم تبديليون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | اهم ترقيون |- | آمدورفت | ريلوي لائينن، سڙڪن ۽ بندرگاهن جي تعمير |- | آبپاشي | [[سکر بئراج]] سميت جديد آبپاشي منصوبن جو آغاز |- | تعليم | جديد اسڪولن، ڪاليجن ۽ سرڪاري تعليمي نظام جو قيام |- | انتظام | جديد عدالتي، روينيو ۽ سول سروس نظام جو نفاذ |- | سياست | سنڌ جي الڳ صوبي لاءِ سياسي تحريڪ ۽ 1936ع ۾ صوبائي حيثيت جو حصول |} === برطانوي دور جي وزيراعظمن (پريميئرن) جي فهرست === 1843ع کان 1936ع تائين سنڌ [[بمبئي پريزيڊنسي]] جو حصو رهي، تنهن ڪري ان عرصي دوران سنڌ ۾ وزيراعظم (Premier) يا وزيراعليٰ (Chief Minister) جو ڪو الڳ عهدو موجود نه هو. [[گورنمينٽ آف انڊيا ايڪٽ 1935]] تحت صوبائي خودمختياري لاڳو ٿيڻ کان پوءِ 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو چونڊيل وزارت قائم ٿي، جنهن جي سربراهه کي ''پريميئر آف سنڌ'' چيو ويندو هو.<ref>Government of India Act, 1935</ref><ref>Hamida Khuhro, ''The Making of Modern Sindh''</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي سنڌ جا پريميئر (1937ع–1947ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | نالو ! style="background:#99CCFF;" | دورِ حڪومت ! style="background:#99CCFF;" | سياسي وابستگي ! style="background:#99CCFF;" | اهم خدمتون ۽ تاريخي نوٽ |- | 1 | [[الله بخش سومرو]] | 1 اپريل 1937ع – 18 اپريل 1938ع | [[سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي]] | سنڌ جي پهرين چونڊيل وزارت جو سربراهه. صوبائي خودمختياري جي شروعاتي مرحلي ۾ انتظامي ڍانچي کي مستحڪم بڻايو ۽ بين المذاهب هم آهنگيءَ کي فروغ ڏنو. |- | 2 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 18 اپريل 1938ع – 23 مارچ 1940ع | آزاد اتحاد / بعد ۾ [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي ۽ صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن کي منظم ڪيو. |- | 3 | [[الله بخش سومرو]] | 23 مارچ 1940ع – 14 آڪٽوبر 1942ع | آزاد اتحاد | برطانوي پاليسين تي تنقيد ڪئي؛ هندستان جي ورهاڱي ۽ فرقيواريت جي مخالفت ڪئي؛ آخرڪار گورنر طرفان برطرف ڪيو ويو. |- | 4 | [[علي محمد راشد]] | 14 آڪٽوبر 1942ع – 7 جنوري 1944ع | مسلم ليگ حامي اتحاد | ٻي عالمي جنگ جي دور ۾ سنڌ جو انتظام سنڀاليو ۽ سياسي استحڪام برقرار رکڻ جي ڪوشش ڪئي. |- | 5 | [[غلام حسين هدايت الله]] | 7 جنوري 1944ع – 26 اپريل 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | [[پاڪستان تحريڪ]] دوران مسلم ليگ جي سياسي اثر کي مضبوط ڪيو ۽ سنڌ اسيمبليءَ ۾ پاڪستان جي حمايت واري قرارداد جي حمايت ڪئي. |- | 6 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 26 اپريل 1947ع – 14 آگسٽ 1947ع | [[آل انڊيا مسلم ليگ]] | برطانوي دور جو آخري پريميئر؛ پاڪستان جي قيام کان اڳ انتظامي منتقلي ۽ نئين رياستي ڍانچي جي تيارين جي نگراني ڪئي. |} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | برطانوي دور جي سنڌي وزارتن جون نمايان خاصيتون |- ! style="background:#99CCFF;" | شعبو ! style="background:#99CCFF;" | نمايان پيش رفت |- | صوبائي خودمختياري | 1937ع ۾ سنڌ ۾ پهريون ڀيرو ذميوار ۽ چونڊيل حڪومت جو قيام |- | قانون سازي | سنڌ اسيمبليءَ وسيلي مقامي قانون سازي ۽ انتظامي پاليسين جي شروعات |- | سياست | مسلم ليگ، سنڌ يونائيٽيڊ پارٽي ۽ آزاد گروپن جي وچ ۾ سياسي مقابلو |- | پاڪستان تحريڪ | سنڌ اسيمبلي هندستان جي پهرين صوبائي اسيمبلي هئي جنهن پاڪستان جي حمايت ۾ قرارداد منظور ڪئي |- | انتظام | بمبئي پريزيڊنسي کان الڳ صوبي طور مستقل انتظامي ادارن جي ترقي |} 1937ع کان 1947ع تائين سنڌ جي حڪومت جي سربراهه لاءِ سرڪاري اصطلاح ''پرميئر آف سنڌ'' (پريميئر آف سنڌ) استعمال ٿيندو هو. "وزيراعليٰ" (چيف منسٽر) جو اصطلاح پاڪستان جي قيام کان پوءِ وڌيڪ عام ٿيو. ===پاڪستان جي قيام بعد=== ====ون يونٽ کان اڳ جو دؤر==== ==== ون يونٽ وارو دور==== ==== ون يونٽ کان پوء وارو دور==== ====1988ع کان پوءِ جو نئون دؤر==== == سنڌ جي جاگرافي، آبھوا ۽ قدرتي وسيلا== {{Main|سنڌ جي جاگرافي}} ===جاگرافي=== [[فائل:Sindh 2.jpg|220px|thumb|کاٻو|سنڌ]] سنڌ پاڪستان جي چئن صوبن مان رقبي جي لحاظ کان ٽيون وڏو صوبو آهي، جنهن جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 54,407.2 چورس ميل آهي. هي صوبو هيٺين سنڌو طاس (لوئر انڊس بيسن) جو اهم حصو آهي ۽ جغرافيائي طور 23°40′ کان 28°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°40′ کان 71°05′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. سنڌ اتر کان ڏکڻ طرف لڳ ڀڳ 540 ڪلوميٽر ڊگهي ۽ اوڀر کان اولهه طرف سراسري طور تقريباً 281 ڪلوميٽر ويڪري آهي، جڏهن ته ان جي وڌ ۾ وڌ ويڪر لڳ ڀڳ 250 ڪلوميٽر آهي. [[فائل:Sindh-Map.PNG|thumb|220px|کاٻو|سنڌ جو نقشو]] ==== طبعي بناوت ==== جغرافيائي بناوت جي لحاظ کان سنڌ جو گهڻو حصو هموار ميداني علائقو آهي. صوبي جي اولهه پاسي ڪوهستاني خطو واقع آهي، جتي ڪيرٿر جبلن جو بنجر سلسلو موجود آهي، جڏهن ته اوڀر طرف بهاولپور جي سرحدن کان وٺي رن آف ڪڇ تائين ريتيلي پٽي پکڙيل آهي. انهن ٻنهي علائقن جي وچ ۾ سنڌو ماٿري واقع آهي، جيڪا ڏکڻ اولھه طرف وڃي ڊيلٽائي علائقي ۾ ختم ٿئي ٿي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽيءَ سبب زراعت لاءِ نهايت موزون آهي. صوبي جي وچئين حصي ۾ سکر بئراج ذريعي مستقل پاڻيءَ جي فراهمي موجود آهي، جيڪا سنڌ کي زراعت ۽ ان سان لاڳاپيل معاشي سرگرمين لاءِ وڏي صلاحيت فراهم ڪري ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. طبعي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ جا اوڀر وارا ريگستاني علائقا [[راجپوتانا]] سان ۽ اولهه وارا جابلو علائقا بلوچستان سان ملن آهن. جڏهن ته “سنڌ” جو بنيادي تصور انهيءَ زرخيز ميداني علائقي سان جڙيل آهي، جيڪو سنڌو درياهه جي وهڪري سان وجود ۾ آيو آهي. سنڌ جو موجوده جغرافيائي علائقو تقريباً 23°35′ کان 27°30′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 66°42′ کان 71°10′ اوڀر ڊگھائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي<ref name="گدواڻي"></ref>. انگريزن جي شروعاتي دور ۾ سنڌ کي “ننڍو مصر” سڏيو ويو، ڇاڪاڻ ته سنڌو ۽ نيل درياهن جي هيٺانهين ماٿرين ۾ نمايان جغرافيائي مشابهت موجود آهي. ٻنهي علائقن ۾ ٽن مکيه طبعي حصن، جابلو، ڪچو ميداني علائقو ۽ ريگستان، ساڳي ترتيب سان نظر اچن ٿا. ٻنهي ماٿرين جي زرخيزي برسات بدران سالياني ٻوڏ تي دارومدار رکي ٿي، ۽ ٻنهي علائقن ۾ نباتات ۽ حيوانات ۾ به نمايان هڪجهڙائي ملي ٿي<ref name="گدواڻي"></ref>. سنڌ کي عام طور پنج مکيه طبعي ڀاڱن ۾ ورهايو وڃي ٿو<ref name="گدواڻي"></ref>: *[[سرو، (سنڌ)|سرو]]، *[[سنڌ جو وچولو|وچولو]]، *[[لاڙ(سنڌ)|لاڙ]]، *[[سنڌ جو ڪوهستان|ڪوهستان]] ۽ *[[سنڌ جا رڻپٽ|ريگستان]]. تفصيلي جغرافيائي لحاظ کان سنڌ ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="گدواڻي">{{cite journal |last=گدواڻي |first=منو تولارام |title=سنڌيت |journal=مهراڻ |publisher=سنڌي ادبي بورڊ |year=1962 |language=sd}}</ref>. ==== سنڌ جا ريگستان ==== سنڌ جي زمين جو وڏو حصو ريگستاني نوعيت جو آهي. صوبي جي اوڀر سرحد تي ٿرپارڪر واقع آهي، جتي وڏا ريتيلا ٽڪرا موجود آهن. هي ريگستان راجستان ريگستان جي تسلسل طور سڃاتو وڃي ٿو ۽ ان جو ڪل رقبو لڳ ڀڳ 13,100 چورس ميل آهي. سنڌو ماٿريءَ جي اوڀر پاسي ٿر جو وسيع ريگستان واقع آهي، جيڪو هندستان جي راجپوتانا علائقي تائين پکڙيل آهي. هي ريگستان لڳ ڀڳ ٽي سؤ ميلن تائين لڳاتار وارياسي علائقو آهي، جيڪو ڏکڻ طرف ڪڇ جي رڻ تائين وڃي ٿو. ٿر ۽ سنڌو ڪچي جي وچ ۾ حدون ڪجهه علائقن ۾ واضح آهن، جڏهن ته اتر طرف وارياسي ڀٽون ڪچي جي ميداني علائقن اندر گهڻي حد تائين داخل ٿين ٿيون. موسمي تبديليون، خاص طور ڏکڻ اولهه واري چوماسي جي شدت، انهن حدن کي وقت بوقت تبديل ڪنديون رهن ٿيون. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:right;" |+ style="background:#E75480; color:white; font-size:120%; font-weight:bold;" | سنڌ جا ريگستان |- style="background:#F7A8C4; text-align:center;" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] | [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ |- | 2 | [[نارا ريگستان]] | تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر | [[خيرپور ضلعو]]، [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) | ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ |- | 3 | [[اڇڙو ٿر]] | ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) | [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) | اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ |} {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ريگستان جو نالو ! ايراضي ! جغرافيائي هنڌ (ضلعا / تعلقا) ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[ٿر ريگستان]] (ٿر ڊيزرٽ) | تقريباً 200,000 چورس ڪلوميٽر (مجموعي ٿر؛ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 15٪) | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]، [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]]، [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]، [[سکر ضلعو|سکر]]، [[گھوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] [[ڏکڻ ايشيا]] جو وڏو ريگستان، سنڌ جي اوڀر حصي ۾ واقع آهي، زراعت، مالداري ۽ ثقافتي لحاظ کان اهم علائقو آهي۔ 2 [[نارا ريگستان]] (نارا ڊيزرٽ) تقريباً 23,000 چورس ڪلوميٽر [[خيرپور ضلعو]]، [[ساگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[نارا ڪئنال]] ڀرسان علائقا) ٿر ريگستان جو اتر-اولهه طرف وڌايل حصو، نارا ڪئنال سبب هتي انساني آبادين ۽ مالداري موجود آهي۔ - 3 [[اڇڙو ٿر]] (وائيٽ ڊيزرٽ) ٿر ريگستان جو حصو (مخصوص ايراضي واضح ناهي) [[سانگھڙ ضلعو]] (خاص ڪري [[کپرو تعلقو]]) اڇي واري ۽ لوڻياٺ زمين سبب “اڇرو ٿر” سڏجي ٿو، ٿر جو منفرد قدرتي خطو آهي۔ } ==== سنڌ جا جبل ==== سنڌ ۾ اهم جابلو يا پھاڙي سلسلا عام طور ٽن قسمن ۾ بيان ڪيا وڃن ٿا: (1) [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو، (2) [[ڪارونجهر]] (ننگرپارڪر) جون ٽڪريون/سلسلو، ۽ (3) [[گنجو ٽڪر]] (حيدرآباد) وارو پٿريلو سلسلو/ريج، جڏهن ته سنڌ ۾ ٻيا پٿريلا اُڀار (outcrops) به ملن ٿا، پر سڀني کي “مڪمل جبلن جا سلسلا” قرار ڏيڻ تي ماخذن ۾ يڪسانيت ناهي<ref name=" وڪي"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=https://en.wikisource.org/wiki/1911_ }}</ref><ref name=" برٽنيڪا"> {{Cite news |title= Wikipedia English|url=Encyclop%C3%A6dia_Britannica/Sind }}</ref>. ==== کيرٿر جبلن جو سلسلو ==== [[کيرٿر جبلن جون قطارون|کيرٿر جبلن]] جو سلسلو (کيرٿر رينج) سنڌ جو سڀ کان وڏو جبلِي نظام آهي، جيڪو سنڌ–بلوچستان سرحد سان گڏ اتر کان ڏکڻ طرف پکڙيل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. ڪيترا عام حوالا هن سلسلي جي ڊگھائي لڳ ڀڳ 300 ڪلوميٽر بيان ڪن ٿا<ref name=" وڪي"></ref>. هن سلسلي ۾ سنڌ اندر اهم جبلِي علائقا خاص طور دادو ۽ ڀرپاسي جي پهاڙي پٽي (ڪوھستان) ۾ ايندا آهن<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. ===== اهم چوٽيون ۽ اوچايون ===== ڪيرٿر جي بلند ترين چوٽي طور ڪيترن حوالن ۾ زرڊڪ چوٽي (زَرڊَڪ پِيڪ) لڳ ڀڳ 2,134 ميٽر ڄاڻايل آهي<ref name=" وڪي"></ref>. سنڌ اندر ڪيرٿر سان وابسته هڪ مشهور بلند مقام [[گورک هل]] آهي، جنهن کي علمي مطالعي ۾ لڳ ڀڳ 5,688 فُٽ (تقريباً 1,734 ميٽر) اوچو بيان ڪيو ويو آهي<ref name="pakbs"></ref>. ===== اهم لنگهه ===== سنڌ جي تاريخي آمدرفت ۾ [[لڪي لنگھ|لڪي پاس]] (لڪ پاس) کي کيرٿر واري پهاڙي پٽي جو اهم قدرتي لنگهه سمجھيو وڃي ٿو<ref name=" وڪي"></ref>. ==== ڪارونجهر ==== [[ڪارونجهر]] ڏکڻ اوڀر سنڌ ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر ضلعي]] جي [[ننگرپارڪر]] ڀرسان واقع هڪ اهم ٽڪريلو سلسلو آهي<ref name=" وڪي"></ref>. هن علائقي بابت ڪيترن عوامي ۽ دستاويزي حوالن ۾ ڊگھائي لڳ ڀڳ 19 ڪلوميٽر ۽ وڌ ۾ وڌ اوچائي لڳ ڀڳ 305 ميٽر بيان ٿيل ملي ٿي<ref name="اٽلس">{{Cite news|title=https://ejatlas.org/conflict/karoonjhar-mountains-a-potential-granite-mine-by-al-sami-group }}</ref>. ڪارونجهر کي سنڌ جي گرينائيٽ، پٿريلي بناوٽ ۽ قدرتي منظرنامي جي ڪري به سڃاتو وڃي ٿو<ref name="اٽلس"></ref>. ==== گنجو ٽڪر ==== [[گنجو ٽڪر]] حيدرآباد وارو پٿريلو سلسلو/ريج آهي. گنجو ٽڪر [[حيدرآباد]] جي جغرافيائي سڃاڻپ ۾ ذڪر ٿيندڙ هڪ پٿريلو ريج يا ٽڪريلو علائقو آهي، جنهن کي حيدرآباد جي مقامي زميني بناوٽ سان جوڙيو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. هي علائقو کيرٿر جهڙي ڊگهي جبلِي قطار نه، پر [[سنڌو درياھ]] جي ڀرسان پٿريلي اُڀارن جي صورت ۾ سڃاتو وڃي ٿو<ref name=" برٽنيڪا"></ref>. === ميداني علائقا === سنڌ جو وڏو حصو [[سنڌو درياھ]] جي آندل زرخيز لٽ سان ٺهيل ميداني علائقن تي مشتمل آهي. سنڌو ماٿري صوبي جو بنيادي زرعي ۽ آبادي وارو خطو آهي، جيڪو اتر کان ڏکڻ تائين پکڙيل آهي. هي علائقو زرخيز اليويل مٽي، آبپاشي نظام ۽ زرعي پيداوار جي ڪري سنڌ جي معاشي زندگيءَ جو مرڪز رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. سنڌو ماٿريءَ ۽ اولهه وارن جبلستاني علائقن جي وچ ۾ هڪ سوڙهو ميداني خطو واقع آهي، جنهن کي مقامي طور [[ڪاڇو]] چيو وڃي ٿو. ڪاڇو جبلن مان وهندڙ نين ۽ نالن جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي، جنهن جي مٽي [[سنڌو درياھ]] جي لٽ کان مختلف آهي. هي علائقو قدرتي طور خشڪ، گهٽ زرخيزي وارو ۽ گهٽ آباديءَ وارو آهي، جنهن سبب اهو تاريخي طور سنڌ جي مکيه ميداني علائقن کان جدا سڃاتو ويو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. ڪاڇي جي اولهه طرف ڪوهستاني ٽڪرن جو سلسلو [[منڇر ڍنڍ]] تائين نسبتاً مسلسل نظر اچي ٿو، جڏهن ته منڇر کان ڏکڻ طرف جبل ٽٽل صورت ۾ موجود آهن ۽ انهن جي وچ ۾ هموار ميداني علائقا ملن ٿا. ڏکڻ طرف ويندي هي علائقو آهستي آهستي ويڪر ۾ وڌي ٿو ۽ واضح اولهه سرحد ختم ٿيندي نظر اچي ٿي. هن پاسي [[حب درياهه]] کان اڳتي لس جو ميدان واقع آهي، جيڪو عربي سمنڊ جي ڪناري کان لڳ ڀڳ ساٺ ميل اتر طرف پکڙيل آهي. لس جو ميدان پورالي ندي ۽ ٻين ننڍين نين جي آندل لٽ سان ٺهيل آهي ۽ جغرافيائي لحاظ کان ڪاڇي سان گهڻي مشابهت رکي ٿو، جيتوڻيڪ سياسي طور گهڻو ڪري سنڌ کان ڌار رهيو آهي<ref name="autogenerated1"></ref>. === ٻيلا === سنڌ جي نباتاتي تنوع تي ان جي مختلف زميني بناوتن، آبهوا ۽ آبپاشي نظام جو گهرو اثر آهي. سنڌ ۾ دريائي، سامونڊي، آبپاشي ۽ قدرتي ٻيلن جا مختلف قسم ملن ٿا. صوبي ۾ جابلو، ٽاڪراڻي، پڪي، ڪچي، ڪلراٺي، چيڪي، وارياسي ۽ بياباني زمين جا سڀئي قسم موجود آهن. اهڙيءَ ريت سنڌ جي آبهوا ٿڌي کان معتدل ۽ گرم تائين مختلف صورتن ۾ ملي ٿي، جنهن سبب هتي نباتاتي تنوع تمام گهڻو آهي ۽ دنيا جي ڪيترن علائقن جا وڻ ٻوٽا سنڌ جي مختلف حصن ۾ پوکڻ جي صلاحيت رکن ٿا<ref name="autogenerated1"></ref>. ==== سامونڊي پٽي ==== سنڌ جو ساحلي علائقو ڏکڻ ۽ ڏکڻ اوڀر طرف واقع آهي، جيڪو اوڀر ۾ [[سر ڪريڪ]] (ڀارت سان سرحد) کان وٺي اولهه ۾ [[حب درياهه]] (بلوچستان سان سرحد) تائين پکڙيل آهي. هي ساحلي پٽي لڳ ڀڳ 350 ڪلوميٽر ڊگهي آهي ۽ [[عربي سمنڊ]] سان لڳل آهي. سامونڊي علائقو بنيادي طور ٻن حصن ۾ ورهايل آهي: [[سنڌو ڊيلٽا]] ۽ ڪريڪ علائقو، ۽ [[ڪراچي]] جو ساحلي حصو<ref name=" ايڪانومي"></ref>. ==== ٻيٽ ==== سنڌ جي سامونڊي پٽي ۽ سنڌو ڊيلٽا واري علائقي ۾ ڪيترائي قدرتي ٻيٽ موجود آهن، جيڪي سامونڊي حياتيات، مڇيگيري، آبي پکين ۽ مينگروو ٻيلن جي لحاظ کان وڏي اهميت رکن ٿا. سنڌ جي ساحلي ٻيٽن جو وڏو حصو سنڌو ڊيلٽا ۽ ڪريڪ نظام سان لاڳاپيل آهي<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. === سنڌ جي آبهوا === {{Main|سنڌ جي آبهوا}} سنڌ جي آبهوا بنيادي طور تي خشڪ ۽ انتهائي درجا حرارت واري آهي، جنهن ۾ گرمي ۽ ٿڌ ٻنهي جون شدت واريون حالتون ڏسڻ ۾ اچن ٿيون. برسات غير يقيني ۽ گهٽ مقدار ۾ ٿئي ٿي، جڏهن ته گرمي جو دور گهڻو ڊگهو هوندو آهي. سامونڊي ڪناري سان لڳ علائقن ۾ آبهوا نسبتاً گهميل رهي ٿي، ڇاڪاڻ ⁠تہ اهي علائقا عربي سمنڊ مان ايندڙ سامونڊي هيرن جي اثر هيٺ آهن. اهي هيرون عام طور سال جا لڳ ڀڳ چار مهينا لڳنديون آهن ۽ انهن جي ڪري ساحلي ۽ ويجهن اندرين علائقن ۾ ٿڌڪار ۽ نمي پيدا ٿئي ٿي. ڏکڻ اولهه وارو چوماسو جون کان سيپٽمبر تائين سنڌ مٿان گذري ٿو، پر اڪثر حالتن ۾ ان مان گھڻي برسات نٿي پوي. [[چوماسو|چوماسي]] جا ڪڪر گهڻو ڪري تپيل زمين مٿان گذرڻ دوران ٻاڦ بڻجي وڃن ٿا، جنهن سبب مينهن جي مقدار تمام محدود رهي ٿي. البت، چوماسي جي موجودگي هوا جي گرمي گهٽائي ٿي ۽ ڪجهه وقت لاءِ ٿڌاڻ پيدا ٿئي ٿي، خاص ڪري ڏکڻ سنڌ ۽ ٿر جي ڏاکڻي حصن ۾، جتي اها گرم ريگستاني هوا جي جاءِ وٺي ٿي. سنڌوءَ جي ميداني علائقي ۾ [[سامونڊي هير]] جو اثر اتر طرف محدود آهي ۽ عام طور حيدرآباد کان اڳتي پڊعيدن تائين پهچي ٿو. ان کان اتر طرف، خاص طور لڪي ٽڪرين جي ڏکڻي ڇيڙي کان اڳتي، سامونڊي هير جو اثر تقريباً ختم ٿي وڃي ٿو. اهڙا علائقا مٿين سنڌ جي سخت آبهوا هيٺ اچن ٿا، جتي گرمي جو دور ست مهينا يا ان کان وڌيڪ رهي ٿو. مٿين سنڌ ۾ گرمي انتهائي شديد هوندي آهي. اپريل کان پوءِ راتيون به ٻوسٽ واريون ٿين ٿيون ۽ گرمي پد گهڻو ڪري پرهه کان اڳ به 100°F کان هيٺ نٿو لهي. مئي ۽ جون جي مهينن ۾ ڇانوَ ۾ گرمي پد 120°F کان 125°F تائين پهچي سگهي ٿو. هي علائقو انتهائي خشڪ هوندو آهي ۽ گرم، خشڪ هوائون (لُڪ) عام آهن. برسات جيڪڏهن پوي به ٿي ته اها اڪثر ٿوري وقت لاءِ ۽ تيز وسڪاري جي صورت ۾ ٿئي ٿي. آبهوا جي بنياد تي سنڌ کي مقامي طور ٽي حصا سمجهيو وڃي ٿو: سرو (مٿين سنڌ)، وچولو (وچ سنڌ)، ۽ لاڙ (هيٺين سنڌ). غير مقامي ورهاست ۾ سنڌ کي عام طور مٿين ۽ هيٺين سنڌ ۾ ورهايو ويندو آهي، ۽ سياسي ۽ انتظامي ورڇ به گهڻو ڪري انهيءَ بنياد تي رهي آهي. آبهوا جي هن تفاوت جي باوجود، سنڌ جي نباتات ۾ وڏو بنيادي فرق نظر نٿو اچي. سنڌ جي قدرتي نباتات خشڪ، گهٽ برساتي، وارياسي ۽ [[ڪلراٺي زمين]] سان هم آهنگ آهي. هتي اهڙا وڻ ۽ ٻوٽا گهڻا آهن، جن ۾ پن تمام ٿورا هوندا آهن يا بلڪل نه هوندا آهن. ڪنڊيدار وڻڪار، جهڙوڪ [[ٻٻر]]، [[ڪنڊي]] ۽ ٻير، سنڌ جي گهڻن علائقن ۾ عام آهي. ڪچي ۽ آبپاشي وارن علائقن ۾ نباتات نسبتاً گهڻي ۽ وڌيڪ ورڇيل آهي، جڏهن ته ٽاڪرو ۽ وارياسي علائقن ۾ ساڳي نباتات گهٽ مقدار ۾ ملي ٿي. ٻٻر جهڙا وڻ ٽاڪرن ۾ وڌيڪ بندرا ۽ ننڍا ٿين ٿا. وارياسي علائقن جا مخصوص بي⁠پن ٻوٽا، جهڙوڪ [[کپ]] ۽ [[ڦوڳ]]، ڪڏهن ڪڏهن زرعي ۽ آبپاشي علائقن ۾ به واريءَ جي ٽڪرن تي ملي وڃن ٿا، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته نباتات جو تعلق بنيادي طور زمين جي بناوت ۽ پاڻي جي دستيابي سان آهي. ====موسمياتي کاتو==== ====سنڌ جون موسمون==== ====سنڌ جو چوماسو==== === قدرتي وسيلا === قدرتي وسيلن جي حوالي سان سنڌ معدنيات سان مالا مال صوبو آهي. هتي ڪوئلي جا وڏا ذخيرا خاص طور تي [[ٿرپارڪر]] ۽ [[لاکهرا]] علائقن ۾ موجود آهن، جن مان ٿر جو ڪوئلو بجلي پيدا ڪرڻ لاءِ حڪومت طرفان ڪڍيو پيو وڃي. ان کان علاوه لوهه، چونا پٿر ۽ لوڻ جا ذخيرا پڻ ملن ٿا. جپسم وڏي مقدار ۾ ماري پور ۽ نئن گج جي ڪنارن تي، ڀاڳي ٿورو جبل ڀرسان ملي ٿي. سنڌ ۾ تيل، گئس ۽ پيٽروليم جا وسيع ذخيرا پڻ موجود آهن، جيڪي سڄي ملڪ جي توانائي ضرورتن لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. ٿر ريگستان ۾ نفيس واري، چائنا ڪلي ۽ گرينائيٽ پٿر پڻ ملن ٿا<ref name=" ايڪانومي"></ref>. == زرعي معيشت == سنڌ جي زرعي معيشت صوبي جي تاريخي، سماجي ۽ معاشي ڍانچي جو بنيادي حصو آهي. [[سنڌو درياهه]] جي آبپاشي نظام، زرخيز ميداني علائقن، موسمي تنوع ۽ ساحلي توڙي ريگستاني جاگرافي سبب سنڌ پاڪستان جي اهم زرعي صوبن مان شمار ٿئي ٿو. صوبي ۾ خريف ۽ ربيع ٻئي زرعي موسمون موجود آهن، جن ۾ ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر، ٻاجهري، مڪئي، دالون، تيلدار فصل، ميوا، ڀاڄيون، مصالحا ۽ چارا پوکيا وڃن ٿا. زراعت سان گڏ مالداري، پولٽري، ماهيگيري، ٻيلن ۽ زرعي شين جي پروسيسنگ پڻ سنڌ جي ڳوٺاڻي معيشت ۽ روزگار جا اهم ذيلي شعبا آهن.<ref name="kharif2020">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> پاڪستان جي قومي معيشت ۾ زراعت جو حصو وقت سان گهٽجندو ويو آهي. 1949ع ۾ پاڪستان جي مجموعي قومي پيداوار ۾ زراعت جو حصو لڳ ڀڳ 53 سيڪڙو هو، جيڪو 2017–18ع تائين 20 سيڪڙو کان هيٺ اچي ويو. سنڌ ۾ به زراعت جو حصو مجموعي صوبائي پيداوار ۾ لڳ ڀڳ 17 سيڪڙو رهيو آهي.<ref name="ايڪانومي" /> ان جي باوجود زراعت سنڌ جي خوراڪي تحفظ، ڳوٺاڻي روزگار، خام مال جي فراهمي ۽ زرعي بنيادن واري صنعت لاءِ بنيادي اهميت رکي ٿي. === زرعي ڍانچي ۾ تبديلي === زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ وقت سان نمايان تبديلي آئي آهي. 1949–50ع ۾ وڏن فصلن جو حصو 52 سيڪڙو، ننڍن فصلن جو 12.5 سيڪڙو، مال مويشي جو 34.4 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو 1.2 سيڪڙو هو. 2015–16ع تائين وڏن فصلن جو حصو گهٽجي 26.2 سيڪڙو ٿيو، ننڍا فصل 11.1 سيڪڙو رهيا، جڏهن ته مال مويشي جو حصو وڌي 58.3 سيڪڙو ۽ ٻيلن ۽ ماهيگيري جو حصو 4.4 سيڪڙو ٿي ويو.<ref name="ايڪانومي" /> هي تبديلي ظاهر ڪري ٿي ته سنڌ جي زرعي معيشت صرف فصلن تائين محدود نه رهي، پر مالداري، پولٽري، ماهيگيري ۽ ٻين لاڳاپيل شعبن ڏانهن به وڌي آهي. {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ زرعي شعبي جي اندروني بناوت ۾ تبديلي ! style="background:#99CCFF;" | دور ! style="background:#99CCFF;" | وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | ننڍا فصل ! style="background:#99CCFF;" | مال مويشي ! style="background:#99CCFF;" | ٻيلا ۽ ماهيگيري |- | 1949–50ع | 52% | 12.5% | 34.4% | 1.2% |- | 2015–16ع | 26.2% | 11.1% | 58.3% | 4.4% |} === زرعي پيداوار ۽ رجحان === 1980–81ع کان 2010–11ع تائين زرعي پيداوار جي سراسري واڌ پاڪستان ۾ لڳ ڀڳ 3.6 سيڪڙو رهي، جڏهن ته سنڌ ۾ اها واڌ 4.4 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي. ان عرصي دوران سنڌ ۾ زرعي واڌ جو وڏو حصو نقدآور فصلن، خاص طور تي ڪپهه، چانورن ۽ ڪمند، سان لاڳاپيل رهيو. بهرحال، خوراڪ جي پيداوار ۾ واڌ قومي سطح جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي؛ سنڌ چاليهن سالن ۾ خوراڪ جي پيداوار کي ٻيڻو ڪرڻ ۾ ڪامياب ٿي، جڏهن ته قومي سطح تي خوراڪ جي پيداوار ٽن ڀيرا کان وڌيڪ وڌي.<ref name="ايڪانومي" /> في هيڪٽر پيداوار ۾ پڻ ڊگهي عرصي دوران اضافو ٿيو. 1957–58ع کان 1995–96ع تائين في هيڪٽر پيداوار 811 ڪلوگرام مان وڌي 2,119 ڪلوگرام تائين پهتي. 1995–96ع کان 2010–11ع تائين پيداوار ۾ واڌ جي رفتار سست رهي، جنهن جا سبب پوکيل ايراضي ۾ محدود واڌ، پاڻي جي کوٽ، برسات جي غير يقيني صورتحال، زرعي انپُٽس جي وڌندڙ قيمتن ۽ زمين جي معيار سان لاڳاپيل هئا.<ref name="ايڪانومي" /> === سبز انقلاب، قرض ۽ سرمايو === 1960ع واري ڏهاڪي ۾ سبز انقلاب تحت ڪڻڪ ۽ چانورن جون اعليٰ پيداوار ڏيندڙ جنسون، ڪيميائي ڀاڻ، زرعي دوائون، آبپاشي جي توسيع ۽ مشيني زراعت متعارف ٿي. ان دور ۾ پاڪستان ۾ خوراڪ جي پيداوار ۾ ٽي ڀيرا واڌ آئي ۽ زرعي شعبي مجموعي معاشي واڌ کي هٿي ڏني. تنهن هوندي به سبز انقلاب جا فائدا سڀني آبادگارن تائين هڪجهڙي نموني نه پهتا، ڇاڪاڻ⁠تہ وڏن زميندارن کي جديد ٻج، قرض، ڀاڻ ۽ مشينري تائين ننڍن آبادگارن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رسائي حاصل هئي.<ref name="ايڪانومي" /> زرعي سرمائي ۽ قرضن جي اهميت به وقت سان وڌي. 2000–01ع ۾ پاڪستان ۾ زرعي شعبي لاءِ مجموعي قرضن جي رقم لڳ ڀڳ 45 ارب رپيا هئي، جيڪا 2015–16ع تائين وڌي 600 ارب رپين تائين پهچي وئي. سنڌ ۾ زرعي قرضن جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي، جنهن کي انتظامي، ادارتي ۽ زميني ملڪيت جي ڍانچي سان لاڳاپيل سببن سان ڳنڍيو وڃي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> === آبپاشي، برسات ۽ موسمي حالتون === سنڌ جي زراعت جو وڏو دارومدار سنڌو درياهه ۽ ان جي آبپاشي نظام تي آهي. 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ مجموعي طور 28.724 ملين ايڪڙ فوٽ پاڻي استعمال ٿيو، جيڪو 2019ع جي ڀيٽ ۾ 3.81 سيڪڙو وڌيڪ هو. ان مان [[سکر بئراج]] جو حصو 14.305 ملين ايڪڙ فوٽ، [[گڊو بئراج]] جو 5.988 ملين ايڪڙ فوٽ ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] جو 8.431 ملين ايڪڙ فوٽ هو.<ref name="kharif-water">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 1.1}}</ref> 2020ع جي خريف موسم دوران سنڌ ۾ سراسري برسات 302.72 ملي ميٽر رڪارڊ ڪئي وئي، جيڪا 2019ع جي 183.19 ملي ميٽر جي ڀيٽ ۾ لڳ ڀڳ 65.2 سيڪڙو وڌيڪ هئي. ساڳئي موسم ۾ سراسري وڌ ۾ وڌ گرمي پد 39.53 °C ۽ سراسري گهٽ ۾ گهٽ گرمي پد 27.15 °C رهيو.<ref name="kharif-rain">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 2.2, 2.4–2.5}}</ref> {| class="wikitable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع: آبپاشي ۽ موسمي انگ اکر ! style="background:#99CCFF;" | عنصر ! style="background:#99CCFF;" | انگ ! style="background:#99CCFF;" | وضاحت |- | ڪل استعمال ٿيل پاڻي | 28.724 MAF | گڊو، سکر ۽ ڪوٽڙي بئراجن مان |- | سکر بئراج | 14.305 MAF | سڀ کان وڏو حصو |- | گڊو بئراج | 5.988 MAF | مٿئين سنڌ لاءِ اهم |- | ڪوٽڙي بئراج | 8.431 MAF | هيٺين سنڌ لاءِ اهم |- | سراسري برسات | 302.72 ملي ميٽر | 2019ع کان 65.2% وڌيڪ |- | وڌ ۾ وڌ سراسري گرمي پد | 39.53 °C | خريف موسم |- | گهٽ ۾ گهٽ سراسري گرمي پد | 27.15 °C | خريف موسم |} === اهم فصل === سنڌ پاڪستان جي وڏن زرعي پيداوار ڪندڙ صوبن مان هڪ آهي. صوبي مان پاڪستان جي چانورن جو لڳ ڀڳ 35 سيڪڙو، ڪمند جو 28 سيڪڙو، ڪپهه جو 20 سيڪڙو ۽ ڪڻڪ جو 12 سيڪڙو حاصل ٿئي ٿو. ملڪ جي 30 کان 50 سيڪڙو ڀاڄين ۽ 12 کان 50 سيڪڙو ميون جي پيداوار به سنڌ مان اچي ٿي. بصر، مرچ ۽ ٽماٽن جي پيداوار ۾ پڻ سنڌ جو حصو نمايان آهي.<ref name="pakalmanac">{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-economic-activity/ |title=Economic Activity; Sindh Province |publisher=Pakistan Almanac |access-date=29 May 2026}}</ref> 2020ع جي خريف موسم ۾ سنڌ جا ٽي وڏا فصل ڪپهه، چانور ۽ ڪمند هئا. ڪپهه 474,818 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 1,861,785 ڳٺا پيدا ٿيا. چانورن جي پوکيل ايراضي 708,983 هيڪٽر ۽ پيداوار 2,416,068 ٽن رهي، جڏهن ته ڪمند 279,694 هيڪٽرن تي پوکيو ويو ۽ 18,335,533 ٽن پيداوار رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ خريف 2020ع ۾ سنڌ جا وڏا فصل ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوکيل ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | اهم ضلعو |- | [[ڪپھ]] | 474,818 هيڪٽر | 1,861,785 ڳٺا | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]]؛ 487,679 ڳٺا |- | [[چانور]] | 708,983 هيڪٽر | 2,416,068 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]]؛ 387,067 ٽن |- | [[ڪمند]] | 279,694 هيڪٽر | 18,335,533 ٽن | [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]؛ 4,073,839 ٽن |} <ref name="kharif-district-major">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 6.2}}</ref> ڪپهه سنڌ جو اهم صنعتي فصل آهي، جيڪو ٽيڪسٽائيل، ڪپهه جي جننگ ۽ برآمداتي صنعتن لاءِ خام مال فراهم ڪري ٿو. 1947ع ۾ سنڌ جو قومي ڪپهه پيداوار ۾ حصو لڳ ڀڳ 33 سيڪڙو هو، جيڪو 2005–06ع تائين گهٽجي 20 سيڪڙو ٿيو. هن گهٽتائي جا سبب پاڻي جي کوٽ ۽ آبادگارن جو وڌيڪ منافعي وارن فصلن ڏانهن رجحان ڄاڻايا ويا آهن.<ref name="ايڪانومي" /> چانور سنڌ جي اهم خوراڪي ۽ برآمدي فصلن مان آهي. سنڌ ۾ چانورن جي پوک، پيداوار ۽ في ايڪڙ پيداوار ۾ گذريل ڏهاڪن دوران واڌ ڏٺي وئي آهي. بدين، لاڙڪاڻو، جيڪب آباد، ڪشمور ۽ قمبر شهدادڪوٽ چانورن جا اهم پيداوار وارا علائقا آهن.<ref name="kharif-district-major" /> === اناج، دالون ۽ تيلدار فصل === چانورن کان علاوه سنڌ ۾ جوئر، ٻاجهري ۽ مڪئي پڻ پوکيا وڃن ٿا. خريف 2020ع ۾ جوئر جي پوکيل ايراضي 10,605 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,876 ٽن هئي. ٻاجهري 83,070 هيڪٽرن تي پوکي وئي ۽ 43,158 ٽن پيداوار حاصل ٿي. مڪئي جي پوکيل ايراضي 4,159 هيڪٽر ۽ پيداوار 4,215 ٽن رهي. تر جي پوکيل ايراضي 12,984 هيڪٽر ۽ پيداوار 5,876 ٽن هئي.<ref name="kharif-minor">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ ننڍا اناجي ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[جوئر]] | 10,605 هيڪٽر | 9,876 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]]؛ 3,694 ٽن |- | [[ٻاجھري]] | 83,070 هيڪٽر | 43,158 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]]؛ 41,052 ٽن |- | [[مڪئي]] | 4,159 هيڪٽر | 4,215 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]]؛ 1,225 ٽن |- | [[تر]] | 12,984 هيڪٽر | 5,876 ٽن | [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]]؛ 2,124 ٽن |} <ref name="kharif-minor" /> سنڌ ۾ دالين جي پوک خوراڪي پروٽين، زرعي تنوع ۽ زمين جي زرخيزي لاءِ اهم آهي. خريف 2020ع ۾ مڱ جي پوکيل ايراضي 7,388 هيڪٽر ۽ پيداوار 3,004 ٽن، ماش جي ايراضي 23 هيڪٽر ۽ پيداوار 13 ٽن، ارهر جي ايراضي 79 هيڪٽر ۽ پيداوار 31 ٽن، جڏهن ته ٻين خريف دالين جي ايراضي 20,070 هيڪٽر ۽ پيداوار 9,023 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ٿرپارڪر دالين جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-pulses">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.2}}</ref> === باغباني: ميوا، ڀاڄيون ۽ مصالحا === سنڌ باغباني جي لحاظ کان پاڪستان جو اهم علائقو آهي. انب، ڪيلا، کارڪون، امرود، چيڪو، پپيتو، هنداڻو ۽ گرما صوبي جا نمايان ميوا آهن. پاڪستان ۾ پيدا ٿيندڙ انب جو لڳ ڀڳ 40 سيڪڙو ۽ کجور جي قومي پيداوار جو لڳ ڀڳ 50 سيڪڙو سنڌ مان حاصل ٿئي ٿو.<ref name="ايڪانومي" /> خريف 2020ع ۾ سنڌ ۾ انب جي پيداوار 386,973 ٽن، ڪيلي جي پيداوار 123,263 ٽن، کارڪن جي پيداوار 219,925 ٽن ۽ امرود جي پيداوار 55,205 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي. ميرپورخاص انب، خيرپور کارڪن، ٺٽو ڪيلي ۽ لاڙڪاڻو امرود جي پيداوار ۾ نمايان ضلعو رهيو.<ref name="kharif-fruits">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Tables 7.4–7.6}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ سنڌ جا اهم ميوا، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ميوو ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | [[انب]] | 386,973 ٽن | [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] |- | [[ڪيلا]] | 123,263 ٽن | [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |- | [[کارڪون]] | 219,925 ٽن | [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |- | [[امرود]] | 55,205 ٽن | [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |} سنڌ ۾ ڀاڄين جي پوک هيٺ ايراضي 1950ع واري ڏهاڪي کان وڌندي 2014–15ع ۾ لڳ ڀڳ 51,769 هيڪٽر تائين پهتي، جڏهن ته ڪل پيداوار 356,879 ٽن تائين وڌي. خريف 2020ع ۾ ڀينڊي جي پيداوار 22,678 ٽن، ميھن جي 14,184 ٽن، واڱڻن جي 8,478 ٽن ۽ ڪريلن جي 3,137 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="ايڪانومي" /><ref name="kharif-veg">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.3}}</ref> سنڌ ڳاڙهي مرچ جي پيداوار لاءِ خاص شهرت رکي ٿي. خريف 2020ع ۾ ڳاڙهي مرچ جي پوکيل ايراضي 16,726 هيڪٽر ۽ پيداوار 52,484 ٽن هئي. عمرڪوٽ 15,755 ٽن پيداوار سان سڀ کان وڏو مرچ پيدا ڪندڙ ضلعو رهيو، جڏهن ته ميرپورخاص، بدين ۽ ٺٽو پڻ اهم مرچ پيدا ڪندڙ علائقا هئا.<ref name="kharif-spices">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.7}}</ref> === ٻج ۽ زرعي انپُٽس === معياري ٻج سنڌ جي زرعي پيداوار، خوراڪي تحفظ ۽ زرعي معيشت لاءِ اهم حيثيت رکن ٿا. سنڌ ۾ ڪپهه، چانور، سورج مُکي، گوار، مڱ ڦري، ارنڊي ۽ ٻين فصلن جا ٻج پيدا ۽ استعمال ڪيا وڃن ٿا. تصديق ٿيل ٻجن بابت انگ اکر سنڌ حڪومت جي زراعت کاتي ۽ وفاقي سيڊ سرٽيفڪيشن ۽ رجسٽريشن کاتي طرفان مرتب ڪيا ويندا آهن.<ref name="kharif2020" /> 2020ع ۾ ڪپهه جي پوک لاءِ 640,000 هيڪٽر هدف مقرر ڪيو ويو، جنهن لاءِ 9,600 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 2,999.83 ميٽرڪ ٽن دستياب هو. چانورن جي پوک لاءِ 770,000 هيڪٽر هدف مقرر ٿيو، جنهن لاءِ 7,700 ميٽرڪ ٽن تصديق ٿيل ٻج گهربل هو، جڏهن ته 6,642.90 ميٽرڪ ٽن دستياب هو.<ref name="kharif-seed-req">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 5.1}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="text-align:center; width:100%; font-size:95%;" |+ اهم ٻج ۽ تيلدار فصل، خريف 2020ع ! style="background:#99CCFF;" | ٻج / فصل ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي ! style="background:#99CCFF;" | پيداوار ! style="background:#99CCFF;" | نمايان ضلعو |- | مڱ ڦري | 576 هيڪٽر | 1,227 ٽن | [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] |- | ارنڊي | 1,831 هيڪٽر | 1,202 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | گوار ٻج | 103,827 هيڪٽر | 75,111 ٽن | [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |- | سورج مُکي | 39,856 هيڪٽر | 41,023 ٽن | [[بدين ضلعو|بدين]] |} <ref name="kharif-seeds">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020 |at=Table 7.9}}</ref> گوار ٻج سنڌ جي اهم صنعتي فصلن مان آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان مان گوار گم پيدا ٿئي ٿي، جيڪا خوراڪ، تيل، ڪاغذ، ڪپڙي ۽ ٻين صنعتن ۾ استعمال ٿيندي آهي. سورج مُکي ۽ ارنڊي پڻ خوراڪي تيل ۽ صنعتي استعمال لاءِ اهم فصل آهن.<ref name="kharif-seeds" /> === مالداري، پولٽري ۽ ماهيگيري === مالداري سنڌ جي زرعي معيشت جو اهم ذيلي شعبو آهي. ڳئون، مينهون، ٻڪريون، رڍون، اٺ ۽ ڪڪڙ ڳوٺاڻي معيشت، کير، گوشت، انڊن ۽ روزگار جي فراهمي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. خريف 2020ع دوران سنڌ ۾ جانورن جي خوراڪ لاءِ جوئر، ٻاجهري، مڪئي، گوار ۽ ٻين چارن وارن فصلن جي وڏي پيماني تي پوک ڪئي وئي.<ref name="kharif2020" /> خريف 2020ع ۾ جوئر چاري جي پوکيل ايراضي 19,000 هيڪٽر ۽ پيداوار 277,446 ٽن، ٻاجهري چاري جي ايراضي 10,715 هيڪٽر ۽ پيداوار 127,505 ٽن، مڪئي چاري جي پيداوار 157,267 ٽن، گوار چاري جي پيداوار 15,802 ٽن ۽ ٻين چارن جي پيداوار 76,740 ٽن رڪارڊ ڪئي وئي.<ref name="kharif-fodder">{{cite report |title=Sindh Agricultural Statistical Report of Crops Estimates & Agricultural Inputs (Kharif Season 2020) |publisher=Sindh Bureau of Statistics, Government of Sindh |year=2020}}</ref> سنڌ جي ماهيگيري پڻ صوبي جي معيشت ۾ اهم حيثيت رکي ٿي. صوبي وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي ۽ مينگروو ٻيلن جو ماحولياتي نظام موجود آهي. سنڌ پاڪستان جي ڪل مڇي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو فراهم ڪري ٿو. پاڪستان جي سامونڊي مڇي وسيلن جو 71 سيڪڙو، تازي پاڻي جي مڇي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ نيم کارن پاڻي جي مڇي وسيلن جو 100 سيڪڙو سنڌ ۾ موجود آهي.<ref name="sezmc-fish">{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === ٻيلا ۽ زمين جي ملڪيت === سنڌ ۾ ٻيلن جي ايراضي پاڻي جي گهٽ وهڪري، غيرقانوني ڪاٽ، زمينن تي قبضي ۽ ڪمزور انتظام سبب گهٽجندي وئي آهي. ٻيلن جي گهٽتائي نه رڳو ماحولياتي توازن تي اثرانداز ٿئي ٿي، پر دريائي ۽ ساحلي ماحول، مالداري، مڇيگيري ۽ مقامي آبادي جي گذر سفر تي پڻ اثر وجهي ٿي.<ref name="ايڪانومي" /> سنڌ ۾ زمين جي ملڪيت جو ڍانچو تاريخي طور غير برابر رهيو آهي. 1959ع ۾ مٿين 8 سيڪڙو زميندارن وٽ زرعي زمين جو لڳ ڀڳ 54 سيڪڙو حصو هو، جيڪو 1972ع تائين گهٽجي 32 سيڪڙو ٿيو. ان دور ۾ وچولي درجي جي آبادگارن جي حصي ۾ واڌ آئي، جڏهن ته ننڍن آبادگارن جو حصو گهٽ ٿيو. بهرحال، زمين جي ورهاست جا انگ گهڻو ڪري خانداني ورڇ سبب اصل زرعي ڍانچي کي مڪمل طور ظاهر نٿا ڪن.<ref name="ايڪانومي" /> === سنڌ ۾ پوکجندڙ فصل === {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%; text-align:center;" |+ سنڌ ۾ پوکجندڙ اهم فصل ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | موسم ! style="background:#99CCFF;" | قسم ! style="background:#99CCFF;" | فصل ! style="background:#99CCFF;" | پوک جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | ڪٽائي جو وقت ! style="background:#99CCFF;" | اهم نوٽ |- | 1 || خريف || وڏو فصل || [[ڪپھ]] || اپريل–مئي || آڪٽوبر–ڊسمبر || ٽيڪسٽائيل ۽ جننگ صنعت جو بنياد |- | 2 || خريف || وڏو فصل || [[چانور]] || جون–جولاءِ || آڪٽوبر–نومبر || خوراڪي ۽ برآمدي فصل |- | 3 || خريف || وڏو فصل || [[ڪمند]] || فيبروري–مارچ / سيپٽمبر || نومبر–مارچ || کنڊ صنعت جو بنيادي خام مال |- | 4 || خريف || اناج || [[جوئر]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر–آڪٽوبر || اناج ۽ چاري ٻنهي لاءِ |- | 5 || خريف || اناج || [[ٻاجھري]] || جون–جولاءِ || سيپٽمبر || خشڪ ۽ برساتي علائقن لاءِ موزون |- | 6 || خريف || اناج || [[مڪئي]] || جولاءِ || آڪٽوبر || خوراڪ ۽ جانورن جي چاري لاءِ |- | 7 || خريف || دال || [[مڱ]] || جولاءِ || سيپٽمبر || ٿوري پاڻي ۾ پوکجندڙ فصل |- | 8 || خريف || دال || [[ماش]] || جولاءِ || سيپٽمبر || زمين جي زرخيزي لاءِ مددگار |- | 9 || خريف || تيلدار || [[تر]] || جولاءِ || سيپٽمبر || روايتي تيلدار فصل |- | 10 || خريف || تيلدار || [[سورج مُکي]] || فيبروري / جولاءِ || مئي / آڪٽوبر || خوراڪي تيل لاءِ اهم |- | 11 || ربيع || وڏو فصل || [[ڪڻڪ]] || نومبر || مارچ–اپريل || سنڌ جو بنيادي خوراڪي فصل |- | 12 || ربيع || اناج || [[جَو]] || نومبر || مارچ || خشڪ علائقن لاءِ موزون |- | 13 || ربيع || دال || [[چڻا]] || آڪٽوبر || مارچ || نيم آبپاشي ۽ برساتي علائقا |- | 14 || ربيع || تيلدار || [[سرنھن]] || آڪٽوبر || فيبروري || روايتي تيلدار فصل |- | 15 || ربيع || تيلدار || [[ڪينولا]] || آڪٽوبر || مارچ || جديد تيلدار فصل |- | 16 || ساليانو || ميوو || [[انب]] || باغ لڳائڻ: جولاءِ–آگسٽ || مئي–جولاءِ || ميرپورخاص اهم مرڪز |- | 17 || ساليانو || ميوو || [[کجور]] || باغ لڳائڻ: آگسٽ || آگسٽ–سيپٽمبر || خيرپور اهم مرڪز |- | 18 || ساليانو || ميوو || [[ڪيلو]] || سڄو سال || سڄو سال || ٺٽو ۽ هيٺين سنڌ ۾ اهم |- | 19 || ساليانو || ڀاڄي || [[بصر]] || آڪٽوبر || مارچ–اپريل || ملڪ گير فراهمي لاءِ اهم |- | 20 || ساليانو || ڀاڄي || [[ٽماٽو]] || آگسٽ / جنوري || نومبر / اپريل || تازو استعمال ۽ پروسيسنگ لاءِ |- | 21 || ساليانو || چارُو || [[برسيم]] || آڪٽوبر || مارچ || کير ڏيندڙ مال لاءِ اهم |} === زرعي ادارا === سنڌ ۾ زرعي پاليسي، تحقيق، آبپاشي، ٻج، خوراڪ جي تحفظ، مالداري، ماهيگيري ۽ ڳوٺاڻي ترقي سان لاڳاپيل ڪيترائي سرڪاري، تحقيقي ۽ غير سرڪاري ادارا ڪم ڪن ٿا. انهن ادارن جو ڪردار زرعي رٿابندي، تحقيق، آبادگارن جي رهنمائي، پاڻي جي ورڇ، ٻجن جي فراهمي، خوراڪ جي تحفظ ۽ پائيدار زراعت جي واڌاري سان لاڳاپيل آهي. {| class="wikitable sortable" style="width:100%; font-size:94%;" ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | ادارو ! style="background:#99CCFF;" | بنيادي مقصد ! style="background:#99CCFF;" | عملي ڪردار |- | 1 | [[سنڌ زرعي کاتو]] | زرعي پاليسي ۽ آبادگارن جي مدد | فصلن، باغباني، زرعي توسيع، ٻجن ۽ زرعي خدمتن جو مرڪزي سرڪاري ادارو |- | 2 | [[سنڌ آبپاشي کاتو]] | زرعي پاڻي جي فراهمي | واهن، بندن، بئراجن ۽ آبپاشي نظام جي سنڀال |- | 3 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] | زرعي تعليم ۽ تحقيق | زراعت، باغباني، جانورن ۽ فوڊ ٽيڪنالاجي ۾ تعليم ۽ تحقيق |- | 4 | [[سنڌ زرعي تحقيقاتي ادارو]] | فصلن تي سائنسي تحقيق | نون ٻجن، پيداوار، زرعي ٽيڪنالاجي ۽ موسمي اثرن تي تحقيق |- | 5 | [[نيوڪليئر انسٽيٽيوٽ آف ايگريڪلچر]] | جديد زرعي تحقيق | ايٽمي ٽيڪنالاجي ذريعي فصلن ۽ ٻجن جي بهتري |- | 6 | [[سنڌ سيڊ ڪارپوريشن]] | تصديق ٿيل ٻج جي فراهمي | آبادگارن کي معياري ۽ منظور ٿيل ٻج مهيا ڪرڻ |- | 7 | [[سنڌ فوڊ ڊپارٽمينٽ]] | خوراڪ جو تحفظ | ڪڻڪ ۽ بنيادي غذائي شين جي خريد، ذخيرو ۽ ورڇ |- | 8 | [[سنڌ لائيو اسٽاڪ ۽ فشريز کاتو]] | مالداري ۽ مڇي صنعت جي ترقي | جانورن، کير، گوشت، پولٽري ۽ ماهيگيري جي بهتري |- | 9 | [[سنڌ آبادگار بورڊ]] | آبادگارن جي نمائندگي | زرعي حقن، پاڻي جي ورڇ ۽ پاليسين بابت آبادگارن جو آواز |- | 10 | [[سنڌ رورل سپورٽ آرگنائيزيشن]] | ڳوٺاڻي ترقي | ننڍن آبادگارن، ڪميونٽي زراعت ۽ آمدني وڌائڻ جا منصوبا |- | 11 | [[فوڊ اينڊ ايگريڪلچر آرگنائيزيشن]] | خوراڪ ۽ زرعي پاليسي | خوراڪ، زراعت ۽ موسمي تبديلي بابت فني سهڪار |} ==آبپاشي نظام== سنڌ جو آبپاشي نظام تاريخي طور روايتي طريقن جهڙوڪ کوهن، نهرن، تلائن، ٽيوب ويلن ۽ قدرتي نالن تي ٻڌل رهيو آهي. جديد دور ۾ بئراجن جي تعمير سان آبپاشي نظام کي نئين سر منظم ڪيو ويو، جنهن جي نتيجي ۾ وڏي پيماني تي زرعي زمين کي پاڻي فراهم ٿيڻ لڳو. سنڌ ۾ بئراجن جي ذريعي ڪُل لڳ ڀڳ 13.5 ملين ايڪڙ زمين آبپاشي هيٺ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سکر بئراج 1932ع ۾ تعمير ٿيو، جيڪو ست نهرن وسيلي لڳ ڀڳ 7.63 ملين ايڪڙ زمين کي سيراب ڪري ٿو. انهن نهرن ۾ نارتھ ويسٽرن ڪينال، دادو ڪينال، [[خيرپور فيڊر ويسٽ]]، [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور فيڊر ايسٽ]] ۽ [[نارا ڪينال]] شامل آهن. [[ڪوٽڙي بئراج]] 1955ع ۾ تعمير ڪيو ويو، جيڪو [[ڪلري باغار فيڊر]]، [[لوئر پنياري فيڊر]] ۽ [[ڦليلي نئين]] وسيلي لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. [[گڊو بئراج]] 1962ع ۾ مڪمل ٿيو، جيڪو بيگهاري [[سنڌ فيڊر]]، [[ڊيزرٽ پٽ فيڊر]]، [[گهوٽي فيڊر]] ۽ [[ريڻي ڪينال]] وسيلي پڻ لڳ ڀڳ 3.0 ملين ايڪڙ زمين کي آبپاشي فراهم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ جو آبپاشي نظام دنيا جي سڀ کان وڏن واهن تي ٻڌل زرعي نظامن مان هڪ شمار ڪيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ آبپاشي جون سهولتون [[سنڌ آبپاشي کاتو]] جي نگراني هيٺ [[درياهه سنڌ]] تي تعمير ڪيل ٽن وڏن بئراجن ــ [[سکر بئراج]]، [[ڪوٽڙي بئراج]] ۽ [[گڊو بئراج]] ــ ذريعي فراهم ڪيون وڃن ٿيون. صوبي جي آبپاشي تاريخ لڳ ڀڳ هڪ صديءَ تي پکڙيل آهي. سکر بئراج جو خاڪو 1919ع ۾ تيار ڪيو ويو، 1923ع ۾ ان جي تعمير شروع ٿي ۽ اپريل 1932ع ۾ مڪمل ٿيڻ کان پوءِ پهريون ڀيرو سنڌ ۾ منظم ۽ يقيني آبپاشي فراهم ڪئي وئي. سکر بئراج جي آبپاشي ڪمانڊ ايراضي لڳ ڀڳ 8.24 ملين ايڪڙ آهي ۽ ان مان ساڄي ڪپ تي ٽي ۽ کاٻي ڪپ تي چار وڏا واهه نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 105–106.</ref> سکر بئراج کان پوءِ ڏاکڻي سنڌ کي پاڻي جي يقيني فراهمي لاءِ 1955ع ۾ [[ڪوٽڙي بئراج]] تعمير ڪيو ويو، جنهن جي پاڻي گذارڻ جي گنجائش 875,000 ڪيوسڪ آهي ۽ اهو 30 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. بعد ۾ سنڌ جي اترئين حصي ۾ [[گڊو بئراج]] جو بنياد 2 فيبروري 1957ع تي رکيو ويو ۽ 1962ع ۾ مڪمل ٿيو. گڊو بئراج جي گنجائش 12 لک ڪيوسڪ في سيڪنڊ آهي ۽ اهو سنڌ ۽ بلوچستان جي 25 لک ايڪڙن کان وڌيڪ زرعي زمين کي پاڻي فراهم ڪري ٿو. سنڌ جا آبپاشي نظام دائمي (Perennial) ۽ غير دائمي (Non-Perennial) واهن تي مشتمل آهن، جيڪي انهن ٽنهي بئراجن مان نڪرن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 106–107.</ref> سنڌ جي آبپاشي نيٽ ورڪ ۾ مجموعي طور 14 مکيه واهه، 109 شاخون (Branches)، 509 ڊسٽريبيوٽريون ۽ 902 مائنر واهه شامل آهن، جيڪي 1991ع جي پاڻي ٺاهه موجب پنهنجو حصو حاصل ڪري صوبي جي 13 ملين ايڪڙن کان وڌيڪ زرخيز زمين کي سيراب ڪن ٿا. گڊو بئراج مان گهوٽڪي فيڊر، ڊيزرٽ پيٽ فيڊر ۽ بيگاري سنڌ فيڊر نڪرن ٿا، جڏهن ته سکر بئراج مان [[روهڙي ڪينال]]، [[خيرپور ايسٽ ڪينال]]، [[خيرپور ويسٽ ڪينال]]، [[ايسٽرن نارا ڪينال]]، [[نارتھ ويسٽ ڪينال]]، [[رائيس ڪينال]] ۽ [[دادو ڪينال]] نڪرن ٿا. ڪوٽڙي بئراج مان [[اڪرم واهه]]، [[ڦليلي ڪينال]]، [[پنياري ڪينال]] ۽ [[ڪلري بگهار فيڊر]] آبپاشي جون خدمتون سرانجام ڏين ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', p. 107.</ref> سنڌ آبپاشي کاتو آبڪلاڻي پاڻي جي نيڪال لاءِ پڻ ذميوار آهي. ان مقصد لاءِ [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (LBOD) ۽ [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين]] (RBOD) جهڙا وڏا نيڪالي منصوبا قائم ڪيا ويا آهن. ايل بي او ڊي جو مقصد درياهه سنڌ جي کاٻي ڪپ وارن علائقن مان کارو پاڻي ۽ سيم جي پاڻي کي عربي سمنڊ تائين پهچائڻ آهي، جڏهن ته آر بي او ڊي منصوبو سنڌ ۽ بلوچستان جي نيڪالي واري پاڻي کي غارو کاري تائين منتقل ڪرڻ لاءِ تيار ڪيو ويو. اهي منصوبا زميني پاڻي جي سطح کي ڪنٽرول ڪرڻ، سيم ۽ ٿور کي گهٽائڻ ۽ زرعي زمينن جي بحالي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 107–108.</ref> سنڌ ۾ آبپاشي جي بهتري لاءِ مختلف دورن ۾ ڪيترائي وڏا منصوبا شروع ڪيا ويا آهن، جن ۾ واهن ۽ شاخن جي ڪنڪريٽ لائيننگ، [[چوٽياريون ڊيم]]، [[ڪينجهر ڍنڍ]] نظام جي بهتري، ننڍن ڊيمن جي تعمير ۽ آبپاشي سڌارن جو پروگرام شامل آهن. [[سنڌ ايريگيشن ۽ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) جي قيام کان پوءِ پاڻي جي انتظام، آبادگارن جي شموليت ۽ آبپاشي سڌارن کي هٿي ملي. عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پراجيڪٽ]] (WSIP) پڻ شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد بئراجن، واهن، نيڪالي نظام، ٻوڏن جي انتظام ۽ سنڌو ڊيلٽا جي بحالي بابت ڊگهي مدي وارا سڌارا آڻڻ آهي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 109–113.</ref> 2010ع جي تباهه ڪندڙ ٻوڏ کان پوءِ سنڌ آبپاشي کاتي واهن، بندن ۽ ريگيوليٽرن جي بحالي لاءِ هنگامي منصوبا شروع ڪيا. ان مقصد لاءِ 18.5 ارب رپين جو پروگرام تيار ڪيو ويو، جنهن تحت بندن، واهن ۽ آبپاشي ڍانچي جي مرمت ۽ بحالي جا ڪم ڪيا ويا. مستقبل جي منصوبابندي ۾ پاڻي بچائيندڙ آبپاشي طريقا جهڙوڪ ڊرپ ۽ اسپرنڪلر آبپاشي، برساتي پاڻي جي ذخيرن جي تعمير، ننڍن بندن جي واڌ ۽ واهن جي وڌيڪ لائيننگ شامل آهي، ته جيئن سنڌ جي زرعي معيشت کي پائيدار بنيادن تي مضبوط بڻائي سگهجي.<ref>Sindh Irrigation Department, ''Achievements of Sindh Irrigation Department (1919–2012)'', pp. 114–116.</ref> ===پاڻيءَ بابت بين الصوبائي تڪرار ۽ معاهدا=== 1945ع ۾ سنڌ ۽ پنجاب وچ ۾ پاڻيءَ بابت هڪ معاهدو طئي ٿيو، پر اهو گورنر جنرل جي منظوري حاصل نه ڪري سگهيو. 1960ع ۾ پاڪستان ۽ ڀارت وچ ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان [[سنڌ طاس معاهدو]] (Indus Waters Treaty) طئي ٿيو، جنهن تحت ٽن اوڀر وارن دريائن (راوي، بياس ۽ ستلج) جو پاڻي ڀارت کي، ۽ ٽن اولهه وارن دريائن (سنڌو، جهلم ۽ چناب) جو پاڻي پاڪستان کي ڏنو ويو. هن معاهدي جي ڳالهين ۾ سنڌ جي سڌي نمائندگي شامل نه هئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 1991ع ۾ [[پاڻي جي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ، 1991|پاڻي ورڇ بابت نئون واٽر اڪارڊ]] طئي ٿيو، جنهن تحت پاڻيءَ جي ورڇ لاءِ هي تناسب مقرر ڪيو ويو: [[پنجاب]] 37 سيڪڙو، سنڌ 37 سيڪڙو، [[بلوچستان]] 12 سيڪڙو ۽ [[خيبر پختونخواهه]] 14 سيڪڙو. ان ئي سال [[انڊس ريور سسٽم اٿارٽي]] (IRSA) قائم ڪئي وئي، جنهن جو مقصد صوبن وچ ۾ پاڻيءَ جي ورڇ جو انتظام سنڀالڻ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪوٽڙي کان هيٺ وهڪري جون ضرورتون=== 2005ع ۾ ڪيل ٻن مطالعي موجب، [[ڪوٽڙي بئراج]] کان هيٺ ماحولياتي توازن برقرار رکڻ لاءِ سڄي سال گهٽ ۾ گهٽ 5,000 ڪيوسڪ پاڻيءَ جي وهڪري ۽ پنجن سالن ۾ مجموعي طور 25 ملين ايڪڙ فوٽ (MAF) پاڻي جي ضرورت ڄاڻائي وئي. بهرحال، صوبن جي وچ ۾ اختلاف سبب انهن سفارشن تي عملي اڳڀرائي نه ٿي سگهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===نون ڊيمن بابت صوبائي موقف=== پاڻيءَ جي کوٽ ۽ ورڇ بابت خدشن سبب سنڌ سميت ٻين صوبن نون ڊيمن جي تعمير بابت اعتراض ظاهر ڪيا آهن. 2000ع واري ڏهاڪي دوران مختلف ڪاميٽيون جوڙيون ويون، پر هن مسئلي تي مڪمل اتفاق راءِ اڃا تائين حاصل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (LBOD)=== [[ليفٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] 1970ع واري ڏهاڪي ۾ وفاقي حڪومت ۽ سنڌ حڪومت طرفان [[عالمي بئنڪ]] جي سهڪار سان شروع ڪيو ويو. هن منصوبي جو مقصد نوابشاهه، [[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]]، [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] ۽ [[بدين ضلعو|بدين]] ضلعن جي ٻن ملين هيڪٽرن کان وڌيڪ زمين مان نيڪال ٿيندڙ پاڻي کي [[عربي سمنڊ]] ڏانهن منتقل ڪرڻ هو. منصوبي کي مختلف فني ۽ انتظامي مسئلن کي منهن ڏيڻو پيو، جن ۾ سار سنڀال بابت ادارتي غير وضاحت، مالي کوٽ، [[سنڌ ۾ سمنڊ جي چارج|سمنڊ جي چاڙهه]]، نيڪال جو پوئتي وهڪرو، [[صنعتي نيڪال]] ۽ ساحلي مٽيءَ جي کاري ٿيڻ جا مسئلا شامل آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين (RBOD)=== [[رائيٽ بئنڪ آئوٽ فال ڊرين منصوبو]] [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]]، [[قمبر شھدادڪوٽ ضلعو|قمبر-شهدادڪوٽ]]، دادو ضلعو|دادو]] ۽ [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] ضلعن لاءِ تجويز ڪيو ويو، جنهن کي ٽن مرحلن ۾ ورهايو ويو. بهرحال، هي منصوبو اڃا تائين مڪمل نه ٿي سگهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ادارياتي سڌارا ۽ جديد منصوبا=== 1996ع ۾ وفاقي حڪومت هر صوبي ۾ صوبائي آبپاشي ۽ نيڪال اٿارٽيز قائم ڪرڻ جو فيصلو ڪيو. 1997ع ۾ [[خودمختيار آبپاشي نظام]] متعارف ڪرايو ويو، جنهن تحت صوبائي آبپاشي کاتن کي PIDA ۾ تبديل ڪيو ويو، ايريا واٽر بورڊ (AWBs) ٺاهيا ويا ۽ آبادگارن کي فارمر آرگنائيزيشنز (FOs) ۾ منظم ڪيو ويو. [[سنڌ ايريگيشن اينڊ ڊرينيج اٿارٽي]] (SIDA) 1998ع ۾ قائم ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. 2006ع ۾ عالمي بئنڪ جي سهڪار سان سنڌ ۾ [[واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ، سنڌ|واٽر سيڪٽر امپروومينٽ پروجيڪٽ]] لاڳو ڪيو ويو، جنهن جو مقصد زرعي پيداوار وڌائڻ، آبادگارن جي آمدني ۾ اضافو آڻڻ ۽ آبپاشي نظام جي ڊگهي مدي واري پائيداري کي بهتر بڻائڻ هو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===ڪئنال ۽ وڏا واھ === سنڌ جي زرعي نظام جو بنياد آبپاشيءَ جي هڪ وسيع نيٽ ورڪ تي قائم آهي، جيڪو [[گڊو بئراج]]، [[سکر بئراج]] ۽ [[ڪوٽڙي بئراج]] مان نڪرندڙ واهن، شاخن ۽ ننڍن واهن تي مشتمل آهي. اهي واهه ۽ شاخون گهڻو ڪري مٽيءَ مان ٺهيل هجڻ سبب پاڻي جي رِسڻ (سيپيج)، زمين جي سم ۽ ڪلر (واٽرلاگنگ ۽ سيلنٽي) ۽ پاڻي جي ضايع ٿيڻ جا مسئلا پيدا ڪندا رهيا آهن، جنهن جو سڀ کان وڌيڪ اثر واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تي پوندو آهي. انهن مسئلن جي حل لاءِ سنڌ حڪومت ۽ وفاقي حڪومت جي سهڪار سان "سنڌ صوبي ۾ شاخن ۽ ننڍن واهن جي ڪنڪريٽ لائيننگ" جو منصوبو شروع ڪيو ويو، جنهن جو مقصد آبپاشي پاڻي جي نقصان کي گهٽائڻ، سم ۽ ڪلر جي مسئلن تي ضابطو آڻڻ ۽ زرعي زمينن تائين پاڻي جي فراهمي کي بهتر بڻائڻ هو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> هن منصوبي لاءِ 13,828.322 ملين رپين جو پي سي-ون (PC-I) تيار ڪيو ويو، جنهن تحت 109 چونڊيل شاخن ۽ ننڍن واهن جي تقريباً 860 ميل ڊگهي حصي جي لائيننگ منظور ڪئي وئي. منصوبي جي نتيجي ۾ آبپاشي نظام جي ڪارڪردگي ۾ نمايان بهتري آئي. 56 مڪمل ٿيل واهن ۽ شاخن جي ڪمانڊ ايراضي 629,137 ايڪڙن مان وڌي 786,827 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 157,690 ايڪڙ اضافي زرعي زمين کي آبپاشي جون سهولتون حاصل ٿيون. ساڳئي طرح 109 چونڊيل واهن ۽ شاخن جي مجموعي ڪمانڊ ايراضي 1,438,405 ايڪڙن مان وڌي 1,747,764 ايڪڙن تائين پهتي، جنهن سان 309,359 ايڪڙ اضافي زمين زرعي استعمال هيٺ آئي. هي منصوبو سنڌ جي زرعي ترقي، پاڻي جي بچت ۽ واهن جي پڇاڙيءَ وارن آبادگارن تائين پاڻي جي بهتر رسائي لاءِ هڪ اهم قدم طور شمار ڪيو وڃي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://irrigation.sindh.gov.pk/public/ldmsp |title=Lining of Distributaries & Minors in Sindh Province |publisher=Irrigation Department, Government of Sindh |access-date=28 May 2026}}</ref> ===ڍنڍون ۽ ڍورن جي فھرست=== ===برساتي نئين فھرست=== ===حفاظتي بندن جي فھرست=== === شاخن ۽ فيڊرن جي فھرست=== === ڪورن جو فھرست=== * ڪور ڏاتو === ڊيمن جي فھرست=== # [[حب ڊيم]] # [[چوٽياري ڊيم]] ===ڪلهوڙا دور جو آبپاشي نظام=== ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ جي آبپاشي نظام کي منظم ۽ وسيع بنيادن تي ترقي ڏني وئي. تاريخي ماخذن موجب، سنڌ ۾ واهن جي منظم کوٽائي جو بنياد ميان نور محمد ڪلهوڙي وڌو، جنهن سنڌو نديءَ جي ساڄي ۽ کاٻي ڪنارن تي واهن جي ذريعي زراعت کي فروغ ڏنو. 1719ع کان پوءِ خاص طور تي سنڌ جي اترين علائقن ۾ نوان واهه کوٽايا ويا، جن جو مقصد زرعي زمينن کي پاڻي فراهم ڪرڻ هو. هن دور ۾ “[[گھاڙ واھ]]” جون ٽي اهم شاخون وجود ۾ آيون، جيڪي علائقي جي آبپاشي نظام جو اهم حصو بڻيون. “[[نور واھ]]” ميان نور محمد ڪلهوڙي جي نالي سان منسوب ڪيو ويو، جڏهن ته “[[شاھ جي ڪڙ]]” سندس وزير شاهه بهاري جي نگرانيءَ ۾ کوٽايو ويو. چانڊڪي پرڳڻي ۾ پڻ ڪيترائي ننڍا وڏا واهه کوٽايا ويا، جن سان مقامي آباديءَ جي زرعي ضرورتن کي پورو ڪيو ويو. ميان نور محمد جي دور ۾ “[[ڪور ڏاتو|ڏاتي جي ڪور]]” پڻ کوٽايو ويو، جيڪو پنهنجي وقت جي دولتمند شخص ڏاتي کهڙي جي ڪوششن سان وجود ۾ آيو. اتر سنڌ ۾ “[[بيگاري واھ]]” جي مکيه شاخ “[[نور واھ]]” به ڪلهوڙا دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هئي. نوشهري ڊويزن ۾ “[[نصرت واھ]]” [[ نصرت خان چانڊيو|نصرت خان چانڊئي]] جي سرپرستيءَ ۾ کوٽايو ويو. ان کان علاوه “[[مراد واھ]]”، “[[باگ واھ]]” ۽ “[[فيروز واھ]]” پڻ ڪلهوڙا دور ۾ کوٽايا ويا، جيڪي [[مراد ڪلھوڙو|مراد ڪلهوڙي]]، [[باگو سيال|باگي سيال]] ۽ [[فيروز ويراڙ]] جهڙن اهم درٻاري شخصيتن سان منسوب آهن. اهي واهه “[[نصرت واھ]]” سان ڳنڍيل هئا، جيڪو بعد ۾ هاڻوڪي [[روهڙي ڪئنال]] جي اهم شاخن مان هڪ بڻيو. ڪلهوڙا حڪمرانن واهن جي کوٽائي، مرمت ۽ صفائيءَ تي خاص ڌيان ڏنو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندن خيال موجب سنڌ جي خوشحالي ۽ سرڪاري ڍلن جي بروقت وصولي جو دارومدار مؤثر آبپاشي نظام تي هو. ان منظم انتظام سبب ڪلهوڙا دور ۾ سنڌ زرعي لحاظ کان وڌيڪ آباد ۽ سرسبز رهي، ۽ رياستي خزاني جي حالت پڻ مضبوط رهي. حيدرآباد ضلعي ۾ واقع “[[سرفراز واھ]]” به هن دور جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ هو، جيڪو [[ميان سرفراز خان ڪلهوڙو|ميان سرفراز خان ڪلهوڙي]] کوٽايو هو<ref>سنڌ جا قديم سڪا سنڌ ۾ ڪلهوڙا دور جا سڪا (قسط 2) -- عبداللہ ورياهه؛ رسالو:مهراڻ؛ 1991جلد 1 ڇپيندڙ:سنڌي ادبي بورڊ</ref>. ==صنعت == سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ صنعتي ۽ معاشي طور ترقي يافته صوبو آهي. صوبي جي معيشت ۾ صنعت، واپار، توانائي، زراعت، بندرگاهي خدمتون ۽ برآمداتي سرگرميون اهم حيثيت رکن ٿيون. [[ڪراچي]] ملڪ جو سڀ کان وڏو صنعتي ۽ واپاري مرڪز هجڻ سبب سنڌ جي صنعتي ترقي ۾ بنيادي ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> [[ڪراچي]] پاڪستان جو سڀ کان وڏو شهر، سنڌ جي گاديءَ جو هنڌ ۽ ملڪ جو مالي مرڪز آهي. شهر ۾ وڏين بئنڪن، مالي ادارن، ڪاروباري ڪمپنين ۽ صنعتي ادارن جا هيڊڪوارٽر قائم آهن. [[پاڪستان اسٽاڪ ايڪسچينج]] پڻ ڪراچي ۾ واقع آهي، جيڪا ملڪ جي سڀ کان وڏي ۽ فعال اسٽاڪ مارڪيٽ آهي. ڪراچي جي سامونڊي حيثيت ۽ جديد انفراسٽرڪچر ان کي پاڪستان جي اهم واپاري مرڪزن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون === صوبي ۾ صنعتڪاري کي هٿي ڏيڻ لاءِ مختلف صنعتي علائقا ۽ اقتصادي زون قائم ڪيا ويا آهن. [[ڪراچي]]، [[حيدرآباد]]، [[ڪوٽڙي]]، [[نوري آباد]]، [[شهيد بينظيرآباد]] ۽ [[سکر]] اهم صنعتي مرڪز آهن. [[بن قاسم صنعتي پارڪ]]، [[ڪورنگي صنعتي پارڪ]]، [[پورٽ قاسم صنعتي علائقو]] ۽ [[ڪراچي ايڪسپورٽ پروسيسنگ زون]] (KEPZ) سنڌ جي اهم صنعتي ۽ برآمداتي علائقن ۾ شمار ٿين ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> === انساني وسيلا ۽ انفراسٽرڪچر === سنڌ پاڪستان جي مزدور قوت جو تقريباً اڌ حصو مهيا ڪري ٿي. صوبي ۾ تربيت يافته، تعليم يافته ۽ بين الاقوامي معيارن سان مطابقت رکندڙ افرادي قوت موجود آهي. جديد ٽيليڪميونيڪيشن نظام، سڙڪن ۽ ريلوي جو وسيع ڄار، هوائي اڏا ۽ بندرگاهون سنڌ جي صنعتي ۽ واپاري ترقي لاءِ بنيادي سهولتون فراهم ڪن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===صنعتي پيداوار=== سنڌ پاڪستان جي پيداواري معيشت جو اهم مرڪز آهي ۽ تيزيءَ سان ملڪي ۽ غير ملڪي سيڙپڪاري لاءِ هڪ پرڪشش منزل طور اڀري رهيو آهي. صوبي کي [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] جهڙين اهم سامونڊي بندرگاهن تائين سڌي رسائي حاصل آهي، جيڪا ان کي بين الاقوامي واپار ۽ برآمدات لاءِ هڪ حڪمتِ عملي واري حيثيت فراهم ڪري ٿي. سنڌ جو صنعتي بنياد وسيع ۽ متنوع آهي، جنهن ۾ ٽيڪسٽائيل، دواسازي، گاڏين جي صنعت، صارفين جي شين جي پيداوار ۽ ٻين پيداواري شعبن جون صنعتون شامل آهن. جديد انفراسٽرڪچر، سيڙپڪارن لاءِ ترغيبي پاليسيون، ڪاروبار دوست ضابطا ۽ ماهر افرادي قوت صوبي جي پيداواري شعبي جي ترقي کي هٿي ڏين ٿا. انهن سببن جي ڪري سنڌ نه رڳو پاڪستان جي معاشي مرڪز طور سڃاتي وڃي ٿي، پر عالمي واپار سان ڳانڍاپي، صنعتي توسيع ۽ منافعي بخش سيڙپڪاري لاءِ پڻ هڪ اهم مرڪز بڻجي چڪي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Manufacturing Sector (Driving Growth in Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====اسٽيل جي صنعت==== ====ڪپڙي جي صنعت==== ڪپڙي جي صنعت سنڌ جي پيداواري شعبي جو بنيادي ستون سمجهي وڃي ٿي ۽ صوبي جي صنعتي معيشت ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. هي صنعت سنڌ جي تاريخي ڪاريگري، فني مهارت ۽ ڪپهه سميت خام مال جي وافر دستيابي مان فائدو حاصل ڪري ٿي، جنهن سبب پيداوار جي اعليٰ سطح برقرار رکڻ ۾ مدد ملي ٿي. [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]] تائين آسان رسائي، جديد صنعتي انفراسٽرڪچر ۽ سيڙپڪارن لاءِ فراهم ڪيل ترغيبي سهولتون سنڌ کي ڪپڙي جي صنعت لاءِ هڪ پرڪشش مرڪز بڻائين ٿيون. صوبي ۾ قائم ٽيڪسٽائيل ڪارخانا نه رڳو ملڪي ضرورتون پوريون ڪن ٿا پر برآمدات ذريعي پاڪستان جي معيشت ۾ پڻ نمايان حصو وجهن ٿا. ڪپڙي جي شعبي ۾ جدت، معيار ۽ مهارت جي روايت سنڌ جي صنعتي ترقي ۽ معاشي واڌ ويجهه کي مسلسل هٿي ڏئي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Textile Industry (Excellence in Innovation and Craftsmanship) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ====آٽو موبائيل جي صنعت==== ====سافٽويئر صنعت==== ====تعميري صنعت==== ====ڪيميائي صنعت==== ====دوائن جي صنعت==== ====سيمنٽ جي صنعت==== ====پلاسٽڪ جي صنعت==== ====چمڙي جي صنعت==== ===ھنري صنعت=== ===صنعتي زون=== ===زرعي صنعت=== سنڌ زرعي پيداوار جي لحاظ کان پاڪستان جي اهم صوبن مان هڪ آهي ۽ ملڪ جي زرعي پيداوار ۾ تقريباً 23 سيڪڙو حصو ڏئي ٿي. صوبي ۾ ڪڻڪ، چانور، ڪپهه، ڪمند، ميوا ۽ ڀاڄيون وڏي پيماني تي پيدا ٿين ٿيون، جن جي بنياد تي ٽيڪسٽائيل، کنڊ، خوراڪ جي پروسيسنگ ۽ زرعي شين جي برآمد سان لاڳاپيل صنعتون قائم آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====سارين جا ڪارخانا==== ====ڪپھ جا ڪارخانا==== ====ڀاڻ جي صنعت==== ==== کنڊ جي صنعت==== ====کاڌ خوراڪ واري صنعت==== === مڇيگيري === سنڌ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي رکي ٿو، جنهن سان گڏ گهاٽن [[مينگروو ٻيلن]] جو وسيع سلسلو موجود آهي. اهي مينگروو ٻيل نه رڳو سامونڊي ماحولياتي نظام جي حفاظت ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا، پر مختلف آبي جيوت لاءِ قدرتي افزائشي مرڪز پڻ آهن. سنڌ پاڪستان جي ماهيگيري واري معيشت جو مرڪزي صوبو آهي، جتان ملڪ جي ڪل مڇيءَ جي برآمدات جو لڳ ڀڳ 48 سيڪڙو حصو حاصل ٿئي ٿو. ان کان علاوه پاڪستان جي سامونڊي مڇيءَ جي وسيلن جو تقريباً 71 سيڪڙو، تازي پاڻيءَ جي مڇيءَ جي وسيلن جو 65 سيڪڙو ۽ کارن يا نيم کارن پاڻيءَ (brackish water) جي مڇيءَ جي وسيلن جو 100 سيڪڙو حصو سنڌ ۾ موجود آهي. اهي وسيلا صوبي ۾ ماهيگيري، آبي زراعت، خوراڪ جي صنعت ۽ برآمداتي واپار جي ترقي لاءِ بنيادي اهميت رکن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ننڊي صنعت=== ==واپار == ===زرعي جنسن جو واپار=== ====واپاري ادارن جي فھرست==== ====درآمد ۽ برآمد==== ====آبي بندرگاھون==== سنڌ وٽ تقريباً 350 ڪلوميٽر ڊگهي سامونڊي پٽي موجود آهي، جيڪا سامونڊي واپار، ماهيگيري، آبي زراعت ۽ ساحلي سياحت لاءِ اهم اهميت رکي ٿي. صوبي ۾ ٻه وڏيون هر موسم ۾ فعال بندرگاهون، [[ڪراچي بندرگاهه]] ۽ [[پورٽ قاسم]]، موجود آهن. انهن بندرگاهن ۾ ڪنٽينر ٽرمينل، تيل ٽرمينل، ڪيميائي سامان جا ٽرمينل، بلڪ ڪارگو سهولتون، جهازن جي مرمت جا مرڪز ۽ انجنيئرنگ سهولتون شامل آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ====خشڪي وارا بندر==== ===سرمائي جي سيڙپ=== ==بئنڪاري نظام== == انفارميشن ٽيڪنالاجي == معلوماتي ٽيڪنالاجي (آءِ ٽي) جو شعبو سنڌ ۾ تيزي سان ترقي ڪري رهيو آهي ۽ صوبو ٽيڪنالاجي، جدت ۽ ڊجيٽل معيشت جي هڪ اڀرندڙ مرڪز طور سڃاتو وڃي ٿو. [[ڪراچي]]، جيڪو سنڌ جو سڀ کان وڏو شهر ۽ معاشي مرڪز آهي، آءِ ٽي ڪمپنين، ٽيڪنالاجي پارڪن، ڪاروباري انڪيوبيٽرن ۽ نون شروعاتي ادارن (اسٽارٽ اپس) لاءِ اهم مرڪز جي حيثيت رکي ٿو. صوبي جي يونيورسٽين ۽ اعليٰ تعليمي ادارن مان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر ۽ تربيت يافته انساني وسيلا فراهم ٿين ٿا، جيڪي آءِ ٽي صنعت جي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪن ٿا. ڪاروبار دوست پاليسيون، سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي سهولتون، تيز رفتار انٽرنيٽ، جديد ٽيليڪميونيڪيشن نيٽ ورڪ ۽ ڊجيٽل انفراسٽرڪچر سنڌ کي ٽيڪنالاجي بنياد تي ڪاروبار قائم ڪرڻ لاءِ سازگار ماحول مهيا ڪن ٿا. آءِ ٽي شعبي جي توسيع نه رڳو روزگار جا نوان موقعا پيدا ڪري رهي آهي، پر صوبائي معيشت کي علم، جدت ۽ ٽيڪنالاجي تي ٻڌل ترقي ڏانهن پڻ اڳتي وڌائي رهي آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Information & Technology (A Rising Hub for Innovation) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ==معدنيات ۽ قدرتي وسيلا== سنڌ قدرتي معدني وسيلن سان مالا مال آهي. صوبي ۾ ڪوئلو، گرينائيٽ، سليڪا واري، جپسم، چن جو پٿر، لوڻ ۽ ٻين معدنيات جا اهم ذخيرا موجود آهن. اهي وسيلا سيمينٽ، تعميراتي مواد، توانائي ۽ ٻين صنعتن لاءِ بنيادي خام مال فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> ===کاڻون=== ==== سنڌ جي کاڻن جي فھرست==== ===گيس=== === سنڌ جي گيس وارن ھنڌن جي فھرست=== ===تيل=== === سنڌي جي تيل وارن ھنڌن جي فھرست=== ===گرينائيٽ=== === سنڌ ۾ معدنياتي تلاش=== ==توانائي == سنڌ پاڪستان جي توانائي پيداوار ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي. صوبي ۾ تيل، قدرتي گئس، ڪوئلو، هوا ۽ شمسي توانائي جا وسيع ذخيرا موجود آهن. سنڌ پاڪستان جي تيل جي پيداوار جو تقريباً 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 71 سيڪڙو حصو پيدا ڪري ٿي. [[ٿر ڪوئلو]] دنيا جي وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان هڪ آهي، جتي اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلو موجود آهي. ان کان علاوه سنڌ جو هوائي ڪوريڊور لڳ ڀڳ 50,000 ميگاواٽ بجلي پيدا ڪرڻ جي صلاحيت رکي ٿو، جڏهن ته صوبي ۾ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ پڻ سازگار حالتون موجود آهن.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/competitive-advantage/ |title=Competitive Advantages |publisher=Sindh Economic Zones Management Company |access-date=29 May 2026}}</ref> توانائي جو شعبو سنڌ جي معاشي ترقي ۽ صنعتي واڌ ويجهه جو هڪ اهم محرڪ آهي. صوبو قدرتي وسيلن سان مالا مال آهي، جن ۾ [[ٿر ڪوئلو|ٿر جي ڪوئلي]] جا وسيع ذخيرا، سامونڊي پٽي سان گڏ موجود هوائي ڪوريڊور ۽ شمسي توانائي جي پيداوار لاءِ سازگار حالتون شامل آهن. اهي وسيلا سنڌ کي روايتي ۽ قابلِ تجديد ٻنهي قسمن جي توانائي جي پيداوار لاءِ هڪ منفرد حيثيت عطا ڪن ٿا. صوبي ۾ ڪوئلي تي ٻڌل بجلي گهرن سان گڏ هوا ۽ سج مان توانائي حاصل ڪرڻ جا منصوبا پڻ تيزي سان ترقي ڪري رهيا آهن. انفراسٽرڪچر ۾ بهتري، ڪاروبار دوست پاليسيون، ضابطن ۾ سهولت ۽ سيڙپڪاري لاءِ ترغيبي قدمن توانائي جي شعبي جي ترقي جا نوان امڪان پيدا ڪيا آهن. توانائي جي شعبي جي واڌ نه رڳو اقتصادي سرگرمين کي هٿي ڏئي ٿي، پر پائيدار ترقي، ماحول دوست توانائي جي فروغ ۽ علائقائي توانائي جي تحفظ ۾ پڻ اهم ڪردار ادا ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Energy (Powering the Future of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ پاڪستان جي توانائي واري شعبي ۾ مرڪزي حيثيت رکي ٿو ۽ مستقبل جي علائقائي توانائي مرڪز طور ڏٺو وڃي ٿو. صوبي جي [[ٿر ڪوئلو|ٿر واري علائقي]] ۾ اندازاً 185 ارب ٽن ڪوئلي جا ذخيرا موجود آهن، جيڪي دنيا جي سڀ کان وڏن ڪوئلي جي ذخيرن مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ان کان علاوه پاڪستان جي تقريباً 60 سيڪڙو تيل جا کوهه ۽ 44 سيڪڙو گئس جا ميدان سنڌ ۾ واقع آهن. صوبو ملڪ جي روزاني تيل جي پيداوار جو لڳ ڀڳ 56 سيڪڙو ۽ قدرتي گئس جي پيداوار جو 55 سيڪڙو حصو مهيا ڪري ٿو. روايتي توانائي جي وسيلن کان علاوه سنڌ قابلِ تجديد توانائي جي ميدان ۾ پڻ وڏي اهميت رکي ٿو. صوبي جي سامونڊي علائقي ۾ تقريباً 60 ڪلوميٽر ويڪرو ۽ 180 ڪلوميٽر ڊگهو هوائي ڪوريڊور موجود آهي، جيڪو هوائي توانائي جي پيداوار لاءِ انتهائي سازگار سمجھيو وڃي ٿو. اهي وسيلا سنڌ کي پاڪستان جي توانائي جي تحفظ، صنعتي ترقي ۽ پائيدار معاشي واڌ ويجهه لاءِ هڪ اهم بنياد فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://sezmc.gos.pk/about-sindh/ |title=About Sindh |publisher=Sindh Economic Zones Management Company (SEZMC) |access-date=29 May 2026}}</ref> ===ڪراچي اليڪٽرڪ=== ====حيسڪو==== ===سيپڪو=== ===بجلي جي پيداوار=== ===قابل تجديد توانائي=== ===ايل اين جي=== ====سي اين جي==== ===پيٽرول جي ترسيل جو نظام=== === سنڌ جو ڪوئلو=== === سنڌ جي معدنيات جي فھرست=== === سنڌ جي معدنياتي ادارن جي فھرست=== # [[سنڌ ڪول اٿارٽي]] ==خدمتن وارا شعبا== ====صحت جو پيشو==== ====قانون جو پيشوئ==== ====تدريسي پيشو==== ====انجينئرنگ ۽ فني شعبو==== ====ٽرانسپورٽ==== ===پوليس=== == سنڌ جي نباتات ۽ حياتيات == ===وڻ ۽ ٻوٽا=== سنڌ جنهن نباتاتي علائقي جو ڀاڱو آهي، تنهن ۾ ذري گهٽ سڄو پنجاب، الهندو راجپوتانا، ڪاٺياواڙ ۽ ڪڇ اچي وڃن ٿا، ۽ جيتوڻيڪ هندستان جي ٻين علائقن ۾ ٿيندڙ ٻوٽا هت به ٿيندا آهن، پر گهڻي نسبت اولهه وارن ملڪن، مڪران، ايراني نار جي گرم ڀاڱن، عراق ۽، جيئن اڳيئي چيو اٿئون، مصر سان اٿس، جتان جي آبهوا ساڳي آهي. ====سنڌ جا عام وڻن==== {| class="wikitable sortable" |+ سنڌ صوبي ۾ موجود اهم وڻن جي فهرست ! نمبر ! عام نالو ! بوٽنيڪل نالو ! مختصر تعارف / حيثيت |- | 1 | [[ڪنڊي|ڪَنڊي]] | ''Prosopis cineraria'' | ريگستاني علائقن جو اهم مقامي وڻ؛ ڇانوَ، ايندھن ۽ چارن لاءِ استعمال ٿيندو آهي. |- | 2 | [[ٻٻر]] (بابُل) | ''Acacia nilotica'' | دريائي ۽ ميداني علائقن ۾ عام؛ ڪاٺ ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 3 | [[آسري]] | ''Tamarix aphylla'' | لوڻياتي ۽ خشڪ زمينن ۾ وڌندڙ؛ هوا روڪڻ لاءِ اهم. |- | 4 | [[ڪرڙ]] | ''Capparis decidua'' | ٿر ۽ خشڪ علائقن جو مقامي وڻ؛ چارن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 5 | [[خوشبودار ٻٻر]] | ''Acacia farnesiana'' | خوشبودار گلن سبب سڃاتل؛ دوائن ۽ خوشبوءَ ۾ استعمال. |- | 6 | [[ٻانھن]] | ''Populus euphratica'' | سنڌو درياهه جي ڪنارن تي وڌندڙ؛ دريائي نظام لاءِ اهم. |- | 7 | [[ديوي (وڻ)]] / (ولائتي ڪَنڊي) | ''Prosopis juliflora'' | غير ملڪي وڻ؛ تيزي سان وڌندڙ، پر ماحولياتي نقصانڪار پڻ. |- | 8 | [[سراھ|سِراهه]] | ''Albizia lebbeck'' | ڇانوَ ۽ ڪاٺ لاءِ مشهور؛ شھرن ۾ لڳايو ويندو آهي. |- | 9 | [[نم]] | ''Azadirachta indica'' | دوائن ۾ تمام اهم؛ جراثيم ڪُش خاصيتون. |- | 10 | [[ٻير]] | ''Ziziphus mauritiana'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ غذائي ۽ معاشي اهميت. |- | 11 | [[ڄمون (وڻ)|ڄمون]] | ''Syzygium cumini'' | ڦر ۽ دوائن ۾ استعمال؛ شگر لاءِ فائديمند. |- | 12 | [[گدامڙي (وڻ)|گدامڙي]] | ''Tamarindus indica'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ کاڌي ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 13 | [[سھانجڻو]] | ''Moringa oleifera'' | غذائيت سان ڀرپور؛ پن ۽ ڦريون استعمال ٿين ٿيون. |- | 14 | [[اڇو تمر]] | ''Avicennia marina'' | سنڌ جي ساحلي علائقن جو اهم وڻ؛ سامونڊي ڪٽاوَ کان بچاءُ. |- | 15 | [[بڙ]] | ''Ficus benghalensis'' | وڏو ڇانوَ ڏيندڙ وڻ؛ سماجي ۽ مذهبي اهميت. |- | 16 | [[پپل]] | ''Ficus religiosa'' | مذهبي لحاظ کان اهم؛ آڪسيجن فراهمي ۾ نمايان. |- | 17 | [[ڄار (وڻ)|ڄار]] | ''Salvadora oleoides'' | خشڪ علائقن جو وڻ؛ ايندھن ۽ دوائن ۾ استعمال. |- | 18 | [[مسواڪ]] | ''Salvadora persica'' | ڏندن جي صفائي لاءِ مشهور؛ دوائن ۾ استعمال. |- | 19 | [[ليسڙو]] (گيدوڙو) | ''Cordia myxa'' | ڦر ڏيندڙ وڻ؛ ڳوٺاڻن علائقن ۾ عام. |- | 20 | [[انب (وڻ)|انب]] | ''Mangifera indica'' | قومي ڦر؛ باغباني ۽ معيشت لاءِ اهم. |- | | | | |- | | | | |- | | | | |+ | | | | |- | | | | |- | | | | |- | | | | |- |} ===حيوان === علم حيوانات جي جن ماھرن پھريائين سنڌ جي جانورن تي تحقيق ڪئي، سي آھن برنس (Burnes) 1830ع، گرفٿ (Griffith) 18399ع، ھيوم ۽ ڊي (Hume and Day) 1872ع، بلان فورڊ (Blanford) 1971ع کان 1977ع، بٽلر (Butler) 1879ع، مري (Murray) 1884ع، اوٽس (Oates) 1889ع، ايٽڪن (Aitken) 19077ع، ٽائيسھرسٽ (Ticehurst) 1917ع کان 1920ع ۽ ايٽس (Eates) 1920 کان 1954ع، منٽن (Minton) 19622ع ۾ سنڌ ۽ لسٻيلي جي جانورن جي ڏسڻي (Key) ٺاھي. صديقي 18699ع ۾ جانورن جي لسٽ ٺاھي تيار ڪئي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> محي الدين (71-1964ع) سنڌ جي مڇين، نانگن، پکين، ڪڪڙن، ٻڪرين، ڍڳين ۽ مينھن جي پروٽوزوان (Protozoan) ۽ ھيلمينٿي (Helminthic) فاعلن تي ڪم ڪندي نيون جنسون ۽ ڪي نوان مفعول دريافت ڪيا آھن. مجيب سنڌ جي دريائي مڇين ۽ سامونڊي مڇين جي ھيلمينٿڪ فاعلن تي ڪم پئي ڪيو آھي ۽ ڪي نيون جنسون ۽ قسم دريافت ڪيا آھن. ترمذي سنڌ جي سامونڊي ڪپر واري پٽي ۾ ڪرسٽيشيا (Crustacea) تي پئي ڪم ڪيو آھي. فصلن کي نقصان پھچائيندڙ جيتن جڻين تي بھ چڱو ڪم ڪيو آھي. جيتوڻيڪ انھن ۾ اھي جيت ۽ چچڙ شامل نھ آھن، جن جو انسانن ۽ جانورن جي بيمارين سان واسطو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === ڪرنگھي وارا جانور (vertebrates) === پنڊپھڻ (Fossils): بلئنفورڊ ۽ فيڊن پھريون ڀيرو منڇر مان سنھ 76-1874ع ۾ [[پنڊپھڻ]] جمع ڪيا. ٽيھ سال پوءِ پلگرم ۽ ان سان گڏ ڪم ڪندڙن [[ڀڳو ٺوڙهو|ڀڳي ٽوڙھي]] ويجھو تمام گھڻا پنڊپھڻ لڌا. پلگرم (1934ع) ھيٺين منڇر جي ٽن ڀاڱن کي ڪامليل (ميلوٽيشن)، چنجي (ٽارٽونيشن) ۽ ڍوڪ پٺاڻ (لوئر پلايوسين) وارين منزلن جي برابر سمجھيو ۽ ساڳئي وقت مٿئين [[منڇر ڍنڍ|منڇر]] کي سوالڪ واري بولڊر ڪانگھلومريٽ منزل (مڊل پلئسٽوسين) جي برابر تسليم ڪيو. سنڌ ۾ ھڪ گوشت کائيندڙ، اٺ سونڊ وارا، ٽي کُرن وارا، يارھن ٻڌي تعداد ۾ کُرن وارا ۽ ٽي سُرڻن يا رڙھندڙ جانورن جا ’پنڊپھڻ‘ سڃاتا ويا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === جيئرا قسم (Living Forms) === کير ڌارائيندڙ ٿڻن وارا جانور. جيترو ڌيان پکين تي ڏنو ويو آھي، اوترو کير ڌارائيندڙ يعني ٿڻن وارن جانورن تي نہ ڏنو ويو آھي. ٿڻن وارن جانورن جا ڪل 73 قسم آھن، جيڪي سنڌ ۾ رھن ٿا. انھن ۾ 20 گوشت کائيندڙ، 20 چمڙا، 4 جيت کائيندڙ، 15 ڪئا ۽ نوريئڙا وغيرھ، 9 کُرن وارا، 4 ويل ۽ ڊالفن ۽ ھڪ ڇِلر شامل آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref><br> '''گوشت خور جانور''': ڏسڻ ۾ ائين ٿو اچي تھ چيتو ڪنھن وقت سنڌوءَ جي ڪڇي ۾ ۽ روھڙيءَ طرف رھندو ھو. روھڙي ۾ ھن جو زور ڏسڻ ۾ اچي ٿو. سنڌ ۾ چيتا سن 1886ع تائين ماريا ويا. ٻين گوشت کائيندڙن ۾ پلنگ (Panther) جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ڪافي تعداد ۾ پکڙيل ھو، سو ھاڻي رڳو کيرٿر جبلن ۾ محدود آھي. اھو خصوصًا ھلڪي رنگ جو آھي ۽ سندس بج ھندستاني پلنگ کان ڊگھا آھن. لڌڙو جيڪو لاڙڪاڻي ۽ ميرپور ساڪري ۾ ملندو ھو، سو گھڻي قدر گھٽجي ويو آھي. جھنگ ٻلو، سنڌ جي عام جھنگلي ٻلي، بُجُر ٻلو (Caracal Lynx) جيڪا ھاڻي ٿر ۾ اڻ لڀ ٿيندي وڃي؛ مشڪ ٻلو (Civet Cat) جيڪو ڳوٺن جي چوڌاري ملندو آھي، اھي سڀ سنڌ جي جھنگلن جا ٻلا آھن. ڳور پٽ جيڪو قبرن کوٽڻ ۽ مئل ماڻھن تي تڳڻ لاءِ مشھور آھي، سو بہ سنڌ ۾ ٿئي ٿو. چراخ ۽ لڌڙو جنھن جي پٺيان سدائين کلن جا واپاري ھوندا آھن، سي آھستي آھستي اڻلڀ ٿيندا وڃن. بگھڙ، گدڙ، لومڙ ۽ نور وغيره ٻيا گوشت کائيندڙ جانور آھن. '''چمڙا''': سنڌ ۾ چمڙن جا 13 قسم آھن، جن ۾ ھڪ ميوو کائيندڙ چمڙن جو (Fruit Bat)، ٻہ ڪُئي – پُڇ چمڙن جا، ٻہ قبائي (Tomb bat) چمڙن جا ۽ چار ڄامڙن چمڙن جا قسم شامل آھن. '''جيت کائيندڙ''': جيت کائڻ وارا جانور سنڌ ۾ تمام گھٽ آھن، جن ۾ ھڪ مسڪ شُرو (Musk Shrew) ۽ ٽن قسمن جا ڄاھا شامل آھن. '''روڊنيشا''': (Rodentia):ھن قسم ۾ ھڪ قسم جو سيھڙ، جيڪو خاص ڪري پٽاٽي جي فصل کي کائيندو آھي. نوريئڙو ۽ پنڌرھن قسم جي ڪُئن جا، جن ۾ ننڍي پُڇ وارا توڙي بجر پڇ وارا، ۽ ٿلھي منھن وارا وڏا ڪئا شامل آھن. '''سيٽيشيا''': (Cetacea):ھن ۾ سنڌو درياءَ توڙي گنگا ندي واري ٻلھڻ جا ٻئي قسم سامونڊي آھن، جيڪي سنڌوءَ جي ڊيلٽا ۾ ملندا آھن. پار پوائز (Porpoise) خاص مٺي پاڻيءَ جو جانور آھي ۽ انڌو ٿيندو آھي، ڇو جو ان جون اکيون پوري طرح تيار نہ ٿينديون آھن. ھيءُ سنڌو درياءَ ۾ ملندو آھي. ھن ٻلھڻ جو تيل مھاڻا سنڌن جي سور لاءِ ۽ مشعلن ٻارڻ جي ڪم آڻيندا آھن. ھن کي پڪڙڻ لاءِ مھاڻا خاص سيکاريل لڌڙا استعمال ڪندا آھن. بِلُويل جيڪو وڏي ۾ وڏو کير ڌارائيندڙ جانور تسليم ڪيو وڃي ٿو، سو بہ سنڌ جي سامونڊي ڪنارن کان پرتي ڏٺو ويو آھي ۽ ڀٽ ميٽ تي پڻ پڪڙيو ويو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === گاھ کائيندڙ (Herbivora) === گاھ کائيندڙ جانورن ۾ شامل آھن: ھرڻ، ڪارو ھرڻ، غزال ھرڻ وغيرھ. ڦاڙھو اڃا تائين سنڌ جي دريائي ٻيلن ۾ ڪافي عام آهي (ٽوٽل اندازًا 370 ڦاڙھا). ڪارو ھرڻ جيڪو ھن سڄي اپٻيٽ جي اصلوڪن ھرڻن جو ھڪ قسم آھي، سو تمام سھڻو ٿيندو آھي، ۽ پاڪستان ۾ ھي نسل ختم ٿيڻ تي آھي. سنڌ ۾ ھن نسل جا ھرڻ باقي ڪي ٿورا وڃي کيرٿر جبل ۾ بچيا آھن. ھرڻ، جيڪو ڪنھن وقت سنڌ ۾ ھر ھنڌ ھوندو ھو، سو بہ ھاڻي تمام گھٽ آھي ۽ ٿورڙي تعداد ۾ اڃا تائين کيرٿر ۾ آھن. چنڪارا ھرڻ ۽ ڪاري ھرڻ جي آھستي آھستي گم ٿيڻ جي ڪري بنان ڪنھن شڪ شبھي جي اھو چئي سگھجي ٿو تہ ايشيائي چيتو پڻ انھن جي ڪري ختم ٿي ويو. سنڌ گھر آھي سره جو، جيڪو اڄ ڪلھ کيرٿر جبل ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو. (سرھن جو اندازًا تعداد 1200) گڍ دادو ۾ ڪافي تعداد ۾ ملي ٿو، پر ان کي تحفظ ڏيڻ ضروري آھي. جيئن سڱن وارو ھرڻ، جيڪو سنڌ ۾ مري (Murray) سن 1884ع ۾ ڏٺو ھو، سو اڄ ڪلھ آھي ئي ڪونہ، ۽ سانڀر وانگر ختم ٿي ويو آھي. سوئر جيڪو سنڌ ۾ عام آھي، سو ڏينھون ڏينھن دريائي ٻيلن ۾ وڌندو رھي ٿو ۽ فصلن لاءِ مصيبت آھي. گورخر جيڪو ڪڇ جي رڻ ۾ تمام ٿوري تعداد ۾ وڃي بچيو آھي (اندازًا 20 يا 30) سو اڻلڀ ٿيڻ وارو آھي.<br> '''ڇلر''' (Pholidota): ڇلو مرون لاڙ ۾ ٿئي ٿو، پر آھستي آھستي گھٽبو پيو وڃي ۽ ھاڻي اڻلڀ ٿيندڙ جانورن جي فھرست ۾ شامل آھي. سنڌ ۾ مم ۽ ڀولڙي جو ڪوبہ قسم نہ ٿيندو آھي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === پکي === سنڌ جي پکين ۾ مخصوص خاصيتون آھن، جيڪي جاگرافيائي بيھڪ ۽ طبعي حالتن جي ڪري ٿيون آھن. سنڌو ماٿري ھڪ ’رڻ‘ وسيلي ھندستان کان ڌار ٿيل آھي، جنھن ڪري ھندستان جا مشھور پکي ھتي ڪين ٿين. ٻئي طرف سنڌ ۽ بلوچستان، ٻين علائقن جھڙوڪ ڏکڻ يورپ، اتر اوڀر آفريڪا، عرب ۽ ايران جي پکين لاءِ کليل آھن. سنڌ جون ڍنڍون ۽ ڌٻڻون، ۽ ان طرف پکين جي لڏي اچڻ جي رستن جي موافقت ڪري سنڌ پکين لاءِ سياري جو گھر آھي. ھيوم (Hume) پنھنجي ڪتاب اسٽري فيدرس (1873ع) ۾ پکين جا 2500 قسم ڄاڻايا آھن، جن جون 25 جنسون آھن. ائٽڪن (سن 1872ع) ڪل 400 جنسون ٻڌايون ۽ ساڳئي وقت ايٽس (Eates). سورلي جي سنڌگزيٽيئر ۾ 426 جنسون ڄاڻايون، جن مان 177 مڪاني ۽ باقي لڏي ايندڙ يا سانگي پکي آھن. سنڌ جي پکين جو تفصيلي بيان ھن مقالي جي دائري کان ٻاھر آھي. مختصر طور سنڌ ۾ ٽن قسمن جا ’پيڻ‘، 2 پيٽيئر (Cormorant)، 6 ٻگھ ۽ ڪانئرا، ھڪ لاکي ڄاڃي، 11 سانھ، 26 ھنجھ ۽ بدڪون، 17 سرڻيون، عقاب ۽ ڳجھون، 6 ڪونجون، 5 تتر ۽ ڀؤنتريا، 6 ٻاٽيڀڙ، 5 باز، ٽٽيھر، پلوور (Plover)، ڦوليارو، چيھو، ڪينو، ٽرن (Tern)، بي ايٽر (Bee eater)، ڪاٺ ڪٽو، ڪنگري، سانھڙو، چنڊول، سينڊ مارٽن (Sand Martin)، وھيو، بلبل، کٽياڻي، شرائيڪ (Shrike)، ٿريش (Thrush)، سينڊ پائپر (Sand Piper) وغيره قسم طور عام ملن ٿا. ڏاڙھي واري ڳجھ کيرٿر جي مٿانھن پٽن ۾ ملي ٿي. سنڌ ۾ جيڪي 6 ٻاٽيڀڙ ملن ٿا، تن مان سواءِ ڳٽو (Largepin Tailed) ۽ امپريل (Imperial) جي سڀ مڪاني آھن. چڪور (Chukor) سنڌ جي مٿانھن پٽن جو تتر آھي. ھندستاني تلور جيڪا اڳ ٿر ۾ عام ھئي، سا ناياب آھي. ھوبارا تلور (Houbara Bustard) بہ ناياب ٿيندي وڃي. فلوريڪن (Florican) جا سن 1875ع تائين عام ھئي، سا بھ ناپيد آھي. سفيد ھنجھھ پڻ منڇر ۾ ملي ٿو. ڪومب بدڪ بہ سنڌ جي ڏکڻن اوڀر ۾ ملي ٿي. ننڍڙو ھنجھ ۽ آڙي پڻ ٿورن حصن ۾ ملن ٿا. بيڪل آڙي (Baikal of Cluckingteal) پڻ سنڌ ۾ ڪڏھن ڪڏھن اچي ٿي. گولڊن آئي (Golden Eye) ۽ چيڪلو صرف ٻن جڳھين، اوڀر ناري ۽ منڇر ۾ ملن ٿا. ڀؤنتريو ھڪ موسمي پکي آھي، جيڪو حب ندي جي آسپاس رھي ٿو. باقي عام ڀؤنتريو (Rain Quail) ڪچي جي علائقن ۾ رھي ٿو. ’مور‘ حيدرآباد ۾ ٿرپارڪر ضلعي ۾ ملي ٿو. واديءَ مھراڻ ٻگھن، سانھھ، ڪانئرن، ڪينو، پيڻ، اگريٽس (Egrets) جي جنت آھي. ھنن جي آنن لاھڻ جون جايون تباه ٿي چڪيون آھن، ۽ ان سان گڏ شڪارين جي ڪري ڪيترا پکي منتشر ٿي ويا آھن. صرف 15 قسمن مان 6 نظر اچن ٿا. اھي سڀ پکي ڌٻڻ وارن ٻوٽن ۾ ئي گذارو ڪن ٿا.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === رڙھندڙ جانور يا سرڻا === سرڻا سنڌ ۾ عام طور ملن ٿا. آبھوا جي موافق ھئڻ ڪري ڪيترا ئي قسم، خصوصًا سانڊا ملن ٿا. ڇو تھ اھي پيلياآرڪٽڪ تائين محدود آھن. واڳون جيڪي ڪنھن زماني ۾ سنڌو درياءَ ۽ ڪن پراڻن ڦاٽن ۾ ھوندا ھئا، سي بہ کلن جي واپارين ڪري ناپيد آھن. ڌٻڻ وارا واڳون (Marsh crocodile) جيڪي ڪنھن وقت ۾ سنڌو درياءَ، ڍنڍن ۽ ڦاٽن ۾ ڏٺا ويندا ھئا، سي پڻ گھڻي ڀاڱي ختم ٿي ويا آھن، سواءِ ھاليجي ڍنڍ جي.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> سنڌ جي ڍنڍن ۽ تلائن ۾ مٺي پاڻي جي ڪڇئن (Turtle) جا چار نرم کلن وارا قسم ملن ٿا. اھي ۽ ساڳئي وقت سائي رنگ جي سامونڊي ڪُمين جا قسم پڻ اقتصادي حيثيت رکن ٿا. ڇاڪاڻ تہ ولايت ۾ کاڌي طور استعمال ۾ اچن ٿا ۽ سندن کلون ڳھن ۽ ھار سينگار جي بہ ڪم اچن ٿيون. سڪي جا ٻن قسمن جا ڪڇئون ۽ مٺي پاڻيءَ جا چئن قسمن جا ڪڇئون ملن ٿا. سانڊن ۾ 11 قسم ڪرڙي (چچين) جا، ھڪيو بليفريس (Eublepharis) اٺ اگامڊس (Agamids)، ٻھ مانٽر (Monitors) يعني ڳوھون، پنج خاص قسم جا سانڊا ۽ ڏھھ اسڪنڪس (Skinks). سنڌ ۾ ڪوبھ شيميلان (Chameleon) ڪون ٿئي. ٿلھي پڇ واري ڪرڙي جو قصو دلچسپ آھي. اھا سنڌ جي خطرناڪ ”ھڻ کڻ“ آھي، جيتوڻيڪ اھا نقصانڪار ناھي. ’ڳوھن‘ جا ٽي قسم سنڌ ۾ ملن ٿا، جيڪي کلن جي واپارين جي ڪري ناياب ٿيندا وڃن. سنڌ ۾ ماڻھو انھن جي کلن مان طنبورا ۽ دھل ٺاھيندا آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز، ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> نانگن جي 43 قسمن مان 21 زھر کان خالي آھن. زھريلي قسمن ۾ چئن قسمن جا ڏند پويان وريل آھن ۽ باقي قسمن جا ڏند اڳيان وريل آھن، جن ۾ زھر ڀريل رھي ٿو. ڏند اڳيان وريل 18 قسمن مان 13 سامونڊي، 2 پِيَڻ، ھڪ واسينگ ۽ ٻھ کَپر آھن. انھيءَ سلسلي ۾ ھندستاني پيڻ جا ٿر ۾ ملي ٿي، سا قابلِ ذڪر آھي. عام چوڻي مطابق اھا پيڻ رات جو سمھڻ مھل ماڻھو جي ڇاتيءَ تي چڙھي، سندس وات ۾ زھر وجھي ھلي ويندي آھي. اھو ماڻھو گلي ۾ سخت سور جي باعث صبح کان اڳ ۾ ئي ختم ٿي ويندو آھي. پيڻ خطرناڪ بلائن مان ھڪ آھي، جا ڏنگي ٿي. جيئن تھ زھر، انسان جي تنتي سرشتي تي اثر انداز ٿئي ٿو، ۽ ماڻھو جي ساه کڻڻ واري نليءَ کي نقصان ٿو رسائي، تنھنڪري ڏنگيل ماڻھو ساه جي گھٽ سبب مري وڃي ٿو. کپر جو زھر، دل ۽ رت تي اثر انداز ٿئي ٿو ۽ رت جي بيجا زبان (جسم جي اندران ۽ ٻاھران) ٿيڻ ڪري موت واقع ٿئي ٿو.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> === مڇيون === سنڌ جو سامونڊي ڪنارو، جنھن تي مڇي مري ٿي، سو 120 ميل تائين پکڙيل آھي، جنھن ۾ ڪيتريون کاريون ۽ ڍوريون آھن. درياءَ جو ڇوڙ ڦرندو رھي ٿو. پراڻا واه جھڙوڪ پراڻي ڦليلي، گھارو ۽ بگھاڙ اڄ بھ موجود آھن. سال 1819ع واري زلزلي درياءَ جي ڇوڙ ۾ ڪافي ڦيرڦار آندي. ڊي (Day) 224 مڇين جا قسم ڄاڻايا آھن، جن مان 160 سامونڊي ۽ 64 مٺي پاڻي جون آھن. صوفي (1957ع) ڪينجھر ڍنڍ مان 33 قسمن جون مڇيون ظاھر ڪيون آھن، جن ۾ 14 قسم پسنديده غذا جي اھميت رکن ٿا. سامونڊي مڇين جي خاص قسمن ۾ ڀوريون ۽ ڪاريون پاپليٽ، سرمائي سالمان (Salmon)، سول (Sole)، سارڊين (Sardine) ۽ بمبئي ڊڪ (Bombay duck) مشھور آھن.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> پلو جيتوڻيڪ سامونڊي آھي، پر آنن لاھڻ لاءِ سنڌو درياءَ جو رخ ڪري ٿو. ھن جي سمنڊ مان لڏپلاڻ فيبروري ۽ مارچ ڌاري ٿئي ٿي. اھا مڇي ذائقيدار ٿئي ٿي، جيتوڻيڪ ان ۾ تمام گھڻا ڪنڊا ٿيندا آھن. پاڻيءَ جي قلت ۽ بئراجن جي ٺھڻ سان پلي جي افزائش تي تمام گھڻو اثر پيو آھي. ان لاءِ ڪو وقتائتو قدم کڻڻ گھرجي تھ جيئن ھن لذيذ مڇيءَ کي بچائي سگھجي. سنڌ جي 64 ڍنڍن، ڍورن ۽ تلائن ۾ ملندڙ مڇين مان ڪُرڙو، موراکي، ٿيلھي، کڳو، سينگاري، ڄرڪو ۽ گندڻ تمام شوق سان کاڌيون وڃن ٿيون. وڏيون ڍنڍون جھڙوڪ ڪينجھر، منڇر ھڏيرو ۽ ھاليجي، مڇين سان ڀرپور آھن. منڇر ڍنڍ جي گھٽجندڙ ايراضي افسوسناڪ آھي، ۽ ان لاءِ ڪو تڪڙو قدم کڻجي. ان جي سڪڻ ڪري پاڪستان ۾ پروٽين جو عظيم ذريعو ناپيد ٿي ويندو. ان سان گڏوگڏ اھي ڍنڍون، لکين لاڏائو پکين جو مندائتو گھر آھن. (Amphibia) ڏيڏرن جا ٽي قسم آھن ۽ ان کان سواٰءِ ٽوڊ (Toad) جا ٻھ قسم سنڌ ۾ ملن ٿا. جانور، انسان ذات جي وايومنڊل جو ھڪ حصو آھن ۽ انسان وانگر ارتقا جو نتيجو آھ.<ref>{ڪتاب: سنڌ صدين کان؛ از: ممتاز مھر؛1982؛ ثقافتي مرڪز،ڀٽ شاھ{{cite web|url=http://www.sindhiadabiboard.org/catalogue/History/Book8/Book_page2.html}}}</ref> == آبادي ۽ انگ اکر== سنڌ جي آبادي برطانوي دور ۾ 1891ع ۾ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ 2.9 ملين هئي، جڏهن سنڌ بمبئي پريزيڊنسي جو حصو هئي<ref name="ايڪانومي">The Economy Of Modern Sindh Opportunities Lost & Lessons for Future A detailed book Review by Research & Training Wing PRODUCED BY: RESEARCH & TRAINING WING PLANNING & DEVELOPMENT DEPARTMENT GOVERNMENT OF SINDH , page 5</ref>. 1911ع ۾ سنڌ جي آبادي 3.5 ملين ۽ 1941ع ۾ 4.5 ملين تائين پهتي، جيڪا واڌ معاشي بهتري ۽ لڏپلاڻ سان لاڳاپيل هئي. 1936ع ۾ سنڌ کي بمبئي پريزيڊنسي کان جدا ڪري الڳ صوبو بڻايو ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. برطانوي دور جي آخر تائين سنڌ ۾ مختلف نسلي ۽ مذهبي برادريون، جهڙوڪ مسلمان، هندو، عيسائي، يهودي، پارسي ۽ بهايي، گڏجي رهنديون هيون. ورهاڱي کان اڳ سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آبادي لڳ ڀڳ 70٪ هئي، جيڪا ورهاڱي کان پوءِ اردو ڳالهائيندڙ لڳ ڀڳ 15 لک مهاجرن جي آمد سبب گهٽجي 58٪ تائين آئي<ref name=" ايڪانومي"/>. پاڪستان جي قيام کان پوءِ ملڪ ۾ ڇهه قومي مردم شماريون ٿيون آهن. 2017ع جي مردم شماري موجب پاڪستان جي ڪل آبادي 207,774,520 هئي، جنهن سان پاڪستان دنيا جو پنجون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ملڪ بڻيو. 1998ع کان 2017ع تائين پاڪستان جي سالياني سراسري آبادي واڌ جي شرح 2.4٪ رهي. 2017ع ۾ سنڌ جي ڪل آبادي 47,886,051 هئي. ورهاڱي کان پوءِ سنڌ جي آبادي لڳ ڀڳ اٺ ڀيرا وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي وڌڻ جا اهم سبب بين الصوبائي لڏپلاڻ ۽ ڳوٺن مان شهرن ڏانهن منتقلي رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آبادي واڌ جي شرح 1961–1972ع دوران 4.63٪ هئي، جيڪا 1998–2017ع ۾ گهٽجي 2.4٪ ٿي وئي. سنڌ ۾ آباديءَ جي ڪثافت 1981ع ۾ 135 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر هئي، جيڪا 2017ع ۾ وڌي 339 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر ٿي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. 2017ع ۾ سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 24.9 ملين مرد ۽ 23 ملين عورتون هيون. سنڌ ۾ صنفي تناسب (Sex Ratio) 108.58 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. ڳوٺاڻن علائقن ۾: 107.8 ۽ شهري علائقن ۾: 109.31<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ 52.02٪ آبادي شهري ۽ 47.98٪ ڳوٺاڻن علائقن ۾ رهندڙ هئي، جنهن سبب سنڌ پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري آبادي وارو صوبو آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع جي مردم شماري موجب: انحصاري آبادي: 38.3٪ ڪم ڪندڙ آبادي: 61.7٪ <ref name=" ايڪانومي"/>. 1998ع ۾ عورتن جي ليبر فورس ۾ شرڪت صرف 3٪ هئي، جڏهن ته مردن جي شرڪت 58.8٪ هئي<ref name=" ايڪانومي"/>. تيز شهري واڌ سبب سنڌ ۾ ثانوي ۽ نيم شهري مرڪز جهڙوڪ نوابشاهه (نوشهرو فيروز)، گهوتڪي، ميرپورخاص، عمرڪوٽ ۽ ڄامشورو ترقي ڪري رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ آباديءَ جي تيز واڌ شهريڪاري، معاشي دٻاءُ، وسيلن جي کوٽ ۽ انفراسٽرڪچر تي بار وڌايو آهي. 2017ع تائين سنڌ جي آبادي واڌ جي شرح پاڪستان جي قومي شرح سان برابر ٿي چڪي آهي. {{Main|سنڌ جي مردم نگاري}} آباديءَ جو مطالعو- مردم نگاري، (Demography )علم آبادي- آبادي اڀياس- مردم نگاري- ماڻهن جي آدمشماري جو اڀياس، جنهن ۾ هنڌ، گهاٽائي، عمر، پکيڙ، جنس، نسل، ڌنڌو ۽ ٻيا شمارياتي انگ اکر ڏنل هجن. <ref>{{Citation |title=Demography {{!}} Online Sindhi Dictionaries {{!}} آن لائين سنڌي ڊڪشنريون<!-- Bot generated title --> |url=http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |accessdate=2016-12-15 |archive-date=2023-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231015021439/http://dic.sindhila.edu.pk/index.php?txtsrch=Demography |dead-url=yes }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ جي ضلعي آباديءَ موجب مردم شماري (2023ع)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! ضلعو ! آبادي ! حصو (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 || [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] || align="right"|3,921,742 || align="center"|7.04 |- | 2 || [[ڪراچي مرڪزي ضلعو]] || align="right"|3,822,325 || align="center"|6.86 |- | 3 || [[ڪورنگي ضلعو]] || align="right"|3,128,971 || align="center"|5.62 |- | 4 || [[ڪراچي اولهه ضلعو]] || align="right"|2,679,380 || align="center"|4.81 |- | 5 || [[خيرپور ضلعو]] || align="right"|2,597,535 || align="center"|4.66 |- | 6 || [[حيدرآباد ضلعو]] || align="right"|2,432,540 || align="center"|4.37 |- | 7 || [[ملير ضلعو]] || align="right"|2,432,248 || align="center"|4.37 |- | 8 || [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] || align="right"|2,329,764 || align="center"|4.17 |- | 9 || [[سانگهڙ ضلعو]] || align="right"|2,308,465 || align="center"|4.14 |- | 10 || [[ڪياماڙي ضلعو]] || align="right"|2,068,451 || align="center"|3.71 |- | 11 || [[بدين ضلعو]] || align="right"|1,947,081 || align="center"|3.50 |- | 12 || [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] || align="right"|1,845,102 || align="center"|3.31 |- | 13 || [[ٿرپارڪر ضلعو]] || align="right"|1,778,407 || align="center"|3.19 |- | 14 || [[نوشھروفيروز ضلعو]] || align="right"|1,777,082 || align="center"|3.19 |- | 15 || [[گهوٽڪي ضلعو]] || align="right"|1,772,609 || align="center"|3.18 |- | 16 || [[دادو ضلعو]] || align="right"|1,742,320 || align="center"|3.13 |- | 17 || [[ميرپورخاص ضلعو]] || align="right"|1,681,386 || align="center"|3.02 |- | 18 || [[سکر ضلعو]] || align="right"|1,639,897 || align="center"|2.94 |- | 19 || [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,514,869 || align="center"|2.72 |- | 20 || [[لاڙڪاڻو ضلعو]] || align="right"|1,784,453 || align="center"|3.20 |- | 21 || [[شڪارپور ضلعو]] || align="right"|1,386,330 || align="center"|2.49 |- | 22 || [[ڪشمور ضلعو]] || align="right"|1,233,957 || align="center"|2.22 |- | 23 || [[عمرڪوٽ ضلعو]] || align="right"|1,159,831 || align="center"|2.08 |- | 24 || [[جيڪب آباد ضلعو]] || align="right"|1,174,097 || align="center"|2.11 |- | 25 || [[ڄامشورو ضلعو]] || align="right"|1,117,308 || align="center"|2.01 |- | 26 || [[ٺٽو ضلعو]] || align="right"|1,083,191 || align="center"|1.95 |- | 27 || [[ٽنڊو الھيار ضلعو]] || align="right"|922,012 || align="center"|1.66 |- | 28 || [[مٽياري ضلعو]] || align="right"|849,383 || align="center"|1.53 |- | 29 || [[سجاول ضلعو]] || align="right"|839,292 || align="center"|1.51 |- | 30 || [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] || align="right"|726,119 || align="center"|1.30 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|[[سنڌ]] ! align="right"|55,696,147 ! 100% |} {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''سنڌ بابت اهم انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''55,696,147''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''140,914 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''395.2 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''2.6٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | پاڪستان جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''23٪''' |- | style="background:#FFF2CC;" | سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو ضلعو | style="background:#FFF2CC;" | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] (3,921,742) |- | style="background:#F4CCCC;" | سڀ کان گهٽ آبادي وارو ضلعو | style="background:#F4CCCC;" | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] (726,119) |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/admin/8__sindh/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]]، 2023ع مردم شماري.</small> === جنس موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ جنس موجب آبادي (2023ع) |label1=مرد |value1=52.1 |color1=#3366CC |label2=عورتون |value2=47.9 |color2=#DC3912 |label3=خواجه سرا |value3=0.01 |color3=#AAAAAA }} === عمر وارا مکيه گروهه === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ عمر وارا مکيه گروهه (2023ع) |label1=0–14 سال |value1=41.8 |color1=#3366CC |label2=15–64 سال |value2=55.2 |color2=#DC3912 |label3=65 سال يا وڌيڪ |value3=3.0 |color3=#FF9900 }} === شهري ۽ ٻهراڙي آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1=شهري |value1=54 |color1=#FF9900 |label2=ٻهراڙي |value2=46 |color2=#109618 }} === خواندگي (10 سال ۽ وڌيڪ عمر) === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ خواندگي (2023ع) |label1=پڙهيل لکيل |value1=57.5 |color1=#3366CC |label2=اڻ پڙهيل |value2=42.5 |color2=#DC3912 }} === مادري ٻولي موجب آبادي === {{Pie chart |caption=سنڌ ۾ مادري ٻوليون (2023ع) |label1=سنڌي |value1=60.1 |color1=#FF9900 |label2=اردو |value2=22.3 |color2=#3366CC |label3=پشتو |value3=5.3 |color3=#109618 |label4=پنجابي |value4=4.1 |color4=#DC3912 |label5=بلوچي |value5=2.2 |color5=#990099 |label6=سرائڪي |value6=1.6 |color6=#0099C6 |label7=هندڪو |value7=1.5 |color7=#DD4477 |label8=براهوي |value8=0.5 |color8=#66AA00 |label9=ميواٽي |value9=0.1 |color9=#B82E2E |label10=ڪوهستاني |value10=0.03 |color10=#316395 |label11=ٻيون ٻوليون |value11=2.3 |color11=#AAAAAA }} ==سياسي نظام== ===صوبائي حڪومتي نظام=== === سنڌ جا گورنر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ گورنري ! تقرري جو اختيار ! اهم نوٽ / خدمتون |- | 1 | [[سر غلام حسين هدایت‌الله]] | 14 آگسٽ 1947 – 4 آڪٽوبر 1948 | گورنر جنرل پاڪستان | پاڪستان کان پوءِ سنڌ جو پهريون گورنر؛ آئين ساز اسيمبلي جو ميمبر. |- | 2 | [[شيخ دين محمد]] | 4 آڪٽوبر 1948 – 7 آڪٽوبر 1949 | گورنر جنرل پاڪستان | ابتدائي صوبائي انتظام جو تسلسل. |- | 3 | [[ميان امين‌الدين]] | 7 آڪٽوبر 1949 – 1 مئي 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | ڪراچي وفاقي گادي بڻجڻ واري دور ۾ خدمتون. |- | 4 | [[جارج باڪسينڊل ڪانسٽينٽائن]] | 2 مئي 1953 – 12 آگسٽ 1953 | گورنر جنرل پاڪستان | قائم مقام گورنر. |- | 5 | [[حبيب ابراهيم رحيمٽوولا]] | 12 آگسٽ 1953 – 23 جون 1954 | گورنر جنرل پاڪستان | سفارتي ۽ انتظامي پسمنظر. |- | 6 | [[سيد محمد علي رشدي]] | 24 جون 1954 – 14 آڪٽوبر 1955 | گورنر جنرل پاڪستان | ون يونٽ کان اڳ آخري گورنر سنڌ. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور: سنڌ صوبي جو وجود ختم''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 7 | [[رخمان گل]] | 1 جولاءِ 1970 – 20 ڊسمبر 1971 | صدر پاڪستان | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون گورنر. |- | 8 | [[مير رسول بخش ٽالپر]] | 24 ڊسمبر 1971 – 20 اپريل 1972 | صدر پاڪستان | عبوري انتظامي دور. |- | 9 | [[بيگم رعنا لياقت علي خان]] | 15 فيبروري 1973 – 28 فيبروري 1976 | صدر پاڪستان | سنڌ جي پهرين عورت گورنر. |- | 10 | [[ليفتيننٽ جنرل جميل الدين حسن]] | 1 مارچ 1976 – 5 جولاءِ 1977 | صدر پاڪستان | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 24 مارچ 1985) |- | 11 | [[ليفٽيننٽ جنرل جهان داد خان]] | 7 اپريل 1984 – 4 جنوري 1987 | صدر پاڪستان | فوجي حڪمرانيءَ جو دور. |- | 12 | [[اشرف وزير تباني]] | 5 جنوري 1987 – 23 جون 1988 | صدر پاڪستان | سول انتظام ڏانهن واپسي. |- | 13 | [[جنرل رحيم الدين خان]] | 24 جون 1988 – 12 سيپٽمبر 1988 | صدر پاڪستان | مختصر عبوري دور. |- | 14 | [[جسٽس قديرالدين احمد]] | 12 سيپٽمبر 1988 – 18 اپريل 1989 | صدر پاڪستان | عبوري ۽ آئيني بندوبست. |- | 15 | [[فخرالدين جي ابراهيم]] | 19 اپريل 1989 – 6 آگسٽ 1990 | صدر پاڪستان | آئيني بحرانن ۾ اهم ڪردار. |- | 16 | [[محمود هارون]] | 6 آگسٽ 1990 – 18 جولاءِ 1993 | صدر پاڪستان | جمهوري دور ۾ گورنري. |- | 17 | [[حڪيم محمد سعيد]] | 19 جولاءِ 1993 – 23 جنوري 1994 | صدر پاڪستان | امن ۽ سماجي خدمتون. |- | 18 | [[ڪمال‌الدين اظفر]] | 22 مئي 1995 – 16 مارچ 1997 | صدر پاڪستان | سياسي هم آهنگي. |- | 19 | [[ليفٽيننٽ جنرل معين الدين حيدر]] | 17 مارچ 1997 – 17 جون 1999 | صدر پاڪستان | شهري انتظامي سڌارا. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (12 آڪٽوبر 1999 – 23 مارچ 2002) |- | 20 | [[ڊاڪٽر عشرت العباد خان]] | 27 ڊسمبر 2002 – 9 فيبروري 2015 | صدر پاڪستان | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ گورنر. |- | 21 | [[محمد زبير]] | 2 فيبروري 2017 – 3 آگسٽ 2018 | صدر پاڪستان | سول سياسي پسمنظر. |- | 22 | [[عمران اسماعيل]] | 27 آگسٽ 2018 – 17 آگسٽ 2021 | صدر پاڪستان | وفاقي–صوبائي ڇڪتاڻ جو دور. |- | 23 | [[ڪامران ٽسوري]] | 10 آڪٽوبر 2022 – موجوده | صدر پاڪستان | موجوده گورنر سنڌ. |} ===سنڌ اسيمبلي=== === سنڌ جا وزير اعليَ=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اقتدار ! سياسي وابستگي ! اهم نوٽس / خدمتون (مختصر) |- | 1 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 16 آگسٽ 1947 – 28 اپريل 1948 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | سنڌ جو پهريون وزيراعليٰ (پاڪستان کان پوءِ). |- | 2 | [[پير الاهي بخش]] | 4 مئي 1948 – 4 فيبروري 1949 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | شروعاتي صوبائي انتظام جي سرواڻي. |- | 3 | [[يوسف هارون]] | 18 فيبروري 1949 – 7 مئي 1950 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | صوبائي حڪومت جي انتظامي معاملن جي اڳواڻي. |- | 4 | [[قاضي فضل الله]] | 8 مئي 1950 – 24 مارچ 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | مختصر دور. |- | 5 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 24 مارچ 1951 – 29 ڊسمبر 1951 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٻيو دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ / سڌي انتظام''' (29 ڊسمبر 1951 – 22 مئي 1953) |- | 6 | [[پيرزادو عبدالستار]] | 22 مئي 1953 – 8 نومبر 1954 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | گورنر راڄ کان پوءِ چونڊيل حڪومت. |- | 7 | [[محمد ايوب کهڙو]] | 9 نومبر 1954 – 13 آڪٽوبر 1955 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | ٽيون دور؛ ون يونٽ کان اڳ آخري CM. |- | colspan="5" | '''ون يونٽ دور (سنڌ صوبي جو ڌار ادارتي ڍانچو ختم)''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | colspan="5" | '''مارشل لا / عبوري انتظام''' (1 جولاءِ 1970 – 1 مئي 1972) |- | 8 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 1 مئي 1972 – 20 ڊسمبر 1973 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ون يونٽ کان پوءِ صوبي جي بحالي واري دور ۾ حڪومت. |- | 9 | [[غلام مصطفى جتوئي]] | 20 ڊسمبر 1973 – 5 جولاءِ 1977 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 1973ع جي آئين واري دور ۾ حڪومت. |- | colspan="5" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 6 اپريل 1985) |- | 10 | [[غوث علي شاهه]] | 6 اپريل 1985 – 6 اپريل 1988 | [[پاڪستان مسلم ليگ]] | 1985ع کان پوءِ صوبائي حڪومت. |- | 11 | [[اختر علي غلام قاضي]] | 11 اپريل 1988 – 24 جون 1988 | آزاد / غير وابسته | مختصر چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (24 جون 1988 – 2 ڊسمبر 1988) |- | 12 | [[قائم علي شاهه]] | 2 ڊسمبر 1988 – 25 فيبروري 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 13 | [[آفتاب شعبان ميراني]] | 25 فيبروري 1990 – 6 آگسٽ 1990 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | مختصر دور. |- | 14 | [[ڄام صادق علي]] | 6 آگسٽ 1990 – 5 مارچ 1992 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | امن امان/سياسي بحران وارو دور. |- | 15 | [[مظفر حسين شاهه]] | 6 مارچ 1992 – 19 جولاءِ 1993 | [[اسلامي جمهوري اتحاد]] | مختصر سياسي دور. |- | 16 | [[سيد علي مدد شاهه]] | 19 جولاءِ 1993 – 21 آڪٽوبر 1993 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 17 | [[عبدالله شاهه]] | 21 آڪٽوبر 1993 – 6 نومبر 1996 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل دور. |- | 18 | [[ممتاز علي ڀٽو]] | 6 نومبر 1996 – 22 فيبروري 1997 | نگران | نگران دور. |- | 19 | [[لياقت علي جتوئي]] | 22 فيبروري 1997 – 30 آڪٽوبر 1998 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ن)]] | چونڊيل دور. |- | colspan="5" | '''گورنر راڄ''' (30 آڪٽوبر 1998 – 17 جون 1999) |- | colspan="5" | '''1999–2002: وفاقي/فوجي دور (صوبائي سياسي ڍانچو معطل)''' |- | 20 | [[علي محمد مهر]] | 17 ڊسمبر 2002 – 9 جون 2004 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | 2002ع کان پوءِ حڪومت. |- | 21 | [[ارباب غلام رحيم]] | 9 جون 2004 – 19 نومبر 2007 | [[پاڪستان مسلم ليگ (ق)]] | صوبائي حڪومت. |- | 22 | [[عبدالقادر هاليپوٽو]] | 19 نومبر 2007 – 6 اپريل 2008 | نگران | نگران دور. |- | 23 | [[قائم علي شاهه]] | 6 اپريل 2008 – 21 مارچ 2013 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | چونڊيل حڪومت. |- | 24 | [[زاهد قربان علوي]] | 21 مارچ 2013 – 30 مئي 2013 | نگران | نگران دور. |- | 25 | [[قائم علي شاهه]] | 30 مئي 2013 – 29 جولاءِ 2016 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور. |- | 26 | [[مراد علي شاهه]] | 29 جولاءِ 2016 – 28 مئي 2018 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | پهريون دور. |- | 27 | [[فضل الرحمان]] | 2 جون 2018 – 18 آگسٽ 2018 | نگران | نگران دور. |- | 28 | [[مراد علي شاهه]] | 18 آگسٽ 2018 – 14 آگسٽ 2023 | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٻيون دور. |- | 29 | [[مقبول باقر]] | 14 آگسٽ 2023 – 27 فيبروري 2024 | نگران | نگران وزيراعليٰ. |- | 30 | [[مراد علي شاهه]] | 27 فيبروري 2024 – موجوده | [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | ٽيون دور (هاڻوڪو). |} === سنڌ اسيمبلي جا اسپيڪر=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! نالو ! مدتِ اسپيڪرشپ ! نوٽ / اهم وضاحت |- | 1 | [[سيد ميران محمد شاهه]] | 26 فيبروري 1938 – 3 مئي 1948 | سنڌ اسيمبلي جو پهريون اسپيڪر؛ آزاديءَ کان پوءِ به عهدو سنڀاليو. |- | 2 | [[آغا بدرالدين خان دراني]] | 8 مارچ 1949 – 29 ڊسمبر 1951 | آزاديءَ بعد شروعاتي پارلياماني دور جو اسپيڪر. |- | 3 | [[مير غلام علي ٽالپر]] | 14 سيپٽمبر 1953 – 21 مارچ 1955 | ون يونٽ کان اڳ وارو دور. |- | 4 | [[پير قربان علي شاهه]] | 26 مارچ 1955 – 14 آڪٽوبر 1955 | ون يونٽ لاڳو ٿيڻ کان اڳ آخري اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''ون يونٽ دور – سنڌ اسيمبلي معطل''' (14 آڪٽوبر 1955 – 1 جولاءِ 1970) |- | 5 | [[غلام رسول خان کيهر]] | 2 مئي 1972 – 3 مارچ 1977 | ون يونٽ ٽٽڻ کان پوءِ پهريون چونڊيل اسپيڪر. |- | 6 | [[آغا صدرالدين خان دراني]] | 13 مارچ 1977 – 4 جولاءِ 1977 | مختصر سياسي دور. |- | colspan="4" | '''مارشل لا''' (5 جولاءِ 1977 – 1985) |- | 7 | [[عبدالله حسين هارون]] | 6 اپريل 1985 – 13 مارچ 1986 | غير جماعتي چونڊن کان پوءِ اسپيڪر. |- | 8 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 6 اپريل 1986 – 1 ڊسمبر 1988 | اسيمبلي جي ٻيهر بحاليءَ وارو دور. |- | 9 | [[سيد عبدالله شاهه]] | 1 ڊسمبر 1988 – 5 نومبر 1990 | جمهوري دور جو اسپيڪر. |- | 10 | [[عبدالرزاق خان]] | 5 نومبر 1990 – 19 آڪٽوبر 1993 | سياسي عدم استحڪام جو دور. |- | 11 | [[غلام بخت خان مهر]] | 19 آڪٽوبر 1993 – 22 فيبروري 1997 | چونڊيل اسيمبلي جو اسپيڪر. |- | 12 | [[نواب مرزا (وڪيل)]] | 22 فيبروري 1997 – 26 آڪٽوبر 1998 | نواز شريف دور ۾ اسپيڪر. |- | colspan="4" | '''گورنر راڄ / اسيمبلي معطل''' (1998 – 2002) |- | 13 | [[سيد مظفر حسين شاه]] | 14 ڊسمبر 2002 – جنوري 2008 | ٻيهر اسپيڪرشپ؛ ڊگهو پارلياماني دور. |- | 14 | [[نثار احمد کهڙو]] | 18 فيبروري 2008 – 30 مئي 2013 | جمهوري تسلسل ۽ آئيني دور. |- | 15 | [[آغا سراج خان دراني]] | 30 مئي 2013 – 25 فيبروري 2024 | سنڌ جو سڀ کان ڊگهو عرصو رهندڙ اسپيڪر. |- | 16 | [[سيد اويس قادر شاهه]] | 25 فيبروري 2024 – موجوده | موجوده اسپيڪر سنڌ صوبائي اسيمبلي. |} === وفاق سان تعلق=== === عدالتي نظام=== === مڪاني حڪومتي نظام=== ====ميٽروپوليٽن ڪارپوريشنون==== ====ميونسيپل ڪارپوريشنون==== ====ترقياتي اٿارٽيون==== ===صوبائي اليڪشن ڪميشن=== ===قومي اسيمبلي جا تڪ=== ===صوبائي اسيمبلي جا تڪ=== === سياسي تنظيمون ==== ====غير سرڪاري تنظيمون==== == انتظامي ورھاست== ===ڊويزنون=== === ضلعا === {{Main|سنڌ جا ضلعا}} {| class="wikitable" |- style="background:#98fb98;" ! نقشو ! ترتيب ! ضعا ! صدر مقام ! ايراضي&nbsp;(ڪلوميٽر) ! آبادي&nbsp;<br>(2017) ! گھاٽائي&nbsp;<br>(ماڻهو/ڪلوميٽر) |- |rowspan=30|[[فائل:Sindh Districts.svg|400x550px]] |1 |[[بدين ضلعو|بدين]] |[[بدين]] |align="right"|6,470 |align="right"|1,804,516 |align="right"|279 |- |2 |[[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] |[[مٺي]] |align="right"|19,808 |align="right"|1,649,661 |align="right"|83 |- |3 |[[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] |[[ٽنڊوالھيار]] |align="right"|1,573 |align="right"|836,887 |align="right"|532 |- |4 |[[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] |[[ٽنڊو محمد خان]] |align="right"|1,814 |align="right"|677,228 |align="right"|373 |- |5 |[[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] |[[ٺٽو]] |align="right"|7,705 |align="right"|979,817 |align="right"|127 |- |6 |[[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] |[[جيڪب آباد]] |align="right"|2,771 |align="right"|1,006,297 |align="right"|363 |- |7 |[[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] |[[ڪوٽڙي]] |align="right"|11,250 |align="right"|993,142 |align="right"|88 |- |8 |[[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدر آباد]] |[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]] |align="right"|1,022 |align="right"|2,201,079 |align="right"|2,155 |- |9 |[[خيرپور ضلعو|خيرپور]] |[[خيرپور، پاڪستان|خيرپور]] |align="right"|15,925 |align="right"|2,405,523 |align="right"|151 |- |10 |[[دادو ضلعو|دادو]] |[[دادو، پاڪستان|دادو]] |align="right"|8,034 |align="right"|1,550,266 |align="right"|193 |- |11 |[[سانگھڙ ضلعو|سانگھڙ]] |[[سانگھڙ]] |align="right"|10,259 |align="right"|2,057,057 |align="right"|200 |- |12 |[[سجاول ضلعو|سجاول]] |[[سجاول]] |align="right"|8,699 |align="right"|781,967 |align="right"|90 |- |13 |[[سکر ضلعو|سکر]] |[[سکر]] |align="right"|5,216 |align="right"|1,487,903 |align="right"|285 |- |14 |[[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] |[[شڪارپور، پاڪستان|شڪارپور]] |align="right"|2,577 |align="right"|1,231,481 |align="right"|478 |- |15 |[[شهيد بينظيرآباد]] |[[نوابشاهه]] |align="right"|4,618 |align="right"|1,612,847 |align="right"|349 |- |16 |[[عمرڪوٽ ضلعو|عمر ڪوٽ]] |[[عمرڪوٽ]] |align="right"|5,503 |align="right"|1,073,146 |align="right"|195 |- |17 |[[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] |[[قمبر]] |align="right"|5,599 |align="right"|1,341,042 |align="right"|240 |- |18 |[[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] |[[ڪراچي]] |align="right"|165 |align="right"|2,909,921 |align="right"|17,625 |- |19 |[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] |[[ڪراچي]] |align="right"|85 |align="right"|1,791,751 |align="right"|21,079 |- |20 |[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ڪراچي مرڪزي]] |[[ڪراچي]] |align="right"|62 |align="right"|2,972,639 |align="right"|48,336 |- |21 |[[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] |[[ڪراچي]] |align="right"|630 |align="right"|3,914,757 |align="right"|6,212 |- |22 |[[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] |[[ڪنڌڪوٽ]] |align="right"|2,551 |align="right"|1,089,169 |align="right"|427 |- |23 |[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] |[[ڪورنگي]] |align="right"|95 |align="right"|2,457,019 |align="right"|25,918 |- |24 |[[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] |[[ڪياماڙي ]] |align="right" | |align="right"| |align="right"| |- |25 |[[گهوٽڪي ضلعو|گھوٽڪي]] |[[ميرپور ماٿيلو]] |align="right"|6,506 |align="right"|1,647,239 |align="right"|253 |- |26 |[[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] |[[لاڙڪاڻو]] |align="right"|1,906 |align="right"|1,524,391 |align="right"|800 |- |27 |[[مٽياري ضلعو|مٽياري]] |[[مٽياري]] |align="right"|1,459 |align="right"|769,349 |align="right"|527 |- |28 |[[ملير ضلعو|ملير]] |[[ملير]] |align="right"|2,635 |align="right"|2,008,901 |align="right"|762 |- |29 |[[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] |[[ميرپور خاص]] |align="right"|3,319 |align="right"|1,505,876 |align="right"|454 |- |30 |[[نوشهرو فيروز ضلعو|نوشهرو فيروز]] |[[نوشهرو فيروز]] |align="right"|2,027 |align="right"|1,612,373 |align="right"|369 |} === سنڌ جا وڏا شھر=== {{Main|سنڌ جا شهر}} {| class="wikitable" style="width: 70%; font-size: 85%; border: #999 solid 1px; text-align: lcenter; margin-bottom: 0; margin: 1em auto 1em auto" |- ! colspan="5" style="text-align:center; background:YellowGreen;"| '''مُک شهرن جي فهرست''' |- ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| درجو ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| شهر ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| ضعا ! style="text-align:center; background:YellowGreen;"| آبادي ! rowspan=11 width:150| <br/>[[فائل:Mohenjodaro - view of the stupa mound.JPG|border|90px]]<br/>[[موهن جو دڙو]]<br/> |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 1 ||align=right | '''[[ڪراچي]]''' ||align=right | [[ڪراچي اوڀر ضلعو|اوڀر ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي اولهه ضلعو|اولهه ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڏکڻ ڪراچي]]<br/>[[ڪراچي مرڪزي ضلعو|مرڪزي ڪراچيl]]<br/>[[ملير ضلعو|ملير]]<br/>[[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] || 14,910,352 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 2 ||align=right | '''[[حيدرآباد، سنڌ|حيدرآباد]]''' ||align=right | [[حيدرآباد ضلعو، پاڪستان|حيدرآباد]] || 1,732,693 |- | style="text-align:center; background:YellowGreen;"| 3 ||align=right | '''[[سکر]]''' ||align=right | [[سکر ضلعو|سکر]] || 1,400,000 |- |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''ذريعو: [[آدمشماري پاڪستان، 2017ع|پاڪستاني آدمشاري، 2017ع]]<ref name=census>{{cite web |url=http://www.pbscensus.gov.pk |title=Pakistan Bureau of Statistics - 6th Population and Housing Census |website=www.pbscensus.gov.pk}}</ref>''' |- | colspan="5" style="text-align:center; background:#f5f5f5;"| '''هن ۾ ضلعن جي صرف شهري آبادي ڏيکاريل آهي.''' |} == ثقافت ۽ تھذيب == ===سنڌيت=== سنڌيت هڪ وسيع، گهڻ-تہذيبي ۽ جذب ڪندڙ سماجي-ثقافتي تصور آهي، جنهن صديون گذرڻ سان مختلف تهذيبن ۽ سڀيتائن جا اثر پنهنجي اندر جذب ڪيا آهن. سنڌ جي سرزمين تي ايراني، يوناني، سٿين، هڻ، شاڪ، عربي ۽ ترڪي اثر موجود رهيا آهن، جڏهن ته ويجهي تاريخ ۾ آيل اسلام پڻ مقامي تهذيبي عنصرن سان ملي سنڌي تهذيب جو حصو بڻجي ويو. نتيجي طور سنڌ ۾ هڪ اهڙو سماجي ۽ فڪري ڍانچو تشڪيل ٿيو، جيڪو پنهنجي نوعيت ۾ ٻين علائقن کان الڳ سڃاڻپ رکي ٿو. سنڌ ۾ اسلام جو اظهار خاص طور [[تصوف]] جي صورت ۾ ٿيو، جيڪو مقامي فڪري روايتن، خاص طور [[ويدانت]]، سان فڪري ۽ روحاني لاڳاپو رکي ٿو. ان سنگم سبب سنڌي سماج ۾ مذهبي رواداري، عدم تشدد ۽ گڏيل عقيدت جا رويا مضبوط رهيا آهن. انهيءَ پس منظر ۾ سنڌي اسلام کي صوفين ۽ سنتن سان ڳنڍيل، انسان دوست ۽ سماجي هم آهنگيءَ جو مظہر سمجهيو وڃي ٿو. سنڌي روايت ۾ ڪيترائي اهڙا مثال ملن ٿا، جتي هڪ ئي روحاني شخصيت کي مختلف مذهبي سڃاڻپن سان ياد ڪيو ويو آهي. مثال طور، هندو برادري [[اڏيرو لعل]] کي مڃي ٿي، جڏهن ته مسلمان ساڳئي شخصيت کي شيخ طاهر جي نالي سان سڃاڻن ٿا. اهڙيءَ ريت هندو روايت ۾ لالو جئسراج ۽ مسلمان روايت ۾ [[منگهوپير]] ساڳئي روحاني مرڪز سان لاڳاپيل سمجهيا وڃن ٿا، جنهن جي زيارت اڄ به جاري آهي. ڪجهه روايتن موجب، منگهوپير، لال شهباز قلندر ۽ ملتان جي غوث بهاءُالحق والدين جلال سرخ پاڻ ۾ روحاني ساٿي هئا، ۽ انهن سان لاڳاپيل “چوياري” جي روايت سيوهڻ سان وابسته سمجهي وڃي ٿي. جيتوڻيڪ اهڙيون روايتون تاريخي تنقيد جي دائري ۾ اچن ٿيون، پر اهي سنڌي سماج ۾ هندو ۽ مسلمان روحاني روايتن جي گڏيل قبوليت کي ظاهر ڪن ٿيون. انهيءَ تسلسل ۾، راجا ڀرتري ۽ لال شهباز قلندر جهڙيون شخصيتون مختلف مذهبي برادرين ۾ احترام سان ياد ڪيون وڃن ٿيون. اهڙيءَ ريت ستين جو آستان (روهڙي) پڻ سنڌي سماج ۾ مذهبي فرق کان مٿانهون ٿي گڏيل عقيدت جو مرڪز رهيو آهي. اهي سڀ عنصر سنڌي تهذيب کي هڪ منفرد رنگ ۽ سڃاڻپ ڏين ٿا. اگرچه صوفي روايتن جو جنم ٻين علائقن ۾ به ٿيو، پر سنڌ جي سماجي ۽ فڪري ماحول انهن روايتن کي خاص قوت ۽ قبوليت بخشي. نتيجي طور، صوفيانه سوچ سنڌ ۾ پختگي اختيار ڪئي. ساڳئي وقت، ٻڌ ڌرم ۽ جين ڌرم پڻ سنڌ ۾ داخل ٿيا، پر مقامي تهذيبي ڍانچي ۾ مڪمل طور پنهنجو الڳ وجود قائم نه ڪري سگهيا ۽ وقت سان گڏ سنڌيت جي وسيع دائري ۾ ضم ٿي ويا. ڀڳتي ڪال دوران به سک پنٿ سنڌ ۾ پنهنجو الڳ “اڪالي روپ” قائم نه ڪري سگهيو، جيڪو سنڌي تهذيب جي جذب ڪندڙ صلاحيت کي ظاهر ڪري ٿو<ref name="autogenerated1"/>. ===لباس=== ===ڪلاسيڪل موسيقي=== ===لوڪ ورثا=== ==قديم آثار== سنڌ تاريخي لحاظ کان ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين تهذيبن جو مرڪز رهي آهي. هتي موجود آثارِ قديمه انساني آبادڪاريءَ جي شروعاتي دور، سنڌو ماٿريءَ جي تهذيب، بدھ ۽ هندو دور، عرب-اسلامي حڪمراني، ۽ وچئين دور جي سياسي ۽ مذهبي ارتقا کي واضح ڪن ٿا. موهن جو دڙو جهڙا عالمي اهميت وارا شهر، بانڀور ۽ منصوره جهڙا ابتدائي اسلامي مرڪز، برهمڻ آباد جهڙا قديم هندو-بدھ شهر، مڪلي جهڙو عظيم قبرستان، ۽ ٿرپارڪر جا جين مندر سنڌ جي گهڻ تهذيبي تاريخ جا زنده شاهد آهن. ===سنڌ ۾ واقع قديم آثارن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! ماڳ جو نالو ! هنڌ / علائقو / ضلعو ! تعارفي نوٽ |- | 1 | [[موهن جو دڙو]] | [[ڏوڪري]] ڀرسان، [[سنڌو درياهه]] جو ساڄو ڪنارو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جو عالمي شهرت يافته شهر (2600–1900 ق.م)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 2 | [[ڀنڀور]] | ڀنڀور، [[گهارو]] [[کاري]]ءَ ڀرسان، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه؛ [[محمد بن قاسم]] جي دور سان منسوب ابتدائي اسلامي شهر. |- | 3 | [[برهمڻ آباد]] | برهمڻ آباد–[[منصوره، سنڌ|منصوره]] علائقو، مرڪزي سنڌ (سانگهڙ/نوابشاهه پٽي) | قديم هندو-ٻڌ شهري مرڪز؛ پوءِ عرب دور ۾ منصوره جي قيام سان لاڳاپيل. |- | 4 | [[منصوره]] | برهمڻ آباد ڀرسان، [[سانگھڙ ضلعو]] مرڪزي سنڌ | سنڌ جي پهرين اسلامي گادي؛ عرب دور جو اهم شهر. |- | 5 | [[چانھون جو دڙو]] | [[نوابشاھ]] ڀرسان، [[شھيد بينظير آباد ضلعو]] | سنڌو تهذيب جو اهم صنعتي ۽ دستڪاري مرڪز. |- | 6 | [[آمري]] | [[منڇر ڍنڍ]] ڀرسان، [[مانجهند]]، [[ڄامشورو ضلعو]] | سنڌو تهذيب کان اڳ واري (ھڙاپا جي شروعاتي) ثقافت جو ماڳ. |- | 7 | [[ڪوٽ ڏيجي]] | ڪوٽ ڏيجي، 25 ڪلوميٽر [[خيرپور]] کان، [[خيرپور ضلعو]] | قبل از سنڌو تهذيب قلعو ۽ دڙو؛ شهري ارتقا جا شروعاتي ثبوت. |- | 8 | [[لکڻ جو دڙو]] | [[روهڙي]]–[[سکر]] ڀرسان، [[سکر ضلعو]] | وڏو قديم دڙوئ؛ سنڌو تهذيب سان لاڳاپيل. |- | 9 | [[جھڪر جو دڙو]] | [[موهن جو دڙو]] علائقو، [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | جهڪر ثقافت؛ سنڌو تهذيب کان پوءِ جو دور. |- | 10 | [[ڪاهو جو دڙو]] | [[ٺٽو]]/[[بدين]] علائقو، ڏکڻ سنڌ | ٻڌ دور جو دڙو؛ [[اسٽوپا]] ۽ مذهبي ڍانچا. |- | 11 | [[مڪلي قبرستان]] | [[مڪلي]] ٽڪري، [[ٺٽو]] شهر ڀرسان، [[ ٺٽو ضلعو]] | دنيا جو وڏو اسلامي قبرستان (14هين–18هين صدي)، [[يونيسڪو عالمي ورثو]]. |- | 12 | [[چوڪنڊي قبرستان]] | ڪراچي کان اوڀر، قومي شاهراهه ڀرسان، [[ملير ضلعو]] | پٿر تي نقاشي ٿيل اسلامي دور جا مقبرا. |- | 13 | [[ڀوڏيسر جا مندر]] | ڀوڏيسر، [[ننگرپارڪر]] ڀرسان، [[ ٿرپارڪر ضلعو]] | [[جين مت|جين]] دور جا مندر؛ ماربل جي نفيس تعمير. |- | 14 | [[نگرپارڪر جا جين مندر]] | [[ڪارونجھر جبل|ڪارونجهر]] جبلن جو علائقو، [[ٿرپارڪر ضلعو]] | 14هين–15هين صدي جا جين مذهبي ماڳ. |- | 15 | [[سرج جي ٽڪري]] | [[روهڙي]] ٽڪريون، [[سکر ضلعو]] | قديم رهائشي ۽ مذهبي ماڳن جو مجموعو. |- | 16 | [[پير شاھ جڙيو]] | [[ڪيٽي بندر]] ڀرسان، [[سنڌو ڊيلٽا]]، [[ٺٽو ضلعو]] | قديم بندرگاهه ۽ واپاري مرڪز سان لاڳاپيل ماڳ. |} ==ٻوليون== ===سنڌي ٻولي=== سنڌي ٻولي ڏکڻ ايشيا جي قديم ترين، زندهه ۽ مسلسل ارتقا ڪندڙ ٻولين مان هڪ آهي. هي ٻولي بنيادي طور تي سنڌ جي تاريخي خطي سان لاڳاپيل آهي، جڏهن ته سنڌي ڳالهائيندڙ برادريون [[هندستان]]، وچ اوڀر، يورپ ۽ اتر آمريڪا تائين پکڙيل آهن. لسانياتي لحاظ کان سنڌي ٻولي هند-آريائي ٻولين جي اتر-اولهه شاخ سان تعلق رکي ٿي ۽ ان جو رشتو سڌو سنئون پراڪرتي ۽ اپڀرنس مرحلن سان جڙيل آهي. سنڌي ٻولي جي ارتقا جو سلسلو قديم [[انڊو يورپي ٻوليون|هند-يورپي لساني خاندان]] تائين پهچي ٿو. آثار قديمه، لساني شواهد ۽ تاريخي متن اهو ظاهر ڪن ٿا ته سنڌي ٻوليءَ جا ابتدائي روپ ويدڪ ۽ بعد ۾ پراڪرتي ٻولين سان رابطي ۾ رهيا. عرب دور (اٺين صدي عيسوي) ۾ سنڌي ٻولي اسلامي دنيا سان رابطو قائم ڪيو، جنهن جي نتيجي ۾ عربي ۽ فارسي لفظن جو وڏو ذخيرو سنڌي ۾ شامل ٿيو. هي رابطو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف لغوي طور مالا مال بڻايو، پر فڪري، فقهي ۽ ادبي ميدانن ۾ به وسعت عطا ڪئي. سنڌي ٻولي جي هڪ نمايان خصوصيت ان جو گهڻ رخي رسم الخط آهي. موجوده دور ۾ پاڪستان ۾ سنڌي ٻولي بنيادي طور عربي-فارسي بنياد واري سنڌي رسم الخط ۾ لکي وڃي ٿي، جيڪو اضافي نقطن ۽ اکرن سان مقامي آوازيات کي مڪمل نموني ظاهر ڪري ٿو. جڏهن ته هندستان ۾ سنڌي ٻولي ديوناگري ۽ ڪڏهن ڪڏهن خدابادي رسم الخط ۾ به لکي وڃي ٿي. هي گهڻ رسم الخط هجڻ سنڌي ٻوليءَ کي لسانياتي مطالعي جي لحاظ کان خاص اهميت عطا ڪري ٿو. سنڌي ٻولي [[آوازيات]] جي حوالي سان ڏکڻ ايشيا جي سڀ کان امير ٻولين مان هڪ آهي. سنڌي ۾ ٻهراڙي ۽ شهري لهجن سميت ڪيترائي صوتي فرق موجود آهن، جن ۾ امپلاسيو (implosive) آواز خاص طور تي نمايان آهن، جيڪي گهڻين هند-آريائي ٻولين ۾ ناياب آهن. صرفيات جي لحاظ کان سنڌي ٻولي اسم، فعل، صفت ۽ ضمير جي پيچيده پر منظم نظام تي ٻڌل آهي، جنهن ۾ جنس، عدد ۽ حالت جا واضح اصول ملن ٿا. سنڌي ٻولي جو نحوي ڍانچو بنيادي طور فاعل–مفعول–فعل (SOV) ترتيب تي ٻڌل آهي، جيڪو ان کي ٻين هند-آريائي ٻولين جهڙوڪ [[اردو]] ۽ [[هندي]] سان ويجهو رکي ٿو. بهرحال، سنڌي ٻوليءَ ۾ جملن جي لچڪدار جوڙجڪ ۽ معاون فعلن جو وسيع استعمال ان کي اظهار جي لحاظ کان گهڻو وسيع بڻائي ٿو. سنڌي ٻولي جو لغوي ذخيرو مختلف تہذيبن جي گڏيل ورثي جو نتيجو آهي. ان ۾ سنسڪرتي، پراڪرتي، عربي، فارسي، ترڪي ۽ جديد دور ۾ انگريزي اثرات نمايان نظر اچن ٿا. هي گڏيل لغوي ورثو سنڌي ٻوليءَ کي نه صرف مقامي پر بين الاقوامي فڪري وهڪرن سان به ڳنڍي ٿو. سنڌي ٻوليءَ جي ادبي تاريخ انتهائي قديم ۽ وسيع آهي. صوفي شاعري، لوڪ ادب، داستانوي روايتون ۽ جديد نثر سنڌي ادب جا اهم ستون آهن. خاص طور تي صوفي شاعرن سنڌي ٻوليءَ کي فڪري اوچائي عطا ڪئي ۽ ان کي روحانيت، انسان دوستي ۽ سماجي انصاف جو ذريعو بڻايو. جديد دور ۾ ناول، افسانو، تنقيد ۽ صحافت سنڌي ادب کي نون رخن ڏانهن وڌايو آهي. اڄ سنڌي ٻولي [[سنڌ]] جي سرڪاري ٻولي آهي ۽ تعليمي، عدالتي ۽ انتظامي نظام ۾ استعمال ٿئي ٿي. جديد دور ۾ ڊجيٽل ميڊيا، يونيڪوڊ معيار ۽ آن لائين مواد جي واڌ ويجهه سنڌي ٻوليءَ کي عالمي سطح تي وڌيڪ رسائي ڏني آهي. ٻوليءَ جي معياري بڻائڻ، اصطلاحي ترقي ۽ تعليمي پاليسين ۾ انضمام لاءِ مختلف علمي ۽ سرڪاري ادارا ڪم ڪري رهيا آهن. سنڌي ٻولي صرف رابطي جو ذريعو نه پر هڪ تاريخي شعور، فڪري ورثي ۽ ثقافتي سڃاڻپ جو مظبوط مظھر آهي. ان جي لسانياتي بناوت، ادبي روايت ۽ تاريخي تسلسل سنڌي ٻوليءَ کي ڏکڻ ايشيا جي اهم ترين ٻولين مان هڪ بڻائين ٿا، جيڪا ماضي، حال ۽ مستقبل کي هڪ ئي وهڪري ۾ جوڙي ٿي. ===اردو ٻولي=== ===بلوچي ٻولي=== ===سرائيڪي ٻولي=== ===سنڌ ۾ ڳالھايون ويندڙ ٻيون ٻوليون=== ===سنڌي ٻولي اٿارٽي=== سنڌي ٻولي اٿارٽي هڪ خودمختيار ادارو آهي، جيڪو سنڌ حڪومت جي ثقافت ۽ سياحت کاتي جي انتظامي ڪنٽرول هيٺ ڪم ڪري رهيو آهي. اٿارٽيءَ جو هڪ بورڊ آف گورنرس آهي، جيڪو اٿارٽيءَ جي ڪم ڪار جي نگراني ڪرڻ سان گڏ، اٿارٽيءَ جي مقصدن لاءِ پاليسيون جوڙيندو رهندو آهي. هن اداري جو پهريون بورڊ آف گورنرس، سنڌ جي نامياري عالم ۽اسڪالر ڊاڪٽر نبي بخش خان بلوچ جي سربراهيءَ ۾ جوڙيو ويو هو. اٿارٽيءَ جي قيام واري وقت کان وٺي، مختلف عالم اديب هن اداري جا چيئرمئن مقرر ڪيا ويا، جن وقت بوقت پنهنجي علمي ۽ ادبي قابليت ۽ استعداد سان سنڌي ٻوليءَ جي ترقي ۽ ترويج لاءِ ڪم ڪيو<ref>[https://web.archive.org/web/20250101000000/http://sl.sindhila.org/ سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو — Web Archive]. سنڌي ٻوليءَ جو بااختيار ادارو (Sindhi Language Authority) سرڪاري ويب سائيٽ. رسائي تاريخ: 7 جنوري 2026.</ref> ===موئن جو دڙو=== ===ڀنڀور=== ===ڪوٽ ڏيجي وارا آثار=== ===ڪاڻو جو دڙو=== ===ننگر پارڪر وارو جين مندر=== ===رني ڪوٽ=== ===برھمڻ آباد جا آثار=== ===بکر ۽ اروڙ وارا قلعا=== ===حيدرآباد وارا قلعا=== ===عمرڪوٽ وارو قلعو=== ===عجائب گھر=== ==مذھب== ===سنڌ ۾ عيسائيت=== اهو چوڻ غلط آهي ته عيسائيت پهريون ڀيرو سنڌ ۾ انگريزن متعارف ڪرائي. حقيقت ۾ عيسائيت سنڌ ۾ ان کان گهڻو اڳ پهتي هئي، جڏهن اها اڃا برطانيا تائين به نه پهتي هئي. اسان جي موجوده عيسوي دور جي پهرين صديءَ ۾، حضرت عيسيٰؑ جي اصحابين مان هڪ، سينٽ ٿامس، هندستان آيو ۽ ٽيڪسيلا (راولپنڊي جي ويجهو) جي بادشاهه گونڊوفرس کي عيسائيت قبول ڪرائي، جيڪو ان وقت سنڌو ماٿريءَ جو حڪمران هو. اهڙي طرح، سنڌ وٽ هڪ عيسائي بادشاهه موجود هو، ان کان گهڻو اڳ، جڏهن برطانيا وٽ اهڙو ڪو بادشاهه نه هو. ان کان پوءِ، جڏهن عراق، ايران ۽ ٻين پاڙيسري ملڪن ۾ وڌيڪ کان وڌيڪ ماڻهن عيسائيت اختيار ڪئي، ته اهي واپاري رستن ذريعي سنڌو ماٿريءَ ڏانهن سفر ڪرڻ لڳا، جنهن جي نتيجي ۾ سنڌ ۾ عيسائين جي هڪ برادري وجود ۾ آئي. ان بابت ڪي اشارا ۽ ثبوت موجود آهن، پر پوءِ ايندڙ حملي آورن انهن ڪتبن ۽ يادگارن کي تباهه ڪري ڇڏيو، جيڪي عيسائيت جي هن ابتدائي دور بابت وڌيڪ ڄاڻ فراهم ڪري سگهيا پئي<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. بعد ۾ عيسائي ٻيهر سنڌ ڏانهن موٽي آيا. هي عمل ڪڏهن ٿيو، ان بابت پڪ سان ڪجهه چئي نٿو سگهجي. ايترو ضرور معلوم آهي ته عيسائين لاءِ مذهبي عبادتون ڪرائڻ خاطر وقت بوقت ڪنهن پادريءَ جو سنڌ اچڻ ضروري هوندو هو. اهو سلسلو گهٽ ۾ گهٽ انگريزن جي آمد کان ڪجهه سال اڳ تائين جاري رهيو. اهڙيءَ طرح اسان پڙهون ٿا ته گهٽ ۾ گهٽ 1810ع تائين آگسٽيني آرڊر سان تعلق رکندڙ هڪ ڪئٿولڪ پادري هن مقصد لاءِ ڪراچي ايندو رهيو. ان کان پوءِ 1840ع ۾ حيدرآباد ۾ هڪ پادري مقرر ڪيو ويو، ۽ ان وقت کان وٺي سنڌ ۾ عيسائين جي مستقل موجودگي رهي آهي، جن جون پنهنجون گرجا گهر ۽ باقاعده مذهبي عبادتون ٿينديون رهيون آهن. انهن عيسائين سنڌ جي ترقيءَ ۾ خاص طور تعليم جي ميدان ۾ اهم ڪردار ادا ڪيو، جيڪو هنن تقريباً هڪ صدي اڳ شروع ڪيو<ref>Did the British Introduce · Christianity into Sind By Rev. Achilles Meersman, O.F.M.; SINDH OBSERVER Selection from the Jouunal of Sindh Historical Society; page 99 & 100; Edited by: Dr.Mubarak Ali; </ref>. === اسلام جو ڦهلاء === محمد بن قاسم جي سنڌ فتح ڪرڻ کان بعد هتي اسلام جي پرچار شروع ٿي وئي. [[اسلامي حڪومت]] ۾ سنڌ واسين سان سهڻو ورتاء ڪيو ويو.. هندن کي پنهنجي مذهب مطابق هلڻ جي مڪمل آزادي هئي. ساڻن هر قسم جون رعايتون ڏنيون ويون. جنهن ڪري ماڻهو مسلمانن کان متاثر ٿيندي [[اسلام]] قبول ڪرڻ لڳا. حضرت [[عمر بن عبدالعزيز]] پنهنجي عهد [[خلافت]] ۾ هندو سردارن ڏانهن اسلام جي دعوت موڪلي، جنهن تي ڪيترائي هندو راجا مسلمان ٿيا. انهن ۾ [[راجا ڏاهر]] جو پٽ [[راجا جيسيه]] به شامل هو.<ref>جنت السنڌ </ref> ==تعليم== تعليم جو شعبو سنڌ جي سماجي ۽ معاشي ترقي جو هڪ بنيادي جزو آهي ۽ صوبو اعليٰ تعليم، فني تربيت ۽ مهارتن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز طور اڀري رهيو آهي. وڌندڙ آبادي، تعليم حاصل ڪرڻ جي خواهش ۽ ماهر افرادي قوت جي طلب سبب صوبي ۾ تعليمي ادارن، فني تربيت مرڪزن ۽ ڊجيٽل سکيا جي پليٽفارمن جي قيام لاءِ وسيع موقعا موجود آهن. سنڌ حڪومت تعليمي سڌارن کي ترجيح ڏني آهي، جنهن تحت تعليمي انفراسٽرڪچر جي بهتري، ڊجيٽل خواندگي جي واڌاري ۽ استادن جي تربيت لاءِ مختلف قدم کنيا ويا آهن. [[ڪراچي]] سميت صوبي جا وڏا شهري مرڪز ڪيترين ئي نامور يونيورسٽين، تحقيقي ادارن ۽ اعليٰ تعليمي مرڪزن جو گهر آهن، جتان هر سال وڏي تعداد ۾ ماهر گريجوئيٽ ۽ پيشاور افرادي قوت تيار ٿئي ٿي. روايتي تعليم کان وٺي اعليٰ تعليم، فني ۽ پيشاورانه تربيت تائين موجود موقعا سنڌ کي علم، تحقيق ۽ انساني وسيلن جي ترقي لاءِ هڪ اهم مرڪز بڻائين ٿا، جيڪو صوبي جي ڊگهي مدي واري معاشي ۽ سماجي ترقي ۾ اهم ڪردار ادا ڪري ٿو.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Education (Building the Future of Knowledge and Skills) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> سنڌ ۾ تعليم جو نظام مختلف وهڪرن تي مشتمل آهي، جنهن ۾ سرڪاري، نجي، ديني، فني، غير رسمي ۽ اعليٰ تعليم شامل آهي. سنڌ پاڪستان جو پهريون صوبو هو جنهن 18هين آئيني ترميم کان پوءِ سنڌ فري اينڊ ڪمپلسري ايجوڪيشن ايڪٽ 2013 نافذ ڪيو، جنهن تحت بنيادي تعليم کي قانوني حق تسليم ڪيو ويو. تعليم بابت قومي ۽ صوبائي سطح تي تاريخي طور تي پاليسيون ۽ منصوبا جوڙيا ويا آهن، پر ان جي باوجود تعليم جي ميدان ۾ وڏا چئلينج برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. سن 2015 تائين سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 12.7 ملين ٻار اسڪول وڃڻ جي عمر ۾ هئا، جن مان 6.6 ملين (53٪) ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. سرڪاري تعليم بابت ڄاڻ ۽ تجزيو گهڻو ڪري حڪومت جي شايع ڪيل انگن اکرن تي ٻڌل آهي، جيڪي صوبي ۾ تعليم جي موجوده صورتحال کي واضح ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. سنڌ ۾ سرڪاري تعليم جي ڍانچي ۾ سڀ کان وڏو حصو پرائمري تعليم جو آهي. صوبي ۾ ڪُل 45,447 اسڪول آهن، جن مان لڳ ڀڳ 90٪ پرائمري سطح جا آهن. پرائمري تعليم ۾ داخلا سڀ کان وڌيڪ آهي، ۽ 2015–16 ۾ ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 77٪ هو، جڏهن ته 23٪ ٻار اسڪول کان ٻاهر هئا. 1970–71 کان 2015–16 تائين پرائمري ادارن جو تعداد 310٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 192٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ڪُل پرائمري داخلا جو لڳ ڀڳ 22٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. پرائمري کان پوءِ وچولي (مڊل) تعليم ۾ داخلا نمايان گهٽجي وڃي ٿي. 2015–16 ۾ وچولي سطح جو ايڊجسٽڊ نيٽ انرولمينٽ ريٽ 49٪ هو. صوبي ۾ لڳ ڀڳ 41,131 پرائمري اسڪولن جي مقابلي ۾ صرف 2,329 وچولي اسڪول موجود آهن، جنهن سبب پرائمري کان پوءِ شاگردن جي منتقلي ۾ وڏي رڪاوٽ سامهون اچي ٿي. 1970–71 کان 2015–16 تائين وچولي تعليم ۾ ادارن جو تعداد 327٪ ۽ داخلا 1686٪ وڌي، جڏهن ته سنڌ ملڪ جي وچولي تعليم ۾ داخلا جو 15٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ثانوي تعليم (ميٽرڪ) ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 205٪ وڌيو، جڏهن ته داخلا ۾ 66٪ واڌ ٿي. سنڌ ملڪ جي ثانوي تعليم جي داخلا جو 17٪ حصو رکي ٿي. ڪاليجن جي سطح تي ادارن ۾ 109٪ ۽ داخلا ۾ 509٪ واڌ ٿي، جڏهن ته اعليٰ ثانوي تعليم ۾ سنڌ جو قومي حصو 27٪ آهي. يونيورسٽي تعليم ۾ نمايان واڌ ڏسڻ ۾ آئي آهي. 1970–71 کان 2015–16 تائين سنڌ ۾ يونيورسٽين جو تعداد 2 کان وڌي 17 ٿيو، جيڪا 750٪ واڌ آهي، جڏهن ته داخلا ۾ 4247٪ اضافو ٿيو. اعليٰ تعليم ۾ داخلا خاص طور سن 2000 کان پوءِ تيزيءَ سان وڌي آهي<ref name=" ايڪانومي"/>. سرڪاري اسڪولن ۾ سکيا جي معيار بابت انگ اکر ٻڌائن ٿا ته سنڌ ۾ 9,499 هڪ ڪمري وارا اسڪول ۽ 18,293 هڪ استاد وارا اسڪول موجود آهن، جتي هڪ استاد کي ڪيترن درجن يا جماعتن کي پڙهائڻو پوي ٿو. بنيادي سهولتن جي کوٽ پڻ نمايان آهي: لڳ ڀڳ 50٪ اسڪولن ۾ پيئڻ جو پاڻي ناهي، 46٪ ۾ ٽوائلٽ، 41٪ ۾ بائونڊري وال، ۽ 63٪ ۾ بجلي موجود ناهي<ref name=" ايڪانومي"/>. شاگرد-استاد تناسب ۾ به علائقائي فرق موجود آهي. ڳوٺاڻن علائقن ۾ اهو تناسب 1:30 آهي، جڏهن ته شهري علائقن ۾ 1:20 آهي. ڪجهھ ضلعن جهڙوڪ گھوٽڪي ۾ اهو تناسب 1:37 تائين پهچي ٿو. نجي تعليم ۾ تيزي سان واڌ ٿي آهي. ملڪ جي ڪُل داخلا جو لڳ ڀڳ 40٪ نجي اسڪولن ۾ آهي، يعني هر ٽن مان هڪ ٻار نجي اسڪول ۾ پڙهي ٿو. نجي اسڪولن ۾ داخلا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن کان وڌيڪ آهي، ۽ گهٽ آمدني وارا گهراڻا به نجي اسڪولن کي ترجيح ڏين ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. غير رسمي بنيادي تعليم ۽ بالغ خواندگي لاءِ ڊائريڪٽوريٽ آف لٽريسي اينڊ نان فارمل ايجوڪيشن سن 2002 ۾ قائم ڪئي وئي، پر هن شعبي لاءِ مڪمل پاليسي ۽ نئون نصاب موجود ناهي. فني ۽ ووڪيشنل تعليم ۾ ادارن جو تعداد 1970–71 کان 2015–16 تائين 1446٪ ۽ داخلا 1484٪ وڌي. سنڌ ملڪ جي فني ۽ ووڪيشنل ادارن جو 16٪ ۽ داخلا جو 25٪ حصو رکي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ديني مدرسن جو وڏو حصو رياستي ضابطن کان ٻاهر آهي. ڪيترائي والدين پنهنجن ٻارن کي مدرسن ۾ موڪلين ٿا، جتي تعليم، رهائش ۽ خوراڪ مفت مهيا ڪئي وڃي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. تعليمي پاليسين جي حوالي سان، پاڪستان ۾ 1947 کان وٺي ڪيترائي قومي تعليمي منصوبا ۽ پاليسيون جوڙيون ويون آهن، جن ۾ يونيورسل پرائمري ايجوڪيشن جا هدف بار بار مقرر ۽ تبديل ڪيا ويا. بهرحال، پاليسي عملدرآمد هميشه هڪ وڏو چئلينج رهيو آهي. تعليمي بجيٽ ۾ لڳ ڀڳ 88٪ خرچ بار بار ٿيندڙ (ريڪرنٽ) خرچن تي آهي، جڏهن ته ترقياتي خرچن لاءِ محدود وسيلا بچن ٿا<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سنڌ جون سرڪاري (گورنمينٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[اَروڙ يونيورسٽي آف آرٽ، آرڪيٽيڪچر، ڊيزائن اينڊ هيريٽيج]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | آرٽ / آرڪيٽيڪچر / هيريٽيج |- | 2 | [[بيگم نصرت ڀٽو وومين يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | عام (عورتن لاءِ) |- | 3 | [[سکر آءِ بي اي يونيورسٽي]] | [[سکر ضلعو]] | [[سکر]] | سرڪاري | بزنس / آءِ ٽي |- | 4 | [[گورنمينٽ ڪاليج يونيورسٽي حيدرآباد]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | سرڪاري | عام |- | 5 | [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[ٽنڊو ڄام]] | سرڪاري | زراعت ۽ لاڳاپيل سائنسز |- | 6 | [[يونيورسٽي آف سنڌ]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | عام |- | 7 | [[مهراڻ يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 8 | [[لياقت يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 9 | [[شهيد الله بخش سومرو يونيورسٽي آف آرٽس، ڊيزائن اينڊ هيريٽيجز]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | سرڪاري | آرٽ / ڊيزائن |- | 10 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي آف ٽيڪنالاجي اينڊ اسڪِل ڊولپمينٽ]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / مهارتن جي تربيت |- | 11 | [[گمبٽ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[گمبٽ]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 12 | [[شاهه عبداللطيف يونيورسٽي]] | [[خيرپور ضلعو]] | [[خيرپور]] | سرڪاري | عام |- | 13 | [[قائدِ عوام يونيورسٽي آف انجنيئرنگ، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 14 | [[پيپلز يونيورسٽي آف ميڊيڪل اينڊ هيلٿ سائنسز فار وومين]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | طبي (عورتن لاءِ) |- | 15 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي شهيد بينظير آباد]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[نوابشاهه]] | سرڪاري | عام |- | 16 | [[شهيد بينظير ڀٽو يونيورسٽي آف ويٽرنري اينڊ اينيمل سائنسز]] | [[شهيد بينظير آباد ضلعو]] | [[سڪرنڊ]] | سرڪاري | ويٽرنري / اينيمل سائنسز |- | 17 | [[شهيد محترمه بينظير ڀٽو ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[لاڙڪاڻو ضلعو]] | [[لاڙڪاڻو]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 18 | [[شيخ اياز يونيورسٽي]] | [[شڪارپور ضلعو]] | [[شڪارپور]] | سرڪاري | عام |- | 19 | [[يونيورسٽي آف صوفيزم اينڊ ماڊرن سائنسز]] | [[مٽياري ضلعو]] | [[ڀِٽ شاهه]] | سرڪاري | عام / صوفي اڀياس |- | 20 | [[بينظير ڀٽو شهيد يونيورسٽي لياڙي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 21 | [[دائود يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | انجنيئرنگ / ٽيڪنالاجي |- | 22 | [[ڊائو يونيورسٽي آف هيلٿ سائنسز]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[صدر]] | سرڪاري | طب ۽ صحت سائنسز |- | 23 | [[فيڊرل اردو يونيورسٽي آف آرٽس، سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري (وفاقي) | عام |- | 24 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس ايڊمنسٽريشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | بزنس / پبلڪ پاليسي |- | 25 | [[جناح سنڌ ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | طبي سائنسز |- | 26 | [[اين اي ڊي يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[گلشن ٽائون]] | سرڪاري | انجنيئرنگ |- | 27 | [[سنڌ مدرسۃ الاسلام يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |- | 28 | [[يونيورسٽي آف ڪراچي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | سرڪاري | عام |} === سنڌ جون خانگي يونيورسٽيون === ===سنڌ جون خانگي (پرائيويٽ) يونيورسٽيون=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر ! يونيورسٽي ! ضلعو / ڪراچي جو ضلعو ! شهر / ٽائون ! حيثيت ! نوعيت / شعبو |- | 1 | [[يونيورسٽي آف ماڊرن سائنسز]] | [[ٽنڊو محمد خان ضلعو]] | [[ٽنڊو محمد خان]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 2 | [[ابنِ سينا يونيورسٽي]] | [[ميرپورخاص ضلعو]] | [[ميرپورخاص]] | خانگي | عام / صحت |- | 3 | [[يونيورسٽي آف آرٽ اينڊ ڪلچر، ڄامشورو]] | [[ڄامشورو ضلعو]] | [[ڄامشورو]] | خانگي | آرٽ / ميڊيا |- | 4 | [[اسرا يونيورسٽي]] | [[حيدرآباد ضلعو]] | [[حيدرآباد]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 5 | [[آغا خان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | طب ۽ صحت سائنسز |- | 6 | [[ال غزالي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 7 | [[ال ڪوثر يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / اسلامي اڀياس |- | 8 | [[باقائي ميڊيڪل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طبي سائنسز |- | 9 | [[ڪاميڪس انسٽيٽيوٽ آف بزنس اينڊ اي مرجنگ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 10 | [[دادابهاءِ انسٽيٽيوٽ آف هائير ايڊيوڪيشن]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 11 | [[ڊي ايڇ اي صفا يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 12 | [[ايمان انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 13 | [[گرين وِچ يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 14 | [[حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | لبرل آرٽس / انجنيئرنگ |- | 15 | [[همدرد يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت سائنسز |- | 16 | [[هينڊس انسٽيٽيوٽ آف ڊيولپمينٽ اسٽڊيز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | ترقيات / پبلڪ هيلٿ |- | 17 | [[اِلما يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / ميڊيا / آءِ ٽي |- | 18 | [[انڊس يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 19 | [[انڊس ويلِي اسڪول آف آرٽ اينڊ آرڪيٽيڪچر]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪلفٽن]] | خانگي | آرٽ / آرڪيٽيڪچر |- | 20 | [[انسٽيٽيوٽ آف بزنس مينيجمينٽ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ سائنسز |- | 21 | [[اقراء يونيورسٽي]] | [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 22 | [[جناح يونيورسٽي فار وومين]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام (عورتن لاءِ) |- | 23 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف اڪنامڪس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي ڪورنگي ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 24 | [[ڪراچي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي |- | 25 | [[ڪراچي اسڪول فار بزنس اينڊ ليڊرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (غيرنفعي) | بزنس / ليڊرشپ |- | 26 | [[ڪي اي ايس بي انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | بزنس / آءِ ٽي |- | 27 | [[ملير يونيورسٽي آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | سائنس / ٽيڪنالاجي |- | 28 | [[ميٽروپوليٽن يونيورسٽي ڪراچي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 29 | [[ملينيم انسٽيٽيوٽ آف ٽيڪنالاجي اينڊ انٽرپرينيوئرشپ]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪنالاجي / بزنس |- | 30 | [[محمد علي جناح يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي / بزنس |- | 31 | [[نذير حسين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 32 | [[نيوپورٽس انسٽيٽيوٽ آف ڪميونيڪيشنز اينڊ اڪنامڪس]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ميڊيا / بزنس |- | 33 | [[سيفي برهاني يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي (ڪميونٽي) | عام |- | 34 | [[سليم حبيب يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ڪمپيوٽنگ / انجنيئرنگ |- | 35 | [[شهيد بينظير ڀٽو سٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام |- | 36 | [[شهيد بينظير ڀٽو ديوان يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | عام / صحت |- | 37 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو انسٽيٽيوٽ آف سائنس اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / بزنس |- | 38 | [[شهيد ذوالفقار علي ڀٽو يونيورسٽي آف لا]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | قانون |- | 39 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف مينيجمينٽ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | مينيجمينٽ / آءِ ٽي |- | 40 | [[سنڌ انسٽيٽيوٽ آف ميڊيڪل سائنسز]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ايلائيڊ هيلٿ |- | 41 | [[سر سيد يونيورسٽي آف انجنيئرنگ اينڊ ٽيڪنالاجي]] | [[ڪراچي اوڀر ضلعو]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ |- | 42 | [[سهيل يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | صحت سائنسز |- | 43 | [[ٽيڪسٽائل انسٽيٽيوٽ آف پاڪستان]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | ٽيڪسٽائل انجنيئرنگ |- | 44 | [[يو آءِ ٽي يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | انجنيئرنگ / آءِ ٽي |- | 45 | [[ضياءُالدين يونيورسٽي]] | [[ڪراچي شهر]] | [[ڪراچي]] | خانگي | طب ۽ صحت سائنسز |} === اسڪول جا ڄار=== ===تحقيقي ادارا=== ===سنڌي ادبي بورڊ=== ===سنڌ ٽيڪسٽ بڪ بورڊ=== === سنڌ جا فني ادارا=== ===سنڌ جا زرعي تحقيقاتي ادارا=== ===سنڌ جا تعليمي بورڊ=== ==صحت== سنڌ ۾ صحت سان لاڳاپيل اهم اشاريَ عالمي ۽ قومي هدفن جي ڀيٽ ۾ پوئتي نظر اچن ٿا. 2015ع ۾ [[سنڌ ۾ ٻارڙن جي موت جي شرح]] 1,000 زنده ڄمڻ تي 82 هئي، جڏهن ته [[ملينيم ڊولپمينٽ گول]] (MDG) جو هدف 52 هو. ساڳئي سال، [[ماءُ جي موت جي شرح]] (Maternal Mortality Ratio) 100,000 زنده ڄمڻ تي 214 هئي، جيڪا قومي سراسري 178 کان وڌيڪ ۽ پائيدار ترقي جي هدفن (SDGs) جي مقرر ڪيل حد 70 کان ڪافي مٿي هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن جي موت جي شرح سنڌ ۾ 1,000 ڄمڻ تي 105 رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته SDG جو هدف 25 ۽ MDG جو 40 هو<ref name=" ايڪانومي"/>. صحت جي سهولتن جي لحاظ کان، سنڌ ۾ في 1,000 آبادي تي ڊاڪٽرن جو انگ 0.59، نرسن ۽ دائين جو 2.8، ۽ اسپتالن جو 1.7 هو. مڪمل حفاظتي ٽيڪنڪاري (Full Immunization) جي شرح رڳو 35 سيڪڙو هئي، جڏهن ته خانداني منصوبه بندي لاءِ ضد حمل طريقن جي استعمال جي شرح 2014ع ۾ 29 سيڪڙو هئي، جيڪا MDG جي هدف 55 کان گهڻو گهٽ هئي. پنجن سالن کان گهٽ عمر وارن ٻارن لاءِ مليريا جي علاج ۾ ACT استعمال جي شرح 15.9 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===سرڪاري صحت جو ڍانچو === سنڌ ۾ صحت جي سرڪاري نظام ۾ بنيادي، ثانوي ۽ ثالثي سطحن تي سهولتون موجود آهن. 2005–06ع کان 2015–16ع تائين صحت تي خرچ PKR 8.2 ارب مان وڌي PKR 48.4 ارب تائين پهتو، جيڪو لڳ ڀڳ 490 سيڪڙو اضافو هو. جڏهن ته 1970–71ع ۾ صحت جو ڪل بجيٽ PKR 53.425 ملين هو، جيڪو 2015–16ع ۾ وڌي PKR 66,503.90 ملين تائين پهتو<ref name=" ايڪانومي"/>. اسپتالن جي استعمال جي شرح سنڌ ۾ 22 سيڪڙو هئي، جيڪا قومي سطح تي 29 سيڪڙو سان ڀيٽ ۾ گهٽ هئي. 1970ع ۾ سنڌ ۾ رڳو 2 تدريسي اسپتالون هيون، جن ۾ 1,775 بسترا موجود هئا؛ 2015ع تائين اهي وڌي 7 ٿي ويون، جن ۾ 6,017 بسترا هئا. اهڙي طرح، اسپتالن ۽ بسترن ۾ نمايان اضافو ٿيو. ڊسپينسرين جو انگ 1970ع ۾ 44 مان وڌي 2015ع ۾ 865 ٿيو، جڏهن ته رورل هيلٿ سينٽرز 19 مان وڌي 129 ٿي ويا. ٽي بي ڪلينڪن جو انگ 9 مان وڌي 187 ٿيو. بنيادي صحت يونٽ، جيڪي 1985ع ۾ 33 هئا، 2015ع ۾ 798 تائين پهچي ويا. ماءُ ۽ ٻار جي صحت مرڪزن جو انگ 2000ع ۾ 36 هو، جيڪو 2015ع ۾ 94 ٿي ويو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===صحت جي انساني وسيلا=== 2011ع کان 2016ع تائين آبادي في ڊاڪٽر جو تناسب 3,017 مان وڌي 3,159 ٿيو، جڏهن ته آبادي في نرس جو تناسب 11,413 مان وڌي 12,441 ٿيو. ساڳئي عرصي دوران، آبادي في بستر جو تناسب 1,406 مان وڌي 1,455 ٿيو. سرڪاري شعبي ۾ ڊاڪٽرن جو انگ 1975ع ۾ 926 هو، جيڪو 2015ع ۾ وڌي 7,990 ٿيو. نرسن جو انگ 415 مان وڌي 1,630 ٿيو، جڏهن ته ليڊي هيلٿ وزيٽر ٽيڪنيشن 107 مان وڌي 786 ٿي ويا. صحت ٽيڪنيشنن جو انگ 1975ع ۾ 95 هو، جيڪو 2000ع تائين وڌي 1,369 ٿيو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===نجي شعبو ۽ خيراتي ادارا=== سنڌ ۾ صحت جون گهڻيون سهولتون سرڪاري شعبي ۾ آهن، جڏهن ته شهري علائقن ۾ نجي صحت جون سهولتون پڻ موجود آهن، جيڪي عام طور مهانگيون آهن. سرڪاري نظام جي ڪمزورين سبب نجي صحت جو شعبو استعمال ڪيو وڃي ٿو. ان خال کي ڀرڻ لاءِ خيراتي ادارا ۽ غير سرڪاري تنظيمون، جهڙوڪ ايڌي، امان فائونڊيشن، SIUT، انڊس هيلٿ ۽ LRBT، صحت جون خدمتون فراهم ڪري رهيون آهن. بهرحال، انهن خدمتن کي ڊگهي مدي وارا ۽ پائيدار حل نه سمجهيو وڃي ٿو. صوبي ۾ نجي ميڊيڪل ڪاليجن جو انگ وڌيو آهي، پر تعليم ۽ تربيت جي معيار بابت خدشا برقرار آهن<ref name=" ايڪانومي"/>. ===ڍانچي وارا مسئلا ۽ رسائي جون رڪاوٽون=== سرڪاري صحت جي سهولتن جي گهٽ استعمال جا اهم سبب صحت مرڪزن تائين رسائي، سهولتن جي کوٽ، دوائن جي اڻهوند ۽ عملي جو غير مناسب رويو آهن. سنڌ ۾ 25 سيڪڙو ماڻهن صحت مرڪزن جي دوري کي گهڻو پري هجڻ سبب استعمال کان پاسو ڪيو، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو انگ 30 سيڪڙو هو. دوائن جي کوٽ بابت شڪايتون سنڌ ۾ 12 سيڪڙو ۽ پنجاب ۾ 15 سيڪڙو رڪارڊ ڪيون ويون. بنيادي صحت مرڪزن جي گهٽ استعمال سبب ثالثي سطح جي اسپتالن تي وڌيڪ بار پوي ٿو، جنهن سان انهن جي صلاحيت متاثر ٿئي ٿي<ref name=" ايڪانومي"/>. ===هيلٿ ورڪرز، عورتن جو ڪردار ۽ روڪٿام=== ليڊي هيلٿ ورڪرز پروگرام 1994ع ۾ شروع ٿيو، جنهن جو مقصد ڳوٺاڻين عورتن کي صحت، حمل، ولادت، ٻار جي سنڀال ۽ ڄمڻ جي وقفي بابت آگاهي مهيا ڪرڻ هو. 2014ع ۾ 15–49 ورهين جي عورتن مان 52.3 سيڪڙو کي گذريل ٽن مهينن دوران ليڊي هيلٿ ورڪرز جو دورو ٿيو، جڏهن ته MDG جو هدف 100 سيڪڙو هو. هن پروگرام جي ڪوريج 20 کان 43 سيڪڙو جي وچ ۾ رهي آهي. عورتن جي تعليم ۽ بااختياري کي خانداني منصوبه بندي ۽ ٻارن جي صحت سان سڌي طرح لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ===بيمارين جي روڪٿام ۽ خاص علائقا=== سنڌ ۾ تپ دق (TB) جي سڃاڻپ جي شرح سراسري طور 57 سيڪڙو آهي، جيڪا قومي سراسري کان بهتر آهي. 2008–09ع کان 2011–12ع دوران هيپاٽائٽس ڪنٽرول پروگرام تحت 4.572 ملين ماڻهن کي ٽيڪا لڳايا ويا، جن مان 0.75 ملين ٻار هئا، ۽ لڳ ڀڳ 93,664 مريضن جو علاج ڪيو ويو. ان عرصي ۾ 43 خصوصي يونٽ قائم ڪيا ويا ۽ 2,800 صحت عملي کي تربيت ڏني وئي<ref name=" اڪانامي"/>. 2007ع ۾ [[پبلڪ-پرائيويٽ هيلٿ انيشيئيٽو]] (PPHI) شروع ٿيو، جيڪو 21 ضلعن ۾ 1,135 صحت مرڪزن کي منظم ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ٿر ضلعو سنڌ جو سڀ کان وڌيڪ صحت جي دٻاءَ هيٺ علائقو قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي پاڻيءَ جي کوٽ، خوراڪ جي گهٽتائي، خراب صفائي، بيمارين جي آگاهي جي کوٽ ۽ غذائي قلت جا مسئلا موجود آهن. پاڻيءَ جي کوٽ کي بنيادي سبب سمجهيو وڃي ٿو، جنهن سان ڊائريا، مليريا، ساھ جي بيمارين ۽ غذائي کوٽ ۾ اضافو ٿئي ٿو. غذائي بحران کان پوءِ، عالمي ادارن جهڙوڪ WHO، WFP ۽ UNICEF مداخلت ڪئي، جنهن سان DHQ مٺي ۾ غذائي بحالي مرڪز قائم ٿيو، جتي داخل ٿيل ٻارن مان اڪثريت صحتياب ٿي. بهرحال، انتهائي متاثر علائقن ۾ غذائي سپليمنٽس جي ضرورت تي زور ڏنو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي"/>. ====سنڌ جي اسپتالن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ميڊيڪل يونيورسٽين جي فھرست==== ====سنڌ جي ميڊيڪل ڪاليجن جي فھرست==== ==== سنڌ جي ذھني مريضن جي ادارن جي فھرست==== ===سنڌ جو صحت کاتو=== ===سنڌ جا بنيادي صحت مرڪز=== === صحت جو قانوني شعبو=== === سنڌ جو پوليو پروگرام=== ==محنت ۽ روزگار== ليبر فورس سروي 2014–15 مطابق، پاڪستان ۾ ڪُل ليبر فورس جو اندازو 57.42 ملين ماڻهن تي ٻڌل هو، جڏهن ته سنڌ ۾ ليبر فورس 13.65 ملين هئي. 1990ع کان 2014ع تائين پاڪستان ۾ [[ليبر فورس ۾ شرڪت جي شرح]] (Labour Force Participation Rate) رڳو معمولي طور وڌي 43.2 سيڪڙو مان 45.2 سيڪڙو تائين پهتي، جڏهن ته هن عرصي دوران سراسري شرح لڳ ڀڳ 45 سيڪڙو رهي. ان مان ظاهر ٿئي ٿو ته ملڪ جي ڪم ڪرڻ جي صلاحيت رکندڙ آبادي جو وڏو حصو معاشي سرگرمين ۾ شامل نه رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===عورتن جي محنتي شرڪت ۽ صنفي فرق=== پاڪستان ۽ سنڌ ۾ محنتي مارڪيٽ ۾ عورتن جي شرڪت گهٽ هجڻ کي مجموعي طور گهٽ ليبر فورس شرڪت جو اهم سبب سمجهيو وڃي ٿو. سنڌ ۾ شهري علائقن ۾ عورتن جي محنتي شرڪت لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو رڪارڊ ڪئي وئي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ اها شرح 28.8 سيڪڙو هئي. ڳوٺاڻين عورتن جو وڏو حصو خانداني زراعت ۾ بغير اجرت ڪم ڪري ٿو، جنهن جو معاشي پيداوار ۾ حصو محدود رهي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ کي پاڪستان جو سڀ کان وڌيڪ شهري صوبو هجڻ باوجود عورتن جي روزگار جي گهٽ شرح سان لاڳاپيل قرار ڏنو ويو آهي، جڏهن ته وقت سان گڏ مجموعي طور عورتن جي روزگار ۾ واڌ جو رجحان پڻ ڏٺو ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===بيروزگاري، گهٽ روزگاري ۽ نوجوان آبادي=== سنڌ ۾ گذريل لڳ ڀڳ 25 سالن دوران بيروزگاري جي شرح لڳ ڀڳ 4 سيڪڙو رهي آهي. نوجوانن، خاص طور 15 کان 25 ورهين جي عمر واري گروهه ۾ بيروزگاري جي شرح سڀ کان وڌيڪ آهي، جيڪا شهري علائقن ۾ ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. هن عمر واري گروهه جو وڏو حصو يا ته خاندان تي دارومدار رکي ٿو يا جزوقتي ڪم ڪري ٿو، جيڪو سرڪاري بيروزگاري جي انگن ۾ مڪمل طور ظاهر نٿو ٿئي. [[گهٽ روزگاري]] (Underemployment) پڻ نمايان آهي، جتي 15 کان 44 ورهين جي آبادي جو وڏو حصو جزوقتي ڪم يا تازو تعليم مڪمل ڪندڙن تي مشتمل آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. شعبي وار روزگار ۽ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي گذريل ڏهن کان پندرهن سالن دوران پاڪستان ۽ سنڌ ۾ پيشورانه ڍانچي ۾ تبديلي آئي آهي. ماهرن، مينيجرن، ٽيڪنيشنن ۽ لاڳاپيل پيشاورن جو حصو 6 سيڪڙو مان وڌي لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو ٿيو آهي. سنڌ ۾ غير زرعي شعبي، خاص طور صنعتي ۽ خدمتي (Tertiary) سرگرمين ۾ روزگار نمايان طور وڌيو آهي. ان جي نتيجي ۾ زراعت ۾ روزگار جو حصو لڳ ڀڳ 60 سيڪڙو مان گهٽجي 40 سيڪڙو تائين اچي ويو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===غير رسمي معيشت ۽ شعبي وار ورڇ=== پاڪستان ۾ غير رسمي شعبو ڪُل روزگار جو لڳ ڀڳ ٽي چوٿين حصو مهيا ڪري ٿو. سنڌ ۾ غير رسمي شعبي ۾ روزگار 17 سالن دوران 55.2 سيڪڙو مان وڌي 66.4 سيڪڙو تائين پهتو، جنهن سبب دستاويزي کوٽ ۽ سرڪاري آمدني ۾ نقصان جو خدشو وڌيو. 2015ع تائين سنڌ ۾ ٽئين نمبر تي وڏو روزگار مهيا ڪندڙ شعبو هول سيل ۽ پرچون واپار ۽ هوٽلن جو شعبو هو، جنهن ۾ لڳ ڀڳ 15.8 سيڪڙو ماڻهو ڪم ڪندا هئا. هي شرح 1990ع کان 2015ع تائين لڳ ڀڳ ساڳي رهي، جيتوڻيڪ عملي طور هن شعبي ۾ واڌ ڏٺي وئي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===لڏپلاڻ، اجرتون ۽ پورھئي جي عدم مساوات=== سنڌ ملڪ اندر ڳوٺاڻن کان شهري علائقن ڏانهن لڏپلاڻ ۾ ٻئي نمبر تي آهي، جتي 2015ع ۾ لڳ ڀڳ 32 سيڪڙو آبادي صوبي اندر لڏي آئي. اجرتن جي حوالي سان، گذريل پنجن سالن دوران مينيجرن، ٽيڪنيڪل ماهرن ۽ ڪلارڪي عملي جي اجرتن ۾ 50 سيڪڙو کان وڌيڪ واڌ ٿي، جڏهن ته وڪري، خدمتن، ماهر زراعت، ٻيلن، مشين هلائيندڙن ۽ گهٽ پڙهيل عملي جي اجرتن ۾ واڌ 30 سيڪڙو کان گهٽ رهي. حقيقي اجرتن جي واڌ کي غربت گهٽائڻ سان لاڳاپيل سمجهيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===جبري پورھيو ۽ قانوني صورتحال=== جبري پورهيو پاڪستان جي مختلف صوبن ۾ موجود آهي، جڏهن ته سنڌ ۾ ان جو ڪيس وڌيڪ نمايان قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي جاگيرداري نظام جو اثر ڳوٺاڻن علائقن ۾ مضبوط رهيو آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. زمين کان محروم هاري ۽ سندن خاندان، خاص طور عورتون، سماجي ۽ معاشي استحصال جو شڪار ٿين ٿيون. سنڌ اسيمبلي 2015ع ۾ بندهه محنت خلاف خاص قانون منظور ڪيو، پر ان جي عملدرآمد بابت چئلينجز برقرار آهن. تعليم، مهارتون ۽ روزگار سان لاڳاپيل رجحان نوجوان بيروزگاري گهٽائڻ لاءِ تعليمي نصاب کي روزگار ڏيندڙن جي ضرورتن سان هم آهنگ ڪرڻ جي ڳالهه ڪئي وئي آهي، ته جيئن مارڪيٽ لاءِ قابلِ استعمال مهارتون پيدا ٿين<ref name=" ايڪانومي "/>. ان سان گڏ، عورتن جي محنتي شرڪت بابت جامع حڪمتِ عملي ۽ صنفي لحاظ کان مخصوص پروگرامنگ جي کوٽ کي نمايان ڪيو ويو آهي. سرڪاري شعبي ۾ عورتن جي ڪوٽا 5 سيڪڙو مان وڌائي 15 سيڪڙو ڪرڻ جهڙن قدمن جي امڪاني اثرن بابت به محدود شمارياتي جائزو موجود آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ جون ٽريڊ يونين تنظيمون=== ===سنڌ جي ليبر قانونن جي فھرست=== ===سنڌ جون ايمپلائير تنظيمون=== === سنڌ جي سوشل سيڪيورٽي ادارن جي فھرست=== ==غربت ۽ عدم مساوات== سنڌ کي پاڪستان جي غريب ترين صوبن مان هڪ قرار ڏنو وڃي ٿو، جتي لڳ ڀڳ هر ڏهن مان چار ماڻهو ملٽي ڊائيمينشنل پوورٽي انڊيڪس (MPI) تحت محروميءَ جو شڪار آهن. پاڪستان جي اٺن ملينيم ڊولپمينٽ گولز مان غربت گهٽائڻ اهو واحد هدف هو، جنهن ۾ ڪجهه حد تائين ڪاميابي حاصل ٿي، پر رفتار سست رهي. 1960ع کان 2000ع تائين شهري غربت ۾ گهٽتائي ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هئي، جڏهن ته 1980ع واري ڏهاڪي ۾ تيز معاشي واڌ سبب غربت ۾ نمايان گهٽتائي رڪارڊ ڪئي وئي. غربت جي ماپ جا طريقا وقت سان گڏ تبديل ٿيا آهن، ڇو ته انساني ضرورتن جا نمونا به بدلجندا رهيا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. عالمي بينڪ ۽ گڏيل قومن جي ترقياتي اداري (UNDP) غربت جي اهڙي لڪير متعارف ڪرائي آهي، جيڪا بنيادي خوراڪ (ڪيلوري) ۽ بنيادي سهولتن جي قيمت تي ٻڌل آهي ۽ مهانگائي کي به حساب ۾ آڻي ٿي. انهن اندازن موجب، 2013ع ۾ پاڪستان جي لڳ ڀڳ 29.5 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ هئي، جيڪا 2017–18ع ۾ گهٽجي 24.3 سيڪڙو تائين پهتي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===سنڌ ۾ غربت جي سطح ۽ علائقائي تفاوت=== اندازن موجب سنڌ جي لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو آبادي غربت جي لڪير کان هيٺ رهي ٿي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ شديد غربت جي شرح گهڻي وڌيڪ آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. گذريل ڏهاڪي دوران سنڌ ۾ غربت جي هيڊ ڪائونٽ ريشو لڳ ڀڳ 57 سيڪڙو مان گهٽجي 43 سيڪڙو تائين آيو آهي، پر ان جي باوجود عدم مساوات هڪ وڏو چئلينج بڻيل آهي. جني (Gini) ڪوئفشنٽ سنڌ ۾ غريب ۽ غير غريب آبادي وچ ۾ وڏي فرق جي نشاندهي ڪري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. صوبي جي ڏاکڻين ضلعن، خاص طور ٿرپارڪر، سجاول ۽ عمرڪوٽ ۾ غربت جي شرح انتهائي بلند رهي آهي، جڏهن ته ڪراچي ۽ حيدرآباد نسبتاً بهتر صورتحال رکن ٿا. انهن علائقن ۾ تعليم ۽ صحت جهڙين بنيادي خدمتن جي گهٽ فراهمي کي انساني ترقي جي گهٽ سطح سان ڳنڍيو وڃي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===انساني ترقي (HDI) ۽ صوبائي ڀيٽ=== انساني ترقياتي انڊيڪس (HDI) جي حوالي سان سنڌ جي ڪارڪردگي پنجاب جي ڀيٽ ۾ گهٽ رهي آهي. سنڌ جو HDI لڳ ڀڳ 0.64 رڪارڊ ڪيو ويو آهي، جڏهن ته پنجاب جو HDI لڳ ڀڳ 0.73 آهي. رپورٽن موجب، 2001ع کان 2014ع تائين سنڌ ۾ HDI جي واڌ جي رفتار گهٽ رهي، جنهن جا سبب قانون ۽ امن جي صورتحال، ڪمزور حڪمراني ۽ وسيلا ورڇ جي ترجيحن سان لاڳاپيل بيان ڪيا ويا آهن<ref name=" ايڪانومي "/>. ===آمدني ۽ واپرائڻ ۾ عدم مساوات=== پاڪستان ۾ آمدني جي عدم مساوات نمايان رهي آهي. 2013ع ۾ ملڪ جي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل آمدني جو لڳ ڀڳ 40.3 سيڪڙو حاصل ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو رڳو 9.3 سيڪڙو هو. آمدني جي ورڇ وقت سان گڏ بدلجندي رهي آهي، ۽ 1969–70ع ۾ جني انڊيڪس ۽ آمدني جي فرق نسبتاً گهٽ سطح تي رهيا، جيتوڻيڪ ان دور ۾ معاشي واڌ تيز هئي. سنڌ ۾ آمدني جي ورڇ پنجاب جي ڀيٽ ۾ ڪجهه مختلف رهي آهي<ref name=" ايڪانومي "/>. سنڌ ۾ لڳ ڀڳ 37 سيڪڙو آبادي مٿين 20 سيڪڙو آمدني واري گروهه ۾ شامل آهي، جڏهن ته پنجاب ۾ اهو حصو 50 سيڪڙو کان وڌيڪ آهي. ان جي ابتڙ، سنڌ ۾ هيٺين 20 سيڪڙو گروهه جو حصو لڳ ڀڳ 10 سيڪڙو آهي، جيڪو ملڪ جي ٻين صوبن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ محرومي ڏيکاري ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===واپرائڻ جا نمونا ۽ شهري-ڳوٺاڻو فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ ۾ واپرائڻ جي عدم مساوات پنهنجي بلند ترين سطح تي پهتي، جتي مٿين 20 سيڪڙو آبادي ڪُل واپرائڻ جو لڳ ڀڳ 43 سيڪڙو خرچ ڪيو، جڏهن ته هيٺين 20 سيڪڙو آبادي جو حصو لڳ ڀڳ 9 سيڪڙو رهيو<ref name=" ايڪانومي "/>. هڪ اهم مشاهدو اهو به آهي ته سنڌ جي هيٺين آمدني وارن طبقن جو واپرائڻ ڪڏهن ڪڏهن سندن آمدني کان وڌيڪ رهيو، جنهن مان ظاهر ٿئي ٿو ته اهي روزمره ضرورتون پوريون ڪرڻ لاءِ قرض تي ڀاڙين ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. شهري علائقن ۾، جتي رهائش ۽ بنيادي ضرورتن جي قيمت وڌيڪ آهي، آمدني ۽ واپرائڻ وچ ۾ فرق ڳوٺاڻن علائقن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===في فرد آمدني ۽ علائقائي فرق=== 2011–12ع ۾ سنڌ جي في فرد سالياني آمدني جو اندازو لڳ ڀڳ 119,724 رپيا لڳايو ويو، جيڪو قومي سراسري ۽ پنجاب جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ هو. ان جو وڏو سبب ڪراچي جي معاشي حيثيت آهي، ڇو ته اهو ملڪ جو وڏو واپاري ۽ بندرگاهي مرڪز آهي. ڪراچي جي في فرد آمدني قومي سراسري جي ڀيٽ ۾ ڪيترائي ڀيرا وڌيڪ بيان ڪئي وئي آهي. البت، مختلف سرڪاري ۽ نيم سرڪاري ذريعن ۾ في فرد آمدني جي انگن ۾ فرق پڻ ڏسڻ ۾ اچي ٿو<ref name=" ايڪانومي "/>. ===گهريلو جوڙجڪ، پاڻي ۽ وسيلن تائين رسائي=== سنڌ ۾ سراسري طور هڪ گهر ۾ لڳ ڀڳ ڇهه ماڻهو رهن ٿا، جڏهن ته آمدني حاصل ڪندڙ فردن جو تعداد عام طور ٻن جي لڳ ڀڳ آهي. وڌيڪ انحصار ڪندڙن ۽ گهٽ آمدني سبب غربت جا اشاري وڌيل رهن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ملڪ جي تازي سروي موجب پاڪستان جي رڳو چوٿين آبادي کي نلڪي جو پاڻي ميسر آهي. سنڌ جي شهري علائقن ۾ لڳ ڀڳ 69 سيڪڙو آبادي کي نلڪي جو پاڻي حاصل آهي، جڏهن ته ڳوٺاڻن علائقن ۾ 63 سيڪڙو آبادي هٿ پمپن تان پاڻي حاصل ڪري ٿي<ref name=" ايڪانومي "/>. ===زرعي شعبي ۽ سماجي خرچن سان لاڳاپيل رجحان=== زرعي شعبي سان لاڳاپيل گروهن ۾ غربت جي شرح ٻين پيشاورانه گروهن جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ رهي آهي، ۽ 1980ع کان 2005ع تائين هن شعبي ۾ غربت هيڊ ڪائونٽ ريشو وڌيو. پاڪستان ۽ سنڌ ۾ سماجي شعبي، جهڙوڪ تعليم، صحت ۽ پاڻي و صفائي تي سرڪاري خرچن جا انگ موجود آهن، پر انهن خرچن جي اثرن بابت مختلف تجزيا ڪيا ويا آهن. مجموعي طور، سنڌ ۾ غربت ۽ عدم مساوات جا اشاري علائقائي تفاوت، آمدني جي غيربرابري ۽ انساني ترقي جي گهٽ سطح کي ظاهر ڪن ٿا<ref name=" ايڪانومي "/>. ==آمدورفت جا ذريعا== ===سنڌ جي قومي شاھراھن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور روڊن جي فھرست=== ===سنڌ جون ريلوي نظام=== === سنڌ جي ريلوي اسٽيشنن فھرست=== === سنڌ جي سرڪاري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جي نجي شعبي واري روڊ ٽرانسپورٽ جي فھرست=== === سنڌ جا ٽرانسپورٽ وارا سرڪاري ادارا=== ===سنڌ جون ايئرلائينز=== ===سنڌ جا آبي رستا=== ===سنڌ جي ھوائي اڏن جي فھرست ا=== === سنڌ ۾ گاڏين جي رجسٽريشن=== ===سنڌ ۾ ٻيڙين جي رجسٽريشن=== === سنڌ ۾ ھلندڙ ٽرينن جي فھرست=== === سنڌ ۾ مال جي ٽرانسپورٽ=== ==سياحت== سنڌ پنهنجي ثقافتي، تاريخي ۽ قدرتي ورثي جي ڪري پاڪستان جي اهم سياحتي علائقن مان هڪ آهي. صوبي ۾ موجود [[موئن جو دڙو]]، جيڪو [[يونيسڪو]] جي عالمي ورثي واري ماڳن ۾ شامل آهي، قديم [[سنڌو ماٿري جي تهذيب]] جي شاندار تاريخ جو عڪاس آهي. ان کان علاوه [[ڪراچي]] جا سامونڊي ڪنارا، روايتي بازارون، تاريخي عمارتون ۽ تفريحي مرڪز ملڪي توڙي غير ملڪي سياحن لاءِ خاص دلچسپي جو باعث آهن. سنڌ ۾ [[لال شهباز قلندر]] جي سالياني عرس سميت ڪيترائي ثقافتي ۽ مذهبي ميلا پڻ منعقد ٿين ٿا، جيڪي صوبي جي ثقافتي سڃاڻپ ۽ روايتن کي اجاگر ڪن ٿا. تاريخي ماڳن، ثقافتي ورثي، سامونڊي علائقن ۽ ماحولياتي سياحت جي وڌندڙ اهميت سبب سنڌ ۾ هوٽلن، تفريحي مرڪزن، ماحول دوست رهائشگاهن ۽ ثقافتي سياحتي خدمتن جي ترقي جا وسيع امڪان موجود آهن. حڪومت سياحتي انفراسٽرڪچر جي بهتري، سياحت سان لاڳاپيل خدمتن جي سهولت ۽ سيڙپڪاري جي حوصلا افزائي لاءِ مختلف قدم کنيا آهن، جنهن سان سياحت جو شعبو صوبي جي معاشي ترقي ۽ ثقافتي ورثي جي تحفظ لاءِ هڪ اهم وسيلو بڻجي رهيو آهي.<ref>{{cite web |url=https://business.gos.pk/en/awaiting-opportunity |title=Tourism (Unveiling the Cultural and Historical Riches of Sindh) |publisher=Government of Sindh – Business Portal |access-date=29 May 2026}}</ref> ===سنڌ جي تاريخي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جي تفريحي ماڳن جي فھرست=== ===سنڌ جا سامونڊي بيچ=== ===سنڌ جي تفريحي ريزارٽن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور ھوٽلن جي فھرست=== === سنڌ جي ريسٽ ھائوسن جي فھرست=== ===سنڌ جي سرڪٽ ھائوسن جي فھرست=== === سنڌ جي ثقافتي مرڪزن جي فھرست=== === سنڌ جي شڪارگاھن جي فھرست=== === سنڌ جي واٽر پارڪن جي فھرست=== === سنڌ جي مشھور مسجدن جي فھرست=== === سنڌ جي شاھي محلن جي فھرست=== ==رانديون== ===ڪرڪيٽ=== ===فٽ بال=== ===باڪسنگ=== ===ھاڪي=== ===ملھ=== ===والي بال=== ===سنوڪر=== ===ٻيون رانديون=== ===سنڌ جي راندين واري اسٽيڊيمن جي فھرست=== ===سنڌ جا راندين جا ڪامپليڪس=== === سنڌ گيمز === === سنڌ جي راندين جون صوبائي ٽيمون === ===سنڌ جي رانديگرن جي فھرست=== ==سنڌ جا کاڌا == ===سنڌ جا روايتي کاڌا=== ===سنڌ جون مٺايون=== ===سنڌ جا مشروب=== === سنڌ ۾ پلي جا ڊش=== === سنڌ جي کاڌن جي فھرست=== ==فوجي ڇانوڻيون== === سنڌ جي فوجي ڇانوڻين جي فھرست=== #ڪراچي جي صدر ڇانوڻي #ٻولھڙي ايئر بيس ۽ ڇانوڻي #فيصل ايئر بيس ڇانوڻي #ڪورنگي واري ڇانوڻي #پنوعاقل فوجي ڇانوڻي #حيدرآباد صدر ڇانوڻي === سنڌ جون منسوخ ٿيل فوجي ڇانوڻيون=== #سکر جي صدر ڇانوڻي #شڪارپور جي صدر ڇانوڻي == نشرياتي ادارا ۽ ٽيلي ڪميونيڪيشن== ==مشھور شخصيتون== ===سياستدانن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر 1 !! نالو 1 !! پارٽي 1 ! نمبر 2 !! نالو 2 !! پارٽي 2 ! نمبر 3 !! نالو 3 !! پارٽي 3 |- | 1 || [[محمد علي جناح]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 2 || [[ذوالفقار علي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 3 || [[بي نظير ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 4 || [[جي. ايم سيد]] ||[[جيئي سنڌ تحريڪ]] | 5 || [[رسول بخش پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] | 6 || [[حيدر بخش جتوئي]] ||[[سنڌ جاري ڪميٽي]] |- | 7 || [[پير علي محمد راشدي]] ||[[مسلم ليگ]] | 8 || [[خانبھادر الله بخش سومرو]] ||[[انڊين نيشنل ڪانگريس]] | 9 || [[محمد ايوب کھڙو]] ||[[مسلم ليگ]] |- | 10 || [[سر عبدالله هارون]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 11 || [[پير الاھي بخش]] ||[[مسلم ليگ]] | 12 || [[مير رسول بخش ٽالپر]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 13 || [[علامه شاھ احمد نوراني]] ||[[جمعيت علماء پاڪستان (نوراني گروپ)]] | 14 || [[سر غلام حسين ھدايت الله]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] | 15 || [[شيخ عبدالمجيد سنڌي]] ||[[آل انڊيا مسلم ليگ]] |- | 16 || [[مولانا عبيدالله سنڌي]] ||[[جمعيت علماء ھندئ]] | 17 || [[آصف علي زرداري]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 18 || [[بلاول ڀٽو]] || [[پاڪستان پيپلز پارٽي]] |- | 19 || [[مير مرتضي ڀٽو]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي (شھيد ڀٽو)]] | 20 || [[ممتاز علي ڀٽو]] ||[[نواز ليگ]] | 21 || [[عبدالواحد آريسر]] ||[[جيئي سنڌ محاذ]] |- | 22 || [[فاضل راھو]] ||[[نيشنل عوامي پارٽي]] | 23 || [[شھيد نذير عباسي]] ||[[ڊيموڪريٽڪ اسٽوڊنٽس فيڊريشن]] | 24 || [[مولانا جان محمد عباسي]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] |- | 25 || [[مولانا جان محمد ڀٽو]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 26 || [[پروفيسر غفور احمد]] ||[[جماعت اسلامي پاڪستان]] | 27 || [[الطاف حسين]] ||[[متحده قومي موومينٽ]] |- | 28 || [[بشير خان قريشي]] ||[[جيئي سنڌ متحده محاذ]] | 29 || [[غلام مصطفي جتوئي]] ||[[نيشنل پيپلز پارٽي]] | 30 || [[محمد خان جوڻيجو]] ||[[ مسلم ليگ]] |- | 31 || [[پير پاڳارو]] ||[[مسلم ليگ]] | 32 || [[پير صبغت الله پاڳارو]] ||[[حر جماعت]] | 33 || [[عظيم طارق]] ||[[مھاجر قومي موومينٽ]] |- | 34 || [[قائم علي شاھ]] ||[[پاڪستان پيپلز پارٽي]] | 35 || [[ارباب رحيم]] ||[[مسلم ليگ فنڪشنل]] | 36 || [[اياز لطيف پليجو]] ||[[سنڌ عوامي تحريڪ]] |- | 37 || || | 38 || || | 39 || || |- | 40 || || | 41 || || | 42 || || |- | 43 || || | 44 || || | 45 || || |- | 46 || || | 47 || || | 48 || || |- | 49 || || | 50 || || | 51 || || |- | 52 || || | 53 || || | 54 || || |- | 55 || || | 56 || || | 57 || || |- | 58 || || | 59 || || | 60 || || |- | 61 || || | 62 || || | 63 || || |- | 64 || || | 65 || || | 66 || || |- | 67 || || | 68 || || | 69 || || |- | 70 || || | 71 || || | 72 || || |- | 73 || || | 74 || || | 75 || || |- | 76 || || | 77 || || | 78 || || |- | 79 || || | 80 || || | 81 || || |- | 82 || || | 83 || || | 84 || || |- | 85 || || | 86 || || | 87 || || |- | 88 || || | 89 || || | 90 || || |- | 91 || || | 92 || || | 93 || || |- | 94 || || | 95 || || | 96 || || |- | 97 || || | 98 || || | 99 || || |- | 100 || || |} ===مؤرخن جي فھرست=== {| class="wikitable sortable" ! نمبر !! نالو !! سرگرميءَ جا سال !! نمايان تصنيف |- | 1 || [[جي ايم سيد]] || 1940–1990 || سنڌوءَ جي ساڃاهه (ٻه جلد) |- | 2 || [[ڀيرومل مھرچند آڏواڻي]] || 1930– || قديم سنڌ؛ سنڌي ٻوليءَ جي تاريخ |- | 3 || || || |- | 4 || || || |- | 5 || || || |- | 6 || || || |- | 7 || || || |- | 8 || || || |- | 9 || || || |- | 10 || || || |- | 11 || || || |- | 12 || || || |- | 13 || || || |- | 14 || || || |- | 15 || || || |} ===سائنسدانن جي فھرست=== ===اديبن جي فھرست=== ===ڳائڻن جي فھرست=== ===اداڪارن جي فھرست=== === موسيقارن جي فھرست=== === عالمن جي فھرست=== ===رانديگرن جي فھرست=== === تعليمي ماھرن جي فھرست=== == وڌيڪ ڏسو == {{div col}} * [[سنڌ (سلجھائپ)]] * [[حڪومت سنڌ]] * [[سنڌ جا شهر]] * [[سنڌ صوبو (1936-55)]] * [[سنڌ ڊويزن]] * [[سنڌوديش]] * [[سنڌو درياھ]] * [[انسٽيٽيوٽ آف سنڌولاجي]] * [[سنڌو رياست]] * [[سنڌي ماڻھن جي فهرست|سنڌي ماڻهن جي فهرست]] * [[سنڌ ۾ صوفي ازم]] * [[منصوره]] * [[موهن جو دڙو]] * [[سنڌ جي مقبرن تي چٽسالي]] * [[ديبل]] * [[سنڌ ۾ جبلن تي قديم نقش نگاري]] * [[سنڌو لکت]] * [[سنڌي ادب]] * [[سنڌباد ناکئا]] * [[مهاجر صوبو]] * [[ميرپور خاص جو برهما]] * [[سنڌي لباس]] * [[سنڌ جا ضلعا]]{{div col end}} {{portal bar|جاگرافي|ايشيا|ڏکڻ ايشيا|پاڪستان|سنڌ|ڪراچي}} == ويب لنڪون== * [https://dsal.uchicago.edu/reference/gazetteer/ انڊيا جو امپيريل گزيٽيئر سڀئي جلد ريسرچ لاء ھتان پڙھي سگھجن ٿا == خارجي ڳنڍڻا == {{Sister project links|voy=Sindh}} * [https://web.archive.org/web/20121119234920/http://www.transport.gos.pk/ سنڌ ٽرانسپورٽ کاتو] * [http://www.sindh.gov.pk حڪومت سنڌ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130531075317/http://www.sindh.gov.pk/ |date=2013-05-31 }} * [http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ سنڌ بابت معلومات] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120405093443/http://dmoz.pk/Provinces/Sindh/ |date=2012-04-05 }} * [https://web.archive.org/web/20091126053250/http://www.lgdsindh.com.pk/districts1.htm سنڌ جي ضلعن جا نقشا] * {{dmoz|Regional/Asia/Pakistan/Provinces/Sindh}} * [http://www.worldstatesmen.org/Pakistan_states.html#Sind ورلڊ اسٽيٽمين – پاڪستان – صوبو : سنڌ] {{سنڌ جي تاريخ}} {{سنڌ}} {{پاڪستان جا صوبا}} {{باب السلام}} ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ]] [[زمرو:پاڪستان]] [[زمرو:پاڪستان جا صوبا]] [[زمرو:پاڪستان جي جاگرافي]] [[زمرو:ڏکڻ ايشيا جي جاگرافي]] [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاست]] [[زمرو:1970ع ۾ ٺھيل ملڪ ۽ علائقا]] [[زمرو:ايشيا ۾ ست ھزار ق.م جون قائمون]] [[زمرو:ست ھزار ق.م جون گھڻ آباديءَ واريون جڳھون]] m0hj31xuhgv8kyohicdm78lzkswwzjf 0 9574 382104 369602 2026-05-31T21:10:08Z Intisar Ali 8681 /* آبادي */ 382104 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''<span style='color: Violet'> بدين ضلعو</span>''' | official_name = Badin District | native_name = | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا| سنڌ جو ضلعو]] | image_skyline = Badin_District.jpg | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption = بدين ضلعو ۽ ان جا تعلقا | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|24|39|37|N|68|49|56|E|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = left<!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڀنڀور ڊويزن]] | subdivision_type3 = تعلقا | subdivision_name3 = 5 *[[بدين تعلقو]] *[[تلھار تعلقو]] *[[شھيد فاضل راهو تعلقو]] * [[ٽنڊو باگو تعلقو]] *[[ماتلي تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪاؤنسلون | subdivision_name4 = 68 | population_total = 1947081 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 6726 | elevation_m = | population_density_km2 = 283.91 | leader_title = چيئرمين، ڊسٽرڪٽ ڪائونسل | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | population_urban = 429849 | population_rural = 1517232 }} '''بدين ضلعو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Badin District'''}} (اُچار: بَدِين ضلعو، اردو: ضلعہ بدین ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڀنڀور ڊويزن]] ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام [[بدين]] شهر آهي. پهرين جنوري 1975 تي [[بدين تعلقو| بدين]] کي ڌار ضلعو بڻايو ويو. انهيءَ کان پهرين اهو علائقو ضلعي [[حيدرآباد ضلعو| حيدرآباد]] جو هڪ تعلقو هو. هن ضلعي جي اتر اولھ ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]، اتر ۾ [[ٽنڊوالهيار ضلعو|ٽنڊوالهيار]]، اوڀر ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] ضلعا، ڏکڻ ۾ پاڪستان ۽ [[انڊيا]] جي سرحد جي پار [[ڪڇ جو رڻ]] ۽ [[عربي سمنڊ]]، ۽ اولهه ۾ [[سجاول ضلعو| سجاول]] ۽ [[ٽنڊو محمد خان ضلعو| ٽنڊو محمد خان]] ضلعا واقع آهن.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بدين انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون] سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.</ref>. ھن ضلعي جي ڪل ايراضي 6,726 چورس ڪلوميٽر آهي<ref name="sindhpnd.gov.pk">[http://www.sindhpnd.gov.pk/documents/PC1s/PPPU/PC-1-SEZ-030609.pdf Planning and Development Department, Sindh Government.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812211438/http://www.sindhpnd.gov.pk/documents/PC1s/PPPU/PC-1-SEZ-030609.pdf |date=2011-08-12 }} Retrieved 10 June 2010</ref> 2017 جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي ڪل 1,804,516 ھئي. ھي ضلعو سمنڊ جي سطح کان 50 ميٽرن جي بلندي تي واقع آهي<ref name=" ڊزاسٽر"> [ https://www.loc.gov › books › fa=la...Web resultsBook/Printed Material, Sindhi, Pakistan, Biographies, Badin District] Disaster Risk Management Plan District Badin Government of Sindh-DCO Complex, Karachi Road, Badin Ph: 0297-862384/862418 Fax: 0297-862418 </ref>. بدين جا ٻہ تعلقا ساحلي پٽي۾ واقع آهن جن م [[ بدين تعلقو]] ۽ [[شھيد فاضل راهو تعلقو]] شامل آهن<ref name = "ڊزاسٽر "/>. == انتظامي ورهاست == بدين ضلعي ۾ پنج تعلقا ۽ 68 يونين ڪاؤنسلون آهن. هن ضلعي جي آبادي 2011 ۾ اندازي مطابق 14 لک 20 هزار آهي. تعلقن جا نالا هيءَ آهن: {| class="wikitable" |+ '''بدين ضلعي جا تعلقا''' |- ! rowspan="2" | ! rowspan="2" | تعلقو ! rowspan="2" | يو سي ! colspan="3" | آبادي |- !1998 !<ref name=":0">{{Citation|title=2023 Census of Pakistan|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|date=30 May|year=2023|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref>2017 !<ref name=":0" />2023 |- | 1 || [[بدين تعلقو]]|| || 3,53,734 |4,54,576 |4,90,386 |- | 2 || [[ماتلي تعلقو]]|| || 3,51,496 |4,44,700 |4,71,100 |- | 3 || [[تلهار تعلقو]]|| || 1,36,456 |1,72,014 |1,84,206 |- | 4 || [[ٽنڊو باگو تعلقو]]|| || 3,14,391 |3,99,228 |4,26,535 |- | 5 || [[شهيد فاضل راهو|شهيد فاضل راهو (گولارچی)]]|| || 2,64,642 |3,34,440 |3,74,854 |- | ڪل || || 68 || 14,20,719 |18,04,958 |19,47,081 |} بدين ضلعو ٻن سب ڊويزنن، بدين سب ڊويزن ۽ ماتلي سب ڊويزن تي مشتمل آهي. هتي [[دفري]]، [[سار هڏي]]، [[دونگهڙ]]، [[اوجهري]]، [[جگڙي]] ۽ [[انگڙي]] مشهور ڍنڍون آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. هن ضلعي ۾ 13 سپروائيزري سرڪل، 106 تپا ۽ 518 ديهون آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. ديھن جو تعداد 511 آھي جن مان بدين تعلقي ۾ 142 ديھون، ماتلي تعلقي ۾ 98 ديھون، شھيد فاضل راهو تعلقي ۾ 97 ديھون، ٽنڊو باگو ۾ 110 ديھون ۽ تلھار ۾ 55 ديھون واقع آهن <ref name="سنڌ زمين">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref>. ضلعي ۾ 68 يونين ڪائونسلون، 7 ٽائون ڪاميٽيون ۽ ننڍا وڏا 21 شهر آهن. انهن شهرن ۾ بدين، ترائي، تلهار، نندو، ڪڍڻ، سيراڻي، ٻهڊمي، ڏندو، لنواري شريف، ماتلي، ٽنڊو غلام علي، ٽنڊوباگو، پنگريو، کوسڪي، گولاڙچي، کورواهه، ڀڳڙا ميمڻ ۽ ڪڙيو گهنور مشهور آهن.بدين ضلعي جي پراڻن علائقن ۾ مانڌر، ولاسو، نوت، وَنگو، جياٺ ۽ ولهار شامل آهن.<ref name="سنڌيانا"/> ===بدين ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون=== بدين ضلعي ۾ پھرين 46 يونين ڪاؤنسلون ھيون بعد م اضافو ڪيو ويو. 2015 جي بلدياتي چونڊن جي رڪارڊ مطابق بدين ۾ 68 يونين ڪائونسلون آهن<ref name = "پوليٽيڪو "/>: {| class="wikitable" |+ '''بدين ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name=" پوليٽيڪو ">[ https://www.politicpk.com/badin-{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} district-council-uc-list/] بدين، پوليٽيڪو.ڪام</ref> ''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[جھنڊو شاھ درگاھ]] ([[ زين العابدين، بدين| زين العابدين]]) || 2 ||[[حاجي سومار ابڙو]] ||3 ||[[محمد خان ڀرڳڙي]] |- | 4 ||[[نندو شھر]] || 5 ||[[عبدالله شاھ، بدين|عبدالله شاھ]] || 6 ||[[چاڪر خان پنھور]] |- | 7|| [[مٺي 3]] || 8 ||[[مٺو خان چانڊيو]] || 9 ||[[شھيد راني]] ([[الله ڏنو جمالي]]) |- | 10 ||[[لنواري شريف]] || 11 ||[[بيھديمي]] || 12 || [[لاکو پير]] ([[شھيد دودو سومرو]]) |- | 13 ||[[ڀڳڙا ميمڻ]] || 14 ||[[سيراڻي]] || 15 ||[[پير فتح شاھ]] |- | 16 ||[[قاضيه واھ]] || 17 ||[[ڪادي قاضيه]] || 18 ||[[سعيد پور، بدين|سعيد پور]] |- | 19 || [[دڀيرو]] ([[مير صاحب خان ٽالپر]]) || 20 || [[اڇ شريف]] ([[پير علي بھادر شاھ صديقي]]) || 21 ||[[پيرو لاشاري]] |- | 22|| [[رپ شريف]] ([[حاجي اشرف ٿيٻو]]) || 23 ||[[راڄو خاناڻي]] ([[مير احسان علي]]) || 24 ||[[خانبھادر مير غلام محمد ٽالپور]] |- | 25|| [[سارنگ فقير]] || 26 ||[[ڏيئي]] ||27 ||[[ڪھاڍرو]] |- | 28|| [[ڊانڍا]] ||29 || [[سانگي فارائو ]] || 30 ||[[خيرپور گمبوھ]] |- | 31|| [[ملڪاڻي شريف]] || 32 || [[بھادر خان چانڊيو]] || 33 ||[[درگاھ سمن شاھ سرڪار]] |- | 34 ||[[اولياء جرڪاس]] ([[چوڌري دين محمد]]) || 35 || [[نيوي موڙ]] ([[بودلو]]) || 36 ||[[سعيد خان ڀرڳڙي]] |- | 37||[[خليفو قاسم]] ||38 ||[[اولياء خان شاھ]] ||39 ||[[وريل شاھ اسٽاپ]] ([[حاجي پريل بليدي]]) |- | 40|| [[پھاڙ مري]] || 41 || [[امن آباد]] || 42 ||[[ٻڍو قمبراڻي]] |- | 43|| [[ٺارو ڪوٽ]] ([[علي محمد بوزدار]]) || 44 ||[[ٿري، بدين|ٿري]] || 45 ||[[دمبالو]] |- | 46|| [[غلام شاھ لغاري]] || 47 || [[ھاليپوٽا، بدين|ھاليپوٽا]] || 48 ||[[غازي خان چانگ]] |- | 49||[[ملھڻ]] || 50 || [[حاجي سانوڻ]] || 51 ||[[حاجي محمد ھاشم پنھور]] |- | 52||[[ڪلرو موري]] ([[حاجي الله ڏنو سريوال]]) || 53 ||[[ماڻڪ لغاري]] || 54 ||[[نبي بخش ڪمبوھ]] |- | 55|| [[ٿلڪارا]] || 56 || [[غلام محمد ھاليپوٽو]] || 57 ||[[شھيد فاضل راهو]] |- | 58||[[ڊاڍرڪو]] || 59 || [[راھوڪي]] ||60 ||[[ترائي، بدين|ترائي]] |- | 61|| [[گھارو، بدين|گھارو]] || 62 || [[فتح آباد]] || 63 ||[[مريد چانگ]] ([[محمد شاھ]]) |- |64 || [[احمد راڄو]] || 65 || [[کورواھ چوڪ]] || 66 ||[[کورواھ]] |- |67 || [[دوبي]] || 68 || [[ڪڙيو گھنور]] || - ||- |} === بدين ضلعي جون ديهون === {| class="wikitable sortable" ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[ماتلي تعلقو|ماتلي]]<br />98 ديهون ! [[ماتلي تعلقو|ماتلي]]<br />98 ديهون ! [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]]<br />97 ديهون ! [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]]<br />97 ديهون ! [[تلھار تعلقو|تلھار]]<br />55 ديهون ! [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو]]<br />110 ديهون ! [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو]]<br />110 ديهون |- | [[آبڙي ديھ، بدين|آبڙي]] | [[جناٿ ديھ، بدين|جناٿ]] | [[ننگرکيٽ ديھ، بدين|ننگرکيٽ]] | [[آگهاماڻو ديھ، ماتلي|آگهاماڻو]] | [[ڪينجھر ديھ، ماتلي|ڪينجھر]] | [[آگري ديھ، شھيد فاضل راهو|آگري]] | [[کاريون ديھ، شھيد فاضل راهو|کاريون]] | [[باگيرڪي ديھ، تلھار|باگيرڪي]] | [[آدوري ديھ، ٽنڊو باگو|آدوري]] | [[ڪپوري ديھ، ٽنڊو باگو|ڪپوري]] |- | [[اڇ ديھ، بدين|اڇ]] | [[جنجھلي ديھ، بدين|جنجھلي]] | [[ننگرو ديھ، بدين|ننگرو]] | [[علي پور ديھ، ماتلي|علي پور]] | [[کبڙلو ديھ، ماتلي|کبڙلو]] | [[احمد راڄو-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-1]] | [[کارو دٻو ديھ، شھيد فاضل راهو|کارو دٻو]] | [[ٻاگھلاڻي ديھ، تلھار|ٻاگھلاڻي]] | [[احمداڻي ديھ، ٽنڊو باگو|احمداڻي]] | [[ڪڙياڻو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪڙياڻو]] |- | [[اڇرو ديھ، بدين|اڇرو]] | [[جانڪي ديھ، بدين|جانڪي]] | [[نريري ديھ، بدين|نريري]] | [[امارلو ديھ، ماتلي|امارلو]] | [[خاچر ديھ، ماتلي|خاچر]] | [[احمد راڄو-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-2]] | [[کيبراڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|خيبراني]] | [[ڀيٽارو ديھ، تلھار|ڀيٽارو]] | [[اڪوري ديھ، ٽنڊو باگو|اڪوري]] | [[ڪٽاڏاهو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪٽاڏاهو]] |- | [[اڪڙو ديھ، بدين|اڪڙو]] | [[جھاڳڙي ديھ، بدين|جھاڳڙي]] | [[ننڍو شهر ديھ، بدين|ننڍو شهر]] | [[آرائين ديھ، ماتلي|آرائين]] | [[کڏ کوهي ديھ، ماتلي|کڏ کوهي]] | [[احمد راڄو-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-3]] | [[کيريون-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|خيريون-2]] | [[ٻوھڙو-1 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-1]] | [[علي آباد ديھ، ٽنڊو باگو|علي آباد]] | [[ڪٽال ديھ، ٽنڊو باگو|ڪٽال]] |- | [[اميناريڙو ديھ، بدين|اميناريرو]] | [[جھالر ديھ، بدين|جھالر]] | [[اوڍا ديھ، بدين|اوڍا]] | [[بمڀنائي ديھ، ماتلي|بمڀنائي]] | [[خيرواھ ديھ، ماتلي|خيرواهه]] | [[احمد راڄو-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-4]] | [[خيرو ڀٽارو ديھ، شھيد فاضل راهو|خيرو ڀٽارو]] | [[ٻوھڙو-2 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-2]] | [[امر نار ديھ، ٽنڊو باگو|امر نار]] | [[کاڏي آڏت ديھ، ٽنڊو باگو|کاڏي آڏت]] |- | [[انڌالو ديھ، بدين|انڌالو]] | [[جھول خاصي ديھ، بدين|جھول خاصي]] | [[اوجهڙي ديھ، بدين|اوجهڙي]] | [[باران ديھ، ماتلي|باران]] | [[کريڙي ديھ، ماتلي|کريڙي]] | [[احمد راڄو-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-5]] | [[خيرساري ديھ، شھيد فاضل راهو|خيرساري]] | [[ٻوھڙو-3 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-3]] | [[عاقل ديھ، ٽنڊو باگو|عاقل]] | [[کاڏو ديھ، ٽنڊو باگو|کاڏو]] |- | [[انگڙي ديھ، بدين|انگڙي]] | [[جھرڪنڊي ديھ، بدين|جھرڪنڊي]] | [[پڌر ديھ، بدين|پڌر]] | [[باراسر ديھ، ماتلي|باراسر]] | [[کاري ديھ، ماتلي|کاري]] | [[احمد راڄو-6 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-6]] | [[کورواھ ديھ، شھيد فاضل راهو|کورواھ]] | [[ٻوھڙو-4 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-4]] | [[باغ شھمير ديھ، ٽنڊو باگو|باغ شھمير]] | [[کاهي ٻيڙو ديھ، ٽنڊو باگو|کاهي ٻيڙو]] |- | [[ٻٻرلو-سمنڊ-هيٺ ديھ، بدين|ٻٻرلو-سمنڊ-هيٺ]] | [[ڪڍڻ ديھ، بدين|ڪڍڻ]] | [[پڏو ديھ، بدين|پڏو]] | [[بيديرو ديھ، ماتلي|بيديرو]] | [[کاريوڻ ديھ، ماتلي|کاريوڻ]] | [[اڪائي ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪائي]] | [[کڌ ديھ، شھيد فاضل راهو|کڌ]] | [[چاچڙي ديھ، تلھار|چاچڙي]] | [[بنگهار ديھ، ٽنڊو باگو|بنگهار]] | [[خيرپور ديھ، ٽنڊو باگو|خيرپور]] |- | [[بدين ديھ|بدين]] | [[ڪڙي ڪازيا ديھ، بدين|ڪاڏي ڪازيا]] | [[پاهوري ديھ، بدين|پاهوري]] | [[ڀداري ديھ، ماتلي|ڀداري]] | [[کاٿور ديھ، ماتلي|کٿورو]] | [[اڪڙي جاگير ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي جاگير]] | [[ڪنڊر جاگير ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊر جاگير]] | [[چانيري ديھ، تلھار|چانيري]] | [[بخشو ڪلوئي ديھ، ٽنڊو باگو|بخشو ڪلوئي]] | [[خالصو ديھ، ٽنڊو باگو|خالصو]] |- | [[بگھر ديھ، بدين|بگھر]] | [[خليفا ديھ، بدين|خليفا]] | [[پکوٿر ديھ، بدين|پکوٿر]] | [[ٻوھڙو جاگير ديھ، ماتلي|ٻوھڙو جاگير]] | [[کوري ديھ، ماتلي|کوري]] | [[اڪڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي-1]] | [[ڪورياڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪورياڻي]] | [[چڪ ديھ، تلھار|چڪ]] | [[ٻيڙو ويران ديھ، ٽنڊو باگو|ٻيڙو ويران]] | [[کاڻھ ديھ، ٽنڊو باگو|کاڻھ]] |- | [[باگڙجي ديھ، بدين|باگڙجي]] | [[ڪاڪ ديھ، بدين|ڪاڪ]] | [[پلهه ديھ، بدين|پلهه]] | [[ٻوھڙو ريئتي ديھ، ماتلي|ٻوھڙو ريئتي]] | [[کڏي ديھ، ماتلي|کڏي]] | [[اڪڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي-2]] | [[لاکي ديھ، شھيد فاضل راهو|لاکي]] | [[ڊابگرو ديھ، تلھار|ڊابگرو]] | [[ٻيلارو ديھ، ٽنڊو باگو|ٻيلارو]] | [[کاري کبارلو ديھ، ٽنڊو باگو|کاري کبارلو]] |- | [[بکو کڏي ديھ، بدين|بکو کڏي]] | [[ڪلھوڙي ديھ، بدين|ڪلھوڙي]] | [[پانچي ديھ، بدين|پانچي]] | [[چڪرا ديھ، ماتلي|چڪرا]] | [[لبڻي ديھ، ماتلي|لبڻي]] | [[اسيلي ديھ، شھيد فاضل راهو|اسيلي]] | [[لاڪري ديھ، شھيد فاضل راهو|لاڪري]] | [[ڊابھرو ديھ، تلھار|ڊابھرو]] | [[ڀريون ديھ، ٽنڊو باگو|ڀريون]] | [[کيرڏاهي ديھ، ٽنڊو باگو|خيرڏاهي]] |- | [[بنڌو ديھ، بدين|بنڌو]] | [[ڪامارو ديھ، بدين|ڪامارو]] | [[پانهوارڪي ديھ، بدين|پانهوارڪي]] | [[چن گنگا ديھ، ماتلي|چن گنگا]] | [[لاکاڙي ديھ، ماتلي|لاکاڙي]] | [[باري ديھ، شھيد فاضل راهو|باري]] | [[لشڪرناڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|لشڪرناڻي]] | [[ڊاتو جمالي ديھ، تلھار|ڊاتو جمالي]] | [[ٻوھري ديھ، ٽنڊو باگو|ٻوھري]] | [[خيرول ديھ، ٽنڊو باگو|خيرول]] |- | [[بانو ديھ، بدين|بانو]] | [[ڪنڊ ديھ، بدين|ڪنڊ]] | [[پانو ديھ، بدين|پانو]] | [[چنسونراڻي ديھ، ماتلي|چنسونراڻي]] | [[لانياري ديھ، ماتلي|لانياري]] | [[باروداري ديھ، شھيد فاضل راهو|باروداري]] | [[لوڙهاڏ ديھ، شھيد فاضل راهو|لوڙهاڏ]] | [[ڊاورنگ ديھ، تلھار|ڊاورنگ]] | [[چنڍيلي-1 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-1]] | [[کورو ديھ، ٽنڊو باگو|کورو]] |- | [[بيھدمي ديھ، بدين|بيھدمي]] | [[ڪنڊڙي ديھ، بدين|ڪنڊڙي]] | [[پانو بعيد ديھ، بدين|پانو بعيد]] | [[چن سورهاڙي ديھ، ماتلي|چن سورهاڙي]] | [[لورير ديھ، ماتلي|لورير]] | [[ٻوڪراڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ٻوڪراڻي]] | [[مليرا ديھ، شھيد فاضل راهو|مليرا]] | [[ڊيڊڪي ديھ، تلھار|ڊيڊڪي]] | [[چنڍيلي-2 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-2]] | [[کوسڪي ديھ، ٽنڊو باگو|کوسڪي]] |- | [[ڀمڀڪي ديھ، بدين|ڀمڀڪي]] | [[ڪراڀري ديھ، بدين|ڪراڀري]] | [[پانو باقر ديھ، بدين|پانو باقر]] | [[چئوگازو ديھ، ماتلي|چئوگازو]] | [[لنڊاڻو ديھ، ماتلي|لنڊاڻو]] | [[چاڪري ديھ، شھيد فاضل راهو|چاڪري]] | [[ماڙي وسايو-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ماڙي وسايو-2]] | [[ڍورو نيرو ديھ، تلھار|ڍورو نيرو]] | [[چنڍيلي-3 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-3]] | [[کريڙي ديھ، ٽنڊو باگو|کريڙي]] |- | [[ڀنيري ديھ، بدين|ڀنيري]] | [[ڪيرانڊي ديھ، بدين|ڪيرانڊي]] | [[پانو لنڊڪي ديھ، بدين|پانو لنڊڪي]] | [[چوريتاڻي ديھ، ماتلي|چوريتاڻي]] | [[ماباڻ ديھ، ماتلي|ماباڻ]] | [[چاڇ ديھ، شھيد فاضل راهو|چاڇ]] | [[ماڙي وسايو-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|ماڙي وسايو-1]] | [[ڊورماڻو ديھ، تلھار|ڊورماڻو]] | [[چانگھو ديھ، ٽنڊو باگو|چانگھو]] | [[ڪوراهي ديھ، ٽنڊو باگو|ڪوراهي]] |- | [[ٻڌاڙي ديھ، بدين|ٻڌاڙي]] | [[ککر ديھ، بدين|ککر]] | [[پانو مير خان ديھ، بدين|پانو مير خان]] | [[دستي ديھ، ماتلي|دستي]] | [[ملھان ديھ، ماتلي|ملهان]] | [[ڊاڍرڪو ديھ، شھيد فاضل راهو|ڊاڍرڪو]] | [[مارو جت ديھ، شھيد فاضل راهو|مارو جت]] | [[ڳاهيڪي ديھ، تلھار|ڳاهيڪي]] | [[چار ديھ، ٽنڊو باگو|چار]] | [[ليار ديھ، ٽنڊو باگو|ليار]] |- | [[ٻيجوريرو ديھ، بدين|ٻيجوريرو]] | [[خالصو ديھ، بدين|خالصو]] | [[پاتر ديھ، بدين|پاتر]] | [[ڊاڍر ديھ، ماتلي|ڊاڍر]] | [[مڱريا ديھ، ماتلي|مڱريا]] | [[ڊانڍو ديھ، شھيد فاضل راهو|ڊنڍو]] | [[مينيوڻ ديھ، شھيد فاضل راهو|مينيوڻ]] | [[گولاڙي ديھ، تلھار|گولاڙي]] | [[چاروو ديھ، ٽنڊو باگو|چاروو]] | [[مچاندي ديھ، ٽنڊو باگو|مچاندي]] |- | [[ٻوکي ديھ، بدين|ٻوکي]] | [[کمبرو ديھ، بدين|کمبرو]] | [[پتيجي ديھ، بدين|پتيجي]] | [[ڏاڪارو ديھ، ماتلي|ڏاڪارو]] | [[ماتلي ديھ|ماتلي]] | [[ڏاسرڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڏاسرڪي]] | [[مٺو دٻو ديھ، شھيد فاضل راهو|مٺو ڏٻو]] | [[گونھو ديھ، تلھار|گونھو]] | [[چاورا ديھ، ٽنڊو باگو|چاورا]] | [[مچوري ديھ، ٽنڊو باگو|مچوري]] |- | [[ٻوھرڪي ديھ، بدين|ٻوھرڪي]] | [[خيرڏاهي ديھ، بدين|خيرڏاهي]] | [[پتياري ديھ، بدين|پتياري]] | [[ڏريڙي ديھ، ماتلي|ڏريڙي]] | [[موري ديھ، ماتلي|موري]] | [[دٻي ديھ، شھيد فاضل راهو|دٻي]] | [[مياڻو ڪرراٺ ديھ، شھيد فاضل راهو|مياڻو ڪرراٺ]] | [[ڪانڊيري ديھ، تلھار|ڪانڊيري]] | [[ڇٻرلو ديھ، ٽنڊو باگو|ڇٻرلو]] | [[ماٽو ديھ، ٽنڊو باگو|ماٽو]] |- | [[ٻورانڊي ديھ، بدين|ٻورانڊي]] | [[خودي ديھ، بدين|خودي]] | [[قائم پور ديھ، بدين|قائم پور]] | [[دڙو سيندي ديھ، ماتلي|دڙو سيندي]] | [[مورهاڙي ديھ، ماتلي|مورهاڙي]] | [[فتح پور ديھ، شھيد فاضل راهو|فتح پور]] | [[مخدوم پور ديھ، شھيد فاضل راهو|مخدوم پور]] | [[کاڻوٽ ديھ، تلھار|کاڻوٽ]] | [[ڇاڇ ديھ، ٽنڊو باگو|ڇاڇ]] | [[مينا ديھ، ٽنڊو باگو|مينا]] |- | [[بخشا ديھ، بدين|بخشا]] | [[خورهڙي ديھ، بدين|خورهڙي]] | [[رت ديھ، بدين|رت]] | [[ديرو محبت ديھ، ماتلي|ديرو محبت]] | [[نٿو ديھ، ماتلي|نٿو]] | [[گھنوراھ ديھ، شھيد فاضل راهو|گھنوراھ]] | [[ملڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ملڪي]] | [[ڪوچو ساجن سوائي ديھ، تلھار|ڪوچو ساجن سوائي]] | [[ڇاڻ ديھ، ٽنڊو باگو|ڇاڻ]] | [[ميساڏي ديھ، ٽنڊو باگو|ميساڏي]] |- | [[چنڌاڙي ديھ، بدين|چنڌاڙي]] | [[خورو ديھ، بدين|خورو]] | [[رونگهاڙي ديھ، بدين|رونگهاڙي]] | [[ڊيمبياري ديھ، ماتلي|ڊيمبياري]] | [[پاٻڻي ديھ، ماتلي|پاٻڻي]] | [[گھارو ديھ، شھيد فاضل راهو|گھارو]] | [[ناڙي ديھ، شھيد فاضل راهو|ناڙي]] | [[ڪوهر ديھ، تلھار|ڪوهر]] | [[چوبندي ديھ، ٽنڊو باگو|چوبندي]] | [[موهڻا ديھ، ٽنڊو باگو|موهڻا]] |- | [[چنيسري ديھ، بدين|چنيسري]] | [[ڪمڀائرو ديھ، بدين|ڪمڀائرو]] | [[سانڍو ديھ، بدين|سانڍو]] | [[ڍاڀي ديھ، ماتلي|ڍاڀي]] | [[پڌر ديھ، ماتلي|پڌر]] | [[ڳيرهاڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-1]] | [[نربٽ ديھ، شھيد فاضل راهو|نربٽ]] | [[ڪوٽيري ديھ، تلھار|ڪوٽيري]] | [[ڊاڊھ ديھ، ٽنڊو باگو|ڊاڊھ]] | [[مورهاڏي ديھ، ٽنڊو باگو|مورهاڏي]] |- | [[چارو ديھ، بدين|چارو]] | [[ڪونر ديھ، بدين|ڪونر]] | [[سنگهار ديھ، بدين|سنگهار]] | [[دلو ديرو ديھ، ماتلي|ڏلو ديرو]] | [[پئي ديھ، ماتلي|پئي]] | [[ڳيرهاڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-2]] | [[نوهيڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|نوهيڪي]] | [[لنڊڪي ديھ، تلھار|لنڊڪي]] | [[ڍمڀرلو ديھ، ٽنڊو باگو|ڍمڀرلو]] | [[مورو ديھ، ٽنڊو باگو|مورو]] |- | [[چيراندي ديھ، بدين|چيراندي]] | [[لوهاڻ ديھ، بدين|لوهاڻ]] | [[سنجرا ديھ، بدين|سنجرا]] | [[ڏيال ديھ، ماتلي|ڏيال]] | [[پنيرو ديھ، ماتلي|پنيرو]] | [[ڳيرهاڙي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-3]] | [[نڪارجي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|نڪارجي-1]] | [[موري ديھ، تلھار|موري]] | [[ڊانڊو ديھ، ٽنڊو باگو|ڊانڊو]] | [[موٽڻا ديھ، ٽنڊو باگو|موٽڻا]] |- | [[ڇيل ديھ، بدين|ڇيل]] | [[لاءُ ديھ، بدين|لاءُ]] | [[سرهڙي ديھ، بدين|سرهڙي]] | [[ڏوماڻي ديھ، ماتلي|ڏوماڻي]] | [[پنجم حصو ديھ، ماتلي|پنجم حصو]] | [[ڳيرهاڙي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-4]] | [[نڪارجي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|نڪارجي-2]] | [[مورجھار ديھ، تلھار|مورجهار]] | [[ڏيئي ديھ، ٽنڊو باگو|ڏيئي]] | [[اوئل پور ديھ، ٽنڊو باگو|اوئل پور]] |- | [[چوبندي ديھ، بدين|چوبندي]] | [[لريري ديھ، بدين|لريري]] | [[سرورو ديھ، بدين|سرورو]] | [[دمبالو ديھ، ماتلي|دمبالو]] | [[ڦليجاڻي ديھ، ماتلي|ڦليجاڻي]] | [[ڳيرهاڙي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-5]] | [[اوڍيرڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|اوڍيرڪي]] | [[مغل حافظ ديھ، تلھار|مغل حافظ]] | [[ڏيئي جرڪاس ديھ، ٽنڊو باگو|ڏيئي جرڪس]] | [[پنو نئون ديھ، ٽنڊو باگو|پنو نئون]] |- | [[چورهڙي ديھ، بدين|چورهڙي]] | [[لون خان ديھ، بدين|لون خان]] | [[سيراڻي ديھ، بدين|سيراڻي]] | [[ڳاري ڀري ديھ، ماتلي|ڳاري ڀري]] | [[رائين ديھ، ماتلي|رائين]] | [[گٿو ديھ، شھيد فاضل راهو|گٿو]] | [[پڌيريون ديھ، شھيد فاضل راهو|پڌيريون]] | [[مناهيڪي ديھ، تلھار|مناهيڪي]] | [[ڍنجول ديھ، ٽنڊو باگو|ڍنجول]] | [[ڦاڙهو ديھ، ٽنڊو باگو|ڦاڙهو]] |- | [[چورهالو ديھ، بدين|چورهالو]] | [[لواري شريف ديھ، بدين|لواري شريف]] | [[سينگهاري ديھ، بدين|سينگهاري]] | [[گھاري لنڊي ديھ، ماتلي|گھاري لنڊي]] | [[روهيڙو ديھ، ماتلي|روهيڙو]] | [[گولاڙچي ديھ، شھيد فاضل راهو|گولاڙچي]] | [[پٽيھل ديھ، شھيد فاضل راهو|پٽيھل]] | [[نار ديھ، تلھار|نار]] | [[ڍورو ڪاڪا نورو ديھ، ٽنڊو باگو|ڌورو ڪاڪا نورو]] | [[ڦل ديھ، ٽنڊو باگو|ڦل]] |- | [[داليجي ديھ، بدين|داليجي]] | [[لنڊو ديھ، بدين|لنڊو]] | [[سيٺا ديھ، بدين|سيٺا]] | [[گھارو ديھ، ماتلي|گھارو]] | [[سانڊو ديھ، ماتلي|سانڊو]] | [[ڳجهاري ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳجهاري]] | [[ڦٽوڻ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڦٽوڻ]] | [[نوابيد ديھ، تلھار|نوابيد]] | [[ڌٻڻي ديھ، ٽنڊو باگو|ڌٻڻي]] | [[پير مصري ديھ، ٽنڊو باگو|پير مصري]] |- | [[ڏانڍي ديھ، بدين|ڏانڍي]] | [[مجا بسري ديھ، بدين|مجا بسري]] | [[شيخپور ديھ، بدين|شيخپور]] | [[گھارو سرمست ديھ، ماتلي|گهارو سرمست]] | [[سائونرو ديھ، ماتلي|سائونرو]] | [[جاکيجي-1۽2 ديھ، شھيد فاضل راهو|جاکيجي-1۽2]] | [[راهوڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|راهوڪي]] | [[پاٿرون ديھ، تلھار|پاٿرون]] | [[ڊگھ ديھ، ٽنڊو باگو|ڊگھ]] | [[پيروڙ ديھ، ٽنڊو باگو|پيروڙ]] |- | [[داڦري ديھ، بدين|داڦري]] | [[مکاڻدي ديھ، بدين|مکاڻدي]] | [[سيالڪي ديھ، بدين|سيالڪي]] | [[گوپالو ديھ، ماتلي|گوپالو]] | [[سيھرات ديھ، ماتلي|سيھرات]] | [[جھٻيرو ديھ، شھيد فاضل راهو|جھٻيرو]] | [[راڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-1]] | [[پرهارڪي ديھ، تلھار|پرهارڪي]] | [[دومھار ديھ، ٽنڊو باگو|دومھار]] | [[پوٺو ديھ، ٽنڊو باگو|پوٺو]] |- | [[دستي ديھ، بدين|دستي]] | [[مکرا ديھ، بدين|مکرا]] | [[سيانتري ديھ، بدين|سيانتري]] | [[گوراڻو ديھ، ماتلي|گوراڻو]] | [[سينھور ديھ، ماتلي|سينھور]] | [[جھول ديھ، شھيد فاضل راهو|جهول]] | [[راڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-2]] | [[ڦوساڻا ديھ، تلھار|ڦوساڻا]] | [[دز ديھ، ٽنڊو باگو|دز]] | [[پوٺو نار ديھ، ٽنڊو باگو|پوٺو نار]] |- | [[ڍنڌ ديھ، بدين|ڍنڌ]] | [[ملڪي ديھ، بدين|ملڪي]] | [[سيارسي ديھ، بدين|سيارسي]] | [[گجو ديھ، ماتلي|گجو]] | [[سڪني ديھ، ماتلي|سڪني]] | [[جھول-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهول-2]] | [[راڙي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-3]] | [[ڦلھڙيون ديھ، تلھار|ڦلھڙيون]] | [[فتح پور ديھ، ٽنڊو باگو|فتح پور]] | [[ريل ترائي ديھ، ٽنڊو باگو|ريل ترائي]] |- | [[ڌاران ديھ، بدين|ڌاران]] | [[مڙائي ديھ، بدين|مڙائي]] | [[سونھر ديھ، بدين|سونھر]] | [[حاجي ڪرم علي ديھ، ماتلي|حاجي ڪرم علي]] | [[سيتا ديھ، ماتلي|سيتا]] | [[جھولي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-1]] | [[راڙي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-4]] | [[راهيجي ديھ، تلھار|راهيجي]] | [[فتو قمبراڻي ديھ، ٽنڊو باگو|فتو قمبراڻي]] | [[راجوري-1 ديھ، ٽنڊو باگو|راجوري-1]] |- | [[ڍينگھر ديھ، بدين|ڍينگھر]] | [[مرد ديھ، بدين|مرد]] | [[سُتياري ديھ، بدين|سُتياري]] | [[هنجر ديھ، ماتلي|هنجر]] | [[سوڙي ديھ، ماتلي|سوڙي]] | [[جهولي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-3]] | [[راڙي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-5]] | [[ريمڀان ديھ، تلھار|ريمڀان]] | [[ڳڙ ديھ، ٽنڊو باگو|ڳڙ]] | [[راجوري-3 ديھ، ٽنڊو باگو|راجوري-3]] |- | [[ڏونگھري ديھ، بدين|ڏونگھري]] | [[مرخان ديھ، بدين|مرخان]] | [[ٽالي ديھ، بدين|ٽالي]] | [[جاڙڪي ديھ، ماتلي|جاڙڪي]] | [[سورهاڙي ديھ، ماتلي|سورهاڙي]] | [[جھولي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-4]] | [[رپ ديھ، شھيد فاضل راهو|رپ]] | [[رپ ديھ، تلھار|رپ]] | [[گاهيجي ديھ، ٽنڊو باگو|گاهيجي]] | [[روپاري ديھ، ٽنڊو باگو|روپاري]] |- | [[گبرلو ديھ، بدين|گبرلو]] | [[ميرزاپور ديھ، بدين|ميرزاپور]] | [[ٺيٺ ديھ، بدين|ٺيٺ]] | [[جيھاجاني ديھ، ماتلي|جيهاجاني]] | [[سن ديھ، ماتلي|سن]] | [[جھولي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-5]] | [[صالح آباد ديھ، شھيد فاضل راهو|صالح آباد]] | [[روجھرلي ديھ، تلھار|روجھرلي]] | [[ڳراٺڙي ديھ، ٽنڊو باگو|ڳراٺڙي]] | [[صادق ديھ، ٽنڊو باگو|صادق]] |- | [[گڏ ديھ، بدين|گڏ]] | [[مٺي ديھ، بدين|مٺي]] | [[وڌڙي ديھ، بدين|وڌڙي]] | [[جوڻيجا ديھ، ماتلي|جوڻيجا]] | [[ٽنڊو غلام علي ديھ، ماتلي|ٽنڊو غلام علي]] | [[جھولي-6 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-6]] | [[سامڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|سامڪي]] | [[سعيد پور ديھ، تلھار|سعيد پور]] | [[گجو ديھ، ٽنڊو باگو|گجو]] | [[سانگي ديھ، ٽنڊو باگو|سانگي]] |- | [[گاگڙو ديھ، بدين|گاگڙو]] | [[مٺي-2 ديھ، بدين|مٺي-2]] | [[وڳوداهو ديھ، بدين|وڳوداهو]] | [[ڪلوڙي ديھ، ماتلي|ڪلوڙي]] | [[تالھو ديھ، ماتلي|تالھو]] | [[ڪاڍ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاڍ]] | [[شيخاڻو ديھ، شھيد فاضل راهو|شيخاڻو]] | [[ساجن ديھ، تلھار|ساجن]] | [[هجر هادي ديھ، ٽنڊو باگو|هجر هادي]] | [[سينھاهو ديھ، ٽنڊو باگو|سينهاهو]] |- | [[گھرٻي ديھ، بدين|گھرٻي]] | [[مٺي-3 ديھ، بدين|مٺي-3]] | [[وهريارو ديھ، بدين|وهريارو]] | [[ڪنڊراهڪي ديھ، ماتلي|ڪنڊراهڪي]] | [[تلھياري ديھ، ماتلي|تلھياري]] | [[ڪاهيڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاهيڪي]] | [[سوڍڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|سوڍڪي]] | [[ساجن پور ديھ، تلھار|ساجن پور]] | [[هميرا ديھ، ٽنڊو باگو|هميرا]] | [[سونھر ديھ، ٽنڊو باگو|سونهر]] |- | [[گٿو ديھ، بدين|گٿو]] | [[موري ديھ، بدين|موري]] | [[ولڌاڙي ديھ، بدين|ولڌاڙي]] | [[ڪانگڻي ديھ، ماتلي|ڪانگڻي]] | [[تالي ديھ، ماتلي|تالي]] | [[ڪاڪيجاڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاڪيجاڻي]] | [[سورهاڙي ديھ، شھيد فاضل راهو|سورهاڙي]] | [[سانڍڪي ديھ، تلھار|سانڍڪي]] | [[هر ديھ، ٽنڊو باگو|هر]] | [[سونھاري ديھ، ٽنڊو باگو|سونھاري]] |- | [[گجو ديھ، بدين|گجو]] | [[موريري ديھ، بدين|موريري]] | [[ورارڪي ديھ، بدين|ورارڪي]] | [[ڪانھيري ديھ، ماتلي|ڪانهيري]] | [[ٿري ديھ، ماتلي|ٿري]] | [[ڪنڊ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊ]] | [[سُتياري ديھ، شھيد فاضل راهو|سُتياري]] | [[سوسي ديھ، تلھار|سوسي]] | [[هڱورجاڻي ديھ، ٽنڊو باگو|هڱورجاڻي]] | [[ٽنڊو باگو ديھ|ٽنڊو باگو]] |- | [[ڳرهو ديھ، بدين|ڳرهو]] | [[مورهاڙي ديھ، بدين|مورهاڙي]] | [[وريارو ديھ، بدين|وريارو]] | [[ڪڙي محمد علي ديھ، ماتلي|ڪڙي محمد علي]] | [[اوڍيجاڻي ديھ، ماتلي|اوڍيجاڻي]] | [[ڪنڊياري ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊياري]] | [[تاجھيري ديھ، شھيد فاضل راهو|تاجهيري]] | [[سيري ديھ، تلھار|سيري]] | [[هوٿيئر ديھ، ٽنڊو باگو|هوٿيئر]] | [[طيب سيٺو ديھ، ٽنڊو باگو|طيب سيٺو]] |- | [[جکرالو ديھ، بدين|جکرالو]] | [[مورو ديھ، بدين|مورو]] | [[وارياسو ديھ، بدين|وارياسو]] | [[ڪڙي سائين داد ديھ، ماتلي|ڪڙي سائين داد]] | [[وي ديھ، ماتلي|وي]] | [[ڪڙيو-1،2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪڙيو-1،2]] | [[ترائي ديھ، شھيد فاضل راهو|ترائي]] | [[شاڪاني ديھ، تلھار|شاڪاني]] | [[جل موري ديھ، ٽنڊو باگو|جل موري]] | [[ٿورڪي ديھ، ٽنڊو باگو|ٿورڪي]] |- | [[جاکري ديھ، بدين|جاکري]] | | | [[ڪاريانو ديھ، ماتلي|ڪاريانو]] | [[واگھرائي ديھ، ماتلي|واگھرائي]] | [[ڪاٿر ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪٿر]] | [[ولھار ديھ، شھيد فاضل راهو|ولهار]] | [[شورڪي ديھ، تلھار|شورڪي]] | [[جيسر ديھ، ٽنڊو باگو|جيسر]] | [[ٿورلو ديھ، ٽنڊو باگو|ٿورلو]] |- | | | | [[ڪاٺوڙ ديھ، ماتلي|ڪاٺوڙ]] | [[ونجي ديھ، ماتلي|ونجي]] | [[کرچ ديھ، شھيد فاضل راهو|کرچ]] | | [[تلھار ديھ|تلھار]] | [[ڪاھڌارو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاھڌارو]] | [[ٿئي ديھ، ٽنڊو باگو|ٿئي]] |- | | | | | | | | [[وسارڪي ديھ، تلھار|وسارڪي]] | [[ڪاڪ-1 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-1]] | [[توري ديھ، ٽنڊو باگو|توري]] |- | | | | | | | | [[وڌ-1 ديھ، تلھار|وڌ-1]] | [[ڪاڪ-2 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-2]] | [[توريانو ديھ، ٽنڊو باگو|توريانو]] |- | | | | | | | | [[وڌ-2 ديھ، تلھار|وڌ-2]] | [[ڪاڪ-3 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-3]] | [[اونرڪي ديھ، ٽنڊو باگو|اونرڪي]] |- | | | | | | | | [[ولھار ديھ، تلھار|ولھار]] | [[ڪامارو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪامارو]] | [[وي بھادر ديھ، ٽنڊو باگو|وي بھادر]] |- | | | | | | | | [[واسي عادل ديھ، تلھار|واسي عادل]] | [[ڪانگ ديھ، ٽنڊو باگو|ڪانگ]] | [[واگھڏاھي ديھ، ٽنڊو باگو|واگھڏاھي]] |- | | | | | | | | [[واسي سڄڻ ديھ، تلھار|واسي سڄڻ]] | [[ڪانگ پير ديھ، ٽنڊو باگو|ڪانگ پير]] | |} == معيشت == ===زراعت=== بدين ضلعي جي معيشت زراعت آھي. 1998 جي سروي مطابق بدين جي ڪل آبادي جو 83.6 سيڪڙو ماڻهو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ آھن. جن جو گذارو زرعي زمينن جي پوک ۽ ھارپ تي آھي. انھن ماڻھن جي روزگار جو ٻيو وسيلو چوپايو مال پالڻ ۽ مڇي مارڻ آهي<ref> ورڊ پريس_ نندو شھر[https://nindoshaher.wordpress.com/nindo-shaher/]</ref>. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|250px|کاٻو|upright=3|بدين ضلعي ۾ سورج مکي جو فصل]] ھن ضلعي جي آبپاشي جو وڏو ذريعو [[سنڌوندي]] مان سکر بئراج ۽ ڪوٽڙي بئراج واري آبپاشي نظام سان ڳنڍيل<ref name = " بدين "/> ڪينالن ۽ واھن ذريعي ايندڙ پاڻي آھي جيڪو [[ڦليلي ڪينال]]، [[اڪرم واھ]]، [[گوني ڪينال]] ، [[نصير ڪينال]] ذريعي پھچي ٿو<ref name = " بدين "/>. جن جي پاڻي جي گڏيل رسد 433 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ آھي ۽ انھن جي ڪمانڊ واري علائقي جي پکيڙ 6,03,000 [[ھيڪٽر]] آھي<ref name = " بدين "/>. ھتان جا مکيه فصلن م ڪمند، چانور، ڪپھ، ڪڻڪ ۽ سورج مکي شامل آهن ۽ ننڍن فصلن ۾ بصر ، مرچ، دالن، ٽماٽي ۽ گدري جا فصل شامل آهن<ref name = "بدين "/>. ===صنعت=== [[File:Sugar mill, khoski - panoramio.jpg|thumb|280px|کوسڪي شگر مل، بدين]] ضلعي ۾ 1986ع ۾ 12.2 ھيڪٽر (30.2 ايڪڙ) زمين تي مشتمل صنعتي اسٽيٽ قائم ڪئي وئي جنھن ۾ 107 صنعتي پلاٽ رکيا ويا پر رڳو 17 پلاٽ الاٽ ٿي سگھيا ۽ انھن مان بہ رڳو 10 استعمال ۾ آيا. اھا اسڪيم سيڙپڪارن کي متاثر نہ ڪري سگھي<ref name = " بدين"/>. ھن وقت ضلعي اندر 6 شگر ملون واقع آهن ان ڪري ھن ضلعي کي سنڌ جي شگر اسٽيٽ پڻ سڏيندا آهن<ref name=" بدين "> [https://portals.iucn.org › filesPDFWeb resultsDistrict Vision Badin - IUCN Portal ] District Vision Badin </ref>. 2001ع ۾ ضلعي ۾ اٽڪل 79 سارين جا ڪارخانا ۽ 100 اٽي جون ملون آهن<ref name = "بدين "/>. سارين جي ڪارخانن مان 34 [[بدين تعلقو|تعلقي بدين]] ۾ ، 23 [[تعلقو تلھار|تلھار]] تعلقي ۾، 9 [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]] تعلقي ۾، 7 [[ماتلي تعلقو|ماتلي]] تعلقي ۾ ۽ 6 تعلقي [[ٽنڊوو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي]] ۾ واقع ھئا<ref name = " بدين "/>. انھن مان رڳو 12 اھڙا ھئا جن م چانور جي ڇڙھائي سان گڏوگڏ انھن جي پالش جي صلاحيت رکندڙ ھئا<ref name = " بدين "/>. اٽي جي 100 ملن ۾ اڪثريت اٽي جي چڪي وارين برقي مشين جي ھئي. سرن جي پيداوار لاء ضلعي اندر سرن جا بٺا ڪم ڪن ٿا جن ۾ ٻارڻ لاء گھڻي ڀاڱي توتڙن جو استعمال ٿئي ٿو<ref name = "بدين "/>. ھتي ھفتيوار سرن جي پيداوار 50000 سرون آھن جن جي ٺاهڻ ۾ اٽڪل 6 ٽن توتڙ ٻارڻ طور استعمال ٿئي ٿو<ref name = " بدين "/>. ===معدنيات ۽ توانائي=== ھن ضلعي اندر تيل جي کوھن مان ملڪ جو لڳ جو لڳ ڀڳ %50 ڪچو تيل نڪري ٿو جنھن ڪري ھن ضلعي کي پاڪستان جي آئل اسٽيٽ سڏيندا آهن<ref name=BadinEconomy>{{cite web|last=EconomyBadin|first=Economy|title=Government of Sindh|url=http://pwdsindh.gov.pk/districts/badin.htm|publisher=Government of Sindh|access-date=26 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010164517/http://pwdsindh.gov.pk/districts/badin.htm|archive-date=10 October 2018|url-status=dead}}</ref>. بدين مان ڪوئلو پڻ ڪثرت سان ملي ٿو. ''بدين ڪول فيلڊ'' جي ذخيرن جي پکيڙ 1,110 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن م اٽڪل 1.358 ارب ميٽرڪ ٽن ڪوئلو موجود آهي<ref name=BadinCoal>{{cite web|last=Badin|first=Coal Field|title=Coal Field Badin|url=http://www.sindhcoal.gos.pk/coal-fields/badin-coalfield/|publisher=Sindh Coal|access-date=8 November 2013}}</ref>. 1998ع جي آدمشماري مطابق ضلعي %76.29 سيڪڙو آبادي کي بجلي ميسر ھئي باقي %23.39 سيڪڙو آبادي گھرن ۾ گاسليٽ جو استعمال ڪندڙ ھئي. رڌ پچاء جي ٻارڻ لاء %72.70 آبادي ڪاٺيون، %21.97 آبادي قدرتي گيس، %3.92 آبادي گاسليٽ ۽ %1.41 آبادي ٻيا ذريعا مثلاً ڇيڻا وغيره استعمال ڪندڙ ھئي<ref name = "بدين "/>. پاڪستان جي تيل جي پيدوار جو 44 سيڪڙو ۽ قدرتي گيس جي پيداوار جو 8 سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي<ref name = " بدين"/>. 1995ع ۾ بدين ضلعي جي تيل جي پيدوار جي سراسري 20,931 بيرل ھئي، جيڪا 1996ع ۾ وڌي 24,002 بيرل ۽ 1997ع ۾ وڌي 25,762 بيرل ٿي وئي<ref name = " بدين "/>. 2001 ۾ اتان رڪارڊ پيداوار ٿي ھئي جيڪا 30,000 بيرل ھئي پر پوء ان پيداوار ۾ واڌ نہ پر ڪمي آئي آهي<ref name = "بدين "/>. ===ٻيلا=== ضلعي ۾ قدرتي ٻيلا ڪا نہ آھن پر آبپاشي واري پاڻي تي پوکيل ٻہ ٻيلا آهن جن ۾ [[راڙي ٻيلو]] ۽ [[بوھارڪي ٻيلو]] شامل آهن. ٻيلن جي ايراضي 12000 ھيڪٽر آهي<ref name = " رپورٽ "/><ref name = "ڊزاسٽر "/>. انھن ٻيلن ۾ [[ٻٻر]] (acacia Arabica), [[ڪنڊي]] (specigera)، [[باھڻ]] (populus euphratica) ۽ [[تمر]] جا ٻہ قسم : [[لئي]] (tamarix gallica) ۽ [[جھائو]] (dioica) ڪثرت سان ملن ٿا<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ٻين وڻن ۾ ٻير (jujuba)، [[نم]] (azadirachta indica)، [[سراس]] (albizzia lebak)، [[بنيان]] يا [[وڏ]] (ficus bengalensis)، [[پپل]] (f.religiosa)، [[گدامڙي]] (tamarindus indica)، [[ولائتي ٻٻر]] (acacia farnesiana)، [[ليسوڙو]] (cordia myza)، [[ڪرڙ]] (capperis aphylla) ۽ [[کبڙ]] (salvadora persica) شامل آهن<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ان کان علاوه ٻيلي جي گاھن ۾ [[سر]] (sacchrum spontaneum) ۽ [[ڪانا]] (arundinaceum) شامل آهن<ref name = " ڊزاسٽر"/>. ===ماھيگيري=== بدين ضلعي جي اھم معاشي سرگرمين ۾ [[ماھيگيري]] (fisheries) پڻ شامل آهي. سامونڊي مڇي جي برآمدن ۾ ڏھ سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي<ref name = " بدين "/>. 2002ع م سنڌ ۾ تازي پاڻيء جي مڇي جي پيداوار 80,659 ٽن ھئي جنھن مان بدين ضلعي جو حصو 17.5 سيڪڙو يعني 14,152 ٽن ھيو. ان سال ھي ضلعو سنڌ ۾ ٺٽي ضلعي کان پوءِ ٻيون نمبر وڏو ضلعو ھيو<ref name = "بدين "/>. ==تعليم == ھن ضلعي جي آبادي جو تعليم حاصل ڪندڙن جي شرح 1998 جي آدمشماري مطابق %24.63 ھئي<ref name = " رپورٽ "/>. 2001 ۾ اھا شرح وڌي %27.52 تي پھتي<ref name = " بدين "/>. ضلعي ۾ ڪابہ يونيورسٽي ڪانہ آھي<ref name = "رپورٽ "/>. پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولن جو تعداد 3،346 آهي<ref name = " رپورٽ "/>. ھن ضلعي ۾ سنڌ يونيورسٽي پنھنجو ڪيمپس شروع ڪيو آهي جتي بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس ۽ ايجوڪيشن جي شعبن ۾ چئن سالن جي 8 سيميسٽر واري بيچلر ڊگري ۽ ڪمپيوٽر سائنس ۽ ايجوڪيشن جي شعبن ۾ پوسٽ گريجوئيشن جي تعليم شروع ڪرائي آھي<ref name=UniversityofSindh>{{cite web|last=University |first=Sindh |title=Laar Campus of University of Sindh |url=http://www.usindh.edu.pk/campuses/sindh-university-laar-campus-at-badin |publisher=University of Sindh |access-date=8 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005251/http://www.usindh.edu.pk/campuses/sindh-university-laar-campus-at-badin |archive-date=12 December 2013 }}</ref> 1998ع جي انگ اکرن مطابق بدين ضلعي ۾ ڇوڪرن جا 812 ۽ ڇوڪرين جا 214 پرائمري اسڪول ھيا. انھن مان في اسڪول جي تجويز ڪيل سراسري حاضري 150 ٻارن تائين ھجڻ کپندي ھئي پر ان جي برعڪس سراسري حاضري في اسڪول 36 ٻار ھئي<ref name = " بدين "/>. 1998 ۾ ضلعي جون 735 وسنديون ۽ ڳوٺ اھڙا ھيا جن جي آبادي 200 کان وڌيڪَ ھئي پر اتي اسڪول جي سھولت ميسر نہ ھئي<ref name = "بدين "/>. 1998ع ۾ ضلعي اندر 52 ڇوڪرن جا ۽ 22 ڇوڪرين لاء مڊل اسڪول ھيا ۽ ضلعي اندر 117 اھڙا ڳوٺ ھيا جن جي آبادي 1000 ماڻهن کان وڌيڪَ ھئي پر اتي مڊل اسڪول جي سھولت ميسر ڪانه ھئي<ref name = " بدين"/>. ان سال ضلعي م ڇوڪرن لاءِ 15 ۽ ڇوڪرين لاء صرف 2 ھاء اسڪول ھيا<ref name = " بدين "/>. ضلعي اندر ھاسٽل جي سھولت 1998 ۾ صرف ھڪ ٽنڊي باگي جي مير غلام محمد ٽالپر ھاء اسڪول ۾ ميسر ھئي<ref name = " بدين "/>. ==صحت== ھن ضلعي ۾ بدين شھر ۾ ھڪ سول اسپتال، 3 تعلقه اسپتالون، 4 رورل هيلٿ سينٽر,03 ڊسپينسريون، 4 ايم سي ايڇ سينٽر ۽ 46 بيسڪ هيلٿ يونٽ واقع آهن<ref name = " رپورٽ "/>. 2006 ۾ ايگزيڪيوٽو ڊسٽرڪٽ آفيسر، ھيلٿ، بدين جي مطابق ضلعي ۾ ھڪ سول اسپتال، ٽي تعلقا اسپتالون، 12 رورل هيلٿ سينٽر، 38 بيسڪ هيلٿ سينٽر، ھڪ 20 بسترن وارو مڌر اينڊ چائلڊ ھيلٿ ڪيئر سينٽر ۽ 69 گورنمينٽ ڊسپينسريون واقع ھيون ان کان سواءِ 28 آزمائشي ڊسپينسريون پڻ موجود ھيون<ref name = " بدين"/>. 2001 م 317 مرد ڊاڪٽر ۽ 60 عورت ڊاڪٽر، 15 ليڊي ھيلٿ وزيٽر، 44 فيميل ھيلٿ ٽيڪنيشن ضلعي اندر ڪم ڪندڙ ھيا جيڪو اسٽاف منظور ٿيل تعداد کان تمام گھٽ ھيو جنھن مطابق 5428 ماڻھن لاء ھڪ ڊاڪٽر ھيو<ref name = " بدين "/>. ==آمدورفت== [[File:Badin railway platform.jpg|thumb|220px|بدين ريلوي اسٽيشن پليٽ فارم]] [[File:Badin Railway Junction frontview.jpg|thumb|220px|بدين ريلوي اسٽيشن]] بدين جي مکيه ريلوي لائن بدين کان حيدرآباد جي وچ ۾ موجود آهي جيڪا [[ماتلي تعلقو|ماتلي تعلقي]] کان گذري ٿي. بدين شھر ضلعي جو صدر مقام آهي جيڪو روڊن ذريعي تعلقن جي صدر مقامن سان ڳنڍيل آهي. روڊ ذريعي بدين کان ماتلي 90 ڪلوميٽرن، گولاڙچي 35 ڪلوميٽرن، تلھار 25 ڪلوميٽرن ۽ ٽنڊو باگو 20 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي<ref name = "رپورٽ "/>. ==آبادي== پاڪستان جي پھرين آدمشماري1951ع ۾ ٿي جنھن ۾ موجوده بدين واري علائقي جي آبادي 2,56,040 ھئي<ref name="سمال گرانٽ"> [https://www.sgp.undp.org/spacial-itemid-projects-landing-page/spacial-itemid-project-search-results/spacial-itemid-project-detailpage.html?view=projectdetail&id=10348] </ref> 1981 ۾ آبادي 7,77,000 ھئي<ref name = " ڊزاسٽر "/>. 17 سال بعد 1998ع ۾ ھن ضلعي جي آبادي 11,36,636 ھئي جنھن ۾ %16.42 آبادي شھري ھئي<ref>{{Cite web |url=http://www.badin.gov.pk/population.htm |title=Urban Resource Centre |access-date=2006-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830032218/http://www.badin.gov.pk/population.htm |archive-date=2006-08-30 |url-status=dead }}</ref> 2017 ۾ اھا وڌي 1,804,516 ٿي وئي<ref>[http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-badin]</ref>. ان ۾ مرد 8،79،961 ۽ عورتون 953,291 ھيون<ref name = "رپورٽ "/>. ڪل آبادي مان 14،14،138 ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 3,090,378 شھرن ۾ رھندڙ ھئي<ref name = " گورنمينٽ "/>. 2017ع ۾ تعلقن مان بدين تعلقي جي آبادي 4,55,295 ( شھري:1,31,655 ۽ ٻھراڙيءَ: 3,23,640)، ماتلي تعلقي جي آبادي 4,43,412 (شھري: 98,238 ۽ ٻھراڙيءَ:3,45,174 )، ٽنڊو باگو تعلقي جي آبادي 3,98,858 (شھري: 58,412 ۽ ٻھراڙيءَ: 3,40,446)، شھيد فاضل راهو تعلقي جي آبادي 3,44,697 (شھري:53,392 ۽ ٻھراڙيءَ:2,81,305 )، تلھار تعلقي جي آبادي 1,72,254 (شھري: 48,681 ۽ ٻھراڙيءَ: 1,23,573) آھي<ref name=" گورنمينٽ"> [ https://www.pbs.gov.pk › sindhPDFbadin summary - DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION ...] </ref>. بدين جي %79.4 آبادي مسلمان آھي. شھري آبادي ۾ مسلمانن جو تناسب %82.17 آھي ۽ ٻھراڙيءَ واري آبادي ۾ انھن جو تناسب %78.89 آھي<ref name = "رپورٽ "/>. مسلم آبادي ۾ اڪثريت واريون ذاتيون ھاليپوٽا، ھنڱورا، لغاري، نظاماڻي نمايان آھن<ref name = " رپورٽ "/>. ان کان سواءِ سيد، سومرا، ٽالپر، مينڌرا، چانڊيا، شيدي، ملاح، نوحاڻي ۽ ڀرڳڙي پڻ وڏين مسلمان ذاتين ۾ شامل آھن. ھندو ذاتين ۾ اڪثريت ۾ لوھاڻا، ڀيل ۽ ڪولھي شامل آهن ان کان سواءِ ٿورڙو تعداد برھمڻن جو پڻ آھي<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ضلعي جي ڪل آبادي جو %19.93 ھندو آھن. ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ ھندن جو تناسب %20.67 ۽ شھري آبادي م %16.16 آھي<ref name = " رپورٽ "/>. اقليتن ۾ باقي آبادي ۾ %0.25 عيسائي، %0.24 احمدي يا قادياني شامل آهن<ref name = " رپورٽ "/>. ضلعي جي %89.82 آبادي سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آھي. ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ سنڌي ڳالھائيندڙ %92.20 ۽ شھري آبادي ۾ سنڌي ڳالھائيندڙن جي شرح %77.69 آھي<ref name = " رپورٽ "/>. ضلعي جي ٻي وڏي ٻولي پنجابي آھي جيڪا ڪل آبادي مان %5.62 ماڻھن جي ٻولي آھي جيڪي شھري آبادي جو %11.30 آھن ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي جو %4.50 آھن. اردو ڳالهائيندڙ ڪل آبادي جو %1.21 آھن<ref name=" رپورٽ "> [https://www.humanitarianresponse.info › ...PDF9_GPP- Assessment Report of Badin-Sindh Province- Pakistan- Aug ... ] PREPARED BY GPP – EMERGENCY RESPONSE UNIT GLOBAL PEACE PIONEERS House: 351, ST # 15, G- 10/2 ISLAMABAD </ref>. شھري آبادي ۾ اردو ڳالهائيندڙن جي شرح %4.65 ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ %0.53 آھي<ref name = "رپورٽ "/>. ضلعي م پشتو ڳالهائيندڙ آبادي جو %0.73 ، سرائڪي %0.59، بلوچي ڳالهائيندڙ %0.21 آھن<ref name = "رپورٽ "/>. 2017 جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي جو %45.01 ماڻھن جي عمر 1 کان 14 سالن تائين ھئي، %44.89 ماڻھن جي عمر 15 کان 49 سالن تائين ۽ %3.10 آبادي 59 سالن کان وڏي عمر جي ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. 2017 ع جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي ۾ اضافي جي شرح %3.22 ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. پکيڙ جي لحاظ کان آبادي جي گھاٽائي 168.9 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. ضلعي م 2017 جي آدمشماري مطابق في خاندان جي ڀاتين جي سراسري شرح في گھر 8 ڀاتي آھي<ref name = "رپورٽ "/>. === ضلعي آبادي جو جائزو === {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعو: اهم آبادياتي انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''1,947,081''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''6,858 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''283.9 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''1.3٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سنڌ جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''3.50٪''' |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/801__badin/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]].</small> === شهري آبادي وارا هنڌ === {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعي جا شهري مرڪز (2017ع ۽ 2023ع مردم شماري)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! شهر / ڳوٺ ! حيثيت ! 2017ع آبادي ! 2023ع آبادي ! واڌ (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 | [[بدين]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|112,393 | align="right"|117,455 | align="center"|4.50 |- | 2 | [[ماتلي]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|62,563 | align="right"|74,402 | align="center"|18.92 |- | 3 | [[ٽنڊو باگو]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|17,546 | align="right"|22,786 | align="center"|29.86 |- | 4 | [[ٽنڊو غلام علي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|35,724 | align="right"|36,961 | align="center"|3.46 |- | 5 | [[شهيد فضل راهو]] (گولارچي) | ٽائون ڪميٽي | align="right"|33,866 | align="right"|35,313 | align="center"|4.27 |- | 6 | [[خوسڪي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|27,411 | align="right"|29,324 | align="center"|6.98 |- | 7 | [[تلهار]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|27,667 | align="right"|27,231 | align="center"|−1.58 |- | 8 | [[راجو خاناڻي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|21,018 | align="right"|21,513 | align="center"|2.36 |- | 9 | [[ڪاريو گهنور]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|19,487 | align="right"|21,775 | align="center"|11.74 |- | 10 | [[پنگريو]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|13,443 | align="right"|17,982 | align="center"|33.76 |- | 11 | [[ڪڍڻ]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|10,845 | align="right"|14,956 | align="center"|37.91 |- | 12 | [[ننڍو]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|8,381 | align="right"|10,151 | align="center"|21.12 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="3"|مجموعي شهري آبادي ! align="right"|390,344 ! align="right"|429,849 ! align="center"|10.12 |} ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ حيدرآباد جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس حيدرآباد واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت بدين شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون<ref name=" سيشن">[ https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427011126/https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php |date=2021-04-27 }}]</ref>. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت ماتلي شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٽي سينئر سول ججن جون عدالتون [[بدين]]، [[گولاڙچي]] ۽ [[ماتلي]] ۾ واقع آھن. ان کان علاوه بدين، ماتلي، گولاڙچي ۽ [[ٽنڊو باگو]] ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن<ref name=" ڪورٽ ">[ http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(p5frfnyfbs0ryypngnzwq5po))/dwp.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416134621/http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(skinq51ufvtlis0v2k34vlxk))/dwp.aspx |date=2021-04-16 }}]</ref>. ضلعي ۾ بدين شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==وفاق ۽ صوبي ۾ نمائندگي== بدين ضلعي ۾ قومي اسيمبليءَ جا ٻي تڪ اين اي 229 بدين 1 ۽ اين اي 230 بدين 2 شامل آهن. 2018 جي چونڊن ۾ اين اي 229 بدين 1 مان پيپلز پارٽي جو [[مير غلام حسين ٽالپر]] ۽ اين اي 230 بدين 2 مان جي ڊي اي جي فھميده مرزا چونڊجي آيا<ref name="اين اي"> [http://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1463] نيشنل اسيمبلي. گورنمينٽ آف پاڪستان ويب سائيٽ </ref>. مير غلام علي ٽالپر ماتلي جي ٽنڊو غلام علي محلي جو رهواسي آهي. سندس والد جو نالو [[مير بندہ علي ٽالپر]] ھيو. [[ڊاڪٽر فھميده مرزا]] قومي اسيمبلي جي اڳوڻي اسپيڪر آھي ۽ [[ڊاڪٽر ذالفقار مرزا]] جي گھرواري آھي. ==ماحولياتي آلودگي== ساحلي آلودگي يا گدلاڻ ۽ بگاڙ جو وڏو سبب پنجاب ۽ سنڌ جو سم واري پاڻي جو سمنڊ ۾ نيڪال آھي جيڪو [[ليفٽ بئنڪ آئوٽفال ڊرين]] المعروف '''ايل بي او ڊي''' ذريعي بدين ضلعي مان گذري سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو<ref name = " بدين "/>. ان ۽ ڪلر ھتان جي زراعت گھڻو متاثر ڪيو آھي. ھتان جي زراعت تي مدار رکندڙ صنعت مان گدلي پاڻي جو نيڪال پڻ ھتان جي زمين کي متاثر ڪيو آھي<ref name = " بدين "/>. شھرن ۾ ميونسپل علائقن ۾ گٽرن جي گندي پاڻي جي مناسب نيڪال نہ ھجڻ ڪري پڻ ماحولياتي گدلاڻ ۾ اضافو ٿيو آهي جيڪو بيمارين جو سبب ٿي رهيو آهي. == ميلا == هن ضلعي ۾ ڪيترائي ميلا لڳن ٿا، جن ۾ [[شاھ قادري، بدين|شاهہ قادريءَ]]، [[شيخ ڪرھيو ڀانڊاري|شيخ ڪرهيي ڀانڊاريءَ]]، [[لنواري شريف]]، [[پير تاج الدين شاھ طريل]]، شاهه گُهرئي، [[روپاماڙي]]ءَ ۾ [[شھيد دودو سومرو|دودي شهيد]]، غلام شاهه، [[سمن سرڪار]]، [[ساجن سوائي]]، [[احمد راڄي]]، [[خليفو محمود نظاماڻي|خليفي محمود نظاماڻيءَ،]] [[ملان حسڻ]]، [[گل غيبي]]ءَ ۽ [[ميين موسي]] وغيره جا ميلا مشهور آهن.<ref name="سنڌيانا"/> == علم ادب ۽ مشھور شخصيتون == علمي ادبي لحاظ کان به هي ضلعو شاهوڪار آهي. هن ضلعي ۾ سڀ کان پهرين، سومرن جي ڏينهن ۾ ”[[مر کان شيخڻ]]“ پنهنجا ڳيت ڳايا<ref name = " سنڌيانا"/>. [[عبداللطيف ڪيسر]]، [[خواجه محمد زمان]]، [[عبدالعظيم جت]]، [[سانوڻ فقير]]، [[سمنگ چارڻ]]، [[ڀاڳو ڀان]]، [[پيرو فقير نونداڻي]]، [[خليفو نبي بخش لغاري|خليفو نبي بخش لغاري قاسم]]، [[الله بخش نظاماڻي]]، [[منٺار منڌرو]]، [[پير ڀاون علي شاھ]]، [[مولوي احمد ملاح]]، [[حاجي پير بخش فاروقي دلريش]]، [[تاج محمد مشتاق افغان]]، [[محمد صديق مسافر]]، [[نذير حسين حيدري]]، [[پير عالي شاھ]]، [[مولوي علي محمد مھيري]]، [[مولوي محمد عثمان نورنگزادو]]، [[مولوي نورمحمد نظاماڻي نور]]، [[راضي فقير رند]]، [[انيس مهيري]]، [[فرمان علي جعفري]]، [[شمشيرالحيدري]]، [[ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو]]، [[خواجه قلب علي ٽڪلو]]، [[غلام احمد بيدم]]، [[محمد صديق مرهم]]، [[آڪاش انصاري]]، [[عبدالرحمان نقاش]]، [[ماستر محمد سومار شيخ]]، [[مشڪور ڦلڪارو]]، [[نورمحمد نور سمون]]، [[آصف جمالي]]، [[نقاش علواڻي]]، [[سانوڻ سنڌي]]، [[ابوبڪر شيخ]]، [[عبدالله ملاح]]، [[فراق هاليپوٽو]]، [[امر سنڌي]]، [[انب گوپانگ]]، [[ڪنول لھاڻو]]، [[ڀون سنڌي|ڀَوَن سنڌي]]، [[نٿو مورواڻي]]، [[کاٽائو دراوڙ]]، [[مولوي عبدالله]]، [[ناصر بلوچ]] ۽ [[مور سنڌي]] بدين ضلعي جا مشهور شاعر، عالم ۽ اديب آهن<ref name = "سنڌيانا "/>. بدين ضلعي جون ٻيون نامور شخصيتون [[مير ٺارو خان ماڻڪاڻي]]، [[مير غلام محمد ٽالپر]]، [[ڏاتو خان جمالي]]، [[مير باگو خان ٽالپر]]، [[مير بنده علي ٽالپر]]، [[رئيس نجم الدين سريوال]]، [[رئيس نبي بخش ڀرڳڙي]]، [[شهيد فاضل راهو]]، [[سيٺ سبز علي خواجه]]، [[ڊاڪٽر غلام حسين جعفري]]، [[رئيس ڪريم بخش نظاماڻي]]، [[پير حاجي حسن بخش شاھ]]، [[مير ولي محمد ٽالپر]]، [[غلام حيدر نظاماڻي]]، [[پير علي بھادر]]، [[محمد اسماعيل راهو]]، [[ڊاڪٽر سلطان احمد جوڻيجو]]، [[ڊاڪٽر محمد علي قاضي]] ۽ [[ڊاڪٽر ايم. اي عالماڻي]]، [[ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا]]، [[ڊاڪٽر فھميده مرزا]]، [[ڊاڪٽر سڪندر مينڌرو]] ۽ [[ڊاڪٽر خالده سڪندر]] وغيره ذڪر جي لائق آهن.<ref name="سنڌيانا"/> == قديم آثار == پراڻن آثارن ۽ دڙن جي حوالي سان به بدين ضلعو خاص اهميت رکي ٿو<ref name = "سنڌيانا "/>. سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري، ڍوڪري جي ڪپرن سان [[سنڌڙي بندر]]، [[علي بندر]]، [[رهمڪي بازار]]، [[باغ جو پتڻ]]، [[ونگو پتڻ]]، [[ٻنگار]] ۽ [[ڪوٽ لکپت، بدين|ڪوٽ لکپت]] مشهور بندر هئا<ref name = " سنڌيانا "/>. قديم دڙن ۾ [[وير ٿري]]، [[مرکان جو دڙو]]، [[توت جو دڙو]]، [[هوٿي نھڙئي جو دڙو]]، [[بديڻ]]، [[سارو سنگهار جون دونھيون]]، [[روپا ماڙي]]، [[مالھين جو دڙو]]، [[آسيلي]]، [[کيرين جو ڪوٽ]]، [[ڪاڪيجاڻي]]، [[جاکرن جو دڙو]]، [[آڏت جو دڙو]]، [[ڪيٽين جا قبا]]، [[ابل جي وسي]]، [[ڪاٺ ٻانڀڻ]]، [[آهيون جو دڙو]]، [[ڪانگڻيءَ جو دڙو]] وغيره اچي وڃن ٿا.<ref name="سنڌيانا"/> == ثقافتي ۽ تاريخي ورثو == بدين ضلعو سنڌ جي قديم تهذيبي، اسلامي، صوفيائي ۽ نوآبادياتي دورن جي ورثي سان مالا مال آهي۔ [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] پاران تيار ڪيل سرڪاري ورثي پورٽل تي بدين ضلعي جا ڪيترائي تاريخي ۽ آثار قديمه جا ماڳ مڪمل طور درج ٿيل آهن، جيڪي ضلعي جي سماجي، مذهبي ۽ ثقافتي ارتقا جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> انهن ماڳن ۾ قديم آثار قديمه جا دڙا جهڙوڪ [[علي بندر (ماڳ)|علي بندر]]، [[اوٿيان جو دڙو]]، [[کاڪياني ۽ ديوري]]، [[ڪورياني دڙو]]، [[خد خان ڏارو]]، [[مري وسايو]] ۽ [[موريه لغاري]] شامل آهن، جيڪي مختلف قديم تهذيبي دورن سان واسطو رکن ٿا ۽ جتان مٽيءَ جا برتن، ٺڪر جا ٽڪرا ۽ اڏاوتي نشان مليا آهن۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> اسلامي ۽ وچين دور جي ورثي ۾ [[جاڪرڻ جو دڙو]]، [[مخدوم نوح جي ڪُني ]]، [[مولانا حسن ماڳ]]، [[انار ڪوٽ]] ـ [[خيرين ڪوٽ]] ۽ [[مڱرين جو دڙو]] جهڙا هنڌ شامل آهن، جيڪي اسلامي دور جي آبادين ۽ مذهبي اثرن جي عڪاسي ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> صوفيائي ۽ مذهبي ورثي ۾ [[پير تاج الدين درگاهه]]، [[ميان موسيٰ مزار]]، [[خليفو محمود فقير درگاهه]]، [[سومن سرڪار درگاھ]]، [[مخدوم عبد المالڪ سروري]] ۽ [[لواري شريف]] جهڙا اهم ماڳ شامل آهن، جيڪي مقامي روحاني روايتن جو مرڪز رهيا آهن۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> نوآبادياتي ۽ جديد دور جي عمارتن ۾ [[گورنمينٽ پاڪستان ڪاليج سعيدپور]] (1971ع)، [[صاحب محل]] (1940ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيل)، [[حاجي اشرف ٿيبو بنگلو]]، [[اڪرم واه ريگيوليٽر]]، [[ڪلھوڙن جا مقبرا،. بدين]]، ۽ [[مير غلام محمد ٽالپر لائبريري]] شامل آهن، جيڪي بدين جي تعليمي، انتظامي ۽ سماجي تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> بدين ۾ [[لاڙ ميوزيم]] پڻ قائم آهي، جتي ضلعي مان حاصل ڪيل آثار قديمه ۽ تاريخي شيون محفوظ ڪيون ويون آهن۔<ref>{{cite web |title=Laar Museum |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/laar-museum.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> اهي سڀ ماڳ گڏجي بدين ضلعي جي قديم تهذيب، مذهبي روايتن ۽ سماجي ارتقا جو هڪ جامع تاريخي خاڪو پيش ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بدين ضلعو]] bzbg5nliubo0zvus55js90ypj4v0bdq 382105 382104 2026-05-31T21:11:35Z Intisar Ali 8681 382105 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''<span style='color: Violet'> بدين ضلعو</span>''' | official_name = Badin District | native_name = | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا| سنڌ جو ضلعو]] | image_skyline = Badin_District.jpg | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption = بدين ضلعو ۽ ان جا تعلقا | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|24|39|37|N|68|49|56|E|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = left<!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڀنڀور ڊويزن]] | subdivision_type3 = تعلقا | subdivision_name3 = 5 *[[بدين تعلقو]] *[[تلھار تعلقو]] *[[شھيد فاضل راهو تعلقو]] * [[ٽنڊو باگو تعلقو]] *[[ماتلي تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪاؤنسلون | subdivision_name4 = 68 | population_total = 1947081 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 6726 | elevation_m = | population_density_km2 = 283.91 | leader_title = چيئرمين، ڊسٽرڪٽ ڪائونسل | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | population_urban = 429849 | population_rural = 1517232 }} '''بدين ضلعو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Badin District'''}} (اُچار: بَدِين ضلعو، اردو: ضلعہ بدین ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڀنڀور ڊويزن]] ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام [[بدين]] شهر آهي. پهرين جنوري 1975 تي [[بدين تعلقو| بدين]] کي ڌار ضلعو بڻايو ويو. انهيءَ کان پهرين اهو علائقو ضلعي [[حيدرآباد ضلعو| حيدرآباد]] جو هڪ تعلقو هو. هن ضلعي جي اتر اولھ ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]، اتر ۾ [[ٽنڊوالهيار ضلعو|ٽنڊوالهيار]]، اوڀر ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] ضلعا، ڏکڻ ۾ پاڪستان ۽ [[انڊيا]] جي سرحد جي پار [[ڪڇ جو رڻ]] ۽ [[عربي سمنڊ]]، ۽ اولهه ۾ [[سجاول ضلعو| سجاول]] ۽ [[ٽنڊو محمد خان ضلعو| ٽنڊو محمد خان]] ضلعا واقع آهن.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بدين انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون] سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.</ref>. ھن ضلعي جي ڪل ايراضي 6,726 چورس ڪلوميٽر آهي<ref name="sindhpnd.gov.pk">[http://www.sindhpnd.gov.pk/documents/PC1s/PPPU/PC-1-SEZ-030609.pdf Planning and Development Department, Sindh Government.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812211438/http://www.sindhpnd.gov.pk/documents/PC1s/PPPU/PC-1-SEZ-030609.pdf |date=2011-08-12 }} Retrieved 10 June 2010</ref> 2017 جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي ڪل 1,804,516 ھئي. ھي ضلعو سمنڊ جي سطح کان 50 ميٽرن جي بلندي تي واقع آهي<ref name=" ڊزاسٽر"> [ https://www.loc.gov › books › fa=la...Web resultsBook/Printed Material, Sindhi, Pakistan, Biographies, Badin District] Disaster Risk Management Plan District Badin Government of Sindh-DCO Complex, Karachi Road, Badin Ph: 0297-862384/862418 Fax: 0297-862418 </ref>. بدين جا ٻہ تعلقا ساحلي پٽي۾ واقع آهن جن م [[ بدين تعلقو]] ۽ [[شھيد فاضل راهو تعلقو]] شامل آهن<ref name = "ڊزاسٽر "/>. == انتظامي ورهاست == بدين ضلعي ۾ پنج تعلقا ۽ 68 يونين ڪاؤنسلون آهن. هن ضلعي جي آبادي 2011 ۾ اندازي مطابق 14 لک 20 هزار آهي. تعلقن جا نالا هيءَ آهن: {| class="wikitable" |+ '''بدين ضلعي جا تعلقا''' |- ! rowspan="2" | ! rowspan="2" | تعلقو ! rowspan="2" | يو سي ! colspan="3" | آبادي |- !1998 !<ref name=":0">{{Citation|title=2023 Census of Pakistan|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|date=30 May|year=2023|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref>2017 !<ref name=":0" />2023 |- | 1 || [[بدين تعلقو]]|| || 3,53,734 |4,54,576 |4,90,386 |- | 2 || [[ماتلي تعلقو]]|| || 3,51,496 |4,44,700 |4,71,100 |- | 3 || [[تلهار تعلقو]]|| || 1,36,456 |1,72,014 |1,84,206 |- | 4 || [[ٽنڊو باگو تعلقو]]|| || 3,14,391 |3,99,228 |4,26,535 |- | 5 || [[شهيد فاضل راهو|شهيد فاضل راهو (گولارچی)]]|| || 2,64,642 |3,34,440 |3,74,854 |- | ڪل || || 68 || 14,20,719 |18,04,958 |19,47,081 |} بدين ضلعو ٻن سب ڊويزنن، بدين سب ڊويزن ۽ ماتلي سب ڊويزن تي مشتمل آهي. هتي [[دفري]]، [[سار هڏي]]، [[دونگهڙ]]، [[اوجهري]]، [[جگڙي]] ۽ [[انگڙي]] مشهور ڍنڍون آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. هن ضلعي ۾ 13 سپروائيزري سرڪل، 106 تپا ۽ 518 ديهون آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. ديھن جو تعداد 511 آھي جن مان بدين تعلقي ۾ 142 ديھون، ماتلي تعلقي ۾ 98 ديھون، شھيد فاضل راهو تعلقي ۾ 97 ديھون، ٽنڊو باگو ۾ 110 ديھون ۽ تلھار ۾ 55 ديھون واقع آهن <ref name="سنڌ زمين">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref>. ضلعي ۾ 68 يونين ڪائونسلون، 7 ٽائون ڪاميٽيون ۽ ننڍا وڏا 21 شهر آهن. انهن شهرن ۾ بدين، ترائي، تلهار، نندو، ڪڍڻ، سيراڻي، ٻهڊمي، ڏندو، لنواري شريف، ماتلي، ٽنڊو غلام علي، ٽنڊوباگو، پنگريو، کوسڪي، گولاڙچي، کورواهه، ڀڳڙا ميمڻ ۽ ڪڙيو گهنور مشهور آهن.بدين ضلعي جي پراڻن علائقن ۾ مانڌر، ولاسو، نوت، وَنگو، جياٺ ۽ ولهار شامل آهن.<ref name="سنڌيانا"/> ===بدين ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون=== بدين ضلعي ۾ پھرين 46 يونين ڪاؤنسلون ھيون بعد م اضافو ڪيو ويو. 2015 جي بلدياتي چونڊن جي رڪارڊ مطابق بدين ۾ 68 يونين ڪائونسلون آهن<ref name = "پوليٽيڪو "/>: {| class="wikitable" |+ '''بدين ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name=" پوليٽيڪو ">[ https://www.politicpk.com/badin-{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} district-council-uc-list/] بدين، پوليٽيڪو.ڪام</ref> ''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[جھنڊو شاھ درگاھ]] ([[ زين العابدين، بدين| زين العابدين]]) || 2 ||[[حاجي سومار ابڙو]] ||3 ||[[محمد خان ڀرڳڙي]] |- | 4 ||[[نندو شھر]] || 5 ||[[عبدالله شاھ، بدين|عبدالله شاھ]] || 6 ||[[چاڪر خان پنھور]] |- | 7|| [[مٺي 3]] || 8 ||[[مٺو خان چانڊيو]] || 9 ||[[شھيد راني]] ([[الله ڏنو جمالي]]) |- | 10 ||[[لنواري شريف]] || 11 ||[[بيھديمي]] || 12 || [[لاکو پير]] ([[شھيد دودو سومرو]]) |- | 13 ||[[ڀڳڙا ميمڻ]] || 14 ||[[سيراڻي]] || 15 ||[[پير فتح شاھ]] |- | 16 ||[[قاضيه واھ]] || 17 ||[[ڪادي قاضيه]] || 18 ||[[سعيد پور، بدين|سعيد پور]] |- | 19 || [[دڀيرو]] ([[مير صاحب خان ٽالپر]]) || 20 || [[اڇ شريف]] ([[پير علي بھادر شاھ صديقي]]) || 21 ||[[پيرو لاشاري]] |- | 22|| [[رپ شريف]] ([[حاجي اشرف ٿيٻو]]) || 23 ||[[راڄو خاناڻي]] ([[مير احسان علي]]) || 24 ||[[خانبھادر مير غلام محمد ٽالپور]] |- | 25|| [[سارنگ فقير]] || 26 ||[[ڏيئي]] ||27 ||[[ڪھاڍرو]] |- | 28|| [[ڊانڍا]] ||29 || [[سانگي فارائو ]] || 30 ||[[خيرپور گمبوھ]] |- | 31|| [[ملڪاڻي شريف]] || 32 || [[بھادر خان چانڊيو]] || 33 ||[[درگاھ سمن شاھ سرڪار]] |- | 34 ||[[اولياء جرڪاس]] ([[چوڌري دين محمد]]) || 35 || [[نيوي موڙ]] ([[بودلو]]) || 36 ||[[سعيد خان ڀرڳڙي]] |- | 37||[[خليفو قاسم]] ||38 ||[[اولياء خان شاھ]] ||39 ||[[وريل شاھ اسٽاپ]] ([[حاجي پريل بليدي]]) |- | 40|| [[پھاڙ مري]] || 41 || [[امن آباد]] || 42 ||[[ٻڍو قمبراڻي]] |- | 43|| [[ٺارو ڪوٽ]] ([[علي محمد بوزدار]]) || 44 ||[[ٿري، بدين|ٿري]] || 45 ||[[دمبالو]] |- | 46|| [[غلام شاھ لغاري]] || 47 || [[ھاليپوٽا، بدين|ھاليپوٽا]] || 48 ||[[غازي خان چانگ]] |- | 49||[[ملھڻ]] || 50 || [[حاجي سانوڻ]] || 51 ||[[حاجي محمد ھاشم پنھور]] |- | 52||[[ڪلرو موري]] ([[حاجي الله ڏنو سريوال]]) || 53 ||[[ماڻڪ لغاري]] || 54 ||[[نبي بخش ڪمبوھ]] |- | 55|| [[ٿلڪارا]] || 56 || [[غلام محمد ھاليپوٽو]] || 57 ||[[شھيد فاضل راهو]] |- | 58||[[ڊاڍرڪو]] || 59 || [[راھوڪي]] ||60 ||[[ترائي، بدين|ترائي]] |- | 61|| [[گھارو، بدين|گھارو]] || 62 || [[فتح آباد]] || 63 ||[[مريد چانگ]] ([[محمد شاھ]]) |- |64 || [[احمد راڄو]] || 65 || [[کورواھ چوڪ]] || 66 ||[[کورواھ]] |- |67 || [[دوبي]] || 68 || [[ڪڙيو گھنور]] || - ||- |} === بدين ضلعي جون ديهون === {| class="wikitable sortable" ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[ماتلي تعلقو|ماتلي]]<br />98 ديهون ! [[ماتلي تعلقو|ماتلي]]<br />98 ديهون ! [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]]<br />97 ديهون ! [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]]<br />97 ديهون ! [[تلھار تعلقو|تلھار]]<br />55 ديهون ! [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو]]<br />110 ديهون ! [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو]]<br />110 ديهون |- | [[آبڙي ديھ، بدين|آبڙي]] | [[جناٿ ديھ، بدين|جناٿ]] | [[ننگرکيٽ ديھ، بدين|ننگرکيٽ]] | [[آگهاماڻو ديھ، ماتلي|آگهاماڻو]] | [[ڪينجھر ديھ، ماتلي|ڪينجھر]] | [[آگري ديھ، شھيد فاضل راهو|آگري]] | [[کاريون ديھ، شھيد فاضل راهو|کاريون]] | [[باگيرڪي ديھ، تلھار|باگيرڪي]] | [[آدوري ديھ، ٽنڊو باگو|آدوري]] | [[ڪپوري ديھ، ٽنڊو باگو|ڪپوري]] |- | [[اڇ ديھ، بدين|اڇ]] | [[جنجھلي ديھ، بدين|جنجھلي]] | [[ننگرو ديھ، بدين|ننگرو]] | [[علي پور ديھ، ماتلي|علي پور]] | [[کبڙلو ديھ، ماتلي|کبڙلو]] | [[احمد راڄو-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-1]] | [[کارو دٻو ديھ، شھيد فاضل راهو|کارو دٻو]] | [[ٻاگھلاڻي ديھ، تلھار|ٻاگھلاڻي]] | [[احمداڻي ديھ، ٽنڊو باگو|احمداڻي]] | [[ڪڙياڻو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪڙياڻو]] |- | [[اڇرو ديھ، بدين|اڇرو]] | [[جانڪي ديھ، بدين|جانڪي]] | [[نريري ديھ، بدين|نريري]] | [[امارلو ديھ، ماتلي|امارلو]] | [[خاچر ديھ، ماتلي|خاچر]] | [[احمد راڄو-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-2]] | [[کيبراڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|خيبراني]] | [[ڀيٽارو ديھ، تلھار|ڀيٽارو]] | [[اڪوري ديھ، ٽنڊو باگو|اڪوري]] | [[ڪٽاڏاهو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪٽاڏاهو]] |- | [[اڪڙو ديھ، بدين|اڪڙو]] | [[جھاڳڙي ديھ، بدين|جھاڳڙي]] | [[ننڍو شهر ديھ، بدين|ننڍو شهر]] | [[آرائين ديھ، ماتلي|آرائين]] | [[کڏ کوهي ديھ، ماتلي|کڏ کوهي]] | [[احمد راڄو-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-3]] | [[کيريون-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|خيريون-2]] | [[ٻوھڙو-1 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-1]] | [[علي آباد ديھ، ٽنڊو باگو|علي آباد]] | [[ڪٽال ديھ، ٽنڊو باگو|ڪٽال]] |- | [[اميناريڙو ديھ، بدين|اميناريرو]] | [[جھالر ديھ، بدين|جھالر]] | [[اوڍا ديھ، بدين|اوڍا]] | [[بمڀنائي ديھ، ماتلي|بمڀنائي]] | [[خيرواھ ديھ، ماتلي|خيرواهه]] | [[احمد راڄو-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-4]] | [[خيرو ڀٽارو ديھ، شھيد فاضل راهو|خيرو ڀٽارو]] | [[ٻوھڙو-2 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-2]] | [[امر نار ديھ، ٽنڊو باگو|امر نار]] | [[کاڏي آڏت ديھ، ٽنڊو باگو|کاڏي آڏت]] |- | [[انڌالو ديھ، بدين|انڌالو]] | [[جھول خاصي ديھ، بدين|جھول خاصي]] | [[اوجهڙي ديھ، بدين|اوجهڙي]] | [[باران ديھ، ماتلي|باران]] | [[کريڙي ديھ، ماتلي|کريڙي]] | [[احمد راڄو-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-5]] | [[خيرساري ديھ، شھيد فاضل راهو|خيرساري]] | [[ٻوھڙو-3 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-3]] | [[عاقل ديھ، ٽنڊو باگو|عاقل]] | [[کاڏو ديھ، ٽنڊو باگو|کاڏو]] |- | [[انگڙي ديھ، بدين|انگڙي]] | [[جھرڪنڊي ديھ، بدين|جھرڪنڊي]] | [[پڌر ديھ، بدين|پڌر]] | [[باراسر ديھ، ماتلي|باراسر]] | [[کاري ديھ، ماتلي|کاري]] | [[احمد راڄو-6 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-6]] | [[کورواھ ديھ، شھيد فاضل راهو|کورواھ]] | [[ٻوھڙو-4 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-4]] | [[باغ شھمير ديھ، ٽنڊو باگو|باغ شھمير]] | [[کاهي ٻيڙو ديھ، ٽنڊو باگو|کاهي ٻيڙو]] |- | [[ٻٻرلو-سمنڊ-هيٺ ديھ، بدين|ٻٻرلو-سمنڊ-هيٺ]] | [[ڪڍڻ ديھ، بدين|ڪڍڻ]] | [[پڏو ديھ، بدين|پڏو]] | [[بيديرو ديھ، ماتلي|بيديرو]] | [[کاريوڻ ديھ، ماتلي|کاريوڻ]] | [[اڪائي ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪائي]] | [[کڌ ديھ، شھيد فاضل راهو|کڌ]] | [[چاچڙي ديھ، تلھار|چاچڙي]] | [[بنگهار ديھ، ٽنڊو باگو|بنگهار]] | [[خيرپور ديھ، ٽنڊو باگو|خيرپور]] |- | [[بدين ديھ|بدين]] | [[ڪڙي ڪازيا ديھ، بدين|ڪاڏي ڪازيا]] | [[پاهوري ديھ، بدين|پاهوري]] | [[ڀداري ديھ، ماتلي|ڀداري]] | [[کاٿور ديھ، ماتلي|کٿورو]] | [[اڪڙي جاگير ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي جاگير]] | [[ڪنڊر جاگير ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊر جاگير]] | [[چانيري ديھ، تلھار|چانيري]] | [[بخشو ڪلوئي ديھ، ٽنڊو باگو|بخشو ڪلوئي]] | [[خالصو ديھ، ٽنڊو باگو|خالصو]] |- | [[بگھر ديھ، بدين|بگھر]] | [[خليفا ديھ، بدين|خليفا]] | [[پکوٿر ديھ، بدين|پکوٿر]] | [[ٻوھڙو جاگير ديھ، ماتلي|ٻوھڙو جاگير]] | [[کوري ديھ، ماتلي|کوري]] | [[اڪڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي-1]] | [[ڪورياڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪورياڻي]] | [[چڪ ديھ، تلھار|چڪ]] | [[ٻيڙو ويران ديھ، ٽنڊو باگو|ٻيڙو ويران]] | [[کاڻھ ديھ، ٽنڊو باگو|کاڻھ]] |- | [[باگڙجي ديھ، بدين|باگڙجي]] | [[ڪاڪ ديھ، بدين|ڪاڪ]] | [[پلهه ديھ، بدين|پلهه]] | [[ٻوھڙو ريئتي ديھ، ماتلي|ٻوھڙو ريئتي]] | [[کڏي ديھ، ماتلي|کڏي]] | [[اڪڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي-2]] | [[لاکي ديھ، شھيد فاضل راهو|لاکي]] | [[ڊابگرو ديھ، تلھار|ڊابگرو]] | [[ٻيلارو ديھ، ٽنڊو باگو|ٻيلارو]] | [[کاري کبارلو ديھ، ٽنڊو باگو|کاري کبارلو]] |- | [[بکو کڏي ديھ، بدين|بکو کڏي]] | [[ڪلھوڙي ديھ، بدين|ڪلھوڙي]] | [[پانچي ديھ، بدين|پانچي]] | [[چڪرا ديھ، ماتلي|چڪرا]] | [[لبڻي ديھ، ماتلي|لبڻي]] | [[اسيلي ديھ، شھيد فاضل راهو|اسيلي]] | [[لاڪري ديھ، شھيد فاضل راهو|لاڪري]] | [[ڊابھرو ديھ، تلھار|ڊابھرو]] | [[ڀريون ديھ، ٽنڊو باگو|ڀريون]] | [[کيرڏاهي ديھ، ٽنڊو باگو|خيرڏاهي]] |- | [[بنڌو ديھ، بدين|بنڌو]] | [[ڪامارو ديھ، بدين|ڪامارو]] | [[پانهوارڪي ديھ، بدين|پانهوارڪي]] | [[چن گنگا ديھ، ماتلي|چن گنگا]] | [[لاکاڙي ديھ، ماتلي|لاکاڙي]] | [[باري ديھ، شھيد فاضل راهو|باري]] | [[لشڪرناڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|لشڪرناڻي]] | [[ڊاتو جمالي ديھ، تلھار|ڊاتو جمالي]] | [[ٻوھري ديھ، ٽنڊو باگو|ٻوھري]] | [[خيرول ديھ، ٽنڊو باگو|خيرول]] |- | [[بانو ديھ، بدين|بانو]] | [[ڪنڊ ديھ، بدين|ڪنڊ]] | [[پانو ديھ، بدين|پانو]] | [[چنسونراڻي ديھ، ماتلي|چنسونراڻي]] | [[لانياري ديھ، ماتلي|لانياري]] | [[باروداري ديھ، شھيد فاضل راهو|باروداري]] | [[لوڙهاڏ ديھ، شھيد فاضل راهو|لوڙهاڏ]] | [[ڊاورنگ ديھ، تلھار|ڊاورنگ]] | [[چنڍيلي-1 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-1]] | [[کورو ديھ، ٽنڊو باگو|کورو]] |- | [[بيھدمي ديھ، بدين|بيھدمي]] | [[ڪنڊڙي ديھ، بدين|ڪنڊڙي]] | [[پانو بعيد ديھ، بدين|پانو بعيد]] | [[چن سورهاڙي ديھ، ماتلي|چن سورهاڙي]] | [[لورير ديھ، ماتلي|لورير]] | [[ٻوڪراڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ٻوڪراڻي]] | [[مليرا ديھ، شھيد فاضل راهو|مليرا]] | [[ڊيڊڪي ديھ، تلھار|ڊيڊڪي]] | [[چنڍيلي-2 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-2]] | [[کوسڪي ديھ، ٽنڊو باگو|کوسڪي]] |- | [[ڀمڀڪي ديھ، بدين|ڀمڀڪي]] | [[ڪراڀري ديھ، بدين|ڪراڀري]] | [[پانو باقر ديھ، بدين|پانو باقر]] | [[چئوگازو ديھ، ماتلي|چئوگازو]] | [[لنڊاڻو ديھ، ماتلي|لنڊاڻو]] | [[چاڪري ديھ، شھيد فاضل راهو|چاڪري]] | [[ماڙي وسايو-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ماڙي وسايو-2]] | [[ڍورو نيرو ديھ، تلھار|ڍورو نيرو]] | [[چنڍيلي-3 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-3]] | [[کريڙي ديھ، ٽنڊو باگو|کريڙي]] |- | [[ڀنيري ديھ، بدين|ڀنيري]] | [[ڪيرانڊي ديھ، بدين|ڪيرانڊي]] | [[پانو لنڊڪي ديھ، بدين|پانو لنڊڪي]] | [[چوريتاڻي ديھ، ماتلي|چوريتاڻي]] | [[ماباڻ ديھ، ماتلي|ماباڻ]] | [[چاڇ ديھ، شھيد فاضل راهو|چاڇ]] | [[ماڙي وسايو-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|ماڙي وسايو-1]] | [[ڊورماڻو ديھ، تلھار|ڊورماڻو]] | [[چانگھو ديھ، ٽنڊو باگو|چانگھو]] | [[ڪوراهي ديھ، ٽنڊو باگو|ڪوراهي]] |- | [[ٻڌاڙي ديھ، بدين|ٻڌاڙي]] | [[ککر ديھ، بدين|ککر]] | [[پانو مير خان ديھ، بدين|پانو مير خان]] | [[دستي ديھ، ماتلي|دستي]] | [[ملھان ديھ، ماتلي|ملهان]] | [[ڊاڍرڪو ديھ، شھيد فاضل راهو|ڊاڍرڪو]] | [[مارو جت ديھ، شھيد فاضل راهو|مارو جت]] | [[ڳاهيڪي ديھ، تلھار|ڳاهيڪي]] | [[چار ديھ، ٽنڊو باگو|چار]] | [[ليار ديھ، ٽنڊو باگو|ليار]] |- | [[ٻيجوريرو ديھ، بدين|ٻيجوريرو]] | [[خالصو ديھ، بدين|خالصو]] | [[پاتر ديھ، بدين|پاتر]] | [[ڊاڍر ديھ، ماتلي|ڊاڍر]] | [[مڱريا ديھ، ماتلي|مڱريا]] | [[ڊانڍو ديھ، شھيد فاضل راهو|ڊنڍو]] | [[مينيوڻ ديھ، شھيد فاضل راهو|مينيوڻ]] | [[گولاڙي ديھ، تلھار|گولاڙي]] | [[چاروو ديھ، ٽنڊو باگو|چاروو]] | [[مچاندي ديھ، ٽنڊو باگو|مچاندي]] |- | [[ٻوکي ديھ، بدين|ٻوکي]] | [[کمبرو ديھ، بدين|کمبرو]] | [[پتيجي ديھ، بدين|پتيجي]] | [[ڏاڪارو ديھ، ماتلي|ڏاڪارو]] | [[ماتلي ديھ|ماتلي]] | [[ڏاسرڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڏاسرڪي]] | [[مٺو دٻو ديھ، شھيد فاضل راهو|مٺو ڏٻو]] | [[گونھو ديھ، تلھار|گونھو]] | [[چاورا ديھ، ٽنڊو باگو|چاورا]] | [[مچوري ديھ، ٽنڊو باگو|مچوري]] |- | [[ٻوھرڪي ديھ، بدين|ٻوھرڪي]] | [[خيرڏاهي ديھ، بدين|خيرڏاهي]] | [[پتياري ديھ، بدين|پتياري]] | [[ڏريڙي ديھ، ماتلي|ڏريڙي]] | [[موري ديھ، ماتلي|موري]] | [[دٻي ديھ، شھيد فاضل راهو|دٻي]] | [[مياڻو ڪرراٺ ديھ، شھيد فاضل راهو|مياڻو ڪرراٺ]] | [[ڪانڊيري ديھ، تلھار|ڪانڊيري]] | [[ڇٻرلو ديھ، ٽنڊو باگو|ڇٻرلو]] | [[ماٽو ديھ، ٽنڊو باگو|ماٽو]] |- | [[ٻورانڊي ديھ، بدين|ٻورانڊي]] | [[خودي ديھ، بدين|خودي]] | [[قائم پور ديھ، بدين|قائم پور]] | [[دڙو سيندي ديھ، ماتلي|دڙو سيندي]] | [[مورهاڙي ديھ، ماتلي|مورهاڙي]] | [[فتح پور ديھ، شھيد فاضل راهو|فتح پور]] | [[مخدوم پور ديھ، شھيد فاضل راهو|مخدوم پور]] | [[کاڻوٽ ديھ، تلھار|کاڻوٽ]] | [[ڇاڇ ديھ، ٽنڊو باگو|ڇاڇ]] | [[مينا ديھ، ٽنڊو باگو|مينا]] |- | [[بخشا ديھ، بدين|بخشا]] | [[خورهڙي ديھ، بدين|خورهڙي]] | [[رت ديھ، بدين|رت]] | [[ديرو محبت ديھ، ماتلي|ديرو محبت]] | [[نٿو ديھ، ماتلي|نٿو]] | [[گھنوراھ ديھ، شھيد فاضل راهو|گھنوراھ]] | [[ملڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ملڪي]] | [[ڪوچو ساجن سوائي ديھ، تلھار|ڪوچو ساجن سوائي]] | [[ڇاڻ ديھ، ٽنڊو باگو|ڇاڻ]] | [[ميساڏي ديھ، ٽنڊو باگو|ميساڏي]] |- | [[چنڌاڙي ديھ، بدين|چنڌاڙي]] | [[خورو ديھ، بدين|خورو]] | [[رونگهاڙي ديھ، بدين|رونگهاڙي]] | [[ڊيمبياري ديھ، ماتلي|ڊيمبياري]] | [[پاٻڻي ديھ، ماتلي|پاٻڻي]] | [[گھارو ديھ، شھيد فاضل راهو|گھارو]] | [[ناڙي ديھ، شھيد فاضل راهو|ناڙي]] | [[ڪوهر ديھ، تلھار|ڪوهر]] | [[چوبندي ديھ، ٽنڊو باگو|چوبندي]] | [[موهڻا ديھ، ٽنڊو باگو|موهڻا]] |- | [[چنيسري ديھ، بدين|چنيسري]] | [[ڪمڀائرو ديھ، بدين|ڪمڀائرو]] | [[سانڍو ديھ، بدين|سانڍو]] | [[ڍاڀي ديھ، ماتلي|ڍاڀي]] | [[پڌر ديھ، ماتلي|پڌر]] | [[ڳيرهاڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-1]] | [[نربٽ ديھ، شھيد فاضل راهو|نربٽ]] | [[ڪوٽيري ديھ، تلھار|ڪوٽيري]] | [[ڊاڊھ ديھ، ٽنڊو باگو|ڊاڊھ]] | [[مورهاڏي ديھ، ٽنڊو باگو|مورهاڏي]] |- | [[چارو ديھ، بدين|چارو]] | [[ڪونر ديھ، بدين|ڪونر]] | [[سنگهار ديھ، بدين|سنگهار]] | [[دلو ديرو ديھ، ماتلي|ڏلو ديرو]] | [[پئي ديھ، ماتلي|پئي]] | [[ڳيرهاڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-2]] | [[نوهيڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|نوهيڪي]] | [[لنڊڪي ديھ، تلھار|لنڊڪي]] | [[ڍمڀرلو ديھ، ٽنڊو باگو|ڍمڀرلو]] | [[مورو ديھ، ٽنڊو باگو|مورو]] |- | [[چيراندي ديھ، بدين|چيراندي]] | [[لوهاڻ ديھ، بدين|لوهاڻ]] | [[سنجرا ديھ، بدين|سنجرا]] | [[ڏيال ديھ، ماتلي|ڏيال]] | [[پنيرو ديھ، ماتلي|پنيرو]] | [[ڳيرهاڙي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-3]] | [[نڪارجي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|نڪارجي-1]] | [[موري ديھ، تلھار|موري]] | [[ڊانڊو ديھ، ٽنڊو باگو|ڊانڊو]] | [[موٽڻا ديھ، ٽنڊو باگو|موٽڻا]] |- | [[ڇيل ديھ، بدين|ڇيل]] | [[لاءُ ديھ، بدين|لاءُ]] | [[سرهڙي ديھ، بدين|سرهڙي]] | [[ڏوماڻي ديھ، ماتلي|ڏوماڻي]] | [[پنجم حصو ديھ، ماتلي|پنجم حصو]] | [[ڳيرهاڙي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-4]] | [[نڪارجي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|نڪارجي-2]] | [[مورجھار ديھ، تلھار|مورجهار]] | [[ڏيئي ديھ، ٽنڊو باگو|ڏيئي]] | [[اوئل پور ديھ، ٽنڊو باگو|اوئل پور]] |- | [[چوبندي ديھ، بدين|چوبندي]] | [[لريري ديھ، بدين|لريري]] | [[سرورو ديھ، بدين|سرورو]] | [[دمبالو ديھ، ماتلي|دمبالو]] | [[ڦليجاڻي ديھ، ماتلي|ڦليجاڻي]] | [[ڳيرهاڙي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-5]] | [[اوڍيرڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|اوڍيرڪي]] | [[مغل حافظ ديھ، تلھار|مغل حافظ]] | [[ڏيئي جرڪاس ديھ، ٽنڊو باگو|ڏيئي جرڪس]] | [[پنو نئون ديھ، ٽنڊو باگو|پنو نئون]] |- | [[چورهڙي ديھ، بدين|چورهڙي]] | [[لون خان ديھ، بدين|لون خان]] | [[سيراڻي ديھ، بدين|سيراڻي]] | [[ڳاري ڀري ديھ، ماتلي|ڳاري ڀري]] | [[رائين ديھ، ماتلي|رائين]] | [[گٿو ديھ، شھيد فاضل راهو|گٿو]] | [[پڌيريون ديھ، شھيد فاضل راهو|پڌيريون]] | [[مناهيڪي ديھ، تلھار|مناهيڪي]] | [[ڍنجول ديھ، ٽنڊو باگو|ڍنجول]] | [[ڦاڙهو ديھ، ٽنڊو باگو|ڦاڙهو]] |- | [[چورهالو ديھ، بدين|چورهالو]] | [[لواري شريف ديھ، بدين|لواري شريف]] | [[سينگهاري ديھ، بدين|سينگهاري]] | [[گھاري لنڊي ديھ، ماتلي|گھاري لنڊي]] | [[روهيڙو ديھ، ماتلي|روهيڙو]] | [[گولاڙچي ديھ، شھيد فاضل راهو|گولاڙچي]] | [[پٽيھل ديھ، شھيد فاضل راهو|پٽيھل]] | [[نار ديھ، تلھار|نار]] | [[ڍورو ڪاڪا نورو ديھ، ٽنڊو باگو|ڌورو ڪاڪا نورو]] | [[ڦل ديھ، ٽنڊو باگو|ڦل]] |- | [[داليجي ديھ، بدين|داليجي]] | [[لنڊو ديھ، بدين|لنڊو]] | [[سيٺا ديھ، بدين|سيٺا]] | [[گھارو ديھ، ماتلي|گھارو]] | [[سانڊو ديھ، ماتلي|سانڊو]] | [[ڳجهاري ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳجهاري]] | [[ڦٽوڻ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڦٽوڻ]] | [[نوابيد ديھ، تلھار|نوابيد]] | [[ڌٻڻي ديھ، ٽنڊو باگو|ڌٻڻي]] | [[پير مصري ديھ، ٽنڊو باگو|پير مصري]] |- | [[ڏانڍي ديھ، بدين|ڏانڍي]] | [[مجا بسري ديھ، بدين|مجا بسري]] | [[شيخپور ديھ، بدين|شيخپور]] | [[گھارو سرمست ديھ، ماتلي|گهارو سرمست]] | [[سائونرو ديھ، ماتلي|سائونرو]] | [[جاکيجي-1۽2 ديھ، شھيد فاضل راهو|جاکيجي-1۽2]] | [[راهوڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|راهوڪي]] | [[پاٿرون ديھ، تلھار|پاٿرون]] | [[ڊگھ ديھ، ٽنڊو باگو|ڊگھ]] | [[پيروڙ ديھ، ٽنڊو باگو|پيروڙ]] |- | [[داڦري ديھ، بدين|داڦري]] | [[مکاڻدي ديھ، بدين|مکاڻدي]] | [[سيالڪي ديھ، بدين|سيالڪي]] | [[گوپالو ديھ، ماتلي|گوپالو]] | [[سيھرات ديھ، ماتلي|سيھرات]] | [[جھٻيرو ديھ، شھيد فاضل راهو|جھٻيرو]] | [[راڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-1]] | [[پرهارڪي ديھ، تلھار|پرهارڪي]] | [[دومھار ديھ، ٽنڊو باگو|دومھار]] | [[پوٺو ديھ، ٽنڊو باگو|پوٺو]] |- | [[دستي ديھ، بدين|دستي]] | [[مکرا ديھ، بدين|مکرا]] | [[سيانتري ديھ، بدين|سيانتري]] | [[گوراڻو ديھ، ماتلي|گوراڻو]] | [[سينھور ديھ، ماتلي|سينھور]] | [[جھول ديھ، شھيد فاضل راهو|جهول]] | [[راڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-2]] | [[ڦوساڻا ديھ، تلھار|ڦوساڻا]] | [[دز ديھ، ٽنڊو باگو|دز]] | [[پوٺو نار ديھ، ٽنڊو باگو|پوٺو نار]] |- | [[ڍنڌ ديھ، بدين|ڍنڌ]] | [[ملڪي ديھ، بدين|ملڪي]] | [[سيارسي ديھ، بدين|سيارسي]] | [[گجو ديھ، ماتلي|گجو]] | [[سڪني ديھ، ماتلي|سڪني]] | [[جھول-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهول-2]] | [[راڙي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-3]] | [[ڦلھڙيون ديھ، تلھار|ڦلھڙيون]] | [[فتح پور ديھ، ٽنڊو باگو|فتح پور]] | [[ريل ترائي ديھ، ٽنڊو باگو|ريل ترائي]] |- | [[ڌاران ديھ، بدين|ڌاران]] | [[مڙائي ديھ، بدين|مڙائي]] | [[سونھر ديھ، بدين|سونھر]] | [[حاجي ڪرم علي ديھ، ماتلي|حاجي ڪرم علي]] | [[سيتا ديھ، ماتلي|سيتا]] | [[جھولي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-1]] | [[راڙي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-4]] | [[راهيجي ديھ، تلھار|راهيجي]] | [[فتو قمبراڻي ديھ، ٽنڊو باگو|فتو قمبراڻي]] | [[راجوري-1 ديھ، ٽنڊو باگو|راجوري-1]] |- | [[ڍينگھر ديھ، بدين|ڍينگھر]] | [[مرد ديھ، بدين|مرد]] | [[سُتياري ديھ، بدين|سُتياري]] | [[هنجر ديھ، ماتلي|هنجر]] | [[سوڙي ديھ، ماتلي|سوڙي]] | [[جهولي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-3]] | [[راڙي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-5]] | [[ريمڀان ديھ، تلھار|ريمڀان]] | [[ڳڙ ديھ، ٽنڊو باگو|ڳڙ]] | [[راجوري-3 ديھ، ٽنڊو باگو|راجوري-3]] |- | [[ڏونگھري ديھ، بدين|ڏونگھري]] | [[مرخان ديھ، بدين|مرخان]] | [[ٽالي ديھ، بدين|ٽالي]] | [[جاڙڪي ديھ، ماتلي|جاڙڪي]] | [[سورهاڙي ديھ، ماتلي|سورهاڙي]] | [[جھولي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-4]] | [[رپ ديھ، شھيد فاضل راهو|رپ]] | [[رپ ديھ، تلھار|رپ]] | [[گاهيجي ديھ، ٽنڊو باگو|گاهيجي]] | [[روپاري ديھ، ٽنڊو باگو|روپاري]] |- | [[گبرلو ديھ، بدين|گبرلو]] | [[ميرزاپور ديھ، بدين|ميرزاپور]] | [[ٺيٺ ديھ، بدين|ٺيٺ]] | [[جيھاجاني ديھ، ماتلي|جيهاجاني]] | [[سن ديھ، ماتلي|سن]] | [[جھولي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-5]] | [[صالح آباد ديھ، شھيد فاضل راهو|صالح آباد]] | [[روجھرلي ديھ، تلھار|روجھرلي]] | [[ڳراٺڙي ديھ، ٽنڊو باگو|ڳراٺڙي]] | [[صادق ديھ، ٽنڊو باگو|صادق]] |- | [[گڏ ديھ، بدين|گڏ]] | [[مٺي ديھ، بدين|مٺي]] | [[وڌڙي ديھ، بدين|وڌڙي]] | [[جوڻيجا ديھ، ماتلي|جوڻيجا]] | [[ٽنڊو غلام علي ديھ، ماتلي|ٽنڊو غلام علي]] | [[جھولي-6 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-6]] | [[سامڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|سامڪي]] | [[سعيد پور ديھ، تلھار|سعيد پور]] | [[گجو ديھ، ٽنڊو باگو|گجو]] | [[سانگي ديھ، ٽنڊو باگو|سانگي]] |- | [[گاگڙو ديھ، بدين|گاگڙو]] | [[مٺي-2 ديھ، بدين|مٺي-2]] | [[وڳوداهو ديھ، بدين|وڳوداهو]] | [[ڪلوڙي ديھ، ماتلي|ڪلوڙي]] | [[تالھو ديھ، ماتلي|تالھو]] | [[ڪاڍ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاڍ]] | [[شيخاڻو ديھ، شھيد فاضل راهو|شيخاڻو]] | [[ساجن ديھ، تلھار|ساجن]] | [[هجر هادي ديھ، ٽنڊو باگو|هجر هادي]] | [[سينھاهو ديھ، ٽنڊو باگو|سينهاهو]] |- | [[گھرٻي ديھ، بدين|گھرٻي]] | [[مٺي-3 ديھ، بدين|مٺي-3]] | [[وهريارو ديھ، بدين|وهريارو]] | [[ڪنڊراهڪي ديھ، ماتلي|ڪنڊراهڪي]] | [[تلھياري ديھ، ماتلي|تلھياري]] | [[ڪاهيڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاهيڪي]] | [[سوڍڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|سوڍڪي]] | [[ساجن پور ديھ، تلھار|ساجن پور]] | [[هميرا ديھ، ٽنڊو باگو|هميرا]] | [[سونھر ديھ، ٽنڊو باگو|سونهر]] |- | [[گٿو ديھ، بدين|گٿو]] | [[موري ديھ، بدين|موري]] | [[ولڌاڙي ديھ، بدين|ولڌاڙي]] | [[ڪانگڻي ديھ، ماتلي|ڪانگڻي]] | [[تالي ديھ، ماتلي|تالي]] | [[ڪاڪيجاڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاڪيجاڻي]] | [[سورهاڙي ديھ، شھيد فاضل راهو|سورهاڙي]] | [[سانڍڪي ديھ، تلھار|سانڍڪي]] | [[هر ديھ، ٽنڊو باگو|هر]] | [[سونھاري ديھ، ٽنڊو باگو|سونھاري]] |- | [[گجو ديھ، بدين|گجو]] | [[موريري ديھ، بدين|موريري]] | [[ورارڪي ديھ، بدين|ورارڪي]] | [[ڪانھيري ديھ، ماتلي|ڪانهيري]] | [[ٿري ديھ، ماتلي|ٿري]] | [[ڪنڊ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊ]] | [[سُتياري ديھ، شھيد فاضل راهو|سُتياري]] | [[سوسي ديھ، تلھار|سوسي]] | [[هڱورجاڻي ديھ، ٽنڊو باگو|هڱورجاڻي]] | [[ٽنڊو باگو ديھ|ٽنڊو باگو]] |- | [[ڳرهو ديھ، بدين|ڳرهو]] | [[مورهاڙي ديھ، بدين|مورهاڙي]] | [[وريارو ديھ، بدين|وريارو]] | [[ڪڙي محمد علي ديھ، ماتلي|ڪڙي محمد علي]] | [[اوڍيجاڻي ديھ، ماتلي|اوڍيجاڻي]] | [[ڪنڊياري ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊياري]] | [[تاجھيري ديھ، شھيد فاضل راهو|تاجهيري]] | [[سيري ديھ، تلھار|سيري]] | [[هوٿيئر ديھ، ٽنڊو باگو|هوٿيئر]] | [[طيب سيٺو ديھ، ٽنڊو باگو|طيب سيٺو]] |- | [[جکرالو ديھ، بدين|جکرالو]] | [[مورو ديھ، بدين|مورو]] | [[وارياسو ديھ، بدين|وارياسو]] | [[ڪڙي سائين داد ديھ، ماتلي|ڪڙي سائين داد]] | [[وي ديھ، ماتلي|وي]] | [[ڪڙيو-1،2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪڙيو-1،2]] | [[ترائي ديھ، شھيد فاضل راهو|ترائي]] | [[شاڪاني ديھ، تلھار|شاڪاني]] | [[جل موري ديھ، ٽنڊو باگو|جل موري]] | [[ٿورڪي ديھ، ٽنڊو باگو|ٿورڪي]] |- | [[جاکري ديھ، بدين|جاکري]] | | | [[ڪاريانو ديھ، ماتلي|ڪاريانو]] | [[واگھرائي ديھ، ماتلي|واگھرائي]] | [[ڪاٿر ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪٿر]] | [[ولھار ديھ، شھيد فاضل راهو|ولهار]] | [[شورڪي ديھ، تلھار|شورڪي]] | [[جيسر ديھ، ٽنڊو باگو|جيسر]] | [[ٿورلو ديھ، ٽنڊو باگو|ٿورلو]] |- | | | | [[ڪاٺوڙ ديھ، ماتلي|ڪاٺوڙ]] | [[ونجي ديھ، ماتلي|ونجي]] | [[کرچ ديھ، شھيد فاضل راهو|کرچ]] | | [[تلھار ديھ|تلھار]] | [[ڪاھڌارو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاھڌارو]] | [[ٿئي ديھ، ٽنڊو باگو|ٿئي]] |- | | | | | | | | [[وسارڪي ديھ، تلھار|وسارڪي]] | [[ڪاڪ-1 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-1]] | [[توري ديھ، ٽنڊو باگو|توري]] |- | | | | | | | | [[وڌ-1 ديھ، تلھار|وڌ-1]] | [[ڪاڪ-2 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-2]] | [[توريانو ديھ، ٽنڊو باگو|توريانو]] |- | | | | | | | | [[وڌ-2 ديھ، تلھار|وڌ-2]] | [[ڪاڪ-3 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-3]] | [[اونرڪي ديھ، ٽنڊو باگو|اونرڪي]] |- | | | | | | | | [[ولھار ديھ، تلھار|ولھار]] | [[ڪامارو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪامارو]] | [[وي بھادر ديھ، ٽنڊو باگو|وي بھادر]] |- | | | | | | | | [[واسي عادل ديھ، تلھار|واسي عادل]] | [[ڪانگ ديھ، ٽنڊو باگو|ڪانگ]] | [[واگھڏاھي ديھ، ٽنڊو باگو|واگھڏاھي]] |- | | | | | | | | [[واسي سڄڻ ديھ، تلھار|واسي سڄڻ]] | [[ڪانگ پير ديھ، ٽنڊو باگو|ڪانگ پير]] | |} == معيشت == ===زراعت=== بدين ضلعي جي معيشت زراعت آھي. 1998 جي سروي مطابق بدين جي ڪل آبادي جو 83.6 سيڪڙو ماڻهو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ آھن. جن جو گذارو زرعي زمينن جي پوک ۽ ھارپ تي آھي. انھن ماڻھن جي روزگار جو ٻيو وسيلو چوپايو مال پالڻ ۽ مڇي مارڻ آهي<ref> ورڊ پريس_ نندو شھر[https://nindoshaher.wordpress.com/nindo-shaher/]</ref>. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|250px|کاٻو|upright=3|بدين ضلعي ۾ سورج مکي جو فصل]] ھن ضلعي جي آبپاشي جو وڏو ذريعو [[سنڌوندي]] مان سکر بئراج ۽ ڪوٽڙي بئراج واري آبپاشي نظام سان ڳنڍيل<ref name = " بدين "/> ڪينالن ۽ واھن ذريعي ايندڙ پاڻي آھي جيڪو [[ڦليلي ڪينال]]، [[اڪرم واھ]]، [[گوني ڪينال]] ، [[نصير ڪينال]] ذريعي پھچي ٿو<ref name = " بدين "/>. جن جي پاڻي جي گڏيل رسد 433 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ آھي ۽ انھن جي ڪمانڊ واري علائقي جي پکيڙ 6,03,000 [[ھيڪٽر]] آھي<ref name = " بدين "/>. ھتان جا مکيه فصلن م ڪمند، چانور، ڪپھ، ڪڻڪ ۽ سورج مکي شامل آهن ۽ ننڍن فصلن ۾ بصر ، مرچ، دالن، ٽماٽي ۽ گدري جا فصل شامل آهن<ref name = "بدين "/>. ===صنعت=== [[File:Sugar mill, khoski - panoramio.jpg|thumb|280px|کوسڪي شگر مل، بدين]] ضلعي ۾ 1986ع ۾ 12.2 ھيڪٽر (30.2 ايڪڙ) زمين تي مشتمل صنعتي اسٽيٽ قائم ڪئي وئي جنھن ۾ 107 صنعتي پلاٽ رکيا ويا پر رڳو 17 پلاٽ الاٽ ٿي سگھيا ۽ انھن مان بہ رڳو 10 استعمال ۾ آيا. اھا اسڪيم سيڙپڪارن کي متاثر نہ ڪري سگھي<ref name = " بدين"/>. ھن وقت ضلعي اندر 6 شگر ملون واقع آهن ان ڪري ھن ضلعي کي سنڌ جي شگر اسٽيٽ پڻ سڏيندا آهن<ref name=" بدين "> [https://portals.iucn.org › filesPDFWeb resultsDistrict Vision Badin - IUCN Portal ] District Vision Badin </ref>. 2001ع ۾ ضلعي ۾ اٽڪل 79 سارين جا ڪارخانا ۽ 100 اٽي جون ملون آهن<ref name = "بدين "/>. سارين جي ڪارخانن مان 34 [[بدين تعلقو|تعلقي بدين]] ۾ ، 23 [[تعلقو تلھار|تلھار]] تعلقي ۾، 9 [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]] تعلقي ۾، 7 [[ماتلي تعلقو|ماتلي]] تعلقي ۾ ۽ 6 تعلقي [[ٽنڊوو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي]] ۾ واقع ھئا<ref name = " بدين "/>. انھن مان رڳو 12 اھڙا ھئا جن م چانور جي ڇڙھائي سان گڏوگڏ انھن جي پالش جي صلاحيت رکندڙ ھئا<ref name = " بدين "/>. اٽي جي 100 ملن ۾ اڪثريت اٽي جي چڪي وارين برقي مشين جي ھئي. سرن جي پيداوار لاء ضلعي اندر سرن جا بٺا ڪم ڪن ٿا جن ۾ ٻارڻ لاء گھڻي ڀاڱي توتڙن جو استعمال ٿئي ٿو<ref name = "بدين "/>. ھتي ھفتيوار سرن جي پيداوار 50000 سرون آھن جن جي ٺاهڻ ۾ اٽڪل 6 ٽن توتڙ ٻارڻ طور استعمال ٿئي ٿو<ref name = " بدين "/>. ===معدنيات ۽ توانائي=== ھن ضلعي اندر تيل جي کوھن مان ملڪ جو لڳ جو لڳ ڀڳ %50 ڪچو تيل نڪري ٿو جنھن ڪري ھن ضلعي کي پاڪستان جي آئل اسٽيٽ سڏيندا آهن<ref name=BadinEconomy>{{cite web|last=EconomyBadin|first=Economy|title=Government of Sindh|url=http://pwdsindh.gov.pk/districts/badin.htm|publisher=Government of Sindh|access-date=26 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010164517/http://pwdsindh.gov.pk/districts/badin.htm|archive-date=10 October 2018|url-status=dead}}</ref>. بدين مان ڪوئلو پڻ ڪثرت سان ملي ٿو. ''بدين ڪول فيلڊ'' جي ذخيرن جي پکيڙ 1,110 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن م اٽڪل 1.358 ارب ميٽرڪ ٽن ڪوئلو موجود آهي<ref name=BadinCoal>{{cite web|last=Badin|first=Coal Field|title=Coal Field Badin|url=http://www.sindhcoal.gos.pk/coal-fields/badin-coalfield/|publisher=Sindh Coal|access-date=8 November 2013}}</ref>. 1998ع جي آدمشماري مطابق ضلعي %76.29 سيڪڙو آبادي کي بجلي ميسر ھئي باقي %23.39 سيڪڙو آبادي گھرن ۾ گاسليٽ جو استعمال ڪندڙ ھئي. رڌ پچاء جي ٻارڻ لاء %72.70 آبادي ڪاٺيون، %21.97 آبادي قدرتي گيس، %3.92 آبادي گاسليٽ ۽ %1.41 آبادي ٻيا ذريعا مثلاً ڇيڻا وغيره استعمال ڪندڙ ھئي<ref name = "بدين "/>. پاڪستان جي تيل جي پيدوار جو 44 سيڪڙو ۽ قدرتي گيس جي پيداوار جو 8 سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي<ref name = " بدين"/>. 1995ع ۾ بدين ضلعي جي تيل جي پيدوار جي سراسري 20,931 بيرل ھئي، جيڪا 1996ع ۾ وڌي 24,002 بيرل ۽ 1997ع ۾ وڌي 25,762 بيرل ٿي وئي<ref name = " بدين "/>. 2001 ۾ اتان رڪارڊ پيداوار ٿي ھئي جيڪا 30,000 بيرل ھئي پر پوء ان پيداوار ۾ واڌ نہ پر ڪمي آئي آهي<ref name = "بدين "/>. ===ٻيلا=== ضلعي ۾ قدرتي ٻيلا ڪا نہ آھن پر آبپاشي واري پاڻي تي پوکيل ٻہ ٻيلا آهن جن ۾ [[راڙي ٻيلو]] ۽ [[بوھارڪي ٻيلو]] شامل آهن. ٻيلن جي ايراضي 12000 ھيڪٽر آهي<ref name = " رپورٽ "/><ref name = "ڊزاسٽر "/>. انھن ٻيلن ۾ [[ٻٻر]] (acacia Arabica), [[ڪنڊي]] (specigera)، [[باھڻ]] (populus euphratica) ۽ [[تمر]] جا ٻہ قسم : [[لئي]] (tamarix gallica) ۽ [[جھائو]] (dioica) ڪثرت سان ملن ٿا<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ٻين وڻن ۾ ٻير (jujuba)، [[نم]] (azadirachta indica)، [[سراس]] (albizzia lebak)، [[بنيان]] يا [[وڏ]] (ficus bengalensis)، [[پپل]] (f.religiosa)، [[گدامڙي]] (tamarindus indica)، [[ولائتي ٻٻر]] (acacia farnesiana)، [[ليسوڙو]] (cordia myza)، [[ڪرڙ]] (capperis aphylla) ۽ [[کبڙ]] (salvadora persica) شامل آهن<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ان کان علاوه ٻيلي جي گاھن ۾ [[سر]] (sacchrum spontaneum) ۽ [[ڪانا]] (arundinaceum) شامل آهن<ref name = " ڊزاسٽر"/>. ===ماھيگيري=== بدين ضلعي جي اھم معاشي سرگرمين ۾ [[ماھيگيري]] (fisheries) پڻ شامل آهي. سامونڊي مڇي جي برآمدن ۾ ڏھ سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي<ref name = " بدين "/>. 2002ع م سنڌ ۾ تازي پاڻيء جي مڇي جي پيداوار 80,659 ٽن ھئي جنھن مان بدين ضلعي جو حصو 17.5 سيڪڙو يعني 14,152 ٽن ھيو. ان سال ھي ضلعو سنڌ ۾ ٺٽي ضلعي کان پوءِ ٻيون نمبر وڏو ضلعو ھيو<ref name = "بدين "/>. ==تعليم == ھن ضلعي جي آبادي جو تعليم حاصل ڪندڙن جي شرح 1998 جي آدمشماري مطابق %24.63 ھئي<ref name = " رپورٽ "/>. 2001 ۾ اھا شرح وڌي %27.52 تي پھتي<ref name = " بدين "/>. ضلعي ۾ ڪابہ يونيورسٽي ڪانہ آھي<ref name = "رپورٽ "/>. پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولن جو تعداد 3،346 آهي<ref name = " رپورٽ "/>. ھن ضلعي ۾ سنڌ يونيورسٽي پنھنجو ڪيمپس شروع ڪيو آهي جتي بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس ۽ ايجوڪيشن جي شعبن ۾ چئن سالن جي 8 سيميسٽر واري بيچلر ڊگري ۽ ڪمپيوٽر سائنس ۽ ايجوڪيشن جي شعبن ۾ پوسٽ گريجوئيشن جي تعليم شروع ڪرائي آھي<ref name=UniversityofSindh>{{cite web|last=University |first=Sindh |title=Laar Campus of University of Sindh |url=http://www.usindh.edu.pk/campuses/sindh-university-laar-campus-at-badin |publisher=University of Sindh |access-date=8 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005251/http://www.usindh.edu.pk/campuses/sindh-university-laar-campus-at-badin |archive-date=12 December 2013 }}</ref> 1998ع جي انگ اکرن مطابق بدين ضلعي ۾ ڇوڪرن جا 812 ۽ ڇوڪرين جا 214 پرائمري اسڪول ھيا. انھن مان في اسڪول جي تجويز ڪيل سراسري حاضري 150 ٻارن تائين ھجڻ کپندي ھئي پر ان جي برعڪس سراسري حاضري في اسڪول 36 ٻار ھئي<ref name = " بدين "/>. 1998 ۾ ضلعي جون 735 وسنديون ۽ ڳوٺ اھڙا ھيا جن جي آبادي 200 کان وڌيڪَ ھئي پر اتي اسڪول جي سھولت ميسر نہ ھئي<ref name = "بدين "/>. 1998ع ۾ ضلعي اندر 52 ڇوڪرن جا ۽ 22 ڇوڪرين لاء مڊل اسڪول ھيا ۽ ضلعي اندر 117 اھڙا ڳوٺ ھيا جن جي آبادي 1000 ماڻهن کان وڌيڪَ ھئي پر اتي مڊل اسڪول جي سھولت ميسر ڪانه ھئي<ref name = " بدين"/>. ان سال ضلعي م ڇوڪرن لاءِ 15 ۽ ڇوڪرين لاء صرف 2 ھاء اسڪول ھيا<ref name = " بدين "/>. ضلعي اندر ھاسٽل جي سھولت 1998 ۾ صرف ھڪ ٽنڊي باگي جي مير غلام محمد ٽالپر ھاء اسڪول ۾ ميسر ھئي<ref name = " بدين "/>. ==صحت== ھن ضلعي ۾ بدين شھر ۾ ھڪ سول اسپتال، 3 تعلقه اسپتالون، 4 رورل هيلٿ سينٽر,03 ڊسپينسريون، 4 ايم سي ايڇ سينٽر ۽ 46 بيسڪ هيلٿ يونٽ واقع آهن<ref name = " رپورٽ "/>. 2006 ۾ ايگزيڪيوٽو ڊسٽرڪٽ آفيسر، ھيلٿ، بدين جي مطابق ضلعي ۾ ھڪ سول اسپتال، ٽي تعلقا اسپتالون، 12 رورل هيلٿ سينٽر، 38 بيسڪ هيلٿ سينٽر، ھڪ 20 بسترن وارو مڌر اينڊ چائلڊ ھيلٿ ڪيئر سينٽر ۽ 69 گورنمينٽ ڊسپينسريون واقع ھيون ان کان سواءِ 28 آزمائشي ڊسپينسريون پڻ موجود ھيون<ref name = " بدين"/>. 2001 م 317 مرد ڊاڪٽر ۽ 60 عورت ڊاڪٽر، 15 ليڊي ھيلٿ وزيٽر، 44 فيميل ھيلٿ ٽيڪنيشن ضلعي اندر ڪم ڪندڙ ھيا جيڪو اسٽاف منظور ٿيل تعداد کان تمام گھٽ ھيو جنھن مطابق 5428 ماڻھن لاء ھڪ ڊاڪٽر ھيو<ref name = " بدين "/>. ==آمدورفت== [[File:Badin railway platform.jpg|thumb|220px|بدين ريلوي اسٽيشن پليٽ فارم]] [[File:Badin Railway Junction frontview.jpg|thumb|220px|بدين ريلوي اسٽيشن]] بدين جي مکيه ريلوي لائن بدين کان حيدرآباد جي وچ ۾ موجود آهي جيڪا [[ماتلي تعلقو|ماتلي تعلقي]] کان گذري ٿي. بدين شھر ضلعي جو صدر مقام آهي جيڪو روڊن ذريعي تعلقن جي صدر مقامن سان ڳنڍيل آهي. روڊ ذريعي بدين کان ماتلي 90 ڪلوميٽرن، گولاڙچي 35 ڪلوميٽرن، تلھار 25 ڪلوميٽرن ۽ ٽنڊو باگو 20 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي<ref name = "رپورٽ "/>. ==آبادي== پاڪستان جي پھرين آدمشماري1951ع ۾ ٿي جنھن ۾ موجوده بدين واري علائقي جي آبادي 2,56,040 ھئي<ref name="سمال گرانٽ"> [https://www.sgp.undp.org/spacial-itemid-projects-landing-page/spacial-itemid-project-search-results/spacial-itemid-project-detailpage.html?view=projectdetail&id=10348] </ref> 1981 ۾ آبادي 7,77,000 ھئي<ref name = " ڊزاسٽر "/>. 17 سال بعد 1998ع ۾ ھن ضلعي جي آبادي 11,36,636 ھئي جنھن ۾ %16.42 آبادي شھري ھئي<ref>{{Cite web |url=http://www.badin.gov.pk/population.htm |title=Urban Resource Centre |access-date=2006-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830032218/http://www.badin.gov.pk/population.htm |archive-date=2006-08-30 |url-status=dead }}</ref> 2017 ۾ اھا وڌي 1,804,516 ٿي وئي<ref>[http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-badin]</ref>. ان ۾ مرد 8،79،961 ۽ عورتون 953,291 ھيون<ref name = "رپورٽ "/>. ڪل آبادي مان 14،14،138 ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 3,090,378 شھرن ۾ رھندڙ ھئي<ref name = " گورنمينٽ "/>. 2017ع ۾ تعلقن مان بدين تعلقي جي آبادي 4,55,295 ( شھري:1,31,655 ۽ ٻھراڙيءَ: 3,23,640)، ماتلي تعلقي جي آبادي 4,43,412 (شھري: 98,238 ۽ ٻھراڙيءَ:3,45,174 )، ٽنڊو باگو تعلقي جي آبادي 3,98,858 (شھري: 58,412 ۽ ٻھراڙيءَ: 3,40,446)، شھيد فاضل راهو تعلقي جي آبادي 3,44,697 (شھري:53,392 ۽ ٻھراڙيءَ:2,81,305 )، تلھار تعلقي جي آبادي 1,72,254 (شھري: 48,681 ۽ ٻھراڙيءَ: 1,23,573) آھي<ref name=" گورنمينٽ"> [ https://www.pbs.gov.pk › sindhPDFbadin summary - DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION ...] </ref>. بدين جي %79.4 آبادي مسلمان آھي. شھري آبادي ۾ مسلمانن جو تناسب %82.17 آھي ۽ ٻھراڙيءَ واري آبادي ۾ انھن جو تناسب %78.89 آھي<ref name = "رپورٽ "/>. مسلم آبادي ۾ اڪثريت واريون ذاتيون ھاليپوٽا، ھنڱورا، لغاري، نظاماڻي نمايان آھن<ref name = " رپورٽ "/>. ان کان سواءِ سيد، سومرا، ٽالپر، مينڌرا، چانڊيا، شيدي، ملاح، نوحاڻي ۽ ڀرڳڙي پڻ وڏين مسلمان ذاتين ۾ شامل آھن. ھندو ذاتين ۾ اڪثريت ۾ لوھاڻا، ڀيل ۽ ڪولھي شامل آهن ان کان سواءِ ٿورڙو تعداد برھمڻن جو پڻ آھي<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ضلعي جي ڪل آبادي جو %19.93 ھندو آھن. ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ ھندن جو تناسب %20.67 ۽ شھري آبادي م %16.16 آھي<ref name = " رپورٽ "/>. اقليتن ۾ باقي آبادي ۾ %0.25 عيسائي، %0.24 احمدي يا قادياني شامل آهن<ref name = " رپورٽ "/>. ضلعي جي %89.82 آبادي سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آھي. ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ سنڌي ڳالھائيندڙ %92.20 ۽ شھري آبادي ۾ سنڌي ڳالھائيندڙن جي شرح %77.69 آھي<ref name = " رپورٽ "/>. ضلعي جي ٻي وڏي ٻولي پنجابي آھي جيڪا ڪل آبادي مان %5.62 ماڻھن جي ٻولي آھي جيڪي شھري آبادي جو %11.30 آھن ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي جو %4.50 آھن. اردو ڳالهائيندڙ ڪل آبادي جو %1.21 آھن<ref name=" رپورٽ "> [https://www.humanitarianresponse.info › ...PDF9_GPP- Assessment Report of Badin-Sindh Province- Pakistan- Aug ... ] PREPARED BY GPP – EMERGENCY RESPONSE UNIT GLOBAL PEACE PIONEERS House: 351, ST # 15, G- 10/2 ISLAMABAD </ref>. شھري آبادي ۾ اردو ڳالهائيندڙن جي شرح %4.65 ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ %0.53 آھي<ref name = "رپورٽ "/>. ضلعي م پشتو ڳالهائيندڙ آبادي جو %0.73 ، سرائڪي %0.59، بلوچي ڳالهائيندڙ %0.21 آھن<ref name = "رپورٽ "/>. 2017 جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي جو %45.01 ماڻھن جي عمر 1 کان 14 سالن تائين ھئي، %44.89 ماڻھن جي عمر 15 کان 49 سالن تائين ۽ %3.10 آبادي 59 سالن کان وڏي عمر جي ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. 2017 ع جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي ۾ اضافي جي شرح %3.22 ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. پکيڙ جي لحاظ کان آبادي جي گھاٽائي 168.9 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. ضلعي م 2017 جي آدمشماري مطابق في خاندان جي ڀاتين جي سراسري شرح في گھر 8 ڀاتي آھي<ref name = "رپورٽ "/>. === ضلعي آبادي جو جائزو === {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعو: اهم آبادياتي انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''1,947,081''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''6,858 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''283.9 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''1.3٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سنڌ جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''3.50٪''' |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/801__badin/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]].</small> === شهري آبادي وارا هنڌ === {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعي جا شهري مرڪز (2017ع ۽ 2023ع مردم شماري)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! شهر / ڳوٺ ! حيثيت ! 2017ع آبادي ! 2023ع آبادي ! واڌ (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 | [[بدين]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|112,393 | align="right"|117,455 | align="center"|4.50 |- | 2 | [[ماتلي]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|62,563 | align="right"|74,402 | align="center"|18.92 |- | 3 | [[ٽنڊو باگو]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|17,546 | align="right"|22,786 | align="center"|29.86 |- | 4 | [[ٽنڊو غلام علي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|35,724 | align="right"|36,961 | align="center"|3.46 |- | 5 | [[شهيد فضل راهو]] (گولارچي) | ٽائون ڪميٽي | align="right"|33,866 | align="right"|35,313 | align="center"|4.27 |- | 6 | [[خوسڪي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|27,411 | align="right"|29,324 | align="center"|6.98 |- | 7 | [[تلهار]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|27,667 | align="right"|27,231 | align="center"|−1.58 |- | 8 | [[راجو خاناڻي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|21,018 | align="right"|21,513 | align="center"|2.36 |- | 9 | [[ڪڙيو گھنور]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|19,487 | align="right"|21,775 | align="center"|11.74 |- | 10 | [[پنگريو]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|13,443 | align="right"|17,982 | align="center"|33.76 |- | 11 | [[ڪڍڻ]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|10,845 | align="right"|14,956 | align="center"|37.91 |- | 12 | [[ننڍو]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|8,381 | align="right"|10,151 | align="center"|21.12 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="3"|مجموعي شهري آبادي ! align="right"|390,344 ! align="right"|429,849 ! align="center"|10.12 |} ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ حيدرآباد جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس حيدرآباد واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت بدين شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون<ref name=" سيشن">[ https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427011126/https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php |date=2021-04-27 }}]</ref>. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت ماتلي شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٽي سينئر سول ججن جون عدالتون [[بدين]]، [[گولاڙچي]] ۽ [[ماتلي]] ۾ واقع آھن. ان کان علاوه بدين، ماتلي، گولاڙچي ۽ [[ٽنڊو باگو]] ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن<ref name=" ڪورٽ ">[ http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(p5frfnyfbs0ryypngnzwq5po))/dwp.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416134621/http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(skinq51ufvtlis0v2k34vlxk))/dwp.aspx |date=2021-04-16 }}]</ref>. ضلعي ۾ بدين شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==وفاق ۽ صوبي ۾ نمائندگي== بدين ضلعي ۾ قومي اسيمبليءَ جا ٻي تڪ اين اي 229 بدين 1 ۽ اين اي 230 بدين 2 شامل آهن. 2018 جي چونڊن ۾ اين اي 229 بدين 1 مان پيپلز پارٽي جو [[مير غلام حسين ٽالپر]] ۽ اين اي 230 بدين 2 مان جي ڊي اي جي فھميده مرزا چونڊجي آيا<ref name="اين اي"> [http://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1463] نيشنل اسيمبلي. گورنمينٽ آف پاڪستان ويب سائيٽ </ref>. مير غلام علي ٽالپر ماتلي جي ٽنڊو غلام علي محلي جو رهواسي آهي. سندس والد جو نالو [[مير بندہ علي ٽالپر]] ھيو. [[ڊاڪٽر فھميده مرزا]] قومي اسيمبلي جي اڳوڻي اسپيڪر آھي ۽ [[ڊاڪٽر ذالفقار مرزا]] جي گھرواري آھي. ==ماحولياتي آلودگي== ساحلي آلودگي يا گدلاڻ ۽ بگاڙ جو وڏو سبب پنجاب ۽ سنڌ جو سم واري پاڻي جو سمنڊ ۾ نيڪال آھي جيڪو [[ليفٽ بئنڪ آئوٽفال ڊرين]] المعروف '''ايل بي او ڊي''' ذريعي بدين ضلعي مان گذري سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو<ref name = " بدين "/>. ان ۽ ڪلر ھتان جي زراعت گھڻو متاثر ڪيو آھي. ھتان جي زراعت تي مدار رکندڙ صنعت مان گدلي پاڻي جو نيڪال پڻ ھتان جي زمين کي متاثر ڪيو آھي<ref name = " بدين "/>. شھرن ۾ ميونسپل علائقن ۾ گٽرن جي گندي پاڻي جي مناسب نيڪال نہ ھجڻ ڪري پڻ ماحولياتي گدلاڻ ۾ اضافو ٿيو آهي جيڪو بيمارين جو سبب ٿي رهيو آهي. == ميلا == هن ضلعي ۾ ڪيترائي ميلا لڳن ٿا، جن ۾ [[شاھ قادري، بدين|شاهہ قادريءَ]]، [[شيخ ڪرھيو ڀانڊاري|شيخ ڪرهيي ڀانڊاريءَ]]، [[لنواري شريف]]، [[پير تاج الدين شاھ طريل]]، شاهه گُهرئي، [[روپاماڙي]]ءَ ۾ [[شھيد دودو سومرو|دودي شهيد]]، غلام شاهه، [[سمن سرڪار]]، [[ساجن سوائي]]، [[احمد راڄي]]، [[خليفو محمود نظاماڻي|خليفي محمود نظاماڻيءَ،]] [[ملان حسڻ]]، [[گل غيبي]]ءَ ۽ [[ميين موسي]] وغيره جا ميلا مشهور آهن.<ref name="سنڌيانا"/> == علم ادب ۽ مشھور شخصيتون == علمي ادبي لحاظ کان به هي ضلعو شاهوڪار آهي. هن ضلعي ۾ سڀ کان پهرين، سومرن جي ڏينهن ۾ ”[[مر کان شيخڻ]]“ پنهنجا ڳيت ڳايا<ref name = " سنڌيانا"/>. [[عبداللطيف ڪيسر]]، [[خواجه محمد زمان]]، [[عبدالعظيم جت]]، [[سانوڻ فقير]]، [[سمنگ چارڻ]]، [[ڀاڳو ڀان]]، [[پيرو فقير نونداڻي]]، [[خليفو نبي بخش لغاري|خليفو نبي بخش لغاري قاسم]]، [[الله بخش نظاماڻي]]، [[منٺار منڌرو]]، [[پير ڀاون علي شاھ]]، [[مولوي احمد ملاح]]، [[حاجي پير بخش فاروقي دلريش]]، [[تاج محمد مشتاق افغان]]، [[محمد صديق مسافر]]، [[نذير حسين حيدري]]، [[پير عالي شاھ]]، [[مولوي علي محمد مھيري]]، [[مولوي محمد عثمان نورنگزادو]]، [[مولوي نورمحمد نظاماڻي نور]]، [[راضي فقير رند]]، [[انيس مهيري]]، [[فرمان علي جعفري]]، [[شمشيرالحيدري]]، [[ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو]]، [[خواجه قلب علي ٽڪلو]]، [[غلام احمد بيدم]]، [[محمد صديق مرهم]]، [[آڪاش انصاري]]، [[عبدالرحمان نقاش]]، [[ماستر محمد سومار شيخ]]، [[مشڪور ڦلڪارو]]، [[نورمحمد نور سمون]]، [[آصف جمالي]]، [[نقاش علواڻي]]، [[سانوڻ سنڌي]]، [[ابوبڪر شيخ]]، [[عبدالله ملاح]]، [[فراق هاليپوٽو]]، [[امر سنڌي]]، [[انب گوپانگ]]، [[ڪنول لھاڻو]]، [[ڀون سنڌي|ڀَوَن سنڌي]]، [[نٿو مورواڻي]]، [[کاٽائو دراوڙ]]، [[مولوي عبدالله]]، [[ناصر بلوچ]] ۽ [[مور سنڌي]] بدين ضلعي جا مشهور شاعر، عالم ۽ اديب آهن<ref name = "سنڌيانا "/>. بدين ضلعي جون ٻيون نامور شخصيتون [[مير ٺارو خان ماڻڪاڻي]]، [[مير غلام محمد ٽالپر]]، [[ڏاتو خان جمالي]]، [[مير باگو خان ٽالپر]]، [[مير بنده علي ٽالپر]]، [[رئيس نجم الدين سريوال]]، [[رئيس نبي بخش ڀرڳڙي]]، [[شهيد فاضل راهو]]، [[سيٺ سبز علي خواجه]]، [[ڊاڪٽر غلام حسين جعفري]]، [[رئيس ڪريم بخش نظاماڻي]]، [[پير حاجي حسن بخش شاھ]]، [[مير ولي محمد ٽالپر]]، [[غلام حيدر نظاماڻي]]، [[پير علي بھادر]]، [[محمد اسماعيل راهو]]، [[ڊاڪٽر سلطان احمد جوڻيجو]]، [[ڊاڪٽر محمد علي قاضي]] ۽ [[ڊاڪٽر ايم. اي عالماڻي]]، [[ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا]]، [[ڊاڪٽر فھميده مرزا]]، [[ڊاڪٽر سڪندر مينڌرو]] ۽ [[ڊاڪٽر خالده سڪندر]] وغيره ذڪر جي لائق آهن.<ref name="سنڌيانا"/> == قديم آثار == پراڻن آثارن ۽ دڙن جي حوالي سان به بدين ضلعو خاص اهميت رکي ٿو<ref name = "سنڌيانا "/>. سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري، ڍوڪري جي ڪپرن سان [[سنڌڙي بندر]]، [[علي بندر]]، [[رهمڪي بازار]]، [[باغ جو پتڻ]]، [[ونگو پتڻ]]، [[ٻنگار]] ۽ [[ڪوٽ لکپت، بدين|ڪوٽ لکپت]] مشهور بندر هئا<ref name = " سنڌيانا "/>. قديم دڙن ۾ [[وير ٿري]]، [[مرکان جو دڙو]]، [[توت جو دڙو]]، [[هوٿي نھڙئي جو دڙو]]، [[بديڻ]]، [[سارو سنگهار جون دونھيون]]، [[روپا ماڙي]]، [[مالھين جو دڙو]]، [[آسيلي]]، [[کيرين جو ڪوٽ]]، [[ڪاڪيجاڻي]]، [[جاکرن جو دڙو]]، [[آڏت جو دڙو]]، [[ڪيٽين جا قبا]]، [[ابل جي وسي]]، [[ڪاٺ ٻانڀڻ]]، [[آهيون جو دڙو]]، [[ڪانگڻيءَ جو دڙو]] وغيره اچي وڃن ٿا.<ref name="سنڌيانا"/> == ثقافتي ۽ تاريخي ورثو == بدين ضلعو سنڌ جي قديم تهذيبي، اسلامي، صوفيائي ۽ نوآبادياتي دورن جي ورثي سان مالا مال آهي۔ [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] پاران تيار ڪيل سرڪاري ورثي پورٽل تي بدين ضلعي جا ڪيترائي تاريخي ۽ آثار قديمه جا ماڳ مڪمل طور درج ٿيل آهن، جيڪي ضلعي جي سماجي، مذهبي ۽ ثقافتي ارتقا جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> انهن ماڳن ۾ قديم آثار قديمه جا دڙا جهڙوڪ [[علي بندر (ماڳ)|علي بندر]]، [[اوٿيان جو دڙو]]، [[کاڪياني ۽ ديوري]]، [[ڪورياني دڙو]]، [[خد خان ڏارو]]، [[مري وسايو]] ۽ [[موريه لغاري]] شامل آهن، جيڪي مختلف قديم تهذيبي دورن سان واسطو رکن ٿا ۽ جتان مٽيءَ جا برتن، ٺڪر جا ٽڪرا ۽ اڏاوتي نشان مليا آهن۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> اسلامي ۽ وچين دور جي ورثي ۾ [[جاڪرڻ جو دڙو]]، [[مخدوم نوح جي ڪُني ]]، [[مولانا حسن ماڳ]]، [[انار ڪوٽ]] ـ [[خيرين ڪوٽ]] ۽ [[مڱرين جو دڙو]] جهڙا هنڌ شامل آهن، جيڪي اسلامي دور جي آبادين ۽ مذهبي اثرن جي عڪاسي ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> صوفيائي ۽ مذهبي ورثي ۾ [[پير تاج الدين درگاهه]]، [[ميان موسيٰ مزار]]، [[خليفو محمود فقير درگاهه]]، [[سومن سرڪار درگاھ]]، [[مخدوم عبد المالڪ سروري]] ۽ [[لواري شريف]] جهڙا اهم ماڳ شامل آهن، جيڪي مقامي روحاني روايتن جو مرڪز رهيا آهن۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> نوآبادياتي ۽ جديد دور جي عمارتن ۾ [[گورنمينٽ پاڪستان ڪاليج سعيدپور]] (1971ع)، [[صاحب محل]] (1940ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيل)، [[حاجي اشرف ٿيبو بنگلو]]، [[اڪرم واه ريگيوليٽر]]، [[ڪلھوڙن جا مقبرا،. بدين]]، ۽ [[مير غلام محمد ٽالپر لائبريري]] شامل آهن، جيڪي بدين جي تعليمي، انتظامي ۽ سماجي تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> بدين ۾ [[لاڙ ميوزيم]] پڻ قائم آهي، جتي ضلعي مان حاصل ڪيل آثار قديمه ۽ تاريخي شيون محفوظ ڪيون ويون آهن۔<ref>{{cite web |title=Laar Museum |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/laar-museum.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> اهي سڀ ماڳ گڏجي بدين ضلعي جي قديم تهذيب، مذهبي روايتن ۽ سماجي ارتقا جو هڪ جامع تاريخي خاڪو پيش ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بدين ضلعو]] gqfaoji1aeu5tcjcrwufz3zjfwkjhj4 382108 382105 2026-05-31T21:21:55Z Intisar Ali 8681 /* آبادي */ 382108 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''<span style='color: Violet'> بدين ضلعو</span>''' | official_name = Badin District | native_name = | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا| سنڌ جو ضلعو]] | image_skyline = Badin_District.jpg | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption = بدين ضلعو ۽ ان جا تعلقا | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|24|39|37|N|68|49|56|E|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = left<!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڀنڀور ڊويزن]] | subdivision_type3 = تعلقا | subdivision_name3 = 5 *[[بدين تعلقو]] *[[تلھار تعلقو]] *[[شھيد فاضل راهو تعلقو]] * [[ٽنڊو باگو تعلقو]] *[[ماتلي تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪاؤنسلون | subdivision_name4 = 68 | population_total = 1947081 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 6726 | elevation_m = | population_density_km2 = 283.91 | leader_title = چيئرمين، ڊسٽرڪٽ ڪائونسل | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | population_urban = 429849 | population_rural = 1517232 }} '''بدين ضلعو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Badin District'''}} (اُچار: بَدِين ضلعو، اردو: ضلعہ بدین ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڀنڀور ڊويزن]] ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام [[بدين]] شهر آهي. پهرين جنوري 1975 تي [[بدين تعلقو| بدين]] کي ڌار ضلعو بڻايو ويو. انهيءَ کان پهرين اهو علائقو ضلعي [[حيدرآباد ضلعو| حيدرآباد]] جو هڪ تعلقو هو. هن ضلعي جي اتر اولھ ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]، اتر ۾ [[ٽنڊوالهيار ضلعو|ٽنڊوالهيار]]، اوڀر ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] ضلعا، ڏکڻ ۾ پاڪستان ۽ [[انڊيا]] جي سرحد جي پار [[ڪڇ جو رڻ]] ۽ [[عربي سمنڊ]]، ۽ اولهه ۾ [[سجاول ضلعو| سجاول]] ۽ [[ٽنڊو محمد خان ضلعو| ٽنڊو محمد خان]] ضلعا واقع آهن.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بدين انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون] سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.</ref>. ھن ضلعي جي ڪل ايراضي 6,726 چورس ڪلوميٽر آهي<ref name="sindhpnd.gov.pk">[http://www.sindhpnd.gov.pk/documents/PC1s/PPPU/PC-1-SEZ-030609.pdf Planning and Development Department, Sindh Government.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812211438/http://www.sindhpnd.gov.pk/documents/PC1s/PPPU/PC-1-SEZ-030609.pdf |date=2011-08-12 }} Retrieved 10 June 2010</ref> 2017 جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي ڪل 1,804,516 ھئي. ھي ضلعو سمنڊ جي سطح کان 50 ميٽرن جي بلندي تي واقع آهي<ref name=" ڊزاسٽر"> [ https://www.loc.gov › books › fa=la...Web resultsBook/Printed Material, Sindhi, Pakistan, Biographies, Badin District] Disaster Risk Management Plan District Badin Government of Sindh-DCO Complex, Karachi Road, Badin Ph: 0297-862384/862418 Fax: 0297-862418 </ref>. بدين جا ٻہ تعلقا ساحلي پٽي۾ واقع آهن جن م [[ بدين تعلقو]] ۽ [[شھيد فاضل راهو تعلقو]] شامل آهن<ref name = "ڊزاسٽر "/>. == انتظامي ورهاست == بدين ضلعي ۾ پنج تعلقا ۽ 68 يونين ڪاؤنسلون آهن. هن ضلعي جي آبادي 2011 ۾ اندازي مطابق 14 لک 20 هزار آهي. تعلقن جا نالا هيءَ آهن: {| class="wikitable" |+ '''بدين ضلعي جا تعلقا''' |- ! rowspan="2" | ! rowspan="2" | تعلقو ! rowspan="2" | يو سي ! colspan="3" | آبادي |- !1998 !<ref name=":0">{{Citation|title=2023 Census of Pakistan|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|date=30 May|year=2023|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref>2017 !<ref name=":0" />2023 |- | 1 || [[بدين تعلقو]]|| || 3,53,734 |4,54,576 |4,90,386 |- | 2 || [[ماتلي تعلقو]]|| || 3,51,496 |4,44,700 |4,71,100 |- | 3 || [[تلهار تعلقو]]|| || 1,36,456 |1,72,014 |1,84,206 |- | 4 || [[ٽنڊو باگو تعلقو]]|| || 3,14,391 |3,99,228 |4,26,535 |- | 5 || [[شهيد فاضل راهو|شهيد فاضل راهو (گولارچی)]]|| || 2,64,642 |3,34,440 |3,74,854 |- | ڪل || || 68 || 14,20,719 |18,04,958 |19,47,081 |} بدين ضلعو ٻن سب ڊويزنن، بدين سب ڊويزن ۽ ماتلي سب ڊويزن تي مشتمل آهي. هتي [[دفري]]، [[سار هڏي]]، [[دونگهڙ]]، [[اوجهري]]، [[جگڙي]] ۽ [[انگڙي]] مشهور ڍنڍون آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. هن ضلعي ۾ 13 سپروائيزري سرڪل، 106 تپا ۽ 518 ديهون آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. ديھن جو تعداد 511 آھي جن مان بدين تعلقي ۾ 142 ديھون، ماتلي تعلقي ۾ 98 ديھون، شھيد فاضل راهو تعلقي ۾ 97 ديھون، ٽنڊو باگو ۾ 110 ديھون ۽ تلھار ۾ 55 ديھون واقع آهن <ref name="سنڌ زمين">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref>. ضلعي ۾ 68 يونين ڪائونسلون، 7 ٽائون ڪاميٽيون ۽ ننڍا وڏا 21 شهر آهن. انهن شهرن ۾ بدين، ترائي، تلهار، نندو، ڪڍڻ، سيراڻي، ٻهڊمي، ڏندو، لنواري شريف، ماتلي، ٽنڊو غلام علي، ٽنڊوباگو، پنگريو، کوسڪي، گولاڙچي، کورواهه، ڀڳڙا ميمڻ ۽ ڪڙيو گهنور مشهور آهن.بدين ضلعي جي پراڻن علائقن ۾ مانڌر، ولاسو، نوت، وَنگو، جياٺ ۽ ولهار شامل آهن.<ref name="سنڌيانا"/> ===بدين ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون=== بدين ضلعي ۾ پھرين 46 يونين ڪاؤنسلون ھيون بعد م اضافو ڪيو ويو. 2015 جي بلدياتي چونڊن جي رڪارڊ مطابق بدين ۾ 68 يونين ڪائونسلون آهن<ref name = "پوليٽيڪو "/>: {| class="wikitable" |+ '''بدين ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name=" پوليٽيڪو ">[ https://www.politicpk.com/badin-{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} district-council-uc-list/] بدين، پوليٽيڪو.ڪام</ref> ''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[جھنڊو شاھ درگاھ]] ([[ زين العابدين، بدين| زين العابدين]]) || 2 ||[[حاجي سومار ابڙو]] ||3 ||[[محمد خان ڀرڳڙي]] |- | 4 ||[[نندو شھر]] || 5 ||[[عبدالله شاھ، بدين|عبدالله شاھ]] || 6 ||[[چاڪر خان پنھور]] |- | 7|| [[مٺي 3]] || 8 ||[[مٺو خان چانڊيو]] || 9 ||[[شھيد راني]] ([[الله ڏنو جمالي]]) |- | 10 ||[[لنواري شريف]] || 11 ||[[بيھديمي]] || 12 || [[لاکو پير]] ([[شھيد دودو سومرو]]) |- | 13 ||[[ڀڳڙا ميمڻ]] || 14 ||[[سيراڻي]] || 15 ||[[پير فتح شاھ]] |- | 16 ||[[قاضيه واھ]] || 17 ||[[ڪادي قاضيه]] || 18 ||[[سعيد پور، بدين|سعيد پور]] |- | 19 || [[دڀيرو]] ([[مير صاحب خان ٽالپر]]) || 20 || [[اڇ شريف]] ([[پير علي بھادر شاھ صديقي]]) || 21 ||[[پيرو لاشاري]] |- | 22|| [[رپ شريف]] ([[حاجي اشرف ٿيٻو]]) || 23 ||[[راڄو خاناڻي]] ([[مير احسان علي]]) || 24 ||[[خانبھادر مير غلام محمد ٽالپور]] |- | 25|| [[سارنگ فقير]] || 26 ||[[ڏيئي]] ||27 ||[[ڪھاڍرو]] |- | 28|| [[ڊانڍا]] ||29 || [[سانگي فارائو ]] || 30 ||[[خيرپور گمبوھ]] |- | 31|| [[ملڪاڻي شريف]] || 32 || [[بھادر خان چانڊيو]] || 33 ||[[درگاھ سمن شاھ سرڪار]] |- | 34 ||[[اولياء جرڪاس]] ([[چوڌري دين محمد]]) || 35 || [[نيوي موڙ]] ([[بودلو]]) || 36 ||[[سعيد خان ڀرڳڙي]] |- | 37||[[خليفو قاسم]] ||38 ||[[اولياء خان شاھ]] ||39 ||[[وريل شاھ اسٽاپ]] ([[حاجي پريل بليدي]]) |- | 40|| [[پھاڙ مري]] || 41 || [[امن آباد]] || 42 ||[[ٻڍو قمبراڻي]] |- | 43|| [[ٺارو ڪوٽ]] ([[علي محمد بوزدار]]) || 44 ||[[ٿري، بدين|ٿري]] || 45 ||[[دمبالو]] |- | 46|| [[غلام شاھ لغاري]] || 47 || [[ھاليپوٽا، بدين|ھاليپوٽا]] || 48 ||[[غازي خان چانگ]] |- | 49||[[ملھڻ]] || 50 || [[حاجي سانوڻ]] || 51 ||[[حاجي محمد ھاشم پنھور]] |- | 52||[[ڪلرو موري]] ([[حاجي الله ڏنو سريوال]]) || 53 ||[[ماڻڪ لغاري]] || 54 ||[[نبي بخش ڪمبوھ]] |- | 55|| [[ٿلڪارا]] || 56 || [[غلام محمد ھاليپوٽو]] || 57 ||[[شھيد فاضل راهو]] |- | 58||[[ڊاڍرڪو]] || 59 || [[راھوڪي]] ||60 ||[[ترائي، بدين|ترائي]] |- | 61|| [[گھارو، بدين|گھارو]] || 62 || [[فتح آباد]] || 63 ||[[مريد چانگ]] ([[محمد شاھ]]) |- |64 || [[احمد راڄو]] || 65 || [[کورواھ چوڪ]] || 66 ||[[کورواھ]] |- |67 || [[دوبي]] || 68 || [[ڪڙيو گھنور]] || - ||- |} === بدين ضلعي جون ديهون === {| class="wikitable sortable" ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[ماتلي تعلقو|ماتلي]]<br />98 ديهون ! [[ماتلي تعلقو|ماتلي]]<br />98 ديهون ! [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]]<br />97 ديهون ! [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]]<br />97 ديهون ! [[تلھار تعلقو|تلھار]]<br />55 ديهون ! [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو]]<br />110 ديهون ! [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو]]<br />110 ديهون |- | [[آبڙي ديھ، بدين|آبڙي]] | [[جناٿ ديھ، بدين|جناٿ]] | [[ننگرکيٽ ديھ، بدين|ننگرکيٽ]] | [[آگهاماڻو ديھ، ماتلي|آگهاماڻو]] | [[ڪينجھر ديھ، ماتلي|ڪينجھر]] | [[آگري ديھ، شھيد فاضل راهو|آگري]] | [[کاريون ديھ، شھيد فاضل راهو|کاريون]] | [[باگيرڪي ديھ، تلھار|باگيرڪي]] | [[آدوري ديھ، ٽنڊو باگو|آدوري]] | [[ڪپوري ديھ، ٽنڊو باگو|ڪپوري]] |- | [[اڇ ديھ، بدين|اڇ]] | [[جنجھلي ديھ، بدين|جنجھلي]] | [[ننگرو ديھ، بدين|ننگرو]] | [[علي پور ديھ، ماتلي|علي پور]] | [[کبڙلو ديھ، ماتلي|کبڙلو]] | [[احمد راڄو-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-1]] | [[کارو دٻو ديھ، شھيد فاضل راهو|کارو دٻو]] | [[ٻاگھلاڻي ديھ، تلھار|ٻاگھلاڻي]] | [[احمداڻي ديھ، ٽنڊو باگو|احمداڻي]] | [[ڪڙياڻو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪڙياڻو]] |- | [[اڇرو ديھ، بدين|اڇرو]] | [[جانڪي ديھ، بدين|جانڪي]] | [[نريري ديھ، بدين|نريري]] | [[امارلو ديھ، ماتلي|امارلو]] | [[خاچر ديھ، ماتلي|خاچر]] | [[احمد راڄو-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-2]] | [[کيبراڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|خيبراني]] | [[ڀيٽارو ديھ، تلھار|ڀيٽارو]] | [[اڪوري ديھ، ٽنڊو باگو|اڪوري]] | [[ڪٽاڏاهو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪٽاڏاهو]] |- | [[اڪڙو ديھ، بدين|اڪڙو]] | [[جھاڳڙي ديھ، بدين|جھاڳڙي]] | [[ننڍو شهر ديھ، بدين|ننڍو شهر]] | [[آرائين ديھ، ماتلي|آرائين]] | [[کڏ کوهي ديھ، ماتلي|کڏ کوهي]] | [[احمد راڄو-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-3]] | [[کيريون-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|خيريون-2]] | [[ٻوھڙو-1 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-1]] | [[علي آباد ديھ، ٽنڊو باگو|علي آباد]] | [[ڪٽال ديھ، ٽنڊو باگو|ڪٽال]] |- | [[اميناريڙو ديھ، بدين|اميناريرو]] | [[جھالر ديھ، بدين|جھالر]] | [[اوڍا ديھ، بدين|اوڍا]] | [[بمڀنائي ديھ، ماتلي|بمڀنائي]] | [[خيرواھ ديھ، ماتلي|خيرواهه]] | [[احمد راڄو-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-4]] | [[خيرو ڀٽارو ديھ، شھيد فاضل راهو|خيرو ڀٽارو]] | [[ٻوھڙو-2 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-2]] | [[امر نار ديھ، ٽنڊو باگو|امر نار]] | [[کاڏي آڏت ديھ، ٽنڊو باگو|کاڏي آڏت]] |- | [[انڌالو ديھ، بدين|انڌالو]] | [[جھول خاصي ديھ، بدين|جھول خاصي]] | [[اوجهڙي ديھ، بدين|اوجهڙي]] | [[باران ديھ، ماتلي|باران]] | [[کريڙي ديھ، ماتلي|کريڙي]] | [[احمد راڄو-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-5]] | [[خيرساري ديھ، شھيد فاضل راهو|خيرساري]] | [[ٻوھڙو-3 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-3]] | [[عاقل ديھ، ٽنڊو باگو|عاقل]] | [[کاڏو ديھ، ٽنڊو باگو|کاڏو]] |- | [[انگڙي ديھ، بدين|انگڙي]] | [[جھرڪنڊي ديھ، بدين|جھرڪنڊي]] | [[پڌر ديھ، بدين|پڌر]] | [[باراسر ديھ، ماتلي|باراسر]] | [[کاري ديھ، ماتلي|کاري]] | [[احمد راڄو-6 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-6]] | [[کورواھ ديھ، شھيد فاضل راهو|کورواھ]] | [[ٻوھڙو-4 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-4]] | [[باغ شھمير ديھ، ٽنڊو باگو|باغ شھمير]] | [[کاهي ٻيڙو ديھ، ٽنڊو باگو|کاهي ٻيڙو]] |- | [[ٻٻرلو-سمنڊ-هيٺ ديھ، بدين|ٻٻرلو-سمنڊ-هيٺ]] | [[ڪڍڻ ديھ، بدين|ڪڍڻ]] | [[پڏو ديھ، بدين|پڏو]] | [[بيديرو ديھ، ماتلي|بيديرو]] | [[کاريوڻ ديھ، ماتلي|کاريوڻ]] | [[اڪائي ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪائي]] | [[کڌ ديھ، شھيد فاضل راهو|کڌ]] | [[چاچڙي ديھ، تلھار|چاچڙي]] | [[بنگهار ديھ، ٽنڊو باگو|بنگهار]] | [[خيرپور ديھ، ٽنڊو باگو|خيرپور]] |- | [[بدين ديھ|بدين]] | [[ڪڙي ڪازيا ديھ، بدين|ڪاڏي ڪازيا]] | [[پاهوري ديھ، بدين|پاهوري]] | [[ڀداري ديھ، ماتلي|ڀداري]] | [[کاٿور ديھ، ماتلي|کٿورو]] | [[اڪڙي جاگير ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي جاگير]] | [[ڪنڊر جاگير ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊر جاگير]] | [[چانيري ديھ، تلھار|چانيري]] | [[بخشو ڪلوئي ديھ، ٽنڊو باگو|بخشو ڪلوئي]] | [[خالصو ديھ، ٽنڊو باگو|خالصو]] |- | [[بگھر ديھ، بدين|بگھر]] | [[خليفا ديھ، بدين|خليفا]] | [[پکوٿر ديھ، بدين|پکوٿر]] | [[ٻوھڙو جاگير ديھ، ماتلي|ٻوھڙو جاگير]] | [[کوري ديھ، ماتلي|کوري]] | [[اڪڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي-1]] | [[ڪورياڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪورياڻي]] | [[چڪ ديھ، تلھار|چڪ]] | [[ٻيڙو ويران ديھ، ٽنڊو باگو|ٻيڙو ويران]] | [[کاڻھ ديھ، ٽنڊو باگو|کاڻھ]] |- | [[باگڙجي ديھ، بدين|باگڙجي]] | [[ڪاڪ ديھ، بدين|ڪاڪ]] | [[پلهه ديھ، بدين|پلهه]] | [[ٻوھڙو ريئتي ديھ، ماتلي|ٻوھڙو ريئتي]] | [[کڏي ديھ، ماتلي|کڏي]] | [[اڪڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي-2]] | [[لاکي ديھ، شھيد فاضل راهو|لاکي]] | [[ڊابگرو ديھ، تلھار|ڊابگرو]] | [[ٻيلارو ديھ، ٽنڊو باگو|ٻيلارو]] | [[کاري کبارلو ديھ، ٽنڊو باگو|کاري کبارلو]] |- | [[بکو کڏي ديھ، بدين|بکو کڏي]] | [[ڪلھوڙي ديھ، بدين|ڪلھوڙي]] | [[پانچي ديھ، بدين|پانچي]] | [[چڪرا ديھ، ماتلي|چڪرا]] | [[لبڻي ديھ، ماتلي|لبڻي]] | [[اسيلي ديھ، شھيد فاضل راهو|اسيلي]] | [[لاڪري ديھ، شھيد فاضل راهو|لاڪري]] | [[ڊابھرو ديھ، تلھار|ڊابھرو]] | [[ڀريون ديھ، ٽنڊو باگو|ڀريون]] | [[کيرڏاهي ديھ، ٽنڊو باگو|خيرڏاهي]] |- | [[بنڌو ديھ، بدين|بنڌو]] | [[ڪامارو ديھ، بدين|ڪامارو]] | [[پانهوارڪي ديھ، بدين|پانهوارڪي]] | [[چن گنگا ديھ، ماتلي|چن گنگا]] | [[لاکاڙي ديھ، ماتلي|لاکاڙي]] | [[باري ديھ، شھيد فاضل راهو|باري]] | [[لشڪرناڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|لشڪرناڻي]] | [[ڊاتو جمالي ديھ، تلھار|ڊاتو جمالي]] | [[ٻوھري ديھ، ٽنڊو باگو|ٻوھري]] | [[خيرول ديھ، ٽنڊو باگو|خيرول]] |- | [[بانو ديھ، بدين|بانو]] | [[ڪنڊ ديھ، بدين|ڪنڊ]] | [[پانو ديھ، بدين|پانو]] | [[چنسونراڻي ديھ، ماتلي|چنسونراڻي]] | [[لانياري ديھ، ماتلي|لانياري]] | [[باروداري ديھ، شھيد فاضل راهو|باروداري]] | [[لوڙهاڏ ديھ، شھيد فاضل راهو|لوڙهاڏ]] | [[ڊاورنگ ديھ، تلھار|ڊاورنگ]] | [[چنڍيلي-1 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-1]] | [[کورو ديھ، ٽنڊو باگو|کورو]] |- | [[بيھدمي ديھ، بدين|بيھدمي]] | [[ڪنڊڙي ديھ، بدين|ڪنڊڙي]] | [[پانو بعيد ديھ، بدين|پانو بعيد]] | [[چن سورهاڙي ديھ، ماتلي|چن سورهاڙي]] | [[لورير ديھ، ماتلي|لورير]] | [[ٻوڪراڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ٻوڪراڻي]] | [[مليرا ديھ، شھيد فاضل راهو|مليرا]] | [[ڊيڊڪي ديھ، تلھار|ڊيڊڪي]] | [[چنڍيلي-2 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-2]] | [[کوسڪي ديھ، ٽنڊو باگو|کوسڪي]] |- | [[ڀمڀڪي ديھ، بدين|ڀمڀڪي]] | [[ڪراڀري ديھ، بدين|ڪراڀري]] | [[پانو باقر ديھ، بدين|پانو باقر]] | [[چئوگازو ديھ، ماتلي|چئوگازو]] | [[لنڊاڻو ديھ، ماتلي|لنڊاڻو]] | [[چاڪري ديھ، شھيد فاضل راهو|چاڪري]] | [[ماڙي وسايو-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ماڙي وسايو-2]] | [[ڍورو نيرو ديھ، تلھار|ڍورو نيرو]] | [[چنڍيلي-3 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-3]] | [[کريڙي ديھ، ٽنڊو باگو|کريڙي]] |- | [[ڀنيري ديھ، بدين|ڀنيري]] | [[ڪيرانڊي ديھ، بدين|ڪيرانڊي]] | [[پانو لنڊڪي ديھ، بدين|پانو لنڊڪي]] | [[چوريتاڻي ديھ، ماتلي|چوريتاڻي]] | [[ماباڻ ديھ، ماتلي|ماباڻ]] | [[چاڇ ديھ، شھيد فاضل راهو|چاڇ]] | [[ماڙي وسايو-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|ماڙي وسايو-1]] | [[ڊورماڻو ديھ، تلھار|ڊورماڻو]] | [[چانگھو ديھ، ٽنڊو باگو|چانگھو]] | [[ڪوراهي ديھ، ٽنڊو باگو|ڪوراهي]] |- | [[ٻڌاڙي ديھ، بدين|ٻڌاڙي]] | [[ککر ديھ، بدين|ککر]] | [[پانو مير خان ديھ، بدين|پانو مير خان]] | [[دستي ديھ، ماتلي|دستي]] | [[ملھان ديھ، ماتلي|ملهان]] | [[ڊاڍرڪو ديھ، شھيد فاضل راهو|ڊاڍرڪو]] | [[مارو جت ديھ، شھيد فاضل راهو|مارو جت]] | [[ڳاهيڪي ديھ، تلھار|ڳاهيڪي]] | [[چار ديھ، ٽنڊو باگو|چار]] | [[ليار ديھ، ٽنڊو باگو|ليار]] |- | [[ٻيجوريرو ديھ، بدين|ٻيجوريرو]] | [[خالصو ديھ، بدين|خالصو]] | [[پاتر ديھ، بدين|پاتر]] | [[ڊاڍر ديھ، ماتلي|ڊاڍر]] | [[مڱريا ديھ، ماتلي|مڱريا]] | [[ڊانڍو ديھ، شھيد فاضل راهو|ڊنڍو]] | [[مينيوڻ ديھ، شھيد فاضل راهو|مينيوڻ]] | [[گولاڙي ديھ، تلھار|گولاڙي]] | [[چاروو ديھ، ٽنڊو باگو|چاروو]] | [[مچاندي ديھ، ٽنڊو باگو|مچاندي]] |- | [[ٻوکي ديھ، بدين|ٻوکي]] | [[کمبرو ديھ، بدين|کمبرو]] | [[پتيجي ديھ، بدين|پتيجي]] | [[ڏاڪارو ديھ، ماتلي|ڏاڪارو]] | [[ماتلي ديھ|ماتلي]] | [[ڏاسرڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڏاسرڪي]] | [[مٺو دٻو ديھ، شھيد فاضل راهو|مٺو ڏٻو]] | [[گونھو ديھ، تلھار|گونھو]] | [[چاورا ديھ، ٽنڊو باگو|چاورا]] | [[مچوري ديھ، ٽنڊو باگو|مچوري]] |- | [[ٻوھرڪي ديھ، بدين|ٻوھرڪي]] | [[خيرڏاهي ديھ، بدين|خيرڏاهي]] | [[پتياري ديھ، بدين|پتياري]] | [[ڏريڙي ديھ، ماتلي|ڏريڙي]] | [[موري ديھ، ماتلي|موري]] | [[دٻي ديھ، شھيد فاضل راهو|دٻي]] | [[مياڻو ڪرراٺ ديھ، شھيد فاضل راهو|مياڻو ڪرراٺ]] | [[ڪانڊيري ديھ، تلھار|ڪانڊيري]] | [[ڇٻرلو ديھ، ٽنڊو باگو|ڇٻرلو]] | [[ماٽو ديھ، ٽنڊو باگو|ماٽو]] |- | [[ٻورانڊي ديھ، بدين|ٻورانڊي]] | [[خودي ديھ، بدين|خودي]] | [[قائم پور ديھ، بدين|قائم پور]] | [[دڙو سيندي ديھ، ماتلي|دڙو سيندي]] | [[مورهاڙي ديھ، ماتلي|مورهاڙي]] | [[فتح پور ديھ، شھيد فاضل راهو|فتح پور]] | [[مخدوم پور ديھ، شھيد فاضل راهو|مخدوم پور]] | [[کاڻوٽ ديھ، تلھار|کاڻوٽ]] | [[ڇاڇ ديھ، ٽنڊو باگو|ڇاڇ]] | [[مينا ديھ، ٽنڊو باگو|مينا]] |- | [[بخشا ديھ، بدين|بخشا]] | [[خورهڙي ديھ، بدين|خورهڙي]] | [[رت ديھ، بدين|رت]] | [[ديرو محبت ديھ، ماتلي|ديرو محبت]] | [[نٿو ديھ، ماتلي|نٿو]] | [[گھنوراھ ديھ، شھيد فاضل راهو|گھنوراھ]] | [[ملڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ملڪي]] | [[ڪوچو ساجن سوائي ديھ، تلھار|ڪوچو ساجن سوائي]] | [[ڇاڻ ديھ، ٽنڊو باگو|ڇاڻ]] | [[ميساڏي ديھ، ٽنڊو باگو|ميساڏي]] |- | [[چنڌاڙي ديھ، بدين|چنڌاڙي]] | [[خورو ديھ، بدين|خورو]] | [[رونگهاڙي ديھ، بدين|رونگهاڙي]] | [[ڊيمبياري ديھ، ماتلي|ڊيمبياري]] | [[پاٻڻي ديھ، ماتلي|پاٻڻي]] | [[گھارو ديھ، شھيد فاضل راهو|گھارو]] | [[ناڙي ديھ، شھيد فاضل راهو|ناڙي]] | [[ڪوهر ديھ، تلھار|ڪوهر]] | [[چوبندي ديھ، ٽنڊو باگو|چوبندي]] | [[موهڻا ديھ، ٽنڊو باگو|موهڻا]] |- | [[چنيسري ديھ، بدين|چنيسري]] | [[ڪمڀائرو ديھ، بدين|ڪمڀائرو]] | [[سانڍو ديھ، بدين|سانڍو]] | [[ڍاڀي ديھ، ماتلي|ڍاڀي]] | [[پڌر ديھ، ماتلي|پڌر]] | [[ڳيرهاڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-1]] | [[نربٽ ديھ، شھيد فاضل راهو|نربٽ]] | [[ڪوٽيري ديھ، تلھار|ڪوٽيري]] | [[ڊاڊھ ديھ، ٽنڊو باگو|ڊاڊھ]] | [[مورهاڏي ديھ، ٽنڊو باگو|مورهاڏي]] |- | [[چارو ديھ، بدين|چارو]] | [[ڪونر ديھ، بدين|ڪونر]] | [[سنگهار ديھ، بدين|سنگهار]] | [[دلو ديرو ديھ، ماتلي|ڏلو ديرو]] | [[پئي ديھ، ماتلي|پئي]] | [[ڳيرهاڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-2]] | [[نوهيڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|نوهيڪي]] | [[لنڊڪي ديھ، تلھار|لنڊڪي]] | [[ڍمڀرلو ديھ، ٽنڊو باگو|ڍمڀرلو]] | [[مورو ديھ، ٽنڊو باگو|مورو]] |- | [[چيراندي ديھ، بدين|چيراندي]] | [[لوهاڻ ديھ، بدين|لوهاڻ]] | [[سنجرا ديھ، بدين|سنجرا]] | [[ڏيال ديھ، ماتلي|ڏيال]] | [[پنيرو ديھ، ماتلي|پنيرو]] | [[ڳيرهاڙي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-3]] | [[نڪارجي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|نڪارجي-1]] | [[موري ديھ، تلھار|موري]] | [[ڊانڊو ديھ، ٽنڊو باگو|ڊانڊو]] | [[موٽڻا ديھ، ٽنڊو باگو|موٽڻا]] |- | [[ڇيل ديھ، بدين|ڇيل]] | [[لاءُ ديھ، بدين|لاءُ]] | [[سرهڙي ديھ، بدين|سرهڙي]] | [[ڏوماڻي ديھ، ماتلي|ڏوماڻي]] | [[پنجم حصو ديھ، ماتلي|پنجم حصو]] | [[ڳيرهاڙي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-4]] | [[نڪارجي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|نڪارجي-2]] | [[مورجھار ديھ، تلھار|مورجهار]] | [[ڏيئي ديھ، ٽنڊو باگو|ڏيئي]] | [[اوئل پور ديھ، ٽنڊو باگو|اوئل پور]] |- | [[چوبندي ديھ، بدين|چوبندي]] | [[لريري ديھ، بدين|لريري]] | [[سرورو ديھ، بدين|سرورو]] | [[دمبالو ديھ، ماتلي|دمبالو]] | [[ڦليجاڻي ديھ، ماتلي|ڦليجاڻي]] | [[ڳيرهاڙي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-5]] | [[اوڍيرڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|اوڍيرڪي]] | [[مغل حافظ ديھ، تلھار|مغل حافظ]] | [[ڏيئي جرڪاس ديھ، ٽنڊو باگو|ڏيئي جرڪس]] | [[پنو نئون ديھ، ٽنڊو باگو|پنو نئون]] |- | [[چورهڙي ديھ، بدين|چورهڙي]] | [[لون خان ديھ، بدين|لون خان]] | [[سيراڻي ديھ، بدين|سيراڻي]] | [[ڳاري ڀري ديھ، ماتلي|ڳاري ڀري]] | [[رائين ديھ، ماتلي|رائين]] | [[گٿو ديھ، شھيد فاضل راهو|گٿو]] | [[پڌيريون ديھ، شھيد فاضل راهو|پڌيريون]] | [[مناهيڪي ديھ، تلھار|مناهيڪي]] | [[ڍنجول ديھ، ٽنڊو باگو|ڍنجول]] | [[ڦاڙهو ديھ، ٽنڊو باگو|ڦاڙهو]] |- | [[چورهالو ديھ، بدين|چورهالو]] | [[لواري شريف ديھ، بدين|لواري شريف]] | [[سينگهاري ديھ، بدين|سينگهاري]] | [[گھاري لنڊي ديھ، ماتلي|گھاري لنڊي]] | [[روهيڙو ديھ، ماتلي|روهيڙو]] | [[گولاڙچي ديھ، شھيد فاضل راهو|گولاڙچي]] | [[پٽيھل ديھ، شھيد فاضل راهو|پٽيھل]] | [[نار ديھ، تلھار|نار]] | [[ڍورو ڪاڪا نورو ديھ، ٽنڊو باگو|ڌورو ڪاڪا نورو]] | [[ڦل ديھ، ٽنڊو باگو|ڦل]] |- | [[داليجي ديھ، بدين|داليجي]] | [[لنڊو ديھ، بدين|لنڊو]] | [[سيٺا ديھ، بدين|سيٺا]] | [[گھارو ديھ، ماتلي|گھارو]] | [[سانڊو ديھ، ماتلي|سانڊو]] | [[ڳجهاري ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳجهاري]] | [[ڦٽوڻ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڦٽوڻ]] | [[نوابيد ديھ، تلھار|نوابيد]] | [[ڌٻڻي ديھ، ٽنڊو باگو|ڌٻڻي]] | [[پير مصري ديھ، ٽنڊو باگو|پير مصري]] |- | [[ڏانڍي ديھ، بدين|ڏانڍي]] | [[مجا بسري ديھ، بدين|مجا بسري]] | [[شيخپور ديھ، بدين|شيخپور]] | [[گھارو سرمست ديھ، ماتلي|گهارو سرمست]] | [[سائونرو ديھ، ماتلي|سائونرو]] | [[جاکيجي-1۽2 ديھ، شھيد فاضل راهو|جاکيجي-1۽2]] | [[راهوڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|راهوڪي]] | [[پاٿرون ديھ، تلھار|پاٿرون]] | [[ڊگھ ديھ، ٽنڊو باگو|ڊگھ]] | [[پيروڙ ديھ، ٽنڊو باگو|پيروڙ]] |- | [[داڦري ديھ، بدين|داڦري]] | [[مکاڻدي ديھ، بدين|مکاڻدي]] | [[سيالڪي ديھ، بدين|سيالڪي]] | [[گوپالو ديھ، ماتلي|گوپالو]] | [[سيھرات ديھ، ماتلي|سيھرات]] | [[جھٻيرو ديھ، شھيد فاضل راهو|جھٻيرو]] | [[راڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-1]] | [[پرهارڪي ديھ، تلھار|پرهارڪي]] | [[دومھار ديھ، ٽنڊو باگو|دومھار]] | [[پوٺو ديھ، ٽنڊو باگو|پوٺو]] |- | [[دستي ديھ، بدين|دستي]] | [[مکرا ديھ، بدين|مکرا]] | [[سيانتري ديھ، بدين|سيانتري]] | [[گوراڻو ديھ، ماتلي|گوراڻو]] | [[سينھور ديھ، ماتلي|سينھور]] | [[جھول ديھ، شھيد فاضل راهو|جهول]] | [[راڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-2]] | [[ڦوساڻا ديھ، تلھار|ڦوساڻا]] | [[دز ديھ، ٽنڊو باگو|دز]] | [[پوٺو نار ديھ، ٽنڊو باگو|پوٺو نار]] |- | [[ڍنڌ ديھ، بدين|ڍنڌ]] | [[ملڪي ديھ، بدين|ملڪي]] | [[سيارسي ديھ، بدين|سيارسي]] | [[گجو ديھ، ماتلي|گجو]] | [[سڪني ديھ، ماتلي|سڪني]] | [[جھول-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهول-2]] | [[راڙي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-3]] | [[ڦلھڙيون ديھ، تلھار|ڦلھڙيون]] | [[فتح پور ديھ، ٽنڊو باگو|فتح پور]] | [[ريل ترائي ديھ، ٽنڊو باگو|ريل ترائي]] |- | [[ڌاران ديھ، بدين|ڌاران]] | [[مڙائي ديھ، بدين|مڙائي]] | [[سونھر ديھ، بدين|سونھر]] | [[حاجي ڪرم علي ديھ، ماتلي|حاجي ڪرم علي]] | [[سيتا ديھ، ماتلي|سيتا]] | [[جھولي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-1]] | [[راڙي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-4]] | [[راهيجي ديھ، تلھار|راهيجي]] | [[فتو قمبراڻي ديھ، ٽنڊو باگو|فتو قمبراڻي]] | [[راجوري-1 ديھ، ٽنڊو باگو|راجوري-1]] |- | [[ڍينگھر ديھ، بدين|ڍينگھر]] | [[مرد ديھ، بدين|مرد]] | [[سُتياري ديھ، بدين|سُتياري]] | [[هنجر ديھ، ماتلي|هنجر]] | [[سوڙي ديھ، ماتلي|سوڙي]] | [[جهولي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-3]] | [[راڙي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-5]] | [[ريمڀان ديھ، تلھار|ريمڀان]] | [[ڳڙ ديھ، ٽنڊو باگو|ڳڙ]] | [[راجوري-3 ديھ، ٽنڊو باگو|راجوري-3]] |- | [[ڏونگھري ديھ، بدين|ڏونگھري]] | [[مرخان ديھ، بدين|مرخان]] | [[ٽالي ديھ، بدين|ٽالي]] | [[جاڙڪي ديھ، ماتلي|جاڙڪي]] | [[سورهاڙي ديھ، ماتلي|سورهاڙي]] | [[جھولي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-4]] | [[رپ ديھ، شھيد فاضل راهو|رپ]] | [[رپ ديھ، تلھار|رپ]] | [[گاهيجي ديھ، ٽنڊو باگو|گاهيجي]] | [[روپاري ديھ، ٽنڊو باگو|روپاري]] |- | [[گبرلو ديھ، بدين|گبرلو]] | [[ميرزاپور ديھ، بدين|ميرزاپور]] | [[ٺيٺ ديھ، بدين|ٺيٺ]] | [[جيھاجاني ديھ، ماتلي|جيهاجاني]] | [[سن ديھ، ماتلي|سن]] | [[جھولي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-5]] | [[صالح آباد ديھ، شھيد فاضل راهو|صالح آباد]] | [[روجھرلي ديھ، تلھار|روجھرلي]] | [[ڳراٺڙي ديھ، ٽنڊو باگو|ڳراٺڙي]] | [[صادق ديھ، ٽنڊو باگو|صادق]] |- | [[گڏ ديھ، بدين|گڏ]] | [[مٺي ديھ، بدين|مٺي]] | [[وڌڙي ديھ، بدين|وڌڙي]] | [[جوڻيجا ديھ، ماتلي|جوڻيجا]] | [[ٽنڊو غلام علي ديھ، ماتلي|ٽنڊو غلام علي]] | [[جھولي-6 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-6]] | [[سامڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|سامڪي]] | [[سعيد پور ديھ، تلھار|سعيد پور]] | [[گجو ديھ، ٽنڊو باگو|گجو]] | [[سانگي ديھ، ٽنڊو باگو|سانگي]] |- | [[گاگڙو ديھ، بدين|گاگڙو]] | [[مٺي-2 ديھ، بدين|مٺي-2]] | [[وڳوداهو ديھ، بدين|وڳوداهو]] | [[ڪلوڙي ديھ، ماتلي|ڪلوڙي]] | [[تالھو ديھ، ماتلي|تالھو]] | [[ڪاڍ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاڍ]] | [[شيخاڻو ديھ، شھيد فاضل راهو|شيخاڻو]] | [[ساجن ديھ، تلھار|ساجن]] | [[هجر هادي ديھ، ٽنڊو باگو|هجر هادي]] | [[سينھاهو ديھ، ٽنڊو باگو|سينهاهو]] |- | [[گھرٻي ديھ، بدين|گھرٻي]] | [[مٺي-3 ديھ، بدين|مٺي-3]] | [[وهريارو ديھ، بدين|وهريارو]] | [[ڪنڊراهڪي ديھ، ماتلي|ڪنڊراهڪي]] | [[تلھياري ديھ، ماتلي|تلھياري]] | [[ڪاهيڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاهيڪي]] | [[سوڍڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|سوڍڪي]] | [[ساجن پور ديھ، تلھار|ساجن پور]] | [[هميرا ديھ، ٽنڊو باگو|هميرا]] | [[سونھر ديھ، ٽنڊو باگو|سونهر]] |- | [[گٿو ديھ، بدين|گٿو]] | [[موري ديھ، بدين|موري]] | [[ولڌاڙي ديھ، بدين|ولڌاڙي]] | [[ڪانگڻي ديھ، ماتلي|ڪانگڻي]] | [[تالي ديھ، ماتلي|تالي]] | [[ڪاڪيجاڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاڪيجاڻي]] | [[سورهاڙي ديھ، شھيد فاضل راهو|سورهاڙي]] | [[سانڍڪي ديھ، تلھار|سانڍڪي]] | [[هر ديھ، ٽنڊو باگو|هر]] | [[سونھاري ديھ، ٽنڊو باگو|سونھاري]] |- | [[گجو ديھ، بدين|گجو]] | [[موريري ديھ، بدين|موريري]] | [[ورارڪي ديھ، بدين|ورارڪي]] | [[ڪانھيري ديھ، ماتلي|ڪانهيري]] | [[ٿري ديھ، ماتلي|ٿري]] | [[ڪنڊ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊ]] | [[سُتياري ديھ، شھيد فاضل راهو|سُتياري]] | [[سوسي ديھ، تلھار|سوسي]] | [[هڱورجاڻي ديھ، ٽنڊو باگو|هڱورجاڻي]] | [[ٽنڊو باگو ديھ|ٽنڊو باگو]] |- | [[ڳرهو ديھ، بدين|ڳرهو]] | [[مورهاڙي ديھ، بدين|مورهاڙي]] | [[وريارو ديھ، بدين|وريارو]] | [[ڪڙي محمد علي ديھ، ماتلي|ڪڙي محمد علي]] | [[اوڍيجاڻي ديھ، ماتلي|اوڍيجاڻي]] | [[ڪنڊياري ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊياري]] | [[تاجھيري ديھ، شھيد فاضل راهو|تاجهيري]] | [[سيري ديھ، تلھار|سيري]] | [[هوٿيئر ديھ، ٽنڊو باگو|هوٿيئر]] | [[طيب سيٺو ديھ، ٽنڊو باگو|طيب سيٺو]] |- | [[جکرالو ديھ، بدين|جکرالو]] | [[مورو ديھ، بدين|مورو]] | [[وارياسو ديھ، بدين|وارياسو]] | [[ڪڙي سائين داد ديھ، ماتلي|ڪڙي سائين داد]] | [[وي ديھ، ماتلي|وي]] | [[ڪڙيو-1،2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪڙيو-1،2]] | [[ترائي ديھ، شھيد فاضل راهو|ترائي]] | [[شاڪاني ديھ، تلھار|شاڪاني]] | [[جل موري ديھ، ٽنڊو باگو|جل موري]] | [[ٿورڪي ديھ، ٽنڊو باگو|ٿورڪي]] |- | [[جاکري ديھ، بدين|جاکري]] | | | [[ڪاريانو ديھ، ماتلي|ڪاريانو]] | [[واگھرائي ديھ، ماتلي|واگھرائي]] | [[ڪاٿر ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪٿر]] | [[ولھار ديھ، شھيد فاضل راهو|ولهار]] | [[شورڪي ديھ، تلھار|شورڪي]] | [[جيسر ديھ، ٽنڊو باگو|جيسر]] | [[ٿورلو ديھ، ٽنڊو باگو|ٿورلو]] |- | | | | [[ڪاٺوڙ ديھ، ماتلي|ڪاٺوڙ]] | [[ونجي ديھ، ماتلي|ونجي]] | [[کرچ ديھ، شھيد فاضل راهو|کرچ]] | | [[تلھار ديھ|تلھار]] | [[ڪاھڌارو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاھڌارو]] | [[ٿئي ديھ، ٽنڊو باگو|ٿئي]] |- | | | | | | | | [[وسارڪي ديھ، تلھار|وسارڪي]] | [[ڪاڪ-1 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-1]] | [[توري ديھ، ٽنڊو باگو|توري]] |- | | | | | | | | [[وڌ-1 ديھ، تلھار|وڌ-1]] | [[ڪاڪ-2 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-2]] | [[توريانو ديھ، ٽنڊو باگو|توريانو]] |- | | | | | | | | [[وڌ-2 ديھ، تلھار|وڌ-2]] | [[ڪاڪ-3 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-3]] | [[اونرڪي ديھ، ٽنڊو باگو|اونرڪي]] |- | | | | | | | | [[ولھار ديھ، تلھار|ولھار]] | [[ڪامارو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪامارو]] | [[وي بھادر ديھ، ٽنڊو باگو|وي بھادر]] |- | | | | | | | | [[واسي عادل ديھ، تلھار|واسي عادل]] | [[ڪانگ ديھ، ٽنڊو باگو|ڪانگ]] | [[واگھڏاھي ديھ، ٽنڊو باگو|واگھڏاھي]] |- | | | | | | | | [[واسي سڄڻ ديھ، تلھار|واسي سڄڻ]] | [[ڪانگ پير ديھ، ٽنڊو باگو|ڪانگ پير]] | |} == معيشت == ===زراعت=== بدين ضلعي جي معيشت زراعت آھي. 1998 جي سروي مطابق بدين جي ڪل آبادي جو 83.6 سيڪڙو ماڻهو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ آھن. جن جو گذارو زرعي زمينن جي پوک ۽ ھارپ تي آھي. انھن ماڻھن جي روزگار جو ٻيو وسيلو چوپايو مال پالڻ ۽ مڇي مارڻ آهي<ref> ورڊ پريس_ نندو شھر[https://nindoshaher.wordpress.com/nindo-shaher/]</ref>. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|250px|کاٻو|upright=3|بدين ضلعي ۾ سورج مکي جو فصل]] ھن ضلعي جي آبپاشي جو وڏو ذريعو [[سنڌوندي]] مان سکر بئراج ۽ ڪوٽڙي بئراج واري آبپاشي نظام سان ڳنڍيل<ref name = " بدين "/> ڪينالن ۽ واھن ذريعي ايندڙ پاڻي آھي جيڪو [[ڦليلي ڪينال]]، [[اڪرم واھ]]، [[گوني ڪينال]] ، [[نصير ڪينال]] ذريعي پھچي ٿو<ref name = " بدين "/>. جن جي پاڻي جي گڏيل رسد 433 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ آھي ۽ انھن جي ڪمانڊ واري علائقي جي پکيڙ 6,03,000 [[ھيڪٽر]] آھي<ref name = " بدين "/>. ھتان جا مکيه فصلن م ڪمند، چانور، ڪپھ، ڪڻڪ ۽ سورج مکي شامل آهن ۽ ننڍن فصلن ۾ بصر ، مرچ، دالن، ٽماٽي ۽ گدري جا فصل شامل آهن<ref name = "بدين "/>. ===صنعت=== [[File:Sugar mill, khoski - panoramio.jpg|thumb|280px|کوسڪي شگر مل، بدين]] ضلعي ۾ 1986ع ۾ 12.2 ھيڪٽر (30.2 ايڪڙ) زمين تي مشتمل صنعتي اسٽيٽ قائم ڪئي وئي جنھن ۾ 107 صنعتي پلاٽ رکيا ويا پر رڳو 17 پلاٽ الاٽ ٿي سگھيا ۽ انھن مان بہ رڳو 10 استعمال ۾ آيا. اھا اسڪيم سيڙپڪارن کي متاثر نہ ڪري سگھي<ref name = " بدين"/>. ھن وقت ضلعي اندر 6 شگر ملون واقع آهن ان ڪري ھن ضلعي کي سنڌ جي شگر اسٽيٽ پڻ سڏيندا آهن<ref name=" بدين "> [https://portals.iucn.org › filesPDFWeb resultsDistrict Vision Badin - IUCN Portal ] District Vision Badin </ref>. 2001ع ۾ ضلعي ۾ اٽڪل 79 سارين جا ڪارخانا ۽ 100 اٽي جون ملون آهن<ref name = "بدين "/>. سارين جي ڪارخانن مان 34 [[بدين تعلقو|تعلقي بدين]] ۾ ، 23 [[تعلقو تلھار|تلھار]] تعلقي ۾، 9 [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]] تعلقي ۾، 7 [[ماتلي تعلقو|ماتلي]] تعلقي ۾ ۽ 6 تعلقي [[ٽنڊوو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي]] ۾ واقع ھئا<ref name = " بدين "/>. انھن مان رڳو 12 اھڙا ھئا جن م چانور جي ڇڙھائي سان گڏوگڏ انھن جي پالش جي صلاحيت رکندڙ ھئا<ref name = " بدين "/>. اٽي جي 100 ملن ۾ اڪثريت اٽي جي چڪي وارين برقي مشين جي ھئي. سرن جي پيداوار لاء ضلعي اندر سرن جا بٺا ڪم ڪن ٿا جن ۾ ٻارڻ لاء گھڻي ڀاڱي توتڙن جو استعمال ٿئي ٿو<ref name = "بدين "/>. ھتي ھفتيوار سرن جي پيداوار 50000 سرون آھن جن جي ٺاهڻ ۾ اٽڪل 6 ٽن توتڙ ٻارڻ طور استعمال ٿئي ٿو<ref name = " بدين "/>. ===معدنيات ۽ توانائي=== ھن ضلعي اندر تيل جي کوھن مان ملڪ جو لڳ جو لڳ ڀڳ %50 ڪچو تيل نڪري ٿو جنھن ڪري ھن ضلعي کي پاڪستان جي آئل اسٽيٽ سڏيندا آهن<ref name=BadinEconomy>{{cite web|last=EconomyBadin|first=Economy|title=Government of Sindh|url=http://pwdsindh.gov.pk/districts/badin.htm|publisher=Government of Sindh|access-date=26 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010164517/http://pwdsindh.gov.pk/districts/badin.htm|archive-date=10 October 2018|url-status=dead}}</ref>. بدين مان ڪوئلو پڻ ڪثرت سان ملي ٿو. ''بدين ڪول فيلڊ'' جي ذخيرن جي پکيڙ 1,110 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن م اٽڪل 1.358 ارب ميٽرڪ ٽن ڪوئلو موجود آهي<ref name=BadinCoal>{{cite web|last=Badin|first=Coal Field|title=Coal Field Badin|url=http://www.sindhcoal.gos.pk/coal-fields/badin-coalfield/|publisher=Sindh Coal|access-date=8 November 2013}}</ref>. 1998ع جي آدمشماري مطابق ضلعي %76.29 سيڪڙو آبادي کي بجلي ميسر ھئي باقي %23.39 سيڪڙو آبادي گھرن ۾ گاسليٽ جو استعمال ڪندڙ ھئي. رڌ پچاء جي ٻارڻ لاء %72.70 آبادي ڪاٺيون، %21.97 آبادي قدرتي گيس، %3.92 آبادي گاسليٽ ۽ %1.41 آبادي ٻيا ذريعا مثلاً ڇيڻا وغيره استعمال ڪندڙ ھئي<ref name = "بدين "/>. پاڪستان جي تيل جي پيدوار جو 44 سيڪڙو ۽ قدرتي گيس جي پيداوار جو 8 سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي<ref name = " بدين"/>. 1995ع ۾ بدين ضلعي جي تيل جي پيدوار جي سراسري 20,931 بيرل ھئي، جيڪا 1996ع ۾ وڌي 24,002 بيرل ۽ 1997ع ۾ وڌي 25,762 بيرل ٿي وئي<ref name = " بدين "/>. 2001 ۾ اتان رڪارڊ پيداوار ٿي ھئي جيڪا 30,000 بيرل ھئي پر پوء ان پيداوار ۾ واڌ نہ پر ڪمي آئي آهي<ref name = "بدين "/>. ===ٻيلا=== ضلعي ۾ قدرتي ٻيلا ڪا نہ آھن پر آبپاشي واري پاڻي تي پوکيل ٻہ ٻيلا آهن جن ۾ [[راڙي ٻيلو]] ۽ [[بوھارڪي ٻيلو]] شامل آهن. ٻيلن جي ايراضي 12000 ھيڪٽر آهي<ref name = " رپورٽ "/><ref name = "ڊزاسٽر "/>. انھن ٻيلن ۾ [[ٻٻر]] (acacia Arabica), [[ڪنڊي]] (specigera)، [[باھڻ]] (populus euphratica) ۽ [[تمر]] جا ٻہ قسم : [[لئي]] (tamarix gallica) ۽ [[جھائو]] (dioica) ڪثرت سان ملن ٿا<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ٻين وڻن ۾ ٻير (jujuba)، [[نم]] (azadirachta indica)، [[سراس]] (albizzia lebak)، [[بنيان]] يا [[وڏ]] (ficus bengalensis)، [[پپل]] (f.religiosa)، [[گدامڙي]] (tamarindus indica)، [[ولائتي ٻٻر]] (acacia farnesiana)، [[ليسوڙو]] (cordia myza)، [[ڪرڙ]] (capperis aphylla) ۽ [[کبڙ]] (salvadora persica) شامل آهن<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ان کان علاوه ٻيلي جي گاھن ۾ [[سر]] (sacchrum spontaneum) ۽ [[ڪانا]] (arundinaceum) شامل آهن<ref name = " ڊزاسٽر"/>. ===ماھيگيري=== بدين ضلعي جي اھم معاشي سرگرمين ۾ [[ماھيگيري]] (fisheries) پڻ شامل آهي. سامونڊي مڇي جي برآمدن ۾ ڏھ سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي<ref name = " بدين "/>. 2002ع م سنڌ ۾ تازي پاڻيء جي مڇي جي پيداوار 80,659 ٽن ھئي جنھن مان بدين ضلعي جو حصو 17.5 سيڪڙو يعني 14,152 ٽن ھيو. ان سال ھي ضلعو سنڌ ۾ ٺٽي ضلعي کان پوءِ ٻيون نمبر وڏو ضلعو ھيو<ref name = "بدين "/>. ==تعليم == ھن ضلعي جي آبادي جو تعليم حاصل ڪندڙن جي شرح 1998 جي آدمشماري مطابق %24.63 ھئي<ref name = " رپورٽ "/>. 2001 ۾ اھا شرح وڌي %27.52 تي پھتي<ref name = " بدين "/>. ضلعي ۾ ڪابہ يونيورسٽي ڪانہ آھي<ref name = "رپورٽ "/>. پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولن جو تعداد 3،346 آهي<ref name = " رپورٽ "/>. ھن ضلعي ۾ سنڌ يونيورسٽي پنھنجو ڪيمپس شروع ڪيو آهي جتي بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس ۽ ايجوڪيشن جي شعبن ۾ چئن سالن جي 8 سيميسٽر واري بيچلر ڊگري ۽ ڪمپيوٽر سائنس ۽ ايجوڪيشن جي شعبن ۾ پوسٽ گريجوئيشن جي تعليم شروع ڪرائي آھي<ref name=UniversityofSindh>{{cite web|last=University |first=Sindh |title=Laar Campus of University of Sindh |url=http://www.usindh.edu.pk/campuses/sindh-university-laar-campus-at-badin |publisher=University of Sindh |access-date=8 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005251/http://www.usindh.edu.pk/campuses/sindh-university-laar-campus-at-badin |archive-date=12 December 2013 }}</ref> 1998ع جي انگ اکرن مطابق بدين ضلعي ۾ ڇوڪرن جا 812 ۽ ڇوڪرين جا 214 پرائمري اسڪول ھيا. انھن مان في اسڪول جي تجويز ڪيل سراسري حاضري 150 ٻارن تائين ھجڻ کپندي ھئي پر ان جي برعڪس سراسري حاضري في اسڪول 36 ٻار ھئي<ref name = " بدين "/>. 1998 ۾ ضلعي جون 735 وسنديون ۽ ڳوٺ اھڙا ھيا جن جي آبادي 200 کان وڌيڪَ ھئي پر اتي اسڪول جي سھولت ميسر نہ ھئي<ref name = "بدين "/>. 1998ع ۾ ضلعي اندر 52 ڇوڪرن جا ۽ 22 ڇوڪرين لاء مڊل اسڪول ھيا ۽ ضلعي اندر 117 اھڙا ڳوٺ ھيا جن جي آبادي 1000 ماڻهن کان وڌيڪَ ھئي پر اتي مڊل اسڪول جي سھولت ميسر ڪانه ھئي<ref name = " بدين"/>. ان سال ضلعي م ڇوڪرن لاءِ 15 ۽ ڇوڪرين لاء صرف 2 ھاء اسڪول ھيا<ref name = " بدين "/>. ضلعي اندر ھاسٽل جي سھولت 1998 ۾ صرف ھڪ ٽنڊي باگي جي مير غلام محمد ٽالپر ھاء اسڪول ۾ ميسر ھئي<ref name = " بدين "/>. ==صحت== ھن ضلعي ۾ بدين شھر ۾ ھڪ سول اسپتال، 3 تعلقه اسپتالون، 4 رورل هيلٿ سينٽر,03 ڊسپينسريون، 4 ايم سي ايڇ سينٽر ۽ 46 بيسڪ هيلٿ يونٽ واقع آهن<ref name = " رپورٽ "/>. 2006 ۾ ايگزيڪيوٽو ڊسٽرڪٽ آفيسر، ھيلٿ، بدين جي مطابق ضلعي ۾ ھڪ سول اسپتال، ٽي تعلقا اسپتالون، 12 رورل هيلٿ سينٽر، 38 بيسڪ هيلٿ سينٽر، ھڪ 20 بسترن وارو مڌر اينڊ چائلڊ ھيلٿ ڪيئر سينٽر ۽ 69 گورنمينٽ ڊسپينسريون واقع ھيون ان کان سواءِ 28 آزمائشي ڊسپينسريون پڻ موجود ھيون<ref name = " بدين"/>. 2001 م 317 مرد ڊاڪٽر ۽ 60 عورت ڊاڪٽر، 15 ليڊي ھيلٿ وزيٽر، 44 فيميل ھيلٿ ٽيڪنيشن ضلعي اندر ڪم ڪندڙ ھيا جيڪو اسٽاف منظور ٿيل تعداد کان تمام گھٽ ھيو جنھن مطابق 5428 ماڻھن لاء ھڪ ڊاڪٽر ھيو<ref name = " بدين "/>. ==آمدورفت== [[File:Badin railway platform.jpg|thumb|220px|بدين ريلوي اسٽيشن پليٽ فارم]] [[File:Badin Railway Junction frontview.jpg|thumb|220px|بدين ريلوي اسٽيشن]] بدين جي مکيه ريلوي لائن بدين کان حيدرآباد جي وچ ۾ موجود آهي جيڪا [[ماتلي تعلقو|ماتلي تعلقي]] کان گذري ٿي. بدين شھر ضلعي جو صدر مقام آهي جيڪو روڊن ذريعي تعلقن جي صدر مقامن سان ڳنڍيل آهي. روڊ ذريعي بدين کان ماتلي 90 ڪلوميٽرن، گولاڙچي 35 ڪلوميٽرن، تلھار 25 ڪلوميٽرن ۽ ٽنڊو باگو 20 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي<ref name = "رپورٽ "/>. ==آبادي== پاڪستان جي پھرين آدمشماري1951ع ۾ ٿي جنھن ۾ موجوده بدين واري علائقي جي آبادي 2,56,040 ھئي<ref name="سمال گرانٽ"> [https://www.sgp.undp.org/spacial-itemid-projects-landing-page/spacial-itemid-project-search-results/spacial-itemid-project-detailpage.html?view=projectdetail&id=10348] </ref> 1981 ۾ آبادي 7,77,000 ھئي<ref name = " ڊزاسٽر "/>. 17 سال بعد 1998ع ۾ ھن ضلعي جي آبادي 11,36,636 ھئي جنھن ۾ %16.42 آبادي شھري ھئي<ref>{{Cite web |url=http://www.badin.gov.pk/population.htm |title=Urban Resource Centre |access-date=2006-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830032218/http://www.badin.gov.pk/population.htm |archive-date=2006-08-30 |url-status=dead }}</ref> 2017 ۾ اھا وڌي 1,804,516 ٿي وئي<ref>[http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-badin]</ref>. ان ۾ مرد 8،79،961 ۽ عورتون 953,291 ھيون<ref name = "رپورٽ "/>. ڪل آبادي مان 14،14،138 ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 3,090,378 شھرن ۾ رھندڙ ھئي<ref name = " گورنمينٽ "/>. 2017ع ۾ تعلقن مان بدين تعلقي جي آبادي 4,55,295 ( شھري:1,31,655 ۽ ٻھراڙيءَ: 3,23,640)، ماتلي تعلقي جي آبادي 4,43,412 (شھري: 98,238 ۽ ٻھراڙيءَ:3,45,174 )، ٽنڊو باگو تعلقي جي آبادي 3,98,858 (شھري: 58,412 ۽ ٻھراڙيءَ: 3,40,446)، شھيد فاضل راهو تعلقي جي آبادي 3,44,697 (شھري:53,392 ۽ ٻھراڙيءَ:2,81,305 )، تلھار تعلقي جي آبادي 1,72,254 (شھري: 48,681 ۽ ٻھراڙيءَ: 1,23,573) آھي<ref name=" گورنمينٽ"> [ https://www.pbs.gov.pk › sindhPDFbadin summary - DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION ...] </ref>. بدين جي %79.4 آبادي مسلمان آھي. شھري آبادي ۾ مسلمانن جو تناسب %82.17 آھي ۽ ٻھراڙيءَ واري آبادي ۾ انھن جو تناسب %78.89 آھي<ref name = "رپورٽ "/>. مسلم آبادي ۾ اڪثريت واريون ذاتيون ھاليپوٽا، ھنڱورا، لغاري، نظاماڻي نمايان آھن<ref name = " رپورٽ "/>. ان کان سواءِ سيد، سومرا، ٽالپر، مينڌرا، چانڊيا، شيدي، ملاح، نوحاڻي ۽ ڀرڳڙي پڻ وڏين مسلمان ذاتين ۾ شامل آھن. ھندو ذاتين ۾ اڪثريت ۾ لوھاڻا، ڀيل ۽ ڪولھي شامل آهن ان کان سواءِ ٿورڙو تعداد برھمڻن جو پڻ آھي<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ضلعي جي ڪل آبادي جو %19.93 ھندو آھن. ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ ھندن جو تناسب %20.67 ۽ شھري آبادي م %16.16 آھي<ref name = " رپورٽ "/>. اقليتن ۾ باقي آبادي ۾ %0.25 عيسائي، %0.24 احمدي يا قادياني شامل آهن<ref name = " رپورٽ "/>. ضلعي جي %89.82 آبادي سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آھي. ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ سنڌي ڳالھائيندڙ %92.20 ۽ شھري آبادي ۾ سنڌي ڳالھائيندڙن جي شرح %77.69 آھي<ref name = " رپورٽ "/>. ضلعي جي ٻي وڏي ٻولي پنجابي آھي جيڪا ڪل آبادي مان %5.62 ماڻھن جي ٻولي آھي جيڪي شھري آبادي جو %11.30 آھن ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي جو %4.50 آھن. اردو ڳالهائيندڙ ڪل آبادي جو %1.21 آھن<ref name=" رپورٽ "> [https://www.humanitarianresponse.info › ...PDF9_GPP- Assessment Report of Badin-Sindh Province- Pakistan- Aug ... ] PREPARED BY GPP – EMERGENCY RESPONSE UNIT GLOBAL PEACE PIONEERS House: 351, ST # 15, G- 10/2 ISLAMABAD </ref>. شھري آبادي ۾ اردو ڳالهائيندڙن جي شرح %4.65 ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ %0.53 آھي<ref name = "رپورٽ "/>. ضلعي م پشتو ڳالهائيندڙ آبادي جو %0.73 ، سرائڪي %0.59، بلوچي ڳالهائيندڙ %0.21 آھن<ref name = "رپورٽ "/>. 2017 جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي جو %45.01 ماڻھن جي عمر 1 کان 14 سالن تائين ھئي، %44.89 ماڻھن جي عمر 15 کان 49 سالن تائين ۽ %3.10 آبادي 59 سالن کان وڏي عمر جي ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. 2017 ع جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي ۾ اضافي جي شرح %3.22 ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. پکيڙ جي لحاظ کان آبادي جي گھاٽائي 168.9 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. ضلعي م 2017 جي آدمشماري مطابق في خاندان جي ڀاتين جي سراسري شرح في گھر 8 ڀاتي آھي<ref name = "رپورٽ "/>. === ضلعي آبادي جو جائزو === {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعو: اهم آبادياتي انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''1,947,081''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''6,858 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''283.9 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''1.3٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سنڌ جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''3.50٪''' |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/801__badin/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]].</small> === شهري آبادي وارا هنڌ === {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعي جا شهري مرڪز (2017ع ۽ 2023ع مردم شماري)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! شهر / ڳوٺ ! حيثيت ! 2017ع آبادي ! 2023ع آبادي ! واڌ (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 | [[بدين]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|112,393 | align="right"|117,455 | align="center"|4.50 |- | 2 | [[ماتلي]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|62,563 | align="right"|74,402 | align="center"|18.92 |- | 3 | [[ٽنڊو باگو]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|17,546 | align="right"|22,786 | align="center"|29.86 |- | 4 | [[ٽنڊو غلام علي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|35,724 | align="right"|36,961 | align="center"|3.46 |- | 5 | [[شهيد فضل راهو]] (گولارچي) | ٽائون ڪميٽي | align="right"|33,866 | align="right"|35,313 | align="center"|4.27 |- | 6 | [[خوسڪي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|27,411 | align="right"|29,324 | align="center"|6.98 |- | 7 | [[تلهار]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|27,667 | align="right"|27,231 | align="center"|−1.58 |- | 8 | [[راجو خاناڻي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|21,018 | align="right"|21,513 | align="center"|2.36 |- | 9 | [[ڪڙيو گھنور]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|19,487 | align="right"|21,775 | align="center"|11.74 |- | 10 | [[پنگريو]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|13,443 | align="right"|17,982 | align="center"|33.76 |- | 11 | [[ڪڍڻ]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|10,845 | align="right"|14,956 | align="center"|37.91 |- | 12 | [[ننڍو]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|8,381 | align="right"|10,151 | align="center"|21.12 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="3"|مجموعي شهري آبادي ! align="right"|390,344 ! align="right"|429,849 ! align="center"|10.12 |} === آباديءَ جي واڌ === هيٺ ڏنل گراف [[بدين ضلعو]] جي آباديءَ ۾ وقت سان ٿيندڙ واڌ کي ظاهر ڪري ٿو: {{Graph:Chart |width=700 |height=400 |type=line |xAxisTitle=سال |yAxisTitle=آبادي |x=1998,2017,2023 |y=1104671,1804708,1947081 |colors=#C2185B |legend=آبادي |showValues=yes |grid=yes }} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعي جي آباديءَ جي واڌ''' |- style="background:#6FA8DC;" ! سال ! آبادي ! واڌ (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1998ع | align="right"|1,104,671 | — |- | 2017ع | align="right"|1,804,708 | align="center"|63.37٪ |- | 2023ع | align="right"|1,947,081 | align="center"|7.89٪ |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2"|1998ع–2023ع مجموعي واڌ ! 76.26٪ |} <small>'''ذريعو:''' [[پاڪستان شماريات بيورو]]؛ [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/801__badin/ Citypopulation.de]</small> ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ حيدرآباد جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس حيدرآباد واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت بدين شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون<ref name=" سيشن">[ https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427011126/https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php |date=2021-04-27 }}]</ref>. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت ماتلي شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٽي سينئر سول ججن جون عدالتون [[بدين]]، [[گولاڙچي]] ۽ [[ماتلي]] ۾ واقع آھن. ان کان علاوه بدين، ماتلي، گولاڙچي ۽ [[ٽنڊو باگو]] ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن<ref name=" ڪورٽ ">[ http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(p5frfnyfbs0ryypngnzwq5po))/dwp.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416134621/http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(skinq51ufvtlis0v2k34vlxk))/dwp.aspx |date=2021-04-16 }}]</ref>. ضلعي ۾ بدين شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==وفاق ۽ صوبي ۾ نمائندگي== بدين ضلعي ۾ قومي اسيمبليءَ جا ٻي تڪ اين اي 229 بدين 1 ۽ اين اي 230 بدين 2 شامل آهن. 2018 جي چونڊن ۾ اين اي 229 بدين 1 مان پيپلز پارٽي جو [[مير غلام حسين ٽالپر]] ۽ اين اي 230 بدين 2 مان جي ڊي اي جي فھميده مرزا چونڊجي آيا<ref name="اين اي"> [http://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1463] نيشنل اسيمبلي. گورنمينٽ آف پاڪستان ويب سائيٽ </ref>. مير غلام علي ٽالپر ماتلي جي ٽنڊو غلام علي محلي جو رهواسي آهي. سندس والد جو نالو [[مير بندہ علي ٽالپر]] ھيو. [[ڊاڪٽر فھميده مرزا]] قومي اسيمبلي جي اڳوڻي اسپيڪر آھي ۽ [[ڊاڪٽر ذالفقار مرزا]] جي گھرواري آھي. ==ماحولياتي آلودگي== ساحلي آلودگي يا گدلاڻ ۽ بگاڙ جو وڏو سبب پنجاب ۽ سنڌ جو سم واري پاڻي جو سمنڊ ۾ نيڪال آھي جيڪو [[ليفٽ بئنڪ آئوٽفال ڊرين]] المعروف '''ايل بي او ڊي''' ذريعي بدين ضلعي مان گذري سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو<ref name = " بدين "/>. ان ۽ ڪلر ھتان جي زراعت گھڻو متاثر ڪيو آھي. ھتان جي زراعت تي مدار رکندڙ صنعت مان گدلي پاڻي جو نيڪال پڻ ھتان جي زمين کي متاثر ڪيو آھي<ref name = " بدين "/>. شھرن ۾ ميونسپل علائقن ۾ گٽرن جي گندي پاڻي جي مناسب نيڪال نہ ھجڻ ڪري پڻ ماحولياتي گدلاڻ ۾ اضافو ٿيو آهي جيڪو بيمارين جو سبب ٿي رهيو آهي. == ميلا == هن ضلعي ۾ ڪيترائي ميلا لڳن ٿا، جن ۾ [[شاھ قادري، بدين|شاهہ قادريءَ]]، [[شيخ ڪرھيو ڀانڊاري|شيخ ڪرهيي ڀانڊاريءَ]]، [[لنواري شريف]]، [[پير تاج الدين شاھ طريل]]، شاهه گُهرئي، [[روپاماڙي]]ءَ ۾ [[شھيد دودو سومرو|دودي شهيد]]، غلام شاهه، [[سمن سرڪار]]، [[ساجن سوائي]]، [[احمد راڄي]]، [[خليفو محمود نظاماڻي|خليفي محمود نظاماڻيءَ،]] [[ملان حسڻ]]، [[گل غيبي]]ءَ ۽ [[ميين موسي]] وغيره جا ميلا مشهور آهن.<ref name="سنڌيانا"/> == علم ادب ۽ مشھور شخصيتون == علمي ادبي لحاظ کان به هي ضلعو شاهوڪار آهي. هن ضلعي ۾ سڀ کان پهرين، سومرن جي ڏينهن ۾ ”[[مر کان شيخڻ]]“ پنهنجا ڳيت ڳايا<ref name = " سنڌيانا"/>. [[عبداللطيف ڪيسر]]، [[خواجه محمد زمان]]، [[عبدالعظيم جت]]، [[سانوڻ فقير]]، [[سمنگ چارڻ]]، [[ڀاڳو ڀان]]، [[پيرو فقير نونداڻي]]، [[خليفو نبي بخش لغاري|خليفو نبي بخش لغاري قاسم]]، [[الله بخش نظاماڻي]]، [[منٺار منڌرو]]، [[پير ڀاون علي شاھ]]، [[مولوي احمد ملاح]]، [[حاجي پير بخش فاروقي دلريش]]، [[تاج محمد مشتاق افغان]]، [[محمد صديق مسافر]]، [[نذير حسين حيدري]]، [[پير عالي شاھ]]، [[مولوي علي محمد مھيري]]، [[مولوي محمد عثمان نورنگزادو]]، [[مولوي نورمحمد نظاماڻي نور]]، [[راضي فقير رند]]، [[انيس مهيري]]، [[فرمان علي جعفري]]، [[شمشيرالحيدري]]، [[ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو]]، [[خواجه قلب علي ٽڪلو]]، [[غلام احمد بيدم]]، [[محمد صديق مرهم]]، [[آڪاش انصاري]]، [[عبدالرحمان نقاش]]، [[ماستر محمد سومار شيخ]]، [[مشڪور ڦلڪارو]]، [[نورمحمد نور سمون]]، [[آصف جمالي]]، [[نقاش علواڻي]]، [[سانوڻ سنڌي]]، [[ابوبڪر شيخ]]، [[عبدالله ملاح]]، [[فراق هاليپوٽو]]، [[امر سنڌي]]، [[انب گوپانگ]]، [[ڪنول لھاڻو]]، [[ڀون سنڌي|ڀَوَن سنڌي]]، [[نٿو مورواڻي]]، [[کاٽائو دراوڙ]]، [[مولوي عبدالله]]، [[ناصر بلوچ]] ۽ [[مور سنڌي]] بدين ضلعي جا مشهور شاعر، عالم ۽ اديب آهن<ref name = "سنڌيانا "/>. بدين ضلعي جون ٻيون نامور شخصيتون [[مير ٺارو خان ماڻڪاڻي]]، [[مير غلام محمد ٽالپر]]، [[ڏاتو خان جمالي]]، [[مير باگو خان ٽالپر]]، [[مير بنده علي ٽالپر]]، [[رئيس نجم الدين سريوال]]، [[رئيس نبي بخش ڀرڳڙي]]، [[شهيد فاضل راهو]]، [[سيٺ سبز علي خواجه]]، [[ڊاڪٽر غلام حسين جعفري]]، [[رئيس ڪريم بخش نظاماڻي]]، [[پير حاجي حسن بخش شاھ]]، [[مير ولي محمد ٽالپر]]، [[غلام حيدر نظاماڻي]]، [[پير علي بھادر]]، [[محمد اسماعيل راهو]]، [[ڊاڪٽر سلطان احمد جوڻيجو]]، [[ڊاڪٽر محمد علي قاضي]] ۽ [[ڊاڪٽر ايم. اي عالماڻي]]، [[ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا]]، [[ڊاڪٽر فھميده مرزا]]، [[ڊاڪٽر سڪندر مينڌرو]] ۽ [[ڊاڪٽر خالده سڪندر]] وغيره ذڪر جي لائق آهن.<ref name="سنڌيانا"/> == قديم آثار == پراڻن آثارن ۽ دڙن جي حوالي سان به بدين ضلعو خاص اهميت رکي ٿو<ref name = "سنڌيانا "/>. سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري، ڍوڪري جي ڪپرن سان [[سنڌڙي بندر]]، [[علي بندر]]، [[رهمڪي بازار]]، [[باغ جو پتڻ]]، [[ونگو پتڻ]]، [[ٻنگار]] ۽ [[ڪوٽ لکپت، بدين|ڪوٽ لکپت]] مشهور بندر هئا<ref name = " سنڌيانا "/>. قديم دڙن ۾ [[وير ٿري]]، [[مرکان جو دڙو]]، [[توت جو دڙو]]، [[هوٿي نھڙئي جو دڙو]]، [[بديڻ]]، [[سارو سنگهار جون دونھيون]]، [[روپا ماڙي]]، [[مالھين جو دڙو]]، [[آسيلي]]، [[کيرين جو ڪوٽ]]، [[ڪاڪيجاڻي]]، [[جاکرن جو دڙو]]، [[آڏت جو دڙو]]، [[ڪيٽين جا قبا]]، [[ابل جي وسي]]، [[ڪاٺ ٻانڀڻ]]، [[آهيون جو دڙو]]، [[ڪانگڻيءَ جو دڙو]] وغيره اچي وڃن ٿا.<ref name="سنڌيانا"/> == ثقافتي ۽ تاريخي ورثو == بدين ضلعو سنڌ جي قديم تهذيبي، اسلامي، صوفيائي ۽ نوآبادياتي دورن جي ورثي سان مالا مال آهي۔ [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] پاران تيار ڪيل سرڪاري ورثي پورٽل تي بدين ضلعي جا ڪيترائي تاريخي ۽ آثار قديمه جا ماڳ مڪمل طور درج ٿيل آهن، جيڪي ضلعي جي سماجي، مذهبي ۽ ثقافتي ارتقا جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> انهن ماڳن ۾ قديم آثار قديمه جا دڙا جهڙوڪ [[علي بندر (ماڳ)|علي بندر]]، [[اوٿيان جو دڙو]]، [[کاڪياني ۽ ديوري]]، [[ڪورياني دڙو]]، [[خد خان ڏارو]]، [[مري وسايو]] ۽ [[موريه لغاري]] شامل آهن، جيڪي مختلف قديم تهذيبي دورن سان واسطو رکن ٿا ۽ جتان مٽيءَ جا برتن، ٺڪر جا ٽڪرا ۽ اڏاوتي نشان مليا آهن۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> اسلامي ۽ وچين دور جي ورثي ۾ [[جاڪرڻ جو دڙو]]، [[مخدوم نوح جي ڪُني ]]، [[مولانا حسن ماڳ]]، [[انار ڪوٽ]] ـ [[خيرين ڪوٽ]] ۽ [[مڱرين جو دڙو]] جهڙا هنڌ شامل آهن، جيڪي اسلامي دور جي آبادين ۽ مذهبي اثرن جي عڪاسي ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> صوفيائي ۽ مذهبي ورثي ۾ [[پير تاج الدين درگاهه]]، [[ميان موسيٰ مزار]]، [[خليفو محمود فقير درگاهه]]، [[سومن سرڪار درگاھ]]، [[مخدوم عبد المالڪ سروري]] ۽ [[لواري شريف]] جهڙا اهم ماڳ شامل آهن، جيڪي مقامي روحاني روايتن جو مرڪز رهيا آهن۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> نوآبادياتي ۽ جديد دور جي عمارتن ۾ [[گورنمينٽ پاڪستان ڪاليج سعيدپور]] (1971ع)، [[صاحب محل]] (1940ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيل)، [[حاجي اشرف ٿيبو بنگلو]]، [[اڪرم واه ريگيوليٽر]]، [[ڪلھوڙن جا مقبرا،. بدين]]، ۽ [[مير غلام محمد ٽالپر لائبريري]] شامل آهن، جيڪي بدين جي تعليمي، انتظامي ۽ سماجي تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> بدين ۾ [[لاڙ ميوزيم]] پڻ قائم آهي، جتي ضلعي مان حاصل ڪيل آثار قديمه ۽ تاريخي شيون محفوظ ڪيون ويون آهن۔<ref>{{cite web |title=Laar Museum |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/laar-museum.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> اهي سڀ ماڳ گڏجي بدين ضلعي جي قديم تهذيب، مذهبي روايتن ۽ سماجي ارتقا جو هڪ جامع تاريخي خاڪو پيش ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بدين ضلعو]] 5d0zmlsycof9ca9h6312vjchpmbrcuo 382111 382108 2026-05-31T21:57:37Z Intisar Ali 8681 /* آباديءَ جي واڌ */ 382111 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | name = '''<span style='color: Violet'> بدين ضلعو</span>''' | official_name = Badin District | native_name = | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا| سنڌ جو ضلعو]] | image_skyline = Badin_District.jpg | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption = بدين ضلعو ۽ ان جا تعلقا | image_map = | mapsize = 100px | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|24|39|37|N|68|49|56|E|display=inline,title}} | pushpin_map = Sindh#Pakistan | pushpin_label_position = left<!-- left, right, top, bottom, none --> | pushpin_map_alt = | pushpin_mapsize = | pushpin_map_caption = | subdivision_type = [[دنيا جا ملڪ|ملڪ]] | subdivision_name = {{flag|پاڪستان}} | subdivision_type1 = [[پاڪستا جا صوبا|صوبو]] | subdivision_name1 = {{Flag|سنڌ}} | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name2 = [[ڀنڀور ڊويزن]] | subdivision_type3 = تعلقا | subdivision_name3 = 5 *[[بدين تعلقو]] *[[تلھار تعلقو]] *[[شھيد فاضل راهو تعلقو]] * [[ٽنڊو باگو تعلقو]] *[[ماتلي تعلقو]] | subdivision_type4 = يونين ڪاؤنسلون | subdivision_name4 = 68 | population_total = 1947081 | population_as_of = 2023 | population_footnotes = <ref name="DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017">{{cite web|url=http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|title=DISTRICT WISE CENSUS RESULTS CENSUS 2017|publisher=www.pbscensus.gov.pk|access-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170829164748/http://www.pbscensus.gov.pk/sites/default/files/DISTRICT_WISE_CENSUS_RESULTS_CENSUS_2017.pdf|archive-date=2017-08-29|url-status=dead}}</ref> | area_total_km2 = 6726 | elevation_m = | population_density_km2 = 283.91 | leader_title = چيئرمين، ڊسٽرڪٽ ڪائونسل | leader_name = | leader_title1 = | leader_name1 = | area_code = | area_code_type = | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت]] | utc_offset1 = +5 | population_urban = 429849 | population_rural = 1517232 }} '''بدين ضلعو'''{{ٻيا نالا|انگريزي= '''Badin District'''}} (اُچار: بَدِين ضلعو، اردو: ضلعہ بدین ) [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] جي [[ڀنڀور ڊويزن]] ۾ واقع هڪ ضلعو آهي. اِن جو صدر مقام [[بدين]] شهر آهي. پهرين جنوري 1975 تي [[بدين تعلقو| بدين]] کي ڌار ضلعو بڻايو ويو. انهيءَ کان پهرين اهو علائقو ضلعي [[حيدرآباد ضلعو| حيدرآباد]] جو هڪ تعلقو هو. هن ضلعي جي اتر اولھ ۾ [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]]، اتر ۾ [[ٽنڊوالهيار ضلعو|ٽنڊوالهيار]]، اوڀر ۾ [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] ۽ [[ميرپور خاص ضلعو|ميرپور خاص]] ضلعا، ڏکڻ ۾ پاڪستان ۽ [[انڊيا]] جي سرحد جي پار [[ڪڇ جو رڻ]] ۽ [[عربي سمنڊ]]، ۽ اولهه ۾ [[سجاول ضلعو| سجاول]] ۽ [[ٽنڊو محمد خان ضلعو| ٽنڊو محمد خان]] ضلعا واقع آهن.<ref name="سنڌيانا">[http://encyclopediasindhiana.org/article.php?Dflt=بدين انسائيڪلوپيڊيا سنڌيانا، جلد پھريون] سنڌي لئنگئيج اٿارٽي، حيدرآباد.</ref>. ھن ضلعي جي ڪل ايراضي 6,726 چورس ڪلوميٽر آهي<ref name="sindhpnd.gov.pk">[http://www.sindhpnd.gov.pk/documents/PC1s/PPPU/PC-1-SEZ-030609.pdf Planning and Development Department, Sindh Government.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110812211438/http://www.sindhpnd.gov.pk/documents/PC1s/PPPU/PC-1-SEZ-030609.pdf |date=2011-08-12 }} Retrieved 10 June 2010</ref> 2017 جي آدمشماري مطابق ھن ضلعي جي ڪل 1,804,516 ھئي. ھي ضلعو سمنڊ جي سطح کان 50 ميٽرن جي بلندي تي واقع آهي<ref name=" ڊزاسٽر"> [ https://www.loc.gov › books › fa=la...Web resultsBook/Printed Material, Sindhi, Pakistan, Biographies, Badin District] Disaster Risk Management Plan District Badin Government of Sindh-DCO Complex, Karachi Road, Badin Ph: 0297-862384/862418 Fax: 0297-862418 </ref>. بدين جا ٻہ تعلقا ساحلي پٽي۾ واقع آهن جن م [[ بدين تعلقو]] ۽ [[شھيد فاضل راهو تعلقو]] شامل آهن<ref name = "ڊزاسٽر "/>. == انتظامي ورهاست == بدين ضلعي ۾ پنج تعلقا ۽ 68 يونين ڪاؤنسلون آهن. هن ضلعي جي آبادي 2011 ۾ اندازي مطابق 14 لک 20 هزار آهي. تعلقن جا نالا هيءَ آهن: {| class="wikitable" |+ '''بدين ضلعي جا تعلقا''' |- ! rowspan="2" | ! rowspan="2" | تعلقو ! rowspan="2" | يو سي ! colspan="3" | آبادي |- !1998 !<ref name=":0">{{Citation|title=2023 Census of Pakistan|publisher=Pakistan Bureau of Statistics|date=30 May|year=2023|url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref>2017 !<ref name=":0" />2023 |- | 1 || [[بدين تعلقو]]|| || 3,53,734 |4,54,576 |4,90,386 |- | 2 || [[ماتلي تعلقو]]|| || 3,51,496 |4,44,700 |4,71,100 |- | 3 || [[تلهار تعلقو]]|| || 1,36,456 |1,72,014 |1,84,206 |- | 4 || [[ٽنڊو باگو تعلقو]]|| || 3,14,391 |3,99,228 |4,26,535 |- | 5 || [[شهيد فاضل راهو|شهيد فاضل راهو (گولارچی)]]|| || 2,64,642 |3,34,440 |3,74,854 |- | ڪل || || 68 || 14,20,719 |18,04,958 |19,47,081 |} بدين ضلعو ٻن سب ڊويزنن، بدين سب ڊويزن ۽ ماتلي سب ڊويزن تي مشتمل آهي. هتي [[دفري]]، [[سار هڏي]]، [[دونگهڙ]]، [[اوجهري]]، [[جگڙي]] ۽ [[انگڙي]] مشهور ڍنڍون آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. هن ضلعي ۾ 13 سپروائيزري سرڪل، 106 تپا ۽ 518 ديهون آهن<ref name = " سنڌيانا "/>. ديھن جو تعداد 511 آھي جن مان بدين تعلقي ۾ 142 ديھون، ماتلي تعلقي ۾ 98 ديھون، شھيد فاضل راهو تعلقي ۾ 97 ديھون، ٽنڊو باگو ۾ 110 ديھون ۽ تلھار ۾ 55 ديھون واقع آهن <ref name="سنڌ زمين">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref>. ضلعي ۾ 68 يونين ڪائونسلون، 7 ٽائون ڪاميٽيون ۽ ننڍا وڏا 21 شهر آهن. انهن شهرن ۾ بدين، ترائي، تلهار، نندو، ڪڍڻ، سيراڻي، ٻهڊمي، ڏندو، لنواري شريف، ماتلي، ٽنڊو غلام علي، ٽنڊوباگو، پنگريو، کوسڪي، گولاڙچي، کورواهه، ڀڳڙا ميمڻ ۽ ڪڙيو گهنور مشهور آهن.بدين ضلعي جي پراڻن علائقن ۾ مانڌر، ولاسو، نوت، وَنگو، جياٺ ۽ ولهار شامل آهن.<ref name="سنڌيانا"/> ===بدين ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون=== بدين ضلعي ۾ پھرين 46 يونين ڪاؤنسلون ھيون بعد م اضافو ڪيو ويو. 2015 جي بلدياتي چونڊن جي رڪارڊ مطابق بدين ۾ 68 يونين ڪائونسلون آهن<ref name = "پوليٽيڪو "/>: {| class="wikitable" |+ '''بدين ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون<ref name=" پوليٽيڪو ">[ https://www.politicpk.com/badin-{{مئل ڳنڍڻو|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} district-council-uc-list/] بدين، پوليٽيڪو.ڪام</ref> ''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[جھنڊو شاھ درگاھ]] ([[ زين العابدين، بدين| زين العابدين]]) || 2 ||[[حاجي سومار ابڙو]] ||3 ||[[محمد خان ڀرڳڙي]] |- | 4 ||[[نندو شھر]] || 5 ||[[عبدالله شاھ، بدين|عبدالله شاھ]] || 6 ||[[چاڪر خان پنھور]] |- | 7|| [[مٺي 3]] || 8 ||[[مٺو خان چانڊيو]] || 9 ||[[شھيد راني]] ([[الله ڏنو جمالي]]) |- | 10 ||[[لنواري شريف]] || 11 ||[[بيھديمي]] || 12 || [[لاکو پير]] ([[شھيد دودو سومرو]]) |- | 13 ||[[ڀڳڙا ميمڻ]] || 14 ||[[سيراڻي]] || 15 ||[[پير فتح شاھ]] |- | 16 ||[[قاضيه واھ]] || 17 ||[[ڪادي قاضيه]] || 18 ||[[سعيد پور، بدين|سعيد پور]] |- | 19 || [[دڀيرو]] ([[مير صاحب خان ٽالپر]]) || 20 || [[اڇ شريف]] ([[پير علي بھادر شاھ صديقي]]) || 21 ||[[پيرو لاشاري]] |- | 22|| [[رپ شريف]] ([[حاجي اشرف ٿيٻو]]) || 23 ||[[راڄو خاناڻي]] ([[مير احسان علي]]) || 24 ||[[خانبھادر مير غلام محمد ٽالپور]] |- | 25|| [[سارنگ فقير]] || 26 ||[[ڏيئي]] ||27 ||[[ڪھاڍرو]] |- | 28|| [[ڊانڍا]] ||29 || [[سانگي فارائو ]] || 30 ||[[خيرپور گمبوھ]] |- | 31|| [[ملڪاڻي شريف]] || 32 || [[بھادر خان چانڊيو]] || 33 ||[[درگاھ سمن شاھ سرڪار]] |- | 34 ||[[اولياء جرڪاس]] ([[چوڌري دين محمد]]) || 35 || [[نيوي موڙ]] ([[بودلو]]) || 36 ||[[سعيد خان ڀرڳڙي]] |- | 37||[[خليفو قاسم]] ||38 ||[[اولياء خان شاھ]] ||39 ||[[وريل شاھ اسٽاپ]] ([[حاجي پريل بليدي]]) |- | 40|| [[پھاڙ مري]] || 41 || [[امن آباد]] || 42 ||[[ٻڍو قمبراڻي]] |- | 43|| [[ٺارو ڪوٽ]] ([[علي محمد بوزدار]]) || 44 ||[[ٿري، بدين|ٿري]] || 45 ||[[دمبالو]] |- | 46|| [[غلام شاھ لغاري]] || 47 || [[ھاليپوٽا، بدين|ھاليپوٽا]] || 48 ||[[غازي خان چانگ]] |- | 49||[[ملھڻ]] || 50 || [[حاجي سانوڻ]] || 51 ||[[حاجي محمد ھاشم پنھور]] |- | 52||[[ڪلرو موري]] ([[حاجي الله ڏنو سريوال]]) || 53 ||[[ماڻڪ لغاري]] || 54 ||[[نبي بخش ڪمبوھ]] |- | 55|| [[ٿلڪارا]] || 56 || [[غلام محمد ھاليپوٽو]] || 57 ||[[شھيد فاضل راهو]] |- | 58||[[ڊاڍرڪو]] || 59 || [[راھوڪي]] ||60 ||[[ترائي، بدين|ترائي]] |- | 61|| [[گھارو، بدين|گھارو]] || 62 || [[فتح آباد]] || 63 ||[[مريد چانگ]] ([[محمد شاھ]]) |- |64 || [[احمد راڄو]] || 65 || [[کورواھ چوڪ]] || 66 ||[[کورواھ]] |- |67 || [[دوبي]] || 68 || [[ڪڙيو گھنور]] || - ||- |} === بدين ضلعي جون ديهون === {| class="wikitable sortable" ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[بدين تعلقو|بدين]]<br />142 ديهون ! [[ماتلي تعلقو|ماتلي]]<br />98 ديهون ! [[ماتلي تعلقو|ماتلي]]<br />98 ديهون ! [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]]<br />97 ديهون ! [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]]<br />97 ديهون ! [[تلھار تعلقو|تلھار]]<br />55 ديهون ! [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو]]<br />110 ديهون ! [[ٽنڊو باگو تعلقو|ٽنڊو باگو]]<br />110 ديهون |- | [[آبڙي ديھ، بدين|آبڙي]] | [[جناٿ ديھ، بدين|جناٿ]] | [[ننگرکيٽ ديھ، بدين|ننگرکيٽ]] | [[آگهاماڻو ديھ، ماتلي|آگهاماڻو]] | [[ڪينجھر ديھ، ماتلي|ڪينجھر]] | [[آگري ديھ، شھيد فاضل راهو|آگري]] | [[کاريون ديھ، شھيد فاضل راهو|کاريون]] | [[باگيرڪي ديھ، تلھار|باگيرڪي]] | [[آدوري ديھ، ٽنڊو باگو|آدوري]] | [[ڪپوري ديھ، ٽنڊو باگو|ڪپوري]] |- | [[اڇ ديھ، بدين|اڇ]] | [[جنجھلي ديھ، بدين|جنجھلي]] | [[ننگرو ديھ، بدين|ننگرو]] | [[علي پور ديھ، ماتلي|علي پور]] | [[کبڙلو ديھ، ماتلي|کبڙلو]] | [[احمد راڄو-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-1]] | [[کارو دٻو ديھ، شھيد فاضل راهو|کارو دٻو]] | [[ٻاگھلاڻي ديھ، تلھار|ٻاگھلاڻي]] | [[احمداڻي ديھ، ٽنڊو باگو|احمداڻي]] | [[ڪڙياڻو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪڙياڻو]] |- | [[اڇرو ديھ، بدين|اڇرو]] | [[جانڪي ديھ، بدين|جانڪي]] | [[نريري ديھ، بدين|نريري]] | [[امارلو ديھ، ماتلي|امارلو]] | [[خاچر ديھ، ماتلي|خاچر]] | [[احمد راڄو-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-2]] | [[کيبراڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|خيبراني]] | [[ڀيٽارو ديھ، تلھار|ڀيٽارو]] | [[اڪوري ديھ، ٽنڊو باگو|اڪوري]] | [[ڪٽاڏاهو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪٽاڏاهو]] |- | [[اڪڙو ديھ، بدين|اڪڙو]] | [[جھاڳڙي ديھ، بدين|جھاڳڙي]] | [[ننڍو شهر ديھ، بدين|ننڍو شهر]] | [[آرائين ديھ، ماتلي|آرائين]] | [[کڏ کوهي ديھ، ماتلي|کڏ کوهي]] | [[احمد راڄو-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-3]] | [[کيريون-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|خيريون-2]] | [[ٻوھڙو-1 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-1]] | [[علي آباد ديھ، ٽنڊو باگو|علي آباد]] | [[ڪٽال ديھ، ٽنڊو باگو|ڪٽال]] |- | [[اميناريڙو ديھ، بدين|اميناريرو]] | [[جھالر ديھ، بدين|جھالر]] | [[اوڍا ديھ، بدين|اوڍا]] | [[بمڀنائي ديھ، ماتلي|بمڀنائي]] | [[خيرواھ ديھ، ماتلي|خيرواهه]] | [[احمد راڄو-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-4]] | [[خيرو ڀٽارو ديھ، شھيد فاضل راهو|خيرو ڀٽارو]] | [[ٻوھڙو-2 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-2]] | [[امر نار ديھ، ٽنڊو باگو|امر نار]] | [[کاڏي آڏت ديھ، ٽنڊو باگو|کاڏي آڏت]] |- | [[انڌالو ديھ، بدين|انڌالو]] | [[جھول خاصي ديھ، بدين|جھول خاصي]] | [[اوجهڙي ديھ، بدين|اوجهڙي]] | [[باران ديھ، ماتلي|باران]] | [[کريڙي ديھ، ماتلي|کريڙي]] | [[احمد راڄو-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-5]] | [[خيرساري ديھ، شھيد فاضل راهو|خيرساري]] | [[ٻوھڙو-3 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-3]] | [[عاقل ديھ، ٽنڊو باگو|عاقل]] | [[کاڏو ديھ، ٽنڊو باگو|کاڏو]] |- | [[انگڙي ديھ، بدين|انگڙي]] | [[جھرڪنڊي ديھ، بدين|جھرڪنڊي]] | [[پڌر ديھ، بدين|پڌر]] | [[باراسر ديھ، ماتلي|باراسر]] | [[کاري ديھ، ماتلي|کاري]] | [[احمد راڄو-6 ديھ، شھيد فاضل راهو|احمد راڄو-6]] | [[کورواھ ديھ، شھيد فاضل راهو|کورواھ]] | [[ٻوھڙو-4 ديھ، تلھار|ٻوھڙو-4]] | [[باغ شھمير ديھ، ٽنڊو باگو|باغ شھمير]] | [[کاهي ٻيڙو ديھ، ٽنڊو باگو|کاهي ٻيڙو]] |- | [[ٻٻرلو-سمنڊ-هيٺ ديھ، بدين|ٻٻرلو-سمنڊ-هيٺ]] | [[ڪڍڻ ديھ، بدين|ڪڍڻ]] | [[پڏو ديھ، بدين|پڏو]] | [[بيديرو ديھ، ماتلي|بيديرو]] | [[کاريوڻ ديھ، ماتلي|کاريوڻ]] | [[اڪائي ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪائي]] | [[کڌ ديھ، شھيد فاضل راهو|کڌ]] | [[چاچڙي ديھ، تلھار|چاچڙي]] | [[بنگهار ديھ، ٽنڊو باگو|بنگهار]] | [[خيرپور ديھ، ٽنڊو باگو|خيرپور]] |- | [[بدين ديھ|بدين]] | [[ڪڙي ڪازيا ديھ، بدين|ڪاڏي ڪازيا]] | [[پاهوري ديھ، بدين|پاهوري]] | [[ڀداري ديھ، ماتلي|ڀداري]] | [[کاٿور ديھ، ماتلي|کٿورو]] | [[اڪڙي جاگير ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي جاگير]] | [[ڪنڊر جاگير ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊر جاگير]] | [[چانيري ديھ، تلھار|چانيري]] | [[بخشو ڪلوئي ديھ، ٽنڊو باگو|بخشو ڪلوئي]] | [[خالصو ديھ، ٽنڊو باگو|خالصو]] |- | [[بگھر ديھ، بدين|بگھر]] | [[خليفا ديھ، بدين|خليفا]] | [[پکوٿر ديھ، بدين|پکوٿر]] | [[ٻوھڙو جاگير ديھ، ماتلي|ٻوھڙو جاگير]] | [[کوري ديھ، ماتلي|کوري]] | [[اڪڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي-1]] | [[ڪورياڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪورياڻي]] | [[چڪ ديھ، تلھار|چڪ]] | [[ٻيڙو ويران ديھ، ٽنڊو باگو|ٻيڙو ويران]] | [[کاڻھ ديھ، ٽنڊو باگو|کاڻھ]] |- | [[باگڙجي ديھ، بدين|باگڙجي]] | [[ڪاڪ ديھ، بدين|ڪاڪ]] | [[پلهه ديھ، بدين|پلهه]] | [[ٻوھڙو ريئتي ديھ، ماتلي|ٻوھڙو ريئتي]] | [[کڏي ديھ، ماتلي|کڏي]] | [[اڪڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|اڪڙي-2]] | [[لاکي ديھ، شھيد فاضل راهو|لاکي]] | [[ڊابگرو ديھ، تلھار|ڊابگرو]] | [[ٻيلارو ديھ، ٽنڊو باگو|ٻيلارو]] | [[کاري کبارلو ديھ، ٽنڊو باگو|کاري کبارلو]] |- | [[بکو کڏي ديھ، بدين|بکو کڏي]] | [[ڪلھوڙي ديھ، بدين|ڪلھوڙي]] | [[پانچي ديھ، بدين|پانچي]] | [[چڪرا ديھ، ماتلي|چڪرا]] | [[لبڻي ديھ، ماتلي|لبڻي]] | [[اسيلي ديھ، شھيد فاضل راهو|اسيلي]] | [[لاڪري ديھ، شھيد فاضل راهو|لاڪري]] | [[ڊابھرو ديھ، تلھار|ڊابھرو]] | [[ڀريون ديھ، ٽنڊو باگو|ڀريون]] | [[کيرڏاهي ديھ، ٽنڊو باگو|خيرڏاهي]] |- | [[بنڌو ديھ، بدين|بنڌو]] | [[ڪامارو ديھ، بدين|ڪامارو]] | [[پانهوارڪي ديھ، بدين|پانهوارڪي]] | [[چن گنگا ديھ، ماتلي|چن گنگا]] | [[لاکاڙي ديھ، ماتلي|لاکاڙي]] | [[باري ديھ، شھيد فاضل راهو|باري]] | [[لشڪرناڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|لشڪرناڻي]] | [[ڊاتو جمالي ديھ، تلھار|ڊاتو جمالي]] | [[ٻوھري ديھ، ٽنڊو باگو|ٻوھري]] | [[خيرول ديھ، ٽنڊو باگو|خيرول]] |- | [[بانو ديھ، بدين|بانو]] | [[ڪنڊ ديھ، بدين|ڪنڊ]] | [[پانو ديھ، بدين|پانو]] | [[چنسونراڻي ديھ، ماتلي|چنسونراڻي]] | [[لانياري ديھ، ماتلي|لانياري]] | [[باروداري ديھ، شھيد فاضل راهو|باروداري]] | [[لوڙهاڏ ديھ، شھيد فاضل راهو|لوڙهاڏ]] | [[ڊاورنگ ديھ، تلھار|ڊاورنگ]] | [[چنڍيلي-1 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-1]] | [[کورو ديھ، ٽنڊو باگو|کورو]] |- | [[بيھدمي ديھ، بدين|بيھدمي]] | [[ڪنڊڙي ديھ، بدين|ڪنڊڙي]] | [[پانو بعيد ديھ، بدين|پانو بعيد]] | [[چن سورهاڙي ديھ، ماتلي|چن سورهاڙي]] | [[لورير ديھ، ماتلي|لورير]] | [[ٻوڪراڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ٻوڪراڻي]] | [[مليرا ديھ، شھيد فاضل راهو|مليرا]] | [[ڊيڊڪي ديھ، تلھار|ڊيڊڪي]] | [[چنڍيلي-2 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-2]] | [[کوسڪي ديھ، ٽنڊو باگو|کوسڪي]] |- | [[ڀمڀڪي ديھ، بدين|ڀمڀڪي]] | [[ڪراڀري ديھ، بدين|ڪراڀري]] | [[پانو باقر ديھ، بدين|پانو باقر]] | [[چئوگازو ديھ، ماتلي|چئوگازو]] | [[لنڊاڻو ديھ، ماتلي|لنڊاڻو]] | [[چاڪري ديھ، شھيد فاضل راهو|چاڪري]] | [[ماڙي وسايو-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ماڙي وسايو-2]] | [[ڍورو نيرو ديھ، تلھار|ڍورو نيرو]] | [[چنڍيلي-3 ديھ، ٽنڊو باگو|چنڍيلي-3]] | [[کريڙي ديھ، ٽنڊو باگو|کريڙي]] |- | [[ڀنيري ديھ، بدين|ڀنيري]] | [[ڪيرانڊي ديھ، بدين|ڪيرانڊي]] | [[پانو لنڊڪي ديھ، بدين|پانو لنڊڪي]] | [[چوريتاڻي ديھ، ماتلي|چوريتاڻي]] | [[ماباڻ ديھ، ماتلي|ماباڻ]] | [[چاڇ ديھ، شھيد فاضل راهو|چاڇ]] | [[ماڙي وسايو-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|ماڙي وسايو-1]] | [[ڊورماڻو ديھ، تلھار|ڊورماڻو]] | [[چانگھو ديھ، ٽنڊو باگو|چانگھو]] | [[ڪوراهي ديھ، ٽنڊو باگو|ڪوراهي]] |- | [[ٻڌاڙي ديھ، بدين|ٻڌاڙي]] | [[ککر ديھ، بدين|ککر]] | [[پانو مير خان ديھ، بدين|پانو مير خان]] | [[دستي ديھ، ماتلي|دستي]] | [[ملھان ديھ، ماتلي|ملهان]] | [[ڊاڍرڪو ديھ، شھيد فاضل راهو|ڊاڍرڪو]] | [[مارو جت ديھ، شھيد فاضل راهو|مارو جت]] | [[ڳاهيڪي ديھ، تلھار|ڳاهيڪي]] | [[چار ديھ، ٽنڊو باگو|چار]] | [[ليار ديھ، ٽنڊو باگو|ليار]] |- | [[ٻيجوريرو ديھ، بدين|ٻيجوريرو]] | [[خالصو ديھ، بدين|خالصو]] | [[پاتر ديھ، بدين|پاتر]] | [[ڊاڍر ديھ، ماتلي|ڊاڍر]] | [[مڱريا ديھ، ماتلي|مڱريا]] | [[ڊانڍو ديھ، شھيد فاضل راهو|ڊنڍو]] | [[مينيوڻ ديھ، شھيد فاضل راهو|مينيوڻ]] | [[گولاڙي ديھ، تلھار|گولاڙي]] | [[چاروو ديھ، ٽنڊو باگو|چاروو]] | [[مچاندي ديھ، ٽنڊو باگو|مچاندي]] |- | [[ٻوکي ديھ، بدين|ٻوکي]] | [[کمبرو ديھ، بدين|کمبرو]] | [[پتيجي ديھ، بدين|پتيجي]] | [[ڏاڪارو ديھ، ماتلي|ڏاڪارو]] | [[ماتلي ديھ|ماتلي]] | [[ڏاسرڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڏاسرڪي]] | [[مٺو دٻو ديھ، شھيد فاضل راهو|مٺو ڏٻو]] | [[گونھو ديھ، تلھار|گونھو]] | [[چاورا ديھ، ٽنڊو باگو|چاورا]] | [[مچوري ديھ، ٽنڊو باگو|مچوري]] |- | [[ٻوھرڪي ديھ، بدين|ٻوھرڪي]] | [[خيرڏاهي ديھ، بدين|خيرڏاهي]] | [[پتياري ديھ، بدين|پتياري]] | [[ڏريڙي ديھ، ماتلي|ڏريڙي]] | [[موري ديھ، ماتلي|موري]] | [[دٻي ديھ، شھيد فاضل راهو|دٻي]] | [[مياڻو ڪرراٺ ديھ، شھيد فاضل راهو|مياڻو ڪرراٺ]] | [[ڪانڊيري ديھ، تلھار|ڪانڊيري]] | [[ڇٻرلو ديھ، ٽنڊو باگو|ڇٻرلو]] | [[ماٽو ديھ، ٽنڊو باگو|ماٽو]] |- | [[ٻورانڊي ديھ، بدين|ٻورانڊي]] | [[خودي ديھ، بدين|خودي]] | [[قائم پور ديھ، بدين|قائم پور]] | [[دڙو سيندي ديھ، ماتلي|دڙو سيندي]] | [[مورهاڙي ديھ، ماتلي|مورهاڙي]] | [[فتح پور ديھ، شھيد فاضل راهو|فتح پور]] | [[مخدوم پور ديھ، شھيد فاضل راهو|مخدوم پور]] | [[کاڻوٽ ديھ، تلھار|کاڻوٽ]] | [[ڇاڇ ديھ، ٽنڊو باگو|ڇاڇ]] | [[مينا ديھ، ٽنڊو باگو|مينا]] |- | [[بخشا ديھ، بدين|بخشا]] | [[خورهڙي ديھ، بدين|خورهڙي]] | [[رت ديھ، بدين|رت]] | [[ديرو محبت ديھ، ماتلي|ديرو محبت]] | [[نٿو ديھ، ماتلي|نٿو]] | [[گھنوراھ ديھ، شھيد فاضل راهو|گھنوراھ]] | [[ملڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ملڪي]] | [[ڪوچو ساجن سوائي ديھ، تلھار|ڪوچو ساجن سوائي]] | [[ڇاڻ ديھ، ٽنڊو باگو|ڇاڻ]] | [[ميساڏي ديھ، ٽنڊو باگو|ميساڏي]] |- | [[چنڌاڙي ديھ، بدين|چنڌاڙي]] | [[خورو ديھ، بدين|خورو]] | [[رونگهاڙي ديھ، بدين|رونگهاڙي]] | [[ڊيمبياري ديھ، ماتلي|ڊيمبياري]] | [[پاٻڻي ديھ، ماتلي|پاٻڻي]] | [[گھارو ديھ، شھيد فاضل راهو|گھارو]] | [[ناڙي ديھ، شھيد فاضل راهو|ناڙي]] | [[ڪوهر ديھ، تلھار|ڪوهر]] | [[چوبندي ديھ، ٽنڊو باگو|چوبندي]] | [[موهڻا ديھ، ٽنڊو باگو|موهڻا]] |- | [[چنيسري ديھ، بدين|چنيسري]] | [[ڪمڀائرو ديھ، بدين|ڪمڀائرو]] | [[سانڍو ديھ، بدين|سانڍو]] | [[ڍاڀي ديھ، ماتلي|ڍاڀي]] | [[پڌر ديھ، ماتلي|پڌر]] | [[ڳيرهاڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-1]] | [[نربٽ ديھ، شھيد فاضل راهو|نربٽ]] | [[ڪوٽيري ديھ، تلھار|ڪوٽيري]] | [[ڊاڊھ ديھ، ٽنڊو باگو|ڊاڊھ]] | [[مورهاڏي ديھ، ٽنڊو باگو|مورهاڏي]] |- | [[چارو ديھ، بدين|چارو]] | [[ڪونر ديھ، بدين|ڪونر]] | [[سنگهار ديھ، بدين|سنگهار]] | [[دلو ديرو ديھ، ماتلي|ڏلو ديرو]] | [[پئي ديھ، ماتلي|پئي]] | [[ڳيرهاڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-2]] | [[نوهيڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|نوهيڪي]] | [[لنڊڪي ديھ، تلھار|لنڊڪي]] | [[ڍمڀرلو ديھ، ٽنڊو باگو|ڍمڀرلو]] | [[مورو ديھ، ٽنڊو باگو|مورو]] |- | [[چيراندي ديھ، بدين|چيراندي]] | [[لوهاڻ ديھ، بدين|لوهاڻ]] | [[سنجرا ديھ، بدين|سنجرا]] | [[ڏيال ديھ، ماتلي|ڏيال]] | [[پنيرو ديھ، ماتلي|پنيرو]] | [[ڳيرهاڙي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-3]] | [[نڪارجي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|نڪارجي-1]] | [[موري ديھ، تلھار|موري]] | [[ڊانڊو ديھ، ٽنڊو باگو|ڊانڊو]] | [[موٽڻا ديھ، ٽنڊو باگو|موٽڻا]] |- | [[ڇيل ديھ، بدين|ڇيل]] | [[لاءُ ديھ، بدين|لاءُ]] | [[سرهڙي ديھ، بدين|سرهڙي]] | [[ڏوماڻي ديھ، ماتلي|ڏوماڻي]] | [[پنجم حصو ديھ، ماتلي|پنجم حصو]] | [[ڳيرهاڙي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-4]] | [[نڪارجي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|نڪارجي-2]] | [[مورجھار ديھ، تلھار|مورجهار]] | [[ڏيئي ديھ، ٽنڊو باگو|ڏيئي]] | [[اوئل پور ديھ، ٽنڊو باگو|اوئل پور]] |- | [[چوبندي ديھ، بدين|چوبندي]] | [[لريري ديھ، بدين|لريري]] | [[سرورو ديھ، بدين|سرورو]] | [[دمبالو ديھ، ماتلي|دمبالو]] | [[ڦليجاڻي ديھ، ماتلي|ڦليجاڻي]] | [[ڳيرهاڙي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳيرهاڙي-5]] | [[اوڍيرڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|اوڍيرڪي]] | [[مغل حافظ ديھ، تلھار|مغل حافظ]] | [[ڏيئي جرڪاس ديھ، ٽنڊو باگو|ڏيئي جرڪس]] | [[پنو نئون ديھ، ٽنڊو باگو|پنو نئون]] |- | [[چورهڙي ديھ، بدين|چورهڙي]] | [[لون خان ديھ، بدين|لون خان]] | [[سيراڻي ديھ، بدين|سيراڻي]] | [[ڳاري ڀري ديھ، ماتلي|ڳاري ڀري]] | [[رائين ديھ، ماتلي|رائين]] | [[گٿو ديھ، شھيد فاضل راهو|گٿو]] | [[پڌيريون ديھ، شھيد فاضل راهو|پڌيريون]] | [[مناهيڪي ديھ، تلھار|مناهيڪي]] | [[ڍنجول ديھ، ٽنڊو باگو|ڍنجول]] | [[ڦاڙهو ديھ، ٽنڊو باگو|ڦاڙهو]] |- | [[چورهالو ديھ، بدين|چورهالو]] | [[لواري شريف ديھ، بدين|لواري شريف]] | [[سينگهاري ديھ، بدين|سينگهاري]] | [[گھاري لنڊي ديھ، ماتلي|گھاري لنڊي]] | [[روهيڙو ديھ، ماتلي|روهيڙو]] | [[گولاڙچي ديھ، شھيد فاضل راهو|گولاڙچي]] | [[پٽيھل ديھ، شھيد فاضل راهو|پٽيھل]] | [[نار ديھ، تلھار|نار]] | [[ڍورو ڪاڪا نورو ديھ، ٽنڊو باگو|ڌورو ڪاڪا نورو]] | [[ڦل ديھ، ٽنڊو باگو|ڦل]] |- | [[داليجي ديھ، بدين|داليجي]] | [[لنڊو ديھ، بدين|لنڊو]] | [[سيٺا ديھ، بدين|سيٺا]] | [[گھارو ديھ، ماتلي|گھارو]] | [[سانڊو ديھ، ماتلي|سانڊو]] | [[ڳجهاري ديھ، شھيد فاضل راهو|ڳجهاري]] | [[ڦٽوڻ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڦٽوڻ]] | [[نوابيد ديھ، تلھار|نوابيد]] | [[ڌٻڻي ديھ، ٽنڊو باگو|ڌٻڻي]] | [[پير مصري ديھ، ٽنڊو باگو|پير مصري]] |- | [[ڏانڍي ديھ، بدين|ڏانڍي]] | [[مجا بسري ديھ، بدين|مجا بسري]] | [[شيخپور ديھ، بدين|شيخپور]] | [[گھارو سرمست ديھ، ماتلي|گهارو سرمست]] | [[سائونرو ديھ، ماتلي|سائونرو]] | [[جاکيجي-1۽2 ديھ، شھيد فاضل راهو|جاکيجي-1۽2]] | [[راهوڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|راهوڪي]] | [[پاٿرون ديھ، تلھار|پاٿرون]] | [[ڊگھ ديھ، ٽنڊو باگو|ڊگھ]] | [[پيروڙ ديھ، ٽنڊو باگو|پيروڙ]] |- | [[داڦري ديھ، بدين|داڦري]] | [[مکاڻدي ديھ، بدين|مکاڻدي]] | [[سيالڪي ديھ، بدين|سيالڪي]] | [[گوپالو ديھ، ماتلي|گوپالو]] | [[سيھرات ديھ، ماتلي|سيھرات]] | [[جھٻيرو ديھ، شھيد فاضل راهو|جھٻيرو]] | [[راڙي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-1]] | [[پرهارڪي ديھ، تلھار|پرهارڪي]] | [[دومھار ديھ، ٽنڊو باگو|دومھار]] | [[پوٺو ديھ، ٽنڊو باگو|پوٺو]] |- | [[دستي ديھ، بدين|دستي]] | [[مکرا ديھ، بدين|مکرا]] | [[سيانتري ديھ، بدين|سيانتري]] | [[گوراڻو ديھ، ماتلي|گوراڻو]] | [[سينھور ديھ، ماتلي|سينھور]] | [[جھول ديھ، شھيد فاضل راهو|جهول]] | [[راڙي-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-2]] | [[ڦوساڻا ديھ، تلھار|ڦوساڻا]] | [[دز ديھ، ٽنڊو باگو|دز]] | [[پوٺو نار ديھ، ٽنڊو باگو|پوٺو نار]] |- | [[ڍنڌ ديھ، بدين|ڍنڌ]] | [[ملڪي ديھ، بدين|ملڪي]] | [[سيارسي ديھ، بدين|سيارسي]] | [[گجو ديھ، ماتلي|گجو]] | [[سڪني ديھ، ماتلي|سڪني]] | [[جھول-2 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهول-2]] | [[راڙي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-3]] | [[ڦلھڙيون ديھ، تلھار|ڦلھڙيون]] | [[فتح پور ديھ، ٽنڊو باگو|فتح پور]] | [[ريل ترائي ديھ، ٽنڊو باگو|ريل ترائي]] |- | [[ڌاران ديھ، بدين|ڌاران]] | [[مڙائي ديھ، بدين|مڙائي]] | [[سونھر ديھ، بدين|سونھر]] | [[حاجي ڪرم علي ديھ، ماتلي|حاجي ڪرم علي]] | [[سيتا ديھ، ماتلي|سيتا]] | [[جھولي-1 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-1]] | [[راڙي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-4]] | [[راهيجي ديھ، تلھار|راهيجي]] | [[فتو قمبراڻي ديھ، ٽنڊو باگو|فتو قمبراڻي]] | [[راجوري-1 ديھ، ٽنڊو باگو|راجوري-1]] |- | [[ڍينگھر ديھ، بدين|ڍينگھر]] | [[مرد ديھ، بدين|مرد]] | [[سُتياري ديھ، بدين|سُتياري]] | [[هنجر ديھ، ماتلي|هنجر]] | [[سوڙي ديھ، ماتلي|سوڙي]] | [[جهولي-3 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-3]] | [[راڙي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|راڙي-5]] | [[ريمڀان ديھ، تلھار|ريمڀان]] | [[ڳڙ ديھ، ٽنڊو باگو|ڳڙ]] | [[راجوري-3 ديھ، ٽنڊو باگو|راجوري-3]] |- | [[ڏونگھري ديھ، بدين|ڏونگھري]] | [[مرخان ديھ، بدين|مرخان]] | [[ٽالي ديھ، بدين|ٽالي]] | [[جاڙڪي ديھ، ماتلي|جاڙڪي]] | [[سورهاڙي ديھ، ماتلي|سورهاڙي]] | [[جھولي-4 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-4]] | [[رپ ديھ، شھيد فاضل راهو|رپ]] | [[رپ ديھ، تلھار|رپ]] | [[گاهيجي ديھ، ٽنڊو باگو|گاهيجي]] | [[روپاري ديھ، ٽنڊو باگو|روپاري]] |- | [[گبرلو ديھ، بدين|گبرلو]] | [[ميرزاپور ديھ، بدين|ميرزاپور]] | [[ٺيٺ ديھ، بدين|ٺيٺ]] | [[جيھاجاني ديھ، ماتلي|جيهاجاني]] | [[سن ديھ، ماتلي|سن]] | [[جھولي-5 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-5]] | [[صالح آباد ديھ، شھيد فاضل راهو|صالح آباد]] | [[روجھرلي ديھ، تلھار|روجھرلي]] | [[ڳراٺڙي ديھ، ٽنڊو باگو|ڳراٺڙي]] | [[صادق ديھ، ٽنڊو باگو|صادق]] |- | [[گڏ ديھ، بدين|گڏ]] | [[مٺي ديھ، بدين|مٺي]] | [[وڌڙي ديھ، بدين|وڌڙي]] | [[جوڻيجا ديھ، ماتلي|جوڻيجا]] | [[ٽنڊو غلام علي ديھ، ماتلي|ٽنڊو غلام علي]] | [[جھولي-6 ديھ، شھيد فاضل راهو|جهولي-6]] | [[سامڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|سامڪي]] | [[سعيد پور ديھ، تلھار|سعيد پور]] | [[گجو ديھ، ٽنڊو باگو|گجو]] | [[سانگي ديھ، ٽنڊو باگو|سانگي]] |- | [[گاگڙو ديھ، بدين|گاگڙو]] | [[مٺي-2 ديھ، بدين|مٺي-2]] | [[وڳوداهو ديھ، بدين|وڳوداهو]] | [[ڪلوڙي ديھ، ماتلي|ڪلوڙي]] | [[تالھو ديھ، ماتلي|تالھو]] | [[ڪاڍ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاڍ]] | [[شيخاڻو ديھ، شھيد فاضل راهو|شيخاڻو]] | [[ساجن ديھ، تلھار|ساجن]] | [[هجر هادي ديھ، ٽنڊو باگو|هجر هادي]] | [[سينھاهو ديھ، ٽنڊو باگو|سينهاهو]] |- | [[گھرٻي ديھ، بدين|گھرٻي]] | [[مٺي-3 ديھ، بدين|مٺي-3]] | [[وهريارو ديھ، بدين|وهريارو]] | [[ڪنڊراهڪي ديھ، ماتلي|ڪنڊراهڪي]] | [[تلھياري ديھ، ماتلي|تلھياري]] | [[ڪاهيڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاهيڪي]] | [[سوڍڪي ديھ، شھيد فاضل راهو|سوڍڪي]] | [[ساجن پور ديھ، تلھار|ساجن پور]] | [[هميرا ديھ، ٽنڊو باگو|هميرا]] | [[سونھر ديھ، ٽنڊو باگو|سونهر]] |- | [[گٿو ديھ، بدين|گٿو]] | [[موري ديھ، بدين|موري]] | [[ولڌاڙي ديھ، بدين|ولڌاڙي]] | [[ڪانگڻي ديھ، ماتلي|ڪانگڻي]] | [[تالي ديھ، ماتلي|تالي]] | [[ڪاڪيجاڻي ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪاڪيجاڻي]] | [[سورهاڙي ديھ، شھيد فاضل راهو|سورهاڙي]] | [[سانڍڪي ديھ، تلھار|سانڍڪي]] | [[هر ديھ، ٽنڊو باگو|هر]] | [[سونھاري ديھ، ٽنڊو باگو|سونھاري]] |- | [[گجو ديھ، بدين|گجو]] | [[موريري ديھ، بدين|موريري]] | [[ورارڪي ديھ، بدين|ورارڪي]] | [[ڪانھيري ديھ، ماتلي|ڪانهيري]] | [[ٿري ديھ، ماتلي|ٿري]] | [[ڪنڊ ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊ]] | [[سُتياري ديھ، شھيد فاضل راهو|سُتياري]] | [[سوسي ديھ، تلھار|سوسي]] | [[هڱورجاڻي ديھ، ٽنڊو باگو|هڱورجاڻي]] | [[ٽنڊو باگو ديھ|ٽنڊو باگو]] |- | [[ڳرهو ديھ، بدين|ڳرهو]] | [[مورهاڙي ديھ، بدين|مورهاڙي]] | [[وريارو ديھ، بدين|وريارو]] | [[ڪڙي محمد علي ديھ، ماتلي|ڪڙي محمد علي]] | [[اوڍيجاڻي ديھ، ماتلي|اوڍيجاڻي]] | [[ڪنڊياري ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪنڊياري]] | [[تاجھيري ديھ، شھيد فاضل راهو|تاجهيري]] | [[سيري ديھ، تلھار|سيري]] | [[هوٿيئر ديھ، ٽنڊو باگو|هوٿيئر]] | [[طيب سيٺو ديھ، ٽنڊو باگو|طيب سيٺو]] |- | [[جکرالو ديھ، بدين|جکرالو]] | [[مورو ديھ، بدين|مورو]] | [[وارياسو ديھ، بدين|وارياسو]] | [[ڪڙي سائين داد ديھ، ماتلي|ڪڙي سائين داد]] | [[وي ديھ، ماتلي|وي]] | [[ڪڙيو-1،2 ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪڙيو-1،2]] | [[ترائي ديھ، شھيد فاضل راهو|ترائي]] | [[شاڪاني ديھ، تلھار|شاڪاني]] | [[جل موري ديھ، ٽنڊو باگو|جل موري]] | [[ٿورڪي ديھ، ٽنڊو باگو|ٿورڪي]] |- | [[جاکري ديھ، بدين|جاکري]] | | | [[ڪاريانو ديھ، ماتلي|ڪاريانو]] | [[واگھرائي ديھ، ماتلي|واگھرائي]] | [[ڪاٿر ديھ، شھيد فاضل راهو|ڪٿر]] | [[ولھار ديھ، شھيد فاضل راهو|ولهار]] | [[شورڪي ديھ، تلھار|شورڪي]] | [[جيسر ديھ، ٽنڊو باگو|جيسر]] | [[ٿورلو ديھ، ٽنڊو باگو|ٿورلو]] |- | | | | [[ڪاٺوڙ ديھ، ماتلي|ڪاٺوڙ]] | [[ونجي ديھ، ماتلي|ونجي]] | [[کرچ ديھ، شھيد فاضل راهو|کرچ]] | | [[تلھار ديھ|تلھار]] | [[ڪاھڌارو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاھڌارو]] | [[ٿئي ديھ، ٽنڊو باگو|ٿئي]] |- | | | | | | | | [[وسارڪي ديھ، تلھار|وسارڪي]] | [[ڪاڪ-1 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-1]] | [[توري ديھ، ٽنڊو باگو|توري]] |- | | | | | | | | [[وڌ-1 ديھ، تلھار|وڌ-1]] | [[ڪاڪ-2 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-2]] | [[توريانو ديھ، ٽنڊو باگو|توريانو]] |- | | | | | | | | [[وڌ-2 ديھ، تلھار|وڌ-2]] | [[ڪاڪ-3 ديھ، ٽنڊو باگو|ڪاڪ-3]] | [[اونرڪي ديھ، ٽنڊو باگو|اونرڪي]] |- | | | | | | | | [[ولھار ديھ، تلھار|ولھار]] | [[ڪامارو ديھ، ٽنڊو باگو|ڪامارو]] | [[وي بھادر ديھ، ٽنڊو باگو|وي بھادر]] |- | | | | | | | | [[واسي عادل ديھ، تلھار|واسي عادل]] | [[ڪانگ ديھ، ٽنڊو باگو|ڪانگ]] | [[واگھڏاھي ديھ، ٽنڊو باگو|واگھڏاھي]] |- | | | | | | | | [[واسي سڄڻ ديھ، تلھار|واسي سڄڻ]] | [[ڪانگ پير ديھ، ٽنڊو باگو|ڪانگ پير]] | |} == معيشت == ===زراعت=== بدين ضلعي جي معيشت زراعت آھي. 1998 جي سروي مطابق بدين جي ڪل آبادي جو 83.6 سيڪڙو ماڻهو ٻھراڙيءَ ۾ رھندڙ آھن. جن جو گذارو زرعي زمينن جي پوک ۽ ھارپ تي آھي. انھن ماڻھن جي روزگار جو ٻيو وسيلو چوپايو مال پالڻ ۽ مڇي مارڻ آهي<ref> ورڊ پريس_ نندو شھر[https://nindoshaher.wordpress.com/nindo-shaher/]</ref>. [[فائل:Sunflower Sindh.jpg|thumb|250px|کاٻو|upright=3|بدين ضلعي ۾ سورج مکي جو فصل]] ھن ضلعي جي آبپاشي جو وڏو ذريعو [[سنڌوندي]] مان سکر بئراج ۽ ڪوٽڙي بئراج واري آبپاشي نظام سان ڳنڍيل<ref name = " بدين "/> ڪينالن ۽ واھن ذريعي ايندڙ پاڻي آھي جيڪو [[ڦليلي ڪينال]]، [[اڪرم واھ]]، [[گوني ڪينال]] ، [[نصير ڪينال]] ذريعي پھچي ٿو<ref name = " بدين "/>. جن جي پاڻي جي گڏيل رسد 433 ڪيوبڪ ميٽر في سيڪنڊ آھي ۽ انھن جي ڪمانڊ واري علائقي جي پکيڙ 6,03,000 [[ھيڪٽر]] آھي<ref name = " بدين "/>. ھتان جا مکيه فصلن م ڪمند، چانور، ڪپھ، ڪڻڪ ۽ سورج مکي شامل آهن ۽ ننڍن فصلن ۾ بصر ، مرچ، دالن، ٽماٽي ۽ گدري جا فصل شامل آهن<ref name = "بدين "/>. ===صنعت=== [[File:Sugar mill, khoski - panoramio.jpg|thumb|280px|کوسڪي شگر مل، بدين]] ضلعي ۾ 1986ع ۾ 12.2 ھيڪٽر (30.2 ايڪڙ) زمين تي مشتمل صنعتي اسٽيٽ قائم ڪئي وئي جنھن ۾ 107 صنعتي پلاٽ رکيا ويا پر رڳو 17 پلاٽ الاٽ ٿي سگھيا ۽ انھن مان بہ رڳو 10 استعمال ۾ آيا. اھا اسڪيم سيڙپڪارن کي متاثر نہ ڪري سگھي<ref name = " بدين"/>. ھن وقت ضلعي اندر 6 شگر ملون واقع آهن ان ڪري ھن ضلعي کي سنڌ جي شگر اسٽيٽ پڻ سڏيندا آهن<ref name=" بدين "> [https://portals.iucn.org › filesPDFWeb resultsDistrict Vision Badin - IUCN Portal ] District Vision Badin </ref>. 2001ع ۾ ضلعي ۾ اٽڪل 79 سارين جا ڪارخانا ۽ 100 اٽي جون ملون آهن<ref name = "بدين "/>. سارين جي ڪارخانن مان 34 [[بدين تعلقو|تعلقي بدين]] ۾ ، 23 [[تعلقو تلھار|تلھار]] تعلقي ۾، 9 [[شھيد فاضل راهو تعلقو|شھيد فاضل راهو]] تعلقي ۾، 7 [[ماتلي تعلقو|ماتلي]] تعلقي ۾ ۽ 6 تعلقي [[ٽنڊوو باگو تعلقو|ٽنڊي باگي]] ۾ واقع ھئا<ref name = " بدين "/>. انھن مان رڳو 12 اھڙا ھئا جن م چانور جي ڇڙھائي سان گڏوگڏ انھن جي پالش جي صلاحيت رکندڙ ھئا<ref name = " بدين "/>. اٽي جي 100 ملن ۾ اڪثريت اٽي جي چڪي وارين برقي مشين جي ھئي. سرن جي پيداوار لاء ضلعي اندر سرن جا بٺا ڪم ڪن ٿا جن ۾ ٻارڻ لاء گھڻي ڀاڱي توتڙن جو استعمال ٿئي ٿو<ref name = "بدين "/>. ھتي ھفتيوار سرن جي پيداوار 50000 سرون آھن جن جي ٺاهڻ ۾ اٽڪل 6 ٽن توتڙ ٻارڻ طور استعمال ٿئي ٿو<ref name = " بدين "/>. ===معدنيات ۽ توانائي=== ھن ضلعي اندر تيل جي کوھن مان ملڪ جو لڳ جو لڳ ڀڳ %50 ڪچو تيل نڪري ٿو جنھن ڪري ھن ضلعي کي پاڪستان جي آئل اسٽيٽ سڏيندا آهن<ref name=BadinEconomy>{{cite web|last=EconomyBadin|first=Economy|title=Government of Sindh|url=http://pwdsindh.gov.pk/districts/badin.htm|publisher=Government of Sindh|access-date=26 March 2019|archive-url=https://web.archive.org/web/20181010164517/http://pwdsindh.gov.pk/districts/badin.htm|archive-date=10 October 2018|url-status=dead}}</ref>. بدين مان ڪوئلو پڻ ڪثرت سان ملي ٿو. ''بدين ڪول فيلڊ'' جي ذخيرن جي پکيڙ 1,110 چورس ڪلوميٽر آهي جنھن م اٽڪل 1.358 ارب ميٽرڪ ٽن ڪوئلو موجود آهي<ref name=BadinCoal>{{cite web|last=Badin|first=Coal Field|title=Coal Field Badin|url=http://www.sindhcoal.gos.pk/coal-fields/badin-coalfield/|publisher=Sindh Coal|access-date=8 November 2013}}</ref>. 1998ع جي آدمشماري مطابق ضلعي %76.29 سيڪڙو آبادي کي بجلي ميسر ھئي باقي %23.39 سيڪڙو آبادي گھرن ۾ گاسليٽ جو استعمال ڪندڙ ھئي. رڌ پچاء جي ٻارڻ لاء %72.70 آبادي ڪاٺيون، %21.97 آبادي قدرتي گيس، %3.92 آبادي گاسليٽ ۽ %1.41 آبادي ٻيا ذريعا مثلاً ڇيڻا وغيره استعمال ڪندڙ ھئي<ref name = "بدين "/>. پاڪستان جي تيل جي پيدوار جو 44 سيڪڙو ۽ قدرتي گيس جي پيداوار جو 8 سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي<ref name = " بدين"/>. 1995ع ۾ بدين ضلعي جي تيل جي پيدوار جي سراسري 20,931 بيرل ھئي، جيڪا 1996ع ۾ وڌي 24,002 بيرل ۽ 1997ع ۾ وڌي 25,762 بيرل ٿي وئي<ref name = " بدين "/>. 2001 ۾ اتان رڪارڊ پيداوار ٿي ھئي جيڪا 30,000 بيرل ھئي پر پوء ان پيداوار ۾ واڌ نہ پر ڪمي آئي آهي<ref name = "بدين "/>. ===ٻيلا=== ضلعي ۾ قدرتي ٻيلا ڪا نہ آھن پر آبپاشي واري پاڻي تي پوکيل ٻہ ٻيلا آهن جن ۾ [[راڙي ٻيلو]] ۽ [[بوھارڪي ٻيلو]] شامل آهن. ٻيلن جي ايراضي 12000 ھيڪٽر آهي<ref name = " رپورٽ "/><ref name = "ڊزاسٽر "/>. انھن ٻيلن ۾ [[ٻٻر]] (acacia Arabica), [[ڪنڊي]] (specigera)، [[باھڻ]] (populus euphratica) ۽ [[تمر]] جا ٻہ قسم : [[لئي]] (tamarix gallica) ۽ [[جھائو]] (dioica) ڪثرت سان ملن ٿا<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ٻين وڻن ۾ ٻير (jujuba)، [[نم]] (azadirachta indica)، [[سراس]] (albizzia lebak)، [[بنيان]] يا [[وڏ]] (ficus bengalensis)، [[پپل]] (f.religiosa)، [[گدامڙي]] (tamarindus indica)، [[ولائتي ٻٻر]] (acacia farnesiana)، [[ليسوڙو]] (cordia myza)، [[ڪرڙ]] (capperis aphylla) ۽ [[کبڙ]] (salvadora persica) شامل آهن<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ان کان علاوه ٻيلي جي گاھن ۾ [[سر]] (sacchrum spontaneum) ۽ [[ڪانا]] (arundinaceum) شامل آهن<ref name = " ڊزاسٽر"/>. ===ماھيگيري=== بدين ضلعي جي اھم معاشي سرگرمين ۾ [[ماھيگيري]] (fisheries) پڻ شامل آهي. سامونڊي مڇي جي برآمدن ۾ ڏھ سيڪڙو حصو بدين ضلعي جو آھي<ref name = " بدين "/>. 2002ع م سنڌ ۾ تازي پاڻيء جي مڇي جي پيداوار 80,659 ٽن ھئي جنھن مان بدين ضلعي جو حصو 17.5 سيڪڙو يعني 14,152 ٽن ھيو. ان سال ھي ضلعو سنڌ ۾ ٺٽي ضلعي کان پوءِ ٻيون نمبر وڏو ضلعو ھيو<ref name = "بدين "/>. ==تعليم == ھن ضلعي جي آبادي جو تعليم حاصل ڪندڙن جي شرح 1998 جي آدمشماري مطابق %24.63 ھئي<ref name = " رپورٽ "/>. 2001 ۾ اھا شرح وڌي %27.52 تي پھتي<ref name = " بدين "/>. ضلعي ۾ ڪابہ يونيورسٽي ڪانہ آھي<ref name = "رپورٽ "/>. پرائمري ۽ سيڪنڊري اسڪولن جو تعداد 3،346 آهي<ref name = " رپورٽ "/>. ھن ضلعي ۾ سنڌ يونيورسٽي پنھنجو ڪيمپس شروع ڪيو آهي جتي بزنس ايڊمنسٽريشن، ڪامرس، ڪمپيوٽر سائنس ۽ ايجوڪيشن جي شعبن ۾ چئن سالن جي 8 سيميسٽر واري بيچلر ڊگري ۽ ڪمپيوٽر سائنس ۽ ايجوڪيشن جي شعبن ۾ پوسٽ گريجوئيشن جي تعليم شروع ڪرائي آھي<ref name=UniversityofSindh>{{cite web|last=University |first=Sindh |title=Laar Campus of University of Sindh |url=http://www.usindh.edu.pk/campuses/sindh-university-laar-campus-at-badin |publisher=University of Sindh |access-date=8 November 2013 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20131212005251/http://www.usindh.edu.pk/campuses/sindh-university-laar-campus-at-badin |archive-date=12 December 2013 }}</ref> 1998ع جي انگ اکرن مطابق بدين ضلعي ۾ ڇوڪرن جا 812 ۽ ڇوڪرين جا 214 پرائمري اسڪول ھيا. انھن مان في اسڪول جي تجويز ڪيل سراسري حاضري 150 ٻارن تائين ھجڻ کپندي ھئي پر ان جي برعڪس سراسري حاضري في اسڪول 36 ٻار ھئي<ref name = " بدين "/>. 1998 ۾ ضلعي جون 735 وسنديون ۽ ڳوٺ اھڙا ھيا جن جي آبادي 200 کان وڌيڪَ ھئي پر اتي اسڪول جي سھولت ميسر نہ ھئي<ref name = "بدين "/>. 1998ع ۾ ضلعي اندر 52 ڇوڪرن جا ۽ 22 ڇوڪرين لاء مڊل اسڪول ھيا ۽ ضلعي اندر 117 اھڙا ڳوٺ ھيا جن جي آبادي 1000 ماڻهن کان وڌيڪَ ھئي پر اتي مڊل اسڪول جي سھولت ميسر ڪانه ھئي<ref name = " بدين"/>. ان سال ضلعي م ڇوڪرن لاءِ 15 ۽ ڇوڪرين لاء صرف 2 ھاء اسڪول ھيا<ref name = " بدين "/>. ضلعي اندر ھاسٽل جي سھولت 1998 ۾ صرف ھڪ ٽنڊي باگي جي مير غلام محمد ٽالپر ھاء اسڪول ۾ ميسر ھئي<ref name = " بدين "/>. ==صحت== ھن ضلعي ۾ بدين شھر ۾ ھڪ سول اسپتال، 3 تعلقه اسپتالون، 4 رورل هيلٿ سينٽر,03 ڊسپينسريون، 4 ايم سي ايڇ سينٽر ۽ 46 بيسڪ هيلٿ يونٽ واقع آهن<ref name = " رپورٽ "/>. 2006 ۾ ايگزيڪيوٽو ڊسٽرڪٽ آفيسر، ھيلٿ، بدين جي مطابق ضلعي ۾ ھڪ سول اسپتال، ٽي تعلقا اسپتالون، 12 رورل هيلٿ سينٽر، 38 بيسڪ هيلٿ سينٽر، ھڪ 20 بسترن وارو مڌر اينڊ چائلڊ ھيلٿ ڪيئر سينٽر ۽ 69 گورنمينٽ ڊسپينسريون واقع ھيون ان کان سواءِ 28 آزمائشي ڊسپينسريون پڻ موجود ھيون<ref name = " بدين"/>. 2001 م 317 مرد ڊاڪٽر ۽ 60 عورت ڊاڪٽر، 15 ليڊي ھيلٿ وزيٽر، 44 فيميل ھيلٿ ٽيڪنيشن ضلعي اندر ڪم ڪندڙ ھيا جيڪو اسٽاف منظور ٿيل تعداد کان تمام گھٽ ھيو جنھن مطابق 5428 ماڻھن لاء ھڪ ڊاڪٽر ھيو<ref name = " بدين "/>. ==آمدورفت== [[File:Badin railway platform.jpg|thumb|220px|بدين ريلوي اسٽيشن پليٽ فارم]] [[File:Badin Railway Junction frontview.jpg|thumb|220px|بدين ريلوي اسٽيشن]] بدين جي مکيه ريلوي لائن بدين کان حيدرآباد جي وچ ۾ موجود آهي جيڪا [[ماتلي تعلقو|ماتلي تعلقي]] کان گذري ٿي. بدين شھر ضلعي جو صدر مقام آهي جيڪو روڊن ذريعي تعلقن جي صدر مقامن سان ڳنڍيل آهي. روڊ ذريعي بدين کان ماتلي 90 ڪلوميٽرن، گولاڙچي 35 ڪلوميٽرن، تلھار 25 ڪلوميٽرن ۽ ٽنڊو باگو 20 ڪلوميٽرن جي فاصلي تي واقع آهي<ref name = "رپورٽ "/>. ==آبادي== پاڪستان جي پھرين آدمشماري1951ع ۾ ٿي جنھن ۾ موجوده بدين واري علائقي جي آبادي 2,56,040 ھئي<ref name="سمال گرانٽ"> [https://www.sgp.undp.org/spacial-itemid-projects-landing-page/spacial-itemid-project-search-results/spacial-itemid-project-detailpage.html?view=projectdetail&id=10348] </ref> 1981 ۾ آبادي 7,77,000 ھئي<ref name = " ڊزاسٽر "/>. 17 سال بعد 1998ع ۾ ھن ضلعي جي آبادي 11,36,636 ھئي جنھن ۾ %16.42 آبادي شھري ھئي<ref>{{Cite web |url=http://www.badin.gov.pk/population.htm |title=Urban Resource Centre |access-date=2006-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060830032218/http://www.badin.gov.pk/population.htm |archive-date=2006-08-30 |url-status=dead }}</ref> 2017 ۾ اھا وڌي 1,804,516 ٿي وئي<ref>[http://www.pbs.gov.pk/content/district-glance-badin]</ref>. ان ۾ مرد 8،79،961 ۽ عورتون 953,291 ھيون<ref name = "رپورٽ "/>. ڪل آبادي مان 14،14،138 ٻھراڙيءَ ۾ ۽ 3,090,378 شھرن ۾ رھندڙ ھئي<ref name = " گورنمينٽ "/>. 2017ع ۾ تعلقن مان بدين تعلقي جي آبادي 4,55,295 ( شھري:1,31,655 ۽ ٻھراڙيءَ: 3,23,640)، ماتلي تعلقي جي آبادي 4,43,412 (شھري: 98,238 ۽ ٻھراڙيءَ:3,45,174 )، ٽنڊو باگو تعلقي جي آبادي 3,98,858 (شھري: 58,412 ۽ ٻھراڙيءَ: 3,40,446)، شھيد فاضل راهو تعلقي جي آبادي 3,44,697 (شھري:53,392 ۽ ٻھراڙيءَ:2,81,305 )، تلھار تعلقي جي آبادي 1,72,254 (شھري: 48,681 ۽ ٻھراڙيءَ: 1,23,573) آھي<ref name=" گورنمينٽ"> [ https://www.pbs.gov.pk › sindhPDFbadin summary - DISTRICT AND TEHSIL LEVEL POPULATION ...] </ref>. بدين جي %79.4 آبادي مسلمان آھي. شھري آبادي ۾ مسلمانن جو تناسب %82.17 آھي ۽ ٻھراڙيءَ واري آبادي ۾ انھن جو تناسب %78.89 آھي<ref name = "رپورٽ "/>. مسلم آبادي ۾ اڪثريت واريون ذاتيون ھاليپوٽا، ھنڱورا، لغاري، نظاماڻي نمايان آھن<ref name = " رپورٽ "/>. ان کان سواءِ سيد، سومرا، ٽالپر، مينڌرا، چانڊيا، شيدي، ملاح، نوحاڻي ۽ ڀرڳڙي پڻ وڏين مسلمان ذاتين ۾ شامل آھن. ھندو ذاتين ۾ اڪثريت ۾ لوھاڻا، ڀيل ۽ ڪولھي شامل آهن ان کان سواءِ ٿورڙو تعداد برھمڻن جو پڻ آھي<ref name = " ڊزاسٽر "/>. ضلعي جي ڪل آبادي جو %19.93 ھندو آھن. ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ ھندن جو تناسب %20.67 ۽ شھري آبادي م %16.16 آھي<ref name = " رپورٽ "/>. اقليتن ۾ باقي آبادي ۾ %0.25 عيسائي، %0.24 احمدي يا قادياني شامل آهن<ref name = " رپورٽ "/>. ضلعي جي %89.82 آبادي سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ آھي. ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ سنڌي ڳالھائيندڙ %92.20 ۽ شھري آبادي ۾ سنڌي ڳالھائيندڙن جي شرح %77.69 آھي<ref name = " رپورٽ "/>. ضلعي جي ٻي وڏي ٻولي پنجابي آھي جيڪا ڪل آبادي مان %5.62 ماڻھن جي ٻولي آھي جيڪي شھري آبادي جو %11.30 آھن ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي جو %4.50 آھن. اردو ڳالهائيندڙ ڪل آبادي جو %1.21 آھن<ref name=" رپورٽ "> [https://www.humanitarianresponse.info › ...PDF9_GPP- Assessment Report of Badin-Sindh Province- Pakistan- Aug ... ] PREPARED BY GPP – EMERGENCY RESPONSE UNIT GLOBAL PEACE PIONEERS House: 351, ST # 15, G- 10/2 ISLAMABAD </ref>. شھري آبادي ۾ اردو ڳالهائيندڙن جي شرح %4.65 ۽ ٻھراڙيءَ جي آبادي ۾ %0.53 آھي<ref name = "رپورٽ "/>. ضلعي م پشتو ڳالهائيندڙ آبادي جو %0.73 ، سرائڪي %0.59، بلوچي ڳالهائيندڙ %0.21 آھن<ref name = "رپورٽ "/>. 2017 جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي جو %45.01 ماڻھن جي عمر 1 کان 14 سالن تائين ھئي، %44.89 ماڻھن جي عمر 15 کان 49 سالن تائين ۽ %3.10 آبادي 59 سالن کان وڏي عمر جي ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. 2017 ع جي آدمشماري مطابق ضلعي جي آبادي ۾ اضافي جي شرح %3.22 ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. پکيڙ جي لحاظ کان آبادي جي گھاٽائي 168.9 ماڻھو في چورس ڪلوميٽر ھئي<ref name = "رپورٽ "/>. ضلعي م 2017 جي آدمشماري مطابق في خاندان جي ڀاتين جي سراسري شرح في گھر 8 ڀاتي آھي<ref name = "رپورٽ "/>. === ضلعي آبادي جو جائزو === {| class="wikitable" |+ style="background:#38761D; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعو: اهم آبادياتي انگ اکر (2023ع)''' |- style="background:#93C47D;" ! اشاريه ! قدر |- | style="background:#D9EAD3;" | ڪل آبادي | style="background:#D9EAD3;" | '''1,947,081''' |- | style="background:#D9EAD3;" | ايراضي | style="background:#D9EAD3;" | '''6,858 چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | آباديءَ جي ڪثافت | style="background:#D9EAD3;" | '''283.9 ماڻهو في چورس ڪلوميٽر''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سالياني آبادي واڌ (2017ع–2023ع) | style="background:#D9EAD3;" | '''1.3٪''' |- | style="background:#D9EAD3;" | سنڌ جي ڪل آبادي ۾ حصو | style="background:#D9EAD3;" | '''3.50٪''' |} <small>'''ذريعو:''' [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/801__badin/ Citypopulation.de]، [[پاڪستان شماريات بيورو]].</small> === شهري آبادي وارا هنڌ === {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعي جا شهري مرڪز (2017ع ۽ 2023ع مردم شماري)''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! درجو ! شهر / ڳوٺ ! حيثيت ! 2017ع آبادي ! 2023ع آبادي ! واڌ (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1 | [[بدين]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|112,393 | align="right"|117,455 | align="center"|4.50 |- | 2 | [[ماتلي]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|62,563 | align="right"|74,402 | align="center"|18.92 |- | 3 | [[ٽنڊو باگو]] | ميونسپل ڪميٽي | align="right"|17,546 | align="right"|22,786 | align="center"|29.86 |- | 4 | [[ٽنڊو غلام علي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|35,724 | align="right"|36,961 | align="center"|3.46 |- | 5 | [[شهيد فضل راهو]] (گولارچي) | ٽائون ڪميٽي | align="right"|33,866 | align="right"|35,313 | align="center"|4.27 |- | 6 | [[خوسڪي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|27,411 | align="right"|29,324 | align="center"|6.98 |- | 7 | [[تلهار]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|27,667 | align="right"|27,231 | align="center"|−1.58 |- | 8 | [[راجو خاناڻي]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|21,018 | align="right"|21,513 | align="center"|2.36 |- | 9 | [[ڪڙيو گھنور]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|19,487 | align="right"|21,775 | align="center"|11.74 |- | 10 | [[پنگريو]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|13,443 | align="right"|17,982 | align="center"|33.76 |- | 11 | [[ڪڍڻ]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|10,845 | align="right"|14,956 | align="center"|37.91 |- | 12 | [[ننڍو]] | ٽائون ڪميٽي | align="right"|8,381 | align="right"|10,151 | align="center"|21.12 |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="3"|مجموعي شهري آبادي ! align="right"|390,344 ! align="right"|429,849 ! align="center"|10.12 |} === آباديءَ جي واڌ === هيٺ ڏنل گراف [[بدين ضلعو]] جي آباديءَ ۾ وقت سان ٿيندڙ واڌ کي ظاهر ڪري ٿو: {{Graph:Chart | width = 700 | height = 400 | type = line | xAxisTitle = سال | yAxisTitle = آبادي | x = 1998,2017,2023 | y1 = 1104671,1804708,1947081 | y1Title = آبادي | colors = #C2185B | legend = | showSymbols = 1 | linewidth = 3 | yAxisMin = 0 | yGrid = | xGrid = }} {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#0B5394; color:white; font-size:120%;" | '''بدين ضلعي جي آباديءَ جي واڌ''' |- style="background:#6FA8DC; color:black;" ! سال ! آبادي ! واڌ (%) |- style="background:#EAF3FF;" | 1998ع | align="right" | 1,104,671 | align="center" | — |- | 2017ع | align="right" | 1,804,708 | align="center" | 63.37٪ |- | 2023ع | align="right" | 1,947,081 | align="center" | 7.89٪ |- style="background:#FFD966; font-size:110%;" ! colspan="2" | 1998ع–2023ع مجموعي واڌ ! align="center" | 76.26٪ |} <small>'''ذريعو:''' [[پاڪستان شماريات بيورو]]؛ [https://www.citypopulation.de/en/pakistan/sindh/801__badin/ Citypopulation.de]</small> ==عدالتي نظام== ھن ضلعي جون حدون سنڌ ھاء ڪورٽ جي سرڪٽ ڪورٽ حيدرآباد جي اختيار ۾ اچن ٿيون جنھن ڪري ھاء ڪورٽ جا ڪيس حيدرآباد واري رجسٽري ۾ داخل ٿيندا آهن. ضلعي عدالتن جي نظام ۾ ھتي ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت بدين شھر ۾ واقع آهي جنھن سان گڏ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن ججن جون ٻہ عدالتون پڻ ڪم ڪن ٿيون<ref name=" سيشن">[ https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210427011126/https://districtcourtssindh.gos.pk/district/badin/introduction.php |date=2021-04-27 }}]</ref>. ھڪ ايڊيشنل ڊسٽرڪٽ اينڊ سيشن جج جي عدالت ماتلي شھر ۾ ڪم ڪري ٿي. اھي عدالتون ساڳي وقت ننڍين عدالتن جو اپيلون پڻ ٻڌنديون آھن. ٽي سينئر سول ججن جون عدالتون [[بدين]]، [[گولاڙچي]] ۽ [[ماتلي]] ۾ واقع آھن. ان کان علاوه بدين، ماتلي، گولاڙچي ۽ [[ٽنڊو باگو]] ۾ جوڊيشل ماجسٽريٽن جون پڻ عدالتون واقع آھن<ref name=" ڪورٽ ">[ http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(p5frfnyfbs0ryypngnzwq5po))/dwp.aspx {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210416134621/http://43.245.130.98:8082/dwp/(S(skinq51ufvtlis0v2k34vlxk))/dwp.aspx |date=2021-04-16 }}]</ref>. ضلعي ۾ بدين شھر ۾ ھڪ ڪنزيومر ڪورٽ پڻ ڪم ڪري ٿي. ضلعي اندر وڪيلن جي ضلعي بار ايسوسيئيشن پڻ قائم آهي جيڪا سنڌ بار ڪائونسل جي نگراني ۾ ڪم ڪري ٿي. ==وفاق ۽ صوبي ۾ نمائندگي== بدين ضلعي ۾ قومي اسيمبليءَ جا ٻي تڪ اين اي 229 بدين 1 ۽ اين اي 230 بدين 2 شامل آهن. 2018 جي چونڊن ۾ اين اي 229 بدين 1 مان پيپلز پارٽي جو [[مير غلام حسين ٽالپر]] ۽ اين اي 230 بدين 2 مان جي ڊي اي جي فھميده مرزا چونڊجي آيا<ref name="اين اي"> [http://www.na.gov.pk/en/profile.php?uid=1463] نيشنل اسيمبلي. گورنمينٽ آف پاڪستان ويب سائيٽ </ref>. مير غلام علي ٽالپر ماتلي جي ٽنڊو غلام علي محلي جو رهواسي آهي. سندس والد جو نالو [[مير بندہ علي ٽالپر]] ھيو. [[ڊاڪٽر فھميده مرزا]] قومي اسيمبلي جي اڳوڻي اسپيڪر آھي ۽ [[ڊاڪٽر ذالفقار مرزا]] جي گھرواري آھي. ==ماحولياتي آلودگي== ساحلي آلودگي يا گدلاڻ ۽ بگاڙ جو وڏو سبب پنجاب ۽ سنڌ جو سم واري پاڻي جو سمنڊ ۾ نيڪال آھي جيڪو [[ليفٽ بئنڪ آئوٽفال ڊرين]] المعروف '''ايل بي او ڊي''' ذريعي بدين ضلعي مان گذري سمنڊ ۾ ڇوڙ ڪري ٿو<ref name = " بدين "/>. ان ۽ ڪلر ھتان جي زراعت گھڻو متاثر ڪيو آھي. ھتان جي زراعت تي مدار رکندڙ صنعت مان گدلي پاڻي جو نيڪال پڻ ھتان جي زمين کي متاثر ڪيو آھي<ref name = " بدين "/>. شھرن ۾ ميونسپل علائقن ۾ گٽرن جي گندي پاڻي جي مناسب نيڪال نہ ھجڻ ڪري پڻ ماحولياتي گدلاڻ ۾ اضافو ٿيو آهي جيڪو بيمارين جو سبب ٿي رهيو آهي. == ميلا == هن ضلعي ۾ ڪيترائي ميلا لڳن ٿا، جن ۾ [[شاھ قادري، بدين|شاهہ قادريءَ]]، [[شيخ ڪرھيو ڀانڊاري|شيخ ڪرهيي ڀانڊاريءَ]]، [[لنواري شريف]]، [[پير تاج الدين شاھ طريل]]، شاهه گُهرئي، [[روپاماڙي]]ءَ ۾ [[شھيد دودو سومرو|دودي شهيد]]، غلام شاهه، [[سمن سرڪار]]، [[ساجن سوائي]]، [[احمد راڄي]]، [[خليفو محمود نظاماڻي|خليفي محمود نظاماڻيءَ،]] [[ملان حسڻ]]، [[گل غيبي]]ءَ ۽ [[ميين موسي]] وغيره جا ميلا مشهور آهن.<ref name="سنڌيانا"/> == علم ادب ۽ مشھور شخصيتون == علمي ادبي لحاظ کان به هي ضلعو شاهوڪار آهي. هن ضلعي ۾ سڀ کان پهرين، سومرن جي ڏينهن ۾ ”[[مر کان شيخڻ]]“ پنهنجا ڳيت ڳايا<ref name = " سنڌيانا"/>. [[عبداللطيف ڪيسر]]، [[خواجه محمد زمان]]، [[عبدالعظيم جت]]، [[سانوڻ فقير]]، [[سمنگ چارڻ]]، [[ڀاڳو ڀان]]، [[پيرو فقير نونداڻي]]، [[خليفو نبي بخش لغاري|خليفو نبي بخش لغاري قاسم]]، [[الله بخش نظاماڻي]]، [[منٺار منڌرو]]، [[پير ڀاون علي شاھ]]، [[مولوي احمد ملاح]]، [[حاجي پير بخش فاروقي دلريش]]، [[تاج محمد مشتاق افغان]]، [[محمد صديق مسافر]]، [[نذير حسين حيدري]]، [[پير عالي شاھ]]، [[مولوي علي محمد مھيري]]، [[مولوي محمد عثمان نورنگزادو]]، [[مولوي نورمحمد نظاماڻي نور]]، [[راضي فقير رند]]، [[انيس مهيري]]، [[فرمان علي جعفري]]، [[شمشيرالحيدري]]، [[ڊاڪٽر عبدالجبار جوڻيجو]]، [[خواجه قلب علي ٽڪلو]]، [[غلام احمد بيدم]]، [[محمد صديق مرهم]]، [[آڪاش انصاري]]، [[عبدالرحمان نقاش]]، [[ماستر محمد سومار شيخ]]، [[مشڪور ڦلڪارو]]، [[نورمحمد نور سمون]]، [[آصف جمالي]]، [[نقاش علواڻي]]، [[سانوڻ سنڌي]]، [[ابوبڪر شيخ]]، [[عبدالله ملاح]]، [[فراق هاليپوٽو]]، [[امر سنڌي]]، [[انب گوپانگ]]، [[ڪنول لھاڻو]]، [[ڀون سنڌي|ڀَوَن سنڌي]]، [[نٿو مورواڻي]]، [[کاٽائو دراوڙ]]، [[مولوي عبدالله]]، [[ناصر بلوچ]] ۽ [[مور سنڌي]] بدين ضلعي جا مشهور شاعر، عالم ۽ اديب آهن<ref name = "سنڌيانا "/>. بدين ضلعي جون ٻيون نامور شخصيتون [[مير ٺارو خان ماڻڪاڻي]]، [[مير غلام محمد ٽالپر]]، [[ڏاتو خان جمالي]]، [[مير باگو خان ٽالپر]]، [[مير بنده علي ٽالپر]]، [[رئيس نجم الدين سريوال]]، [[رئيس نبي بخش ڀرڳڙي]]، [[شهيد فاضل راهو]]، [[سيٺ سبز علي خواجه]]، [[ڊاڪٽر غلام حسين جعفري]]، [[رئيس ڪريم بخش نظاماڻي]]، [[پير حاجي حسن بخش شاھ]]، [[مير ولي محمد ٽالپر]]، [[غلام حيدر نظاماڻي]]، [[پير علي بھادر]]، [[محمد اسماعيل راهو]]، [[ڊاڪٽر سلطان احمد جوڻيجو]]، [[ڊاڪٽر محمد علي قاضي]] ۽ [[ڊاڪٽر ايم. اي عالماڻي]]، [[ڊاڪٽر ذوالفقار مرزا]]، [[ڊاڪٽر فھميده مرزا]]، [[ڊاڪٽر سڪندر مينڌرو]] ۽ [[ڊاڪٽر خالده سڪندر]] وغيره ذڪر جي لائق آهن.<ref name="سنڌيانا"/> == قديم آثار == پراڻن آثارن ۽ دڙن جي حوالي سان به بدين ضلعو خاص اهميت رکي ٿو<ref name = "سنڌيانا "/>. سنڌو درياهه جي پراڻي وهڪري، ڍوڪري جي ڪپرن سان [[سنڌڙي بندر]]، [[علي بندر]]، [[رهمڪي بازار]]، [[باغ جو پتڻ]]، [[ونگو پتڻ]]، [[ٻنگار]] ۽ [[ڪوٽ لکپت، بدين|ڪوٽ لکپت]] مشهور بندر هئا<ref name = " سنڌيانا "/>. قديم دڙن ۾ [[وير ٿري]]، [[مرکان جو دڙو]]، [[توت جو دڙو]]، [[هوٿي نھڙئي جو دڙو]]، [[بديڻ]]، [[سارو سنگهار جون دونھيون]]، [[روپا ماڙي]]، [[مالھين جو دڙو]]، [[آسيلي]]، [[کيرين جو ڪوٽ]]، [[ڪاڪيجاڻي]]، [[جاکرن جو دڙو]]، [[آڏت جو دڙو]]، [[ڪيٽين جا قبا]]، [[ابل جي وسي]]، [[ڪاٺ ٻانڀڻ]]، [[آهيون جو دڙو]]، [[ڪانگڻيءَ جو دڙو]] وغيره اچي وڃن ٿا.<ref name="سنڌيانا"/> == ثقافتي ۽ تاريخي ورثو == بدين ضلعو سنڌ جي قديم تهذيبي، اسلامي، صوفيائي ۽ نوآبادياتي دورن جي ورثي سان مالا مال آهي۔ [[اينڊومينٽ فنڊ ٽرسٽ فار پريزرويشن آف دي هيريٽيج آف سنڌ]] پاران تيار ڪيل سرڪاري ورثي پورٽل تي بدين ضلعي جا ڪيترائي تاريخي ۽ آثار قديمه جا ماڳ مڪمل طور درج ٿيل آهن، جيڪي ضلعي جي سماجي، مذهبي ۽ ثقافتي ارتقا جي مختلف مرحلن کي ظاهر ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> انهن ماڳن ۾ قديم آثار قديمه جا دڙا جهڙوڪ [[علي بندر (ماڳ)|علي بندر]]، [[اوٿيان جو دڙو]]، [[کاڪياني ۽ ديوري]]، [[ڪورياني دڙو]]، [[خد خان ڏارو]]، [[مري وسايو]] ۽ [[موريه لغاري]] شامل آهن، جيڪي مختلف قديم تهذيبي دورن سان واسطو رکن ٿا ۽ جتان مٽيءَ جا برتن، ٺڪر جا ٽڪرا ۽ اڏاوتي نشان مليا آهن۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> اسلامي ۽ وچين دور جي ورثي ۾ [[جاڪرڻ جو دڙو]]، [[مخدوم نوح جي ڪُني ]]، [[مولانا حسن ماڳ]]، [[انار ڪوٽ]] ـ [[خيرين ڪوٽ]] ۽ [[مڱرين جو دڙو]] جهڙا هنڌ شامل آهن، جيڪي اسلامي دور جي آبادين ۽ مذهبي اثرن جي عڪاسي ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> صوفيائي ۽ مذهبي ورثي ۾ [[پير تاج الدين درگاهه]]، [[ميان موسيٰ مزار]]، [[خليفو محمود فقير درگاهه]]، [[سومن سرڪار درگاھ]]، [[مخدوم عبد المالڪ سروري]] ۽ [[لواري شريف]] جهڙا اهم ماڳ شامل آهن، جيڪي مقامي روحاني روايتن جو مرڪز رهيا آهن۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> نوآبادياتي ۽ جديد دور جي عمارتن ۾ [[گورنمينٽ پاڪستان ڪاليج سعيدپور]] (1971ع)، [[صاحب محل]] (1940ع واري ڏهاڪي ۾ تعمير ٿيل)، [[حاجي اشرف ٿيبو بنگلو]]، [[اڪرم واه ريگيوليٽر]]، [[ڪلھوڙن جا مقبرا،. بدين]]، ۽ [[مير غلام محمد ٽالپر لائبريري]] شامل آهن، جيڪي بدين جي تعليمي، انتظامي ۽ سماجي تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> بدين ۾ [[لاڙ ميوزيم]] پڻ قائم آهي، جتي ضلعي مان حاصل ڪيل آثار قديمه ۽ تاريخي شيون محفوظ ڪيون ويون آهن۔<ref>{{cite web |title=Laar Museum |url=https://heritage.eftsindh.com/districts/badin/laar-museum.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> اهي سڀ ماڳ گڏجي بدين ضلعي جي قديم تهذيب، مذهبي روايتن ۽ سماجي ارتقا جو هڪ جامع تاريخي خاڪو پيش ڪن ٿا۔<ref>{{cite web |title=Badin – Complete Sites List |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/badin.php |website=EFT Sindh Heritage Portal |access-date=1 March 2026}}</ref> == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان جا ضلعا]] [[زمرو:بدين ضلعو]] c65ankffchr4poo5oc89m1jdn20ngwi 0 9581 382017 251406 2026-05-31T14:37:44Z Intisar Ali 8681 /* */ 382017 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=February 2012}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|ضلو ڪشمور|{{nq|ضلع کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline = Ancient bungalow.jpg | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = تنگواڻي ڀرسان حويلي | image_map = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | mapsize = | map_alt = | map_caption = | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جون تعلقائون|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' ({{langx|sd|ضلو ڪشمور}}، {{langx|ur|{{Nastaliq|ضلع کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ | native_name = | native_name_lang = سنڌي | settlement_type = ضلعو | image_skyline =Kashmor_District.jpg | imagesize = 220px | image_alt = | image_caption = ڪشمور ضلعو ۽ ان جا تعلقا | image_map = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | map_caption = مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو | pushpin_map =Sindh | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = سنڌ ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|20|N|69|25|E|region:PK|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{flagicon|PAK}} [[پاڪستان]] | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا| صوبو]] | subdivision_name1 = [[سنڌ]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون |ڊويزن]] | subdivision_name2 =[[ لاڙڪاڻو ڊويزن]] | established_title = ڪل تعلقا | established_date = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | founder = | seat_type = | seat = | government_footnotes = | leader_party = ڪل | leader_title = | leader_name = | unit_pref = Metric<!-- or US or UK --> | area_footnotes = | area_total_km2 = | population_total = | population_footnotes = | population_as_of = | population_density_km2 = auto | timezone1 = [[پاڪستان جو معياري وقت ]] | utc_offset1 = +5 | blank_name_sec1 = | blank_info_sec1 = 51 | blank1_name_sec1 = | blank1_info_sec1 = | website = }} '''ڪَشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعو''' [[پاڪستان]] جي صوبي [[سنڌ]] باب الاسلام جو هڪ سرحدي گهڻ قبائلي ضلعو آهي. هيءُ ضلعو 13 ڊسمبر 2004 تي خان ڳڙھ عرف جيڪب آباد ضلعي کي ٽوڙي جوڙيو ويو. اِن جوصدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==تعلقا== هن ضلعي ۾ ٽي تعلقا آهن. # [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] # [[ڪشمور تعلقو]] # [[تنگواڻي تعلقو]]۔ ==يونين ڪاؤنسلون== {| class="wikitable" |+ '''ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[لائين پراڻي]] (ڪشمور) || 2 ||[[کوسڪي، ڪشمور|کوسڪي]] (ڪشمور) ||3 ||[[مسوالو]] (ڪشمور) |- | 4 ||[[ڊوميوالي]] (ڪشمور) || 5 ||[[گيھل پور]] (ڪشمور) || 6 ||[[گلڻ پور]] (ڪشمور) |- | 7|| [[سوڍي]] (ڪشمور) || 8 ||[[نورپور پڪو]] (ڪشمور) || 9 ||[[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] (ڪشمور) |- | 10 ||[[بڊاڻي، ڪشمور|بڊاڻي]] (ڪشمور) || 11 ||[[گبلو]] (ڪشمور) || 12 || [[مھر، ڪشمور|مھر]] (ڪشمور) |- | 13 ||[[توج]] (ڪشمور) || 14 ||[[ڪنب، ڪشمور|ڪنب]] (ڪشمور) || 15 ||[[سامائو، ڪشمور|سامائو]] (ڪشمور) |- | 16 ||[[ڪمبڙي]] (ڪشمور) || 17 ||[[زورگڙھ]] (ڪشمور) || 18 ||[[فتح پور]] (ڪنڌڪوٽ) |- | 19 || [[رسالدار]] (ڪنڌڪوٽ) || 20 || [[جاگير آباد]] (ڪنڌڪوٽ) || 21 ||[[دولتپور، ڪنڌڪوٽ|دولتپور]] |- | 22||[[وڪڙو، ڪنڌڪوٽ|وڪڙو]] || 23 ||[[آکيرو]] || 24 ||[[ملھير]] |- | 25|| [[ھيبت، ڪنڌڪوٽ|ھيبت]] || 26 ||[[غوث پور'''''']] ||27 ||[[ڍنڍي، ڪنڌڪوٽ|ڍنڍي]] (ڪنڌڪوٽ) |- | 28|| [[جعفر آباد، تنگواڻي|جعفر آباد]] (تنگواڻي)||29 ||[[چيل، تنگواڻي|چيل]] || 30 ||[[لاشاري، تنگواڻي|لاشاري]] |- | 31|| [[بجراڻي، تنگواڻي|بجراڻي]] || 32 || [[سھلياڻي]] || 33 ||[[مانجھي]] |- | 34 ||[[گل والي]] || 35 || [[صيفل]] || 36 ||[[سعدو ڪوٽ]] |- | 37||[[ڪرمپور، تنگواڻي|ڪرمپور]] ||38 ||[[شير ڳڙھ]] ||39 ||[[دنيا پور]] |- | 40|| [[نصيراڻي، تنگواڻي|نصيراڻي]] || 41 || [[بھلڪاڻي]] || [ايازآباد] ||- |- |} == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ a158mqfjut377edjgbnqv0ior280xew 382026 382017 2026-05-31T15:13:36Z Intisar Ali 8681 /* */ 382026 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=February 2012}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==تعلقا== هن ضلعي ۾ ٽي تعلقا آهن. # [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] # [[ڪشمور تعلقو]] # [[تنگواڻي تعلقو]]۔ ==يونين ڪاؤنسلون== {| class="wikitable" |+ '''ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[لائين پراڻي]] (ڪشمور) || 2 ||[[کوسڪي، ڪشمور|کوسڪي]] (ڪشمور) ||3 ||[[مسوالو]] (ڪشمور) |- | 4 ||[[ڊوميوالي]] (ڪشمور) || 5 ||[[گيھل پور]] (ڪشمور) || 6 ||[[گلڻ پور]] (ڪشمور) |- | 7|| [[سوڍي]] (ڪشمور) || 8 ||[[نورپور پڪو]] (ڪشمور) || 9 ||[[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] (ڪشمور) |- | 10 ||[[بڊاڻي، ڪشمور|بڊاڻي]] (ڪشمور) || 11 ||[[گبلو]] (ڪشمور) || 12 || [[مھر، ڪشمور|مھر]] (ڪشمور) |- | 13 ||[[توج]] (ڪشمور) || 14 ||[[ڪنب، ڪشمور|ڪنب]] (ڪشمور) || 15 ||[[سامائو، ڪشمور|سامائو]] (ڪشمور) |- | 16 ||[[ڪمبڙي]] (ڪشمور) || 17 ||[[زورگڙھ]] (ڪشمور) || 18 ||[[فتح پور]] (ڪنڌڪوٽ) |- | 19 || [[رسالدار]] (ڪنڌڪوٽ) || 20 || [[جاگير آباد]] (ڪنڌڪوٽ) || 21 ||[[دولتپور، ڪنڌڪوٽ|دولتپور]] |- | 22||[[وڪڙو، ڪنڌڪوٽ|وڪڙو]] || 23 ||[[آکيرو]] || 24 ||[[ملھير]] |- | 25|| [[ھيبت، ڪنڌڪوٽ|ھيبت]] || 26 ||[[غوث پور'''''']] ||27 ||[[ڍنڍي، ڪنڌڪوٽ|ڍنڍي]] (ڪنڌڪوٽ) |- | 28|| [[جعفر آباد، تنگواڻي|جعفر آباد]] (تنگواڻي)||29 ||[[چيل، تنگواڻي|چيل]] || 30 ||[[لاشاري، تنگواڻي|لاشاري]] |- | 31|| [[بجراڻي، تنگواڻي|بجراڻي]] || 32 || [[سھلياڻي]] || 33 ||[[مانجھي]] |- | 34 ||[[گل والي]] || 35 || [[صيفل]] || 36 ||[[سعدو ڪوٽ]] |- | 37||[[ڪرمپور، تنگواڻي|ڪرمپور]] ||38 ||[[شير ڳڙھ]] ||39 ||[[دنيا پور]] |- | 40|| [[نصيراڻي، تنگواڻي|نصيراڻي]] || 41 || [[بھلڪاڻي]] || [ايازآباد] ||- |- |} == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ 2dfjie18va6zw2mgsmlcxlx40nxedyu 382027 382026 2026-05-31T15:15:20Z Intisar Ali 8681 /* */ 382027 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==تعلقا== هن ضلعي ۾ ٽي تعلقا آهن. # [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] # [[ڪشمور تعلقو]] # [[تنگواڻي تعلقو]]۔ ==يونين ڪاؤنسلون== {| class="wikitable" |+ '''ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[لائين پراڻي]] (ڪشمور) || 2 ||[[کوسڪي، ڪشمور|کوسڪي]] (ڪشمور) ||3 ||[[مسوالو]] (ڪشمور) |- | 4 ||[[ڊوميوالي]] (ڪشمور) || 5 ||[[گيھل پور]] (ڪشمور) || 6 ||[[گلڻ پور]] (ڪشمور) |- | 7|| [[سوڍي]] (ڪشمور) || 8 ||[[نورپور پڪو]] (ڪشمور) || 9 ||[[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] (ڪشمور) |- | 10 ||[[بڊاڻي، ڪشمور|بڊاڻي]] (ڪشمور) || 11 ||[[گبلو]] (ڪشمور) || 12 || [[مھر، ڪشمور|مھر]] (ڪشمور) |- | 13 ||[[توج]] (ڪشمور) || 14 ||[[ڪنب، ڪشمور|ڪنب]] (ڪشمور) || 15 ||[[سامائو، ڪشمور|سامائو]] (ڪشمور) |- | 16 ||[[ڪمبڙي]] (ڪشمور) || 17 ||[[زورگڙھ]] (ڪشمور) || 18 ||[[فتح پور]] (ڪنڌڪوٽ) |- | 19 || [[رسالدار]] (ڪنڌڪوٽ) || 20 || [[جاگير آباد]] (ڪنڌڪوٽ) || 21 ||[[دولتپور، ڪنڌڪوٽ|دولتپور]] |- | 22||[[وڪڙو، ڪنڌڪوٽ|وڪڙو]] || 23 ||[[آکيرو]] || 24 ||[[ملھير]] |- | 25|| [[ھيبت، ڪنڌڪوٽ|ھيبت]] || 26 ||[[غوث پور'''''']] ||27 ||[[ڍنڍي، ڪنڌڪوٽ|ڍنڍي]] (ڪنڌڪوٽ) |- | 28|| [[جعفر آباد، تنگواڻي|جعفر آباد]] (تنگواڻي)||29 ||[[چيل، تنگواڻي|چيل]] || 30 ||[[لاشاري، تنگواڻي|لاشاري]] |- | 31|| [[بجراڻي، تنگواڻي|بجراڻي]] || 32 || [[سھلياڻي]] || 33 ||[[مانجھي]] |- | 34 ||[[گل والي]] || 35 || [[صيفل]] || 36 ||[[سعدو ڪوٽ]] |- | 37||[[ڪرمپور، تنگواڻي|ڪرمپور]] ||38 ||[[شير ڳڙھ]] ||39 ||[[دنيا پور]] |- | 40|| [[نصيراڻي، تنگواڻي|نصيراڻي]] || 41 || [[بھلڪاڻي]] || [ايازآباد] ||- |- |} == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ iwarcb9rh4inbdvfi939a82rh3lpor9 382028 382027 2026-05-31T15:22:21Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاست */ 382028 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable static-row-numbers static-row-header-hash" !تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> !ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> !آبادي (2023ع) !گهاٽائي (ماڻهو/ڪم²) (2023ع) !شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> !يونين ڪائونسلون |- |[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] |654 |407,592 |623.23 |37.91% |10 |- |[[ڪشمور تعلقو]] |1,262 |487,601 |386.37 |32.65% |17 |- |[[تنگواڻي تعلقو]] |664 |338,764 |510.19 |36.95% |14 |} تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" |- style="background:#98fb98;" ! يو سي نمبر ! يونين ڪائونسل جو نالو ! تعلقو |- | 1 || لائين پراڻي || rowspan="17" | ڪشمور |- | 2 || خوسڪي |- | 3 || مساوالو |- | 4 || ڊومي ولي |- | 5 || گيهل پور ڳوٺ حاجي خان شر<br />سليم جان مزاري ڪشمور |- | 6 || گلان پور |- | 7 || سوڌي |- | 8 || نورپور پڪو |- | 9 || چاچڙ |- | 10 || بڊاڻي |- | 11 || گبلو |- | 12 || مهر |- | 13 || توج |- | 14 || ڪمب |- | 15 || سامو |- | 16 || ڪمڀيري |- | 17 || زورڳڙهه |- | 18 || ملگلزار || rowspan="10" | ڪنڌڪوٽ |- | 19 || رسالدار |- | 20 || جاگيرآباد |- | 21 || دولت پور |- | 22 || واڪڙو |- | 23 || اڪهرو |- | 24 || ملهير |- | 25 || هيبت |- | 26 || ڏاڏر |- | 27 || منگي |- | 28 || جعفرآباد || rowspan="14" | تنگواڻي |- | 29 || چيل |- | 30 || لشاري |- | 31 || بجاراڻي |- | 32 || سهلياڻي |- | 33 || منجهي |- | 34 || گل والي |- | 35 || سيفل |- | 36 || سيدو ڪوٽ |- | 37 || ڪرم پور |- | 38 || شير ڳڙهه |- | 39 || دنياپور |- | 40 || نصير |- | 41 || بهلڪاڻي |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table9" /> ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. ==يونين ڪاؤنسلون== {| class="wikitable" |+ '''ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[لائين پراڻي]] (ڪشمور) || 2 ||[[کوسڪي، ڪشمور|کوسڪي]] (ڪشمور) ||3 ||[[مسوالو]] (ڪشمور) |- | 4 ||[[ڊوميوالي]] (ڪشمور) || 5 ||[[گيھل پور]] (ڪشمور) || 6 ||[[گلڻ پور]] (ڪشمور) |- | 7|| [[سوڍي]] (ڪشمور) || 8 ||[[نورپور پڪو]] (ڪشمور) || 9 ||[[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] (ڪشمور) |- | 10 ||[[بڊاڻي، ڪشمور|بڊاڻي]] (ڪشمور) || 11 ||[[گبلو]] (ڪشمور) || 12 || [[مھر، ڪشمور|مھر]] (ڪشمور) |- | 13 ||[[توج]] (ڪشمور) || 14 ||[[ڪنب، ڪشمور|ڪنب]] (ڪشمور) || 15 ||[[سامائو، ڪشمور|سامائو]] (ڪشمور) |- | 16 ||[[ڪمبڙي]] (ڪشمور) || 17 ||[[زورگڙھ]] (ڪشمور) || 18 ||[[فتح پور]] (ڪنڌڪوٽ) |- | 19 || [[رسالدار]] (ڪنڌڪوٽ) || 20 || [[جاگير آباد]] (ڪنڌڪوٽ) || 21 ||[[دولتپور، ڪنڌڪوٽ|دولتپور]] |- | 22||[[وڪڙو، ڪنڌڪوٽ|وڪڙو]] || 23 ||[[آکيرو]] || 24 ||[[ملھير]] |- | 25|| [[ھيبت، ڪنڌڪوٽ|ھيبت]] || 26 ||[[غوث پور'''''']] ||27 ||[[ڍنڍي، ڪنڌڪوٽ|ڍنڍي]] (ڪنڌڪوٽ) |- | 28|| [[جعفر آباد، تنگواڻي|جعفر آباد]] (تنگواڻي)||29 ||[[چيل، تنگواڻي|چيل]] || 30 ||[[لاشاري، تنگواڻي|لاشاري]] |- | 31|| [[بجراڻي، تنگواڻي|بجراڻي]] || 32 || [[سھلياڻي]] || 33 ||[[مانجھي]] |- | 34 ||[[گل والي]] || 35 || [[صيفل]] || 36 ||[[سعدو ڪوٽ]] |- | 37||[[ڪرمپور، تنگواڻي|ڪرمپور]] ||38 ||[[شير ڳڙھ]] ||39 ||[[دنيا پور]] |- | 40|| [[نصيراڻي، تنگواڻي|نصيراڻي]] || 41 || [[بھلڪاڻي]] || [ايازآباد] ||- |- |} == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ duw2kdts7g1pvdscby1sp0kykpyxt6b 382029 382028 2026-05-31T15:28:47Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاست */ 382029 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table9" /> ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. ==يونين ڪاؤنسلون== {| class="wikitable" |+ '''ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي جون يونين ڪاؤنسلون''' |- ! # ! يونين ڪاؤنسل ! # ! يونين ڪائونسل !# !يونين ڪاؤنسل |- | 1 ||[[لائين پراڻي]] (ڪشمور) || 2 ||[[کوسڪي، ڪشمور|کوسڪي]] (ڪشمور) ||3 ||[[مسوالو]] (ڪشمور) |- | 4 ||[[ڊوميوالي]] (ڪشمور) || 5 ||[[گيھل پور]] (ڪشمور) || 6 ||[[گلڻ پور]] (ڪشمور) |- | 7|| [[سوڍي]] (ڪشمور) || 8 ||[[نورپور پڪو]] (ڪشمور) || 9 ||[[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] (ڪشمور) |- | 10 ||[[بڊاڻي، ڪشمور|بڊاڻي]] (ڪشمور) || 11 ||[[گبلو]] (ڪشمور) || 12 || [[مھر، ڪشمور|مھر]] (ڪشمور) |- | 13 ||[[توج]] (ڪشمور) || 14 ||[[ڪنب، ڪشمور|ڪنب]] (ڪشمور) || 15 ||[[سامائو، ڪشمور|سامائو]] (ڪشمور) |- | 16 ||[[ڪمبڙي]] (ڪشمور) || 17 ||[[زورگڙھ]] (ڪشمور) || 18 ||[[فتح پور]] (ڪنڌڪوٽ) |- | 19 || [[رسالدار]] (ڪنڌڪوٽ) || 20 || [[جاگير آباد]] (ڪنڌڪوٽ) || 21 ||[[دولتپور، ڪنڌڪوٽ|دولتپور]] |- | 22||[[وڪڙو، ڪنڌڪوٽ|وڪڙو]] || 23 ||[[آکيرو]] || 24 ||[[ملھير]] |- | 25|| [[ھيبت، ڪنڌڪوٽ|ھيبت]] || 26 ||[[غوث پور'''''']] ||27 ||[[ڍنڍي، ڪنڌڪوٽ|ڍنڍي]] (ڪنڌڪوٽ) |- | 28|| [[جعفر آباد، تنگواڻي|جعفر آباد]] (تنگواڻي)||29 ||[[چيل، تنگواڻي|چيل]] || 30 ||[[لاشاري، تنگواڻي|لاشاري]] |- | 31|| [[بجراڻي، تنگواڻي|بجراڻي]] || 32 || [[سھلياڻي]] || 33 ||[[مانجھي]] |- | 34 ||[[گل والي]] || 35 || [[صيفل]] || 36 ||[[سعدو ڪوٽ]] |- | 37||[[ڪرمپور، تنگواڻي|ڪرمپور]] ||38 ||[[شير ڳڙھ]] ||39 ||[[دنيا پور]] |- | 40|| [[نصيراڻي، تنگواڻي|نصيراڻي]] || 41 || [[بھلڪاڻي]] || [ايازآباد] ||- |- |} == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ ls53l0w1rve34doaiq6im0gwhdnj96v 382030 382029 2026-05-31T15:31:12Z Intisar Ali 8681 382030 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا.<ref name="2023table9" /> ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ c5zczxshsyt0tygdsjahdwc1god9bi4 382031 382030 2026-05-31T15:32:15Z Intisar Ali 8681 382031 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع)<ref name="2023table9"/> |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ bcdksdmhw88s476srw5oa5pwzwce7dy 382032 382031 2026-05-31T15:32:43Z Intisar Ali 8681 382032 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ mn46nzr0x8qphh53ctpvgbcfmhqufrt 382033 382032 2026-05-31T15:38:56Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاست */ 382033 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ g3abwgy995t5paqi5t4ywv9iwzon2kc 382034 382033 2026-05-31T15:41:41Z Intisar Ali 8681 /* انتظامي ورهاست */ 382034 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ 0hhl8eewjtmc4gw69d9mu80hei8olx3 382035 382034 2026-05-31T15:44:43Z Intisar Ali 8681 382035 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ cie39onwyfhobhs9nmpeyoogu7qrrhh 382036 382035 2026-05-31T15:45:16Z Intisar Ali 8681 382036 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ ==خارجي ڳنڍڻا== 0pq35kl90z9uzufppe2h002k2seeg09 382037 382036 2026-05-31T15:45:50Z Intisar Ali 8681 382037 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ cie39onwyfhobhs9nmpeyoogu7qrrhh 382039 382037 2026-05-31T15:56:06Z Intisar Ali 8681 /* ٻوليون */ 382039 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ p5ggo4zpdnxelftjsjjzckbv9ah7z6h 382040 382039 2026-05-31T16:08:10Z Intisar Ali 8681 382040 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو'''، (اردو:{{lang|ur|{{Nastaliq|ضلعہ کشمور}}}})، جيڪو اڳ ۾ '''خيزمر''' يا '''خيزمور''' جي نالي سان سڃاتو ويندو هو، [[سنڌ]]، [[پاڪستان]] جي هڪ ضلعي آهي. ضلعي جو گاديءَ جو هنڌ [[ڪنڌڪوٽ]] آهي. ضلعي جي آبادي 1,090,336 آهي. ڪشمور ضلعو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. هن ضلعي جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. هن ضلعي جون سرحدون [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] صوبن سان ملن ٿيون. ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ 35axpmp3pvkayza52hws9b7mxs2j7o6 382043 382040 2026-05-31T16:19:27Z Intisar Ali 8681 /* */ 382043 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2005 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ 1ms8ag22mgxzjgxv73mx50nwkf4eale 382045 382043 2026-05-31T16:22:29Z Intisar Ali 8681 /* */ 382045 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date = 2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ odv72faa7tl20g6gzanpocgnz2ekxpn 382047 382045 2026-05-31T16:32:06Z Intisar Ali 8681 /* */ 382047 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date =2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | elevation_m = 69 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | blank2_name_sec1 = شرح خواندگي | blank2_info_sec1 = 33٪ | blank3_name_sec1 = مکيه صنعتون | blank3_info_sec1 = گڊو ٿرمل بجلي گهر، چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، ڪپهه جننگ | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ pz5woi0bojo22y7xmscjssyytx5nhp7 382064 382047 2026-05-31T18:35:07Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 382064 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date =2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | elevation_m = 69 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | blank2_name_sec1 = شرح خواندگي | blank2_info_sec1 = 33٪ | blank3_name_sec1 = مکيه صنعتون | blank3_info_sec1 = گڊو ٿرمل بجلي گهر، چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، ڪپهه جننگ | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. [[ڪشمور ضلعو]] 13 ڊسمبر 2004ع تي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کي ٻن حصن ۾ ورهائي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ جيڪب آباد ضلعي ۾ پنج تعلقا شامل هئا. ضلعي جي ورهاڱي کان پوءِ [[ٺل تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[جيڪب آباد تعلقو]] نئين [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڪشمور تعلقو]] نئين قائم ٿيل [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو حصو بڻيا. ڪجهه عرصي کان پوءِ [[تنگواڻي]] کي پڻ تعلقي جو درجو ڏنو ويو، جنهن سان ضلعي ۾ تعلقن جو تعداد ٻن مان وڌي ٽي ٿي ويو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[ڪنڌڪوٽ]] شهر ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014">{{cite web |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kashmore-july-2014 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kashmore |publisher=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=31 May 2026}}</ref> تاريخي طور تي هي علائقو [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. ٽالپر بلوچ قبيلو آهي، جيڪو [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] ۾ آباد ٿيو. اهي [[مير ٽالا خان]] جي نسل مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ٽالپر [[نادر شاهه]] جي حملي دوران سنڌ ۾ پهتا ۽ اتر سنڌ ۾ آباد ٿيا، جتي انهن [[سنڌي ٻولي]] اختيار ڪئي. سندن اولاد ۽ اتحادي قبيلن گڏجي [[ڪلهوڙا خاندان]] خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. بعد ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جا لاڳاپا بهتر ٿيا ۽ ڪلهوڙن کين سنڌ ۾ رهندڙ بي ضابطه بلوچ قبيلن کي منظم ڪرڻ لاءِ مدد جي دعوت ڏني. بهرحال، [[هلاني جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1783ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر شاهه ثاني]] هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت [[مير فتح علي خان ٽالپر]] کي سنڌ جو نئون نواب تسليم ڪيو ويو. ان فرمان سان ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ جاري سخت جنگين جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني مستحڪم ٿي. [[ٽالپر خاندان]] 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو، تان جو [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جن جي اڳواڻي [[چارلس جيمس نيپيئر]] ڪري رهيو هو، سندن حڪومت جو خاتمو آندو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1841ع ۾ سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي وچ ۾ هڪ معاهدو طئي ٿيو. ان معاهدي موجب [[جان جيڪب]] کي [[خان ڳڙهه]] موڪليو ويو. جان جيڪب ميرن جي علائقي ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. سندس سڀ کان نمايان ڪارنامو علائقي ۾ امن جي بحالي هو. هن ڏوهاري ۽ ڦورو ٽولن خلاف سخت ڪارروائيون ڪيون، جنهن سبب جلد ئي بدامني تي ضابطو اچي ويو. امن قائم ٿيڻ کان پوءِ زرعي زمينن جي آبادڪاري ۽ ترقي جو عمل شروع ٿيو. آبادگار پنهنجين زمينن تي واپس موٽيا، جڏهن ته واپاري ۽ ڪاريگر به علائقي ۾ اچي آباد ٿيا. سيڪيورٽي بهتر ٿيڻ سان بازارون ترقي ڪرڻ لڳيون ۽ جيڪو علائقو اڳ ريگستاني صورت اختيار ڪري چڪو هو، اهو آهستي آهستي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو. اناج ۽ مال جي منڊين پڻ نئين قائم ٿيندڙ شهر ۾ سرگرميون شروع ڪيون.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> تنهن هوندي به مقامي زميندار هميشه برطانوي حڪمراني کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. 1857ع جي آزاديءَ واري تحريڪ دوران [[دل مراد کوسو]] ۽ [[دريا خان جکراڻي]] کي برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين ۾ حصو وٺڻ سبب گرفتار ڪيو ويو ۽ کين [[ڪالا پاڻي]] جي سزا ڏئي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] موڪليو ويو، جتي برطانوي دور جي مشهور قيدخاني ۾ کين قيد رکيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ llow99n29t2d1rxcdo3p3rjgw7eund0 382065 382064 2026-05-31T18:36:11Z Intisar Ali 8681 382065 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date =2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | elevation_m = 69 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | blank2_name_sec1 = شرح خواندگي | blank2_info_sec1 = 33٪ | blank3_name_sec1 = مکيه صنعتون | blank3_info_sec1 = گڊو ٿرمل بجلي گهر، چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، ڪپهه جننگ | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== [[ڪشمور ضلعو]] 13 ڊسمبر 2004ع تي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کي ٻن حصن ۾ ورهائي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ جيڪب آباد ضلعي ۾ پنج تعلقا شامل هئا. ضلعي جي ورهاڱي کان پوءِ [[ٺل تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[جيڪب آباد تعلقو]] نئين [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڪشمور تعلقو]] نئين قائم ٿيل [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو حصو بڻيا. ڪجهه عرصي کان پوءِ [[تنگواڻي]] کي پڻ تعلقي جو درجو ڏنو ويو، جنهن سان ضلعي ۾ تعلقن جو تعداد ٻن مان وڌي ٽي ٿي ويو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[ڪنڌڪوٽ]] شهر ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014">{{cite web |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kashmore-july-2014 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kashmore |publisher=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=31 May 2026}}</ref> تاريخي طور تي هي علائقو [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. ٽالپر بلوچ قبيلو آهي، جيڪو [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] ۾ آباد ٿيو. اهي [[مير ٽالا خان]] جي نسل مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ٽالپر [[نادر شاهه]] جي حملي دوران سنڌ ۾ پهتا ۽ اتر سنڌ ۾ آباد ٿيا، جتي انهن [[سنڌي ٻولي]] اختيار ڪئي. سندن اولاد ۽ اتحادي قبيلن گڏجي [[ڪلهوڙا خاندان]] خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. بعد ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جا لاڳاپا بهتر ٿيا ۽ ڪلهوڙن کين سنڌ ۾ رهندڙ بي ضابطه بلوچ قبيلن کي منظم ڪرڻ لاءِ مدد جي دعوت ڏني. بهرحال، [[هلاني جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1783ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر شاهه ثاني]] هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت [[مير فتح علي خان ٽالپر]] کي سنڌ جو نئون نواب تسليم ڪيو ويو. ان فرمان سان ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ جاري سخت جنگين جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني مستحڪم ٿي. [[ٽالپر خاندان]] 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو، تان جو [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جن جي اڳواڻي [[چارلس جيمس نيپيئر]] ڪري رهيو هو، سندن حڪومت جو خاتمو آندو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1841ع ۾ سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي وچ ۾ هڪ معاهدو طئي ٿيو. ان معاهدي موجب [[جان جيڪب]] کي [[خان ڳڙهه]] موڪليو ويو. جان جيڪب ميرن جي علائقي ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. سندس سڀ کان نمايان ڪارنامو علائقي ۾ امن جي بحالي هو. هن ڏوهاري ۽ ڦورو ٽولن خلاف سخت ڪارروائيون ڪيون، جنهن سبب جلد ئي بدامني تي ضابطو اچي ويو. امن قائم ٿيڻ کان پوءِ زرعي زمينن جي آبادڪاري ۽ ترقي جو عمل شروع ٿيو. آبادگار پنهنجين زمينن تي واپس موٽيا، جڏهن ته واپاري ۽ ڪاريگر به علائقي ۾ اچي آباد ٿيا. سيڪيورٽي بهتر ٿيڻ سان بازارون ترقي ڪرڻ لڳيون ۽ جيڪو علائقو اڳ ريگستاني صورت اختيار ڪري چڪو هو، اهو آهستي آهستي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو. اناج ۽ مال جي منڊين پڻ نئين قائم ٿيندڙ شهر ۾ سرگرميون شروع ڪيون.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> تنهن هوندي به مقامي زميندار هميشه برطانوي حڪمراني کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. 1857ع جي آزاديءَ واري تحريڪ دوران [[دل مراد کوسو]] ۽ [[دريا خان جکراڻي]] کي برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين ۾ حصو وٺڻ سبب گرفتار ڪيو ويو ۽ کين [[ڪالا پاڻي]] جي سزا ڏئي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] موڪليو ويو، جتي برطانوي دور جي مشهور قيدخاني ۾ کين قيد رکيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو۔ اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ ddenhnceh9xemvaed7tjuuqmqx4gmxs 382067 382065 2026-05-31T18:39:21Z Intisar Ali 8681 /* تاريخ */ 382067 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date =2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | elevation_m = 69 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | blank2_name_sec1 = شرح خواندگي | blank2_info_sec1 = 33٪ | blank3_name_sec1 = مکيه صنعتون | blank3_info_sec1 = گڊو ٿرمل بجلي گهر، چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، ڪپهه جننگ | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== [[ڪشمور ضلعو]] 13 ڊسمبر 2004ع تي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کي ٻن حصن ۾ ورهائي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ جيڪب آباد ضلعي ۾ پنج تعلقا شامل هئا. ضلعي جي ورهاڱي کان پوءِ [[ٺل تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[جيڪب آباد تعلقو]] نئين [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڪشمور تعلقو]] نئين قائم ٿيل [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو حصو بڻيا. ڪجهه عرصي کان پوءِ [[تنگواڻي]] کي پڻ تعلقي جو درجو ڏنو ويو، جنهن سان ضلعي ۾ تعلقن جو تعداد ٻن مان وڌي ٽي ٿي ويو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[ڪنڌڪوٽ]] شهر ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014">{{cite web |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kashmore-july-2014 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kashmore |publisher=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=31 May 2026}}</ref> تاريخي طور تي هي علائقو [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. ٽالپر بلوچ قبيلو آهي، جيڪو [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] ۾ آباد ٿيو. اهي [[مير ٽالا خان]] جي نسل مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ٽالپر [[نادر شاهه]] جي حملي دوران سنڌ ۾ پهتا ۽ اتر سنڌ ۾ آباد ٿيا، جتي انهن [[سنڌي ٻولي]] اختيار ڪئي. سندن اولاد ۽ اتحادي قبيلن گڏجي [[ڪلهوڙا خاندان]] خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. بعد ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جا لاڳاپا بهتر ٿيا ۽ ڪلهوڙن کين سنڌ ۾ رهندڙ بي ضابطه بلوچ قبيلن کي منظم ڪرڻ لاءِ مدد جي دعوت ڏني. بهرحال، [[هلاني جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1783ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر شاهه ثاني]] هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت [[مير فتح علي خان ٽالپر]] کي سنڌ جو نئون نواب تسليم ڪيو ويو. ان فرمان سان ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ جاري سخت جنگين جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني مستحڪم ٿي. [[ٽالپر خاندان]] 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو، تان جو [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جن جي اڳواڻي [[چارلس جيمس نيپيئر]] ڪري رهيو هو، سندن حڪومت جو خاتمو آندو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1841ع ۾ سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي وچ ۾ هڪ معاهدو طئي ٿيو. ان معاهدي موجب [[جان جيڪب]] کي [[خان ڳڙهه]] موڪليو ويو. جان جيڪب ميرن جي علائقي ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. سندس سڀ کان نمايان ڪارنامو علائقي ۾ امن جي بحالي هو. هن ڏوهاري ۽ ڦورو ٽولن خلاف سخت ڪارروائيون ڪيون، جنهن سبب جلد ئي بدامني تي ضابطو اچي ويو. امن قائم ٿيڻ کان پوءِ زرعي زمينن جي آبادڪاري ۽ ترقي جو عمل شروع ٿيو. آبادگار پنهنجين زمينن تي واپس موٽيا، جڏهن ته واپاري ۽ ڪاريگر به علائقي ۾ اچي آباد ٿيا. سيڪيورٽي بهتر ٿيڻ سان بازارون ترقي ڪرڻ لڳيون ۽ جيڪو علائقو اڳ ريگستاني صورت اختيار ڪري چڪو هو، اهو آهستي آهستي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو. اناج ۽ مال جي منڊين پڻ نئين قائم ٿيندڙ شهر ۾ سرگرميون شروع ڪيون.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> تنهن هوندي به مقامي زميندار هميشه برطانوي حڪمراني کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. 1857ع جي آزاديءَ واري تحريڪ دوران [[دل مراد کوسو]] ۽ [[دريا خان جکراڻي]] کي برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين ۾ حصو وٺڻ سبب گرفتار ڪيو ويو ۽ کين [[ڪالا پاڻي]] جي سزا ڏئي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] موڪليو ويو، جتي برطانوي دور جي مشهور قيدخاني ۾ کين قيد رکيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي، جيڪو سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون ملائي ٿو. هي ضلعو اتر طرف [[بلوچستان]] ۽ اوڀر طرف [[پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. ڪشمور ٽن صوبن جي سنگم واري هنڌ تي واقع آهي ۽ [[پنجاب]] ۽ [[بلوچستان]] صوبن ڏانهن داخلا جو هڪ اهم دروازو شمار ٿئي ٿو<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. پنهنجي نمايان جاگرافيائي حيثيت ۽ ٽن صوبن کي ڳنڍيندڙ سرحدي رستن جي ڪري، ڪشمور هڪ منفرد سڃاڻپ رکي ٿو. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي سان وهندو آهي. ضلعي جي ڏکڻ-اوڀرئين حصي ۾ [[ڪچو]] جا ٻيلا موجود آهن، جيڪي جهنگلي جانورن لاءِ قدرتي رهائش فراهم ڪن ٿا. ضلعي جي اوڀرئين پاسي [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ريگستاني جهنگلي جانورن جو مسڪن آهي<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. اوڀر طرف هي ضلعو [[راجن پور ضلعو|راجن پور]] ضلعي ([[پنجاب]]) سان سرحد شيئر ڪري ٿو؛ اولهه طرف [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] سان ملي ٿو؛ اتر طرف [[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] ([[بلوچستان]]) واقع آهي؛ جڏهن ته ڏکڻ طرف [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعا هن ضلعي سان لڳن ٿا<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ fw35bprtijcc3trc0q00x4paq8cevax 382088 382067 2026-05-31T19:30:43Z Intisar Ali 8681 /* */ 382088 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date =2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | elevation_m = 69 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478.30 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | blank2_name_sec1 = شرح خواندگي | blank2_info_sec1 = 33٪ | blank3_name_sec1 = مکيه صنعتون | blank3_info_sec1 = گڊو ٿرمل بجلي گهر، چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، ڪپهه جننگ | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== [[ڪشمور ضلعو]] 13 ڊسمبر 2004ع تي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کي ٻن حصن ۾ ورهائي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ جيڪب آباد ضلعي ۾ پنج تعلقا شامل هئا. ضلعي جي ورهاڱي کان پوءِ [[ٺل تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[جيڪب آباد تعلقو]] نئين [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڪشمور تعلقو]] نئين قائم ٿيل [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو حصو بڻيا. ڪجهه عرصي کان پوءِ [[تنگواڻي]] کي پڻ تعلقي جو درجو ڏنو ويو، جنهن سان ضلعي ۾ تعلقن جو تعداد ٻن مان وڌي ٽي ٿي ويو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[ڪنڌڪوٽ]] شهر ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014">{{cite web |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kashmore-july-2014 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kashmore |publisher=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=31 May 2026}}</ref> تاريخي طور تي هي علائقو [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. ٽالپر بلوچ قبيلو آهي، جيڪو [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] ۾ آباد ٿيو. اهي [[مير ٽالا خان]] جي نسل مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ٽالپر [[نادر شاهه]] جي حملي دوران سنڌ ۾ پهتا ۽ اتر سنڌ ۾ آباد ٿيا، جتي انهن [[سنڌي ٻولي]] اختيار ڪئي. سندن اولاد ۽ اتحادي قبيلن گڏجي [[ڪلهوڙا خاندان]] خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. بعد ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جا لاڳاپا بهتر ٿيا ۽ ڪلهوڙن کين سنڌ ۾ رهندڙ بي ضابطه بلوچ قبيلن کي منظم ڪرڻ لاءِ مدد جي دعوت ڏني. بهرحال، [[هلاني جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1783ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر شاهه ثاني]] هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت [[مير فتح علي خان ٽالپر]] کي سنڌ جو نئون نواب تسليم ڪيو ويو. ان فرمان سان ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ جاري سخت جنگين جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني مستحڪم ٿي. [[ٽالپر خاندان]] 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو، تان جو [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جن جي اڳواڻي [[چارلس جيمس نيپيئر]] ڪري رهيو هو، سندن حڪومت جو خاتمو آندو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1841ع ۾ سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي وچ ۾ هڪ معاهدو طئي ٿيو. ان معاهدي موجب [[جان جيڪب]] کي [[خان ڳڙهه]] موڪليو ويو. جان جيڪب ميرن جي علائقي ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. سندس سڀ کان نمايان ڪارنامو علائقي ۾ امن جي بحالي هو. هن ڏوهاري ۽ ڦورو ٽولن خلاف سخت ڪارروائيون ڪيون، جنهن سبب جلد ئي بدامني تي ضابطو اچي ويو. امن قائم ٿيڻ کان پوءِ زرعي زمينن جي آبادڪاري ۽ ترقي جو عمل شروع ٿيو. آبادگار پنهنجين زمينن تي واپس موٽيا، جڏهن ته واپاري ۽ ڪاريگر به علائقي ۾ اچي آباد ٿيا. سيڪيورٽي بهتر ٿيڻ سان بازارون ترقي ڪرڻ لڳيون ۽ جيڪو علائقو اڳ ريگستاني صورت اختيار ڪري چڪو هو، اهو آهستي آهستي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو. اناج ۽ مال جي منڊين پڻ نئين قائم ٿيندڙ شهر ۾ سرگرميون شروع ڪيون.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> تنهن هوندي به مقامي زميندار هميشه برطانوي حڪمراني کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. 1857ع جي آزاديءَ واري تحريڪ دوران [[دل مراد کوسو]] ۽ [[دريا خان جکراڻي]] کي برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين ۾ حصو وٺڻ سبب گرفتار ڪيو ويو ۽ کين [[ڪالا پاڻي]] جي سزا ڏئي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] موڪليو ويو، جتي برطانوي دور جي مشهور قيدخاني ۾ کين قيد رکيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي، جيڪو سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون ملائي ٿو. هي ضلعو اتر طرف [[بلوچستان]] ۽ اوڀر طرف [[پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. ڪشمور ٽن صوبن جي سنگم واري هنڌ تي واقع آهي ۽ [[پنجاب]] ۽ [[بلوچستان]] صوبن ڏانهن داخلا جو هڪ اهم دروازو شمار ٿئي ٿو<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. پنهنجي نمايان جاگرافيائي حيثيت ۽ ٽن صوبن کي ڳنڍيندڙ سرحدي رستن جي ڪري، ڪشمور هڪ منفرد سڃاڻپ رکي ٿو. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي سان وهندو آهي. ضلعي جي ڏکڻ-اوڀرئين حصي ۾ [[ڪچو]] جا ٻيلا موجود آهن، جيڪي جهنگلي جانورن لاءِ قدرتي رهائش فراهم ڪن ٿا. ضلعي جي اوڀرئين پاسي [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ريگستاني جهنگلي جانورن جو مسڪن آهي<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. اوڀر طرف هي ضلعو [[راجن پور ضلعو|راجن پور]] ضلعي ([[پنجاب]]) سان سرحد شيئر ڪري ٿو؛ اولهه طرف [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] سان ملي ٿو؛ اتر طرف [[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] ([[بلوچستان]]) واقع آهي؛ جڏهن ته ڏکڻ طرف [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعا هن ضلعي سان لڳن ٿا<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" /> ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ rn2ykuwoaicg6oawthi6nr9euonpoqe 382089 382088 2026-05-31T19:38:23Z Intisar Ali 8681 /* آبادي */ 382089 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date =2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | elevation_m = 69 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478.30 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | blank2_name_sec1 = شرح خواندگي | blank2_info_sec1 = 33٪ | blank3_name_sec1 = مکيه صنعتون | blank3_info_sec1 = گڊو ٿرمل بجلي گهر، چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، ڪپهه جننگ | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== [[ڪشمور ضلعو]] 13 ڊسمبر 2004ع تي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کي ٻن حصن ۾ ورهائي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ جيڪب آباد ضلعي ۾ پنج تعلقا شامل هئا. ضلعي جي ورهاڱي کان پوءِ [[ٺل تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[جيڪب آباد تعلقو]] نئين [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڪشمور تعلقو]] نئين قائم ٿيل [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو حصو بڻيا. ڪجهه عرصي کان پوءِ [[تنگواڻي]] کي پڻ تعلقي جو درجو ڏنو ويو، جنهن سان ضلعي ۾ تعلقن جو تعداد ٻن مان وڌي ٽي ٿي ويو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[ڪنڌڪوٽ]] شهر ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014">{{cite web |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kashmore-july-2014 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kashmore |publisher=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=31 May 2026}}</ref> تاريخي طور تي هي علائقو [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. ٽالپر بلوچ قبيلو آهي، جيڪو [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] ۾ آباد ٿيو. اهي [[مير ٽالا خان]] جي نسل مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ٽالپر [[نادر شاهه]] جي حملي دوران سنڌ ۾ پهتا ۽ اتر سنڌ ۾ آباد ٿيا، جتي انهن [[سنڌي ٻولي]] اختيار ڪئي. سندن اولاد ۽ اتحادي قبيلن گڏجي [[ڪلهوڙا خاندان]] خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. بعد ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جا لاڳاپا بهتر ٿيا ۽ ڪلهوڙن کين سنڌ ۾ رهندڙ بي ضابطه بلوچ قبيلن کي منظم ڪرڻ لاءِ مدد جي دعوت ڏني. بهرحال، [[هلاني جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1783ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر شاهه ثاني]] هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت [[مير فتح علي خان ٽالپر]] کي سنڌ جو نئون نواب تسليم ڪيو ويو. ان فرمان سان ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ جاري سخت جنگين جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني مستحڪم ٿي. [[ٽالپر خاندان]] 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو، تان جو [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جن جي اڳواڻي [[چارلس جيمس نيپيئر]] ڪري رهيو هو، سندن حڪومت جو خاتمو آندو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1841ع ۾ سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي وچ ۾ هڪ معاهدو طئي ٿيو. ان معاهدي موجب [[جان جيڪب]] کي [[خان ڳڙهه]] موڪليو ويو. جان جيڪب ميرن جي علائقي ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. سندس سڀ کان نمايان ڪارنامو علائقي ۾ امن جي بحالي هو. هن ڏوهاري ۽ ڦورو ٽولن خلاف سخت ڪارروائيون ڪيون، جنهن سبب جلد ئي بدامني تي ضابطو اچي ويو. امن قائم ٿيڻ کان پوءِ زرعي زمينن جي آبادڪاري ۽ ترقي جو عمل شروع ٿيو. آبادگار پنهنجين زمينن تي واپس موٽيا، جڏهن ته واپاري ۽ ڪاريگر به علائقي ۾ اچي آباد ٿيا. سيڪيورٽي بهتر ٿيڻ سان بازارون ترقي ڪرڻ لڳيون ۽ جيڪو علائقو اڳ ريگستاني صورت اختيار ڪري چڪو هو، اهو آهستي آهستي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو. اناج ۽ مال جي منڊين پڻ نئين قائم ٿيندڙ شهر ۾ سرگرميون شروع ڪيون.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> تنهن هوندي به مقامي زميندار هميشه برطانوي حڪمراني کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. 1857ع جي آزاديءَ واري تحريڪ دوران [[دل مراد کوسو]] ۽ [[دريا خان جکراڻي]] کي برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين ۾ حصو وٺڻ سبب گرفتار ڪيو ويو ۽ کين [[ڪالا پاڻي]] جي سزا ڏئي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] موڪليو ويو، جتي برطانوي دور جي مشهور قيدخاني ۾ کين قيد رکيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي، جيڪو سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون ملائي ٿو. هي ضلعو اتر طرف [[بلوچستان]] ۽ اوڀر طرف [[پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. ڪشمور ٽن صوبن جي سنگم واري هنڌ تي واقع آهي ۽ [[پنجاب]] ۽ [[بلوچستان]] صوبن ڏانهن داخلا جو هڪ اهم دروازو شمار ٿئي ٿو<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. پنهنجي نمايان جاگرافيائي حيثيت ۽ ٽن صوبن کي ڳنڍيندڙ سرحدي رستن جي ڪري، ڪشمور هڪ منفرد سڃاڻپ رکي ٿو. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي سان وهندو آهي. ضلعي جي ڏکڻ-اوڀرئين حصي ۾ [[ڪچو]] جا ٻيلا موجود آهن، جيڪي جهنگلي جانورن لاءِ قدرتي رهائش فراهم ڪن ٿا. ضلعي جي اوڀرئين پاسي [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ريگستاني جهنگلي جانورن جو مسڪن آهي<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. اوڀر طرف هي ضلعو [[راجن پور ضلعو|راجن پور]] ضلعي ([[پنجاب]]) سان سرحد شيئر ڪري ٿو؛ اولهه طرف [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] سان ملي ٿو؛ اتر طرف [[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] ([[بلوچستان]]) واقع آهي؛ جڏهن ته ڏکڻ طرف [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعا هن ضلعي سان لڳن ٿا<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو سنڌ جي اترئين حصي ۾ واقع آهي ۽ سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون رکي ٿو. ان کان سواءِ هڪ پاسي [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان]] ۽ ٻئي پاسي [[پنجاب (پاڪستان)|پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" />. 2017 کان 2023ع تائين ضلعي جي آبادي ۾ 2.1٪ اضافو ٿيو. === آبادي جو ڍانچو === {{Pie chart |thumb = right |caption = جنس موجب آبادي (2023ع) |label1 = مرد |value1 = 50.9 |color1 = #3366cc |label2 = عورتون |value2 = 49.1 |color2 = #dc3912 |label3 = ٻيا |value3 = 0.0 |color3 = #aaaaaa }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1 = ٻهراڙي |value1 = 78 |color1 = #109618 |label2 = شهري |value2 = 22 |color2 = #ff9900 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شرح خواندگي، عمر 10 سال ۽ مٿي (2023ع) |label1 = پڙهيل |value1 = 35.6 |color1 = #3366cc |label2 = اڻ پڙهيل |value2 = 64.4 |color2 = #dc3912 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = مادري ٻولي موجب آبادي (2023ع) |label1 = سنڌي |value1 = 94.1 |color1 = #ff9900 |label2 = بلوچي |value2 = 5.2 |color2 = #990099 |label3 = پشتو |value3 = 0.3 |color3 = #109618 |label4 = سرائيڪي |value4 = 0.2 |color4 = #0099c6 |label5 = ٻيون ٻوليون |value5 = 0.2 |color5 = #aaaaaa }} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:110%;" | ڪشمور ضلعي جي آبادي جو ڍانچو، 2023ع |- ! style="background:#99CCFF;" | زمرو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل ! style="background:#99CCFF;" | آبادي |- | rowspan="3" | جنس | مرد | 628,265 |- | عورتون | 605,646 |- | ٽرانسجينڊر | 46 |- | rowspan="3" | عمر جا گروهه | 0–14 سال | 644,781 |- | 15–64 سال | 560,899 |- | 65 سال ۽ مٿي | 28,277 |- | rowspan="2" | شهري/ٻهراڙي | ٻهراڙي | 962,175 |- | شهري | 271,782 |- | rowspan="2" | شرح خواندگي | پڙهيل | 266,194 |- | اڻ پڙهيل | 481,838 |} ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ aw9pfji326uqd512ggjvtg5l0qvmgh4 382090 382089 2026-05-31T19:39:12Z Intisar Ali 8681 382090 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date =2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | elevation_m = 69 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478.30 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | blank2_name_sec1 = شرح خواندگي | blank2_info_sec1 = 33٪ | blank3_name_sec1 = مکيه صنعتون | blank3_info_sec1 = گڊو ٿرمل بجلي گهر، چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، ڪپهه جننگ | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== [[ڪشمور ضلعو]] 13 ڊسمبر 2004ع تي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کي ٻن حصن ۾ ورهائي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ جيڪب آباد ضلعي ۾ پنج تعلقا شامل هئا. ضلعي جي ورهاڱي کان پوءِ [[ٺل تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[جيڪب آباد تعلقو]] نئين [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڪشمور تعلقو]] نئين قائم ٿيل [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو حصو بڻيا. ڪجهه عرصي کان پوءِ [[تنگواڻي]] کي پڻ تعلقي جو درجو ڏنو ويو، جنهن سان ضلعي ۾ تعلقن جو تعداد ٻن مان وڌي ٽي ٿي ويو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[ڪنڌڪوٽ]] شهر ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014">{{cite web |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kashmore-july-2014 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kashmore |publisher=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=31 May 2026}}</ref> تاريخي طور تي هي علائقو [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. ٽالپر بلوچ قبيلو آهي، جيڪو [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] ۾ آباد ٿيو. اهي [[مير ٽالا خان]] جي نسل مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ٽالپر [[نادر شاهه]] جي حملي دوران سنڌ ۾ پهتا ۽ اتر سنڌ ۾ آباد ٿيا، جتي انهن [[سنڌي ٻولي]] اختيار ڪئي. سندن اولاد ۽ اتحادي قبيلن گڏجي [[ڪلهوڙا خاندان]] خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. بعد ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جا لاڳاپا بهتر ٿيا ۽ ڪلهوڙن کين سنڌ ۾ رهندڙ بي ضابطه بلوچ قبيلن کي منظم ڪرڻ لاءِ مدد جي دعوت ڏني. بهرحال، [[هلاني جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1783ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر شاهه ثاني]] هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت [[مير فتح علي خان ٽالپر]] کي سنڌ جو نئون نواب تسليم ڪيو ويو. ان فرمان سان ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ جاري سخت جنگين جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني مستحڪم ٿي. [[ٽالپر خاندان]] 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو، تان جو [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جن جي اڳواڻي [[چارلس جيمس نيپيئر]] ڪري رهيو هو، سندن حڪومت جو خاتمو آندو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1841ع ۾ سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي وچ ۾ هڪ معاهدو طئي ٿيو. ان معاهدي موجب [[جان جيڪب]] کي [[خان ڳڙهه]] موڪليو ويو. جان جيڪب ميرن جي علائقي ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. سندس سڀ کان نمايان ڪارنامو علائقي ۾ امن جي بحالي هو. هن ڏوهاري ۽ ڦورو ٽولن خلاف سخت ڪارروائيون ڪيون، جنهن سبب جلد ئي بدامني تي ضابطو اچي ويو. امن قائم ٿيڻ کان پوءِ زرعي زمينن جي آبادڪاري ۽ ترقي جو عمل شروع ٿيو. آبادگار پنهنجين زمينن تي واپس موٽيا، جڏهن ته واپاري ۽ ڪاريگر به علائقي ۾ اچي آباد ٿيا. سيڪيورٽي بهتر ٿيڻ سان بازارون ترقي ڪرڻ لڳيون ۽ جيڪو علائقو اڳ ريگستاني صورت اختيار ڪري چڪو هو، اهو آهستي آهستي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو. اناج ۽ مال جي منڊين پڻ نئين قائم ٿيندڙ شهر ۾ سرگرميون شروع ڪيون.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> تنهن هوندي به مقامي زميندار هميشه برطانوي حڪمراني کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. 1857ع جي آزاديءَ واري تحريڪ دوران [[دل مراد کوسو]] ۽ [[دريا خان جکراڻي]] کي برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين ۾ حصو وٺڻ سبب گرفتار ڪيو ويو ۽ کين [[ڪالا پاڻي]] جي سزا ڏئي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] موڪليو ويو، جتي برطانوي دور جي مشهور قيدخاني ۾ کين قيد رکيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي، جيڪو سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون ملائي ٿو. هي ضلعو اتر طرف [[بلوچستان]] ۽ اوڀر طرف [[پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. ڪشمور ٽن صوبن جي سنگم واري هنڌ تي واقع آهي ۽ [[پنجاب]] ۽ [[بلوچستان]] صوبن ڏانهن داخلا جو هڪ اهم دروازو شمار ٿئي ٿو<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. پنهنجي نمايان جاگرافيائي حيثيت ۽ ٽن صوبن کي ڳنڍيندڙ سرحدي رستن جي ڪري، ڪشمور هڪ منفرد سڃاڻپ رکي ٿو. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي سان وهندو آهي. ضلعي جي ڏکڻ-اوڀرئين حصي ۾ [[ڪچو]] جا ٻيلا موجود آهن، جيڪي جهنگلي جانورن لاءِ قدرتي رهائش فراهم ڪن ٿا. ضلعي جي اوڀرئين پاسي [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ريگستاني جهنگلي جانورن جو مسڪن آهي<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. اوڀر طرف هي ضلعو [[راجن پور ضلعو|راجن پور]] ضلعي ([[پنجاب]]) سان سرحد شيئر ڪري ٿو؛ اولهه طرف [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] سان ملي ٿو؛ اتر طرف [[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] ([[بلوچستان]]) واقع آهي؛ جڏهن ته ڏکڻ طرف [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعا هن ضلعي سان لڳن ٿا<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" />. 2017 کان 2023ع تائين ضلعي جي آبادي ۾ 2.1٪ اضافو ٿيو. === آبادي جو ڍانچو === {{Pie chart |thumb = right |caption = جنس موجب آبادي (2023ع) |label1 = مرد |value1 = 50.9 |color1 = #3366cc |label2 = عورتون |value2 = 49.1 |color2 = #dc3912 |label3 = ٻيا |value3 = 0.0 |color3 = #aaaaaa }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1 = ٻهراڙي |value1 = 78 |color1 = #109618 |label2 = شهري |value2 = 22 |color2 = #ff9900 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شرح خواندگي، عمر 10 سال ۽ مٿي (2023ع) |label1 = پڙهيل |value1 = 35.6 |color1 = #3366cc |label2 = اڻ پڙهيل |value2 = 64.4 |color2 = #dc3912 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = مادري ٻولي موجب آبادي (2023ع) |label1 = سنڌي |value1 = 94.1 |color1 = #ff9900 |label2 = بلوچي |value2 = 5.2 |color2 = #990099 |label3 = پشتو |value3 = 0.3 |color3 = #109618 |label4 = سرائيڪي |value4 = 0.2 |color4 = #0099c6 |label5 = ٻيون ٻوليون |value5 = 0.2 |color5 = #aaaaaa }} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:110%;" | ڪشمور ضلعي جي آبادي جو ڍانچو، 2023ع |- ! style="background:#99CCFF;" | زمرو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل ! style="background:#99CCFF;" | آبادي |- | rowspan="3" | جنس | مرد | 628,265 |- | عورتون | 605,646 |- | ٽرانسجينڊر | 46 |- | rowspan="3" | عمر جا گروهه | 0–14 سال | 644,781 |- | 15–64 سال | 560,899 |- | 65 سال ۽ مٿي | 28,277 |- | rowspan="2" | شهري/ٻهراڙي | ٻهراڙي | 962,175 |- | شهري | 271,782 |- | rowspan="2" | شرح خواندگي | پڙهيل | 266,194 |- | اڻ پڙهيل | 481,838 |} ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ ezs25jkr6jkcnvfilv21z7x06n671d5 382091 382090 2026-05-31T19:39:48Z Intisar Ali 8681 382091 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date =2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | elevation_m = 69 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478.30 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | blank2_name_sec1 = شرح خواندگي | blank2_info_sec1 = 33٪ | blank3_name_sec1 = مکيه صنعتون | blank3_info_sec1 = گڊو ٿرمل بجلي گهر، چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، ڪپهه جننگ | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== [[ڪشمور ضلعو]] 13 ڊسمبر 2004ع تي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کي ٻن حصن ۾ ورهائي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ جيڪب آباد ضلعي ۾ پنج تعلقا شامل هئا. ضلعي جي ورهاڱي کان پوءِ [[ٺل تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[جيڪب آباد تعلقو]] نئين [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڪشمور تعلقو]] نئين قائم ٿيل [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو حصو بڻيا. ڪجهه عرصي کان پوءِ [[تنگواڻي]] کي پڻ تعلقي جو درجو ڏنو ويو، جنهن سان ضلعي ۾ تعلقن جو تعداد ٻن مان وڌي ٽي ٿي ويو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[ڪنڌڪوٽ]] شهر ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014">{{cite web |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kashmore-july-2014 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kashmore |publisher=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=31 May 2026}}</ref> تاريخي طور تي هي علائقو [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. ٽالپر بلوچ قبيلو آهي، جيڪو [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] ۾ آباد ٿيو. اهي [[مير ٽالا خان]] جي نسل مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ٽالپر [[نادر شاهه]] جي حملي دوران سنڌ ۾ پهتا ۽ اتر سنڌ ۾ آباد ٿيا، جتي انهن [[سنڌي ٻولي]] اختيار ڪئي. سندن اولاد ۽ اتحادي قبيلن گڏجي [[ڪلهوڙا خاندان]] خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. بعد ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جا لاڳاپا بهتر ٿيا ۽ ڪلهوڙن کين سنڌ ۾ رهندڙ بي ضابطه بلوچ قبيلن کي منظم ڪرڻ لاءِ مدد جي دعوت ڏني. بهرحال، [[هلاني جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1783ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر شاهه ثاني]] هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت [[مير فتح علي خان ٽالپر]] کي سنڌ جو نئون نواب تسليم ڪيو ويو. ان فرمان سان ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ جاري سخت جنگين جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني مستحڪم ٿي. [[ٽالپر خاندان]] 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو، تان جو [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جن جي اڳواڻي [[چارلس جيمس نيپيئر]] ڪري رهيو هو، سندن حڪومت جو خاتمو آندو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1841ع ۾ سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي وچ ۾ هڪ معاهدو طئي ٿيو. ان معاهدي موجب [[جان جيڪب]] کي [[خان ڳڙهه]] موڪليو ويو. جان جيڪب ميرن جي علائقي ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. سندس سڀ کان نمايان ڪارنامو علائقي ۾ امن جي بحالي هو. هن ڏوهاري ۽ ڦورو ٽولن خلاف سخت ڪارروائيون ڪيون، جنهن سبب جلد ئي بدامني تي ضابطو اچي ويو. امن قائم ٿيڻ کان پوءِ زرعي زمينن جي آبادڪاري ۽ ترقي جو عمل شروع ٿيو. آبادگار پنهنجين زمينن تي واپس موٽيا، جڏهن ته واپاري ۽ ڪاريگر به علائقي ۾ اچي آباد ٿيا. سيڪيورٽي بهتر ٿيڻ سان بازارون ترقي ڪرڻ لڳيون ۽ جيڪو علائقو اڳ ريگستاني صورت اختيار ڪري چڪو هو، اهو آهستي آهستي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو. اناج ۽ مال جي منڊين پڻ نئين قائم ٿيندڙ شهر ۾ سرگرميون شروع ڪيون.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> تنهن هوندي به مقامي زميندار هميشه برطانوي حڪمراني کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. 1857ع جي آزاديءَ واري تحريڪ دوران [[دل مراد کوسو]] ۽ [[دريا خان جکراڻي]] کي برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين ۾ حصو وٺڻ سبب گرفتار ڪيو ويو ۽ کين [[ڪالا پاڻي]] جي سزا ڏئي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] موڪليو ويو، جتي برطانوي دور جي مشهور قيدخاني ۾ کين قيد رکيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي، جيڪو سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون ملائي ٿو. هي ضلعو اتر طرف [[بلوچستان]] ۽ اوڀر طرف [[پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. ڪشمور ٽن صوبن جي سنگم واري هنڌ تي واقع آهي ۽ [[پنجاب]] ۽ [[بلوچستان]] صوبن ڏانهن داخلا جو هڪ اهم دروازو شمار ٿئي ٿو<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. پنهنجي نمايان جاگرافيائي حيثيت ۽ ٽن صوبن کي ڳنڍيندڙ سرحدي رستن جي ڪري، ڪشمور هڪ منفرد سڃاڻپ رکي ٿو. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي سان وهندو آهي. ضلعي جي ڏکڻ-اوڀرئين حصي ۾ [[ڪچو]] جا ٻيلا موجود آهن، جيڪي جهنگلي جانورن لاءِ قدرتي رهائش فراهم ڪن ٿا. ضلعي جي اوڀرئين پاسي [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ريگستاني جهنگلي جانورن جو مسڪن آهي<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. اوڀر طرف هي ضلعو [[راجن پور ضلعو|راجن پور]] ضلعي ([[پنجاب]]) سان سرحد شيئر ڪري ٿو؛ اولهه طرف [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] سان ملي ٿو؛ اتر طرف [[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] ([[بلوچستان]]) واقع آهي؛ جڏهن ته ڏکڻ طرف [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعا هن ضلعي سان لڳن ٿا<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" />. 2017 کان 2023ع تائين ضلعي جي آبادي ۾ 2.1٪ اضافو ٿيو. === آبادي جو ڍانچو === {{Pie chart |thumb = right |caption = جنس موجب آبادي (2023ع) |label1 = مرد |value1 = 50.9 |color1 = #3366cc |label2 = عورتون |value2 = 49.1 |color2 = #dc3912 |label3 = ٻيا |value3 = 0.0 |color3 = #aaaaaa }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1 = ٻهراڙي |value1 = 78 |color1 = #109618 |label2 = شهري |value2 = 22 |color2 = #ff9900 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شرح خواندگي، عمر 10 سال ۽ مٿي (2023ع) |label1 = پڙهيل |value1 = 35.6 |color1 = #3366cc |label2 = اڻ پڙهيل |value2 = 64.4 |color2 = #dc3912 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = مادري ٻولي موجب آبادي (2023ع) |label1 = سنڌي |value1 = 94.1 |color1 = #ff9900 |label2 = بلوچي |value2 = 5.2 |color2 = #990099 |label3 = پشتو |value3 = 0.3 |color3 = #109618 |label4 = سرائيڪي |value4 = 0.2 |color4 = #0099c6 |label5 = ٻيون ٻوليون |value5 = 0.2 |color5 = #aaaaaa }} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:110%;" | ڪشمور ضلعي جي آبادي جو ڍانچو، 2023ع |- ! style="background:#99CCFF;" | زمرو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل ! style="background:#99CCFF;" | آبادي |- | rowspan="3" | جنس | مرد | 628,265 |- | عورتون | 605,646 |- | ٽرانسجينڊر | 46 |- | rowspan="3" | عمر جا گروهه | 0–14 سال | 644,781 |- | 15–64 سال | 560,899 |- | 65 سال ۽ مٿي | 28,277 |- | rowspan="2" | شهري/ٻهراڙي | ٻهراڙي | 962,175 |- | شهري | 271,782 |- | rowspan="2" | شرح خواندگي | پڙهيل | 266,194 |- | اڻ پڙهيل | 481,838 |} ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]]۔ 9jukl6u7rlmtmpuan0sikhy6a6i5fb5 382093 382091 2026-05-31T19:52:13Z Intisar Ali 8681 /* حوالا */ 382093 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date =2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | elevation_m = 69 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478.30 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | blank2_name_sec1 = شرح خواندگي | blank2_info_sec1 = 33٪ | blank3_name_sec1 = مکيه صنعتون | blank3_info_sec1 = گڊو ٿرمل بجلي گهر، چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، ڪپهه جننگ | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== [[ڪشمور ضلعو]] 13 ڊسمبر 2004ع تي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کي ٻن حصن ۾ ورهائي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ جيڪب آباد ضلعي ۾ پنج تعلقا شامل هئا. ضلعي جي ورهاڱي کان پوءِ [[ٺل تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[جيڪب آباد تعلقو]] نئين [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڪشمور تعلقو]] نئين قائم ٿيل [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو حصو بڻيا. ڪجهه عرصي کان پوءِ [[تنگواڻي]] کي پڻ تعلقي جو درجو ڏنو ويو، جنهن سان ضلعي ۾ تعلقن جو تعداد ٻن مان وڌي ٽي ٿي ويو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[ڪنڌڪوٽ]] شهر ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014">{{cite web |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kashmore-july-2014 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kashmore |publisher=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=31 May 2026}}</ref> تاريخي طور تي هي علائقو [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. ٽالپر بلوچ قبيلو آهي، جيڪو [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] ۾ آباد ٿيو. اهي [[مير ٽالا خان]] جي نسل مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ٽالپر [[نادر شاهه]] جي حملي دوران سنڌ ۾ پهتا ۽ اتر سنڌ ۾ آباد ٿيا، جتي انهن [[سنڌي ٻولي]] اختيار ڪئي. سندن اولاد ۽ اتحادي قبيلن گڏجي [[ڪلهوڙا خاندان]] خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. بعد ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جا لاڳاپا بهتر ٿيا ۽ ڪلهوڙن کين سنڌ ۾ رهندڙ بي ضابطه بلوچ قبيلن کي منظم ڪرڻ لاءِ مدد جي دعوت ڏني. بهرحال، [[هلاني جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1783ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر شاهه ثاني]] هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت [[مير فتح علي خان ٽالپر]] کي سنڌ جو نئون نواب تسليم ڪيو ويو. ان فرمان سان ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ جاري سخت جنگين جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني مستحڪم ٿي. [[ٽالپر خاندان]] 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو، تان جو [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جن جي اڳواڻي [[چارلس جيمس نيپيئر]] ڪري رهيو هو، سندن حڪومت جو خاتمو آندو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1841ع ۾ سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي وچ ۾ هڪ معاهدو طئي ٿيو. ان معاهدي موجب [[جان جيڪب]] کي [[خان ڳڙهه]] موڪليو ويو. جان جيڪب ميرن جي علائقي ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. سندس سڀ کان نمايان ڪارنامو علائقي ۾ امن جي بحالي هو. هن ڏوهاري ۽ ڦورو ٽولن خلاف سخت ڪارروائيون ڪيون، جنهن سبب جلد ئي بدامني تي ضابطو اچي ويو. امن قائم ٿيڻ کان پوءِ زرعي زمينن جي آبادڪاري ۽ ترقي جو عمل شروع ٿيو. آبادگار پنهنجين زمينن تي واپس موٽيا، جڏهن ته واپاري ۽ ڪاريگر به علائقي ۾ اچي آباد ٿيا. سيڪيورٽي بهتر ٿيڻ سان بازارون ترقي ڪرڻ لڳيون ۽ جيڪو علائقو اڳ ريگستاني صورت اختيار ڪري چڪو هو، اهو آهستي آهستي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو. اناج ۽ مال جي منڊين پڻ نئين قائم ٿيندڙ شهر ۾ سرگرميون شروع ڪيون.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> تنهن هوندي به مقامي زميندار هميشه برطانوي حڪمراني کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. 1857ع جي آزاديءَ واري تحريڪ دوران [[دل مراد کوسو]] ۽ [[دريا خان جکراڻي]] کي برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين ۾ حصو وٺڻ سبب گرفتار ڪيو ويو ۽ کين [[ڪالا پاڻي]] جي سزا ڏئي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] موڪليو ويو، جتي برطانوي دور جي مشهور قيدخاني ۾ کين قيد رکيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي، جيڪو سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون ملائي ٿو. هي ضلعو اتر طرف [[بلوچستان]] ۽ اوڀر طرف [[پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. ڪشمور ٽن صوبن جي سنگم واري هنڌ تي واقع آهي ۽ [[پنجاب]] ۽ [[بلوچستان]] صوبن ڏانهن داخلا جو هڪ اهم دروازو شمار ٿئي ٿو<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. پنهنجي نمايان جاگرافيائي حيثيت ۽ ٽن صوبن کي ڳنڍيندڙ سرحدي رستن جي ڪري، ڪشمور هڪ منفرد سڃاڻپ رکي ٿو. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي سان وهندو آهي. ضلعي جي ڏکڻ-اوڀرئين حصي ۾ [[ڪچو]] جا ٻيلا موجود آهن، جيڪي جهنگلي جانورن لاءِ قدرتي رهائش فراهم ڪن ٿا. ضلعي جي اوڀرئين پاسي [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ريگستاني جهنگلي جانورن جو مسڪن آهي<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. اوڀر طرف هي ضلعو [[راجن پور ضلعو|راجن پور]] ضلعي ([[پنجاب]]) سان سرحد شيئر ڪري ٿو؛ اولهه طرف [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] سان ملي ٿو؛ اتر طرف [[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] ([[بلوچستان]]) واقع آهي؛ جڏهن ته ڏکڻ طرف [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعا هن ضلعي سان لڳن ٿا<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" />. 2017 کان 2023ع تائين ضلعي جي آبادي ۾ 2.1٪ اضافو ٿيو. === آبادي جو ڍانچو === {{Pie chart |thumb = right |caption = جنس موجب آبادي (2023ع) |label1 = مرد |value1 = 50.9 |color1 = #3366cc |label2 = عورتون |value2 = 49.1 |color2 = #dc3912 |label3 = ٻيا |value3 = 0.0 |color3 = #aaaaaa }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1 = ٻهراڙي |value1 = 78 |color1 = #109618 |label2 = شهري |value2 = 22 |color2 = #ff9900 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شرح خواندگي، عمر 10 سال ۽ مٿي (2023ع) |label1 = پڙهيل |value1 = 35.6 |color1 = #3366cc |label2 = اڻ پڙهيل |value2 = 64.4 |color2 = #dc3912 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = مادري ٻولي موجب آبادي (2023ع) |label1 = سنڌي |value1 = 94.1 |color1 = #ff9900 |label2 = بلوچي |value2 = 5.2 |color2 = #990099 |label3 = پشتو |value3 = 0.3 |color3 = #109618 |label4 = سرائيڪي |value4 = 0.2 |color4 = #0099c6 |label5 = ٻيون ٻوليون |value5 = 0.2 |color5 = #aaaaaa }} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:110%;" | ڪشمور ضلعي جي آبادي جو ڍانچو، 2023ع |- ! style="background:#99CCFF;" | زمرو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل ! style="background:#99CCFF;" | آبادي |- | rowspan="3" | جنس | مرد | 628,265 |- | عورتون | 605,646 |- | ٽرانسجينڊر | 46 |- | rowspan="3" | عمر جا گروهه | 0–14 سال | 644,781 |- | 15–64 سال | 560,899 |- | 65 سال ۽ مٿي | 28,277 |- | rowspan="2" | شهري/ٻهراڙي | ٻهراڙي | 962,175 |- | شهري | 271,782 |- | rowspan="2" | شرح خواندگي | پڙهيل | 266,194 |- | اڻ پڙهيل | 481,838 |} ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]] ==خارجي ڳنڍڻا== {{ڪشمور ضلعي ۾ واقع چاچڙن جا ڳوٺ}} adsgnzivc1lnv6gdfabqn8k61ez65ep 382094 382093 2026-05-31T19:52:41Z Intisar Ali 8681 382094 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date =2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | elevation_m = 69 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478.30 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | blank2_name_sec1 = شرح خواندگي | blank2_info_sec1 = 33٪ | blank3_name_sec1 = مکيه صنعتون | blank3_info_sec1 = گڊو ٿرمل بجلي گهر، چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، ڪپهه جننگ | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== [[ڪشمور ضلعو]] 13 ڊسمبر 2004ع تي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کي ٻن حصن ۾ ورهائي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ جيڪب آباد ضلعي ۾ پنج تعلقا شامل هئا. ضلعي جي ورهاڱي کان پوءِ [[ٺل تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[جيڪب آباد تعلقو]] نئين [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڪشمور تعلقو]] نئين قائم ٿيل [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو حصو بڻيا. ڪجهه عرصي کان پوءِ [[تنگواڻي]] کي پڻ تعلقي جو درجو ڏنو ويو، جنهن سان ضلعي ۾ تعلقن جو تعداد ٻن مان وڌي ٽي ٿي ويو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[ڪنڌڪوٽ]] شهر ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014">{{cite web |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kashmore-july-2014 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kashmore |publisher=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=31 May 2026}}</ref> تاريخي طور تي هي علائقو [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. ٽالپر بلوچ قبيلو آهي، جيڪو [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] ۾ آباد ٿيو. اهي [[مير ٽالا خان]] جي نسل مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ٽالپر [[نادر شاهه]] جي حملي دوران سنڌ ۾ پهتا ۽ اتر سنڌ ۾ آباد ٿيا، جتي انهن [[سنڌي ٻولي]] اختيار ڪئي. سندن اولاد ۽ اتحادي قبيلن گڏجي [[ڪلهوڙا خاندان]] خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. بعد ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جا لاڳاپا بهتر ٿيا ۽ ڪلهوڙن کين سنڌ ۾ رهندڙ بي ضابطه بلوچ قبيلن کي منظم ڪرڻ لاءِ مدد جي دعوت ڏني. بهرحال، [[هلاني جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1783ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر شاهه ثاني]] هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت [[مير فتح علي خان ٽالپر]] کي سنڌ جو نئون نواب تسليم ڪيو ويو. ان فرمان سان ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ جاري سخت جنگين جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني مستحڪم ٿي. [[ٽالپر خاندان]] 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو، تان جو [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جن جي اڳواڻي [[چارلس جيمس نيپيئر]] ڪري رهيو هو، سندن حڪومت جو خاتمو آندو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1841ع ۾ سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي وچ ۾ هڪ معاهدو طئي ٿيو. ان معاهدي موجب [[جان جيڪب]] کي [[خان ڳڙهه]] موڪليو ويو. جان جيڪب ميرن جي علائقي ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. سندس سڀ کان نمايان ڪارنامو علائقي ۾ امن جي بحالي هو. هن ڏوهاري ۽ ڦورو ٽولن خلاف سخت ڪارروائيون ڪيون، جنهن سبب جلد ئي بدامني تي ضابطو اچي ويو. امن قائم ٿيڻ کان پوءِ زرعي زمينن جي آبادڪاري ۽ ترقي جو عمل شروع ٿيو. آبادگار پنهنجين زمينن تي واپس موٽيا، جڏهن ته واپاري ۽ ڪاريگر به علائقي ۾ اچي آباد ٿيا. سيڪيورٽي بهتر ٿيڻ سان بازارون ترقي ڪرڻ لڳيون ۽ جيڪو علائقو اڳ ريگستاني صورت اختيار ڪري چڪو هو، اهو آهستي آهستي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو. اناج ۽ مال جي منڊين پڻ نئين قائم ٿيندڙ شهر ۾ سرگرميون شروع ڪيون.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> تنهن هوندي به مقامي زميندار هميشه برطانوي حڪمراني کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. 1857ع جي آزاديءَ واري تحريڪ دوران [[دل مراد کوسو]] ۽ [[دريا خان جکراڻي]] کي برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين ۾ حصو وٺڻ سبب گرفتار ڪيو ويو ۽ کين [[ڪالا پاڻي]] جي سزا ڏئي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] موڪليو ويو، جتي برطانوي دور جي مشهور قيدخاني ۾ کين قيد رکيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي، جيڪو سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون ملائي ٿو. هي ضلعو اتر طرف [[بلوچستان]] ۽ اوڀر طرف [[پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. ڪشمور ٽن صوبن جي سنگم واري هنڌ تي واقع آهي ۽ [[پنجاب]] ۽ [[بلوچستان]] صوبن ڏانهن داخلا جو هڪ اهم دروازو شمار ٿئي ٿو<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. پنهنجي نمايان جاگرافيائي حيثيت ۽ ٽن صوبن کي ڳنڍيندڙ سرحدي رستن جي ڪري، ڪشمور هڪ منفرد سڃاڻپ رکي ٿو. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي سان وهندو آهي. ضلعي جي ڏکڻ-اوڀرئين حصي ۾ [[ڪچو]] جا ٻيلا موجود آهن، جيڪي جهنگلي جانورن لاءِ قدرتي رهائش فراهم ڪن ٿا. ضلعي جي اوڀرئين پاسي [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ريگستاني جهنگلي جانورن جو مسڪن آهي<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. اوڀر طرف هي ضلعو [[راجن پور ضلعو|راجن پور]] ضلعي ([[پنجاب]]) سان سرحد شيئر ڪري ٿو؛ اولهه طرف [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] سان ملي ٿو؛ اتر طرف [[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] ([[بلوچستان]]) واقع آهي؛ جڏهن ته ڏکڻ طرف [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعا هن ضلعي سان لڳن ٿا<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" />. 2017 کان 2023ع تائين ضلعي جي آبادي ۾ 2.1٪ اضافو ٿيو. === آبادي جو ڍانچو === {{Pie chart |thumb = right |caption = جنس موجب آبادي (2023ع) |label1 = مرد |value1 = 50.9 |color1 = #3366cc |label2 = عورتون |value2 = 49.1 |color2 = #dc3912 |label3 = ٻيا |value3 = 0.0 |color3 = #aaaaaa }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1 = ٻهراڙي |value1 = 78 |color1 = #109618 |label2 = شهري |value2 = 22 |color2 = #ff9900 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شرح خواندگي، عمر 10 سال ۽ مٿي (2023ع) |label1 = پڙهيل |value1 = 35.6 |color1 = #3366cc |label2 = اڻ پڙهيل |value2 = 64.4 |color2 = #dc3912 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = مادري ٻولي موجب آبادي (2023ع) |label1 = سنڌي |value1 = 94.1 |color1 = #ff9900 |label2 = بلوچي |value2 = 5.2 |color2 = #990099 |label3 = پشتو |value3 = 0.3 |color3 = #109618 |label4 = سرائيڪي |value4 = 0.2 |color4 = #0099c6 |label5 = ٻيون ٻوليون |value5 = 0.2 |color5 = #aaaaaa }} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:110%;" | ڪشمور ضلعي جي آبادي جو ڍانچو، 2023ع |- ! style="background:#99CCFF;" | زمرو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل ! style="background:#99CCFF;" | آبادي |- | rowspan="3" | جنس | مرد | 628,265 |- | عورتون | 605,646 |- | ٽرانسجينڊر | 46 |- | rowspan="3" | عمر جا گروهه | 0–14 سال | 644,781 |- | 15–64 سال | 560,899 |- | 65 سال ۽ مٿي | 28,277 |- | rowspan="2" | شهري/ٻهراڙي | ٻهراڙي | 962,175 |- | شهري | 271,782 |- | rowspan="2" | شرح خواندگي | پڙهيل | 266,194 |- | اڻ پڙهيل | 481,838 |} ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]] {{ڪشمور ضلعي ۾ واقع چاچڙن جا ڳوٺ}} ne132uapil5w3wckuv58u94tpkm62u8 382095 382094 2026-05-31T19:55:42Z Intisar Ali 8681 /* حوالا */ 382095 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date =2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | elevation_m = 69 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478.30 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | blank2_name_sec1 = شرح خواندگي | blank2_info_sec1 = 33٪ | blank3_name_sec1 = مکيه صنعتون | blank3_info_sec1 = گڊو ٿرمل بجلي گهر، چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، ڪپهه جننگ | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== [[ڪشمور ضلعو]] 13 ڊسمبر 2004ع تي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کي ٻن حصن ۾ ورهائي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ جيڪب آباد ضلعي ۾ پنج تعلقا شامل هئا. ضلعي جي ورهاڱي کان پوءِ [[ٺل تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[جيڪب آباد تعلقو]] نئين [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڪشمور تعلقو]] نئين قائم ٿيل [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو حصو بڻيا. ڪجهه عرصي کان پوءِ [[تنگواڻي]] کي پڻ تعلقي جو درجو ڏنو ويو، جنهن سان ضلعي ۾ تعلقن جو تعداد ٻن مان وڌي ٽي ٿي ويو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[ڪنڌڪوٽ]] شهر ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014">{{cite web |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kashmore-july-2014 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kashmore |publisher=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=31 May 2026}}</ref> تاريخي طور تي هي علائقو [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. ٽالپر بلوچ قبيلو آهي، جيڪو [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] ۾ آباد ٿيو. اهي [[مير ٽالا خان]] جي نسل مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ٽالپر [[نادر شاهه]] جي حملي دوران سنڌ ۾ پهتا ۽ اتر سنڌ ۾ آباد ٿيا، جتي انهن [[سنڌي ٻولي]] اختيار ڪئي. سندن اولاد ۽ اتحادي قبيلن گڏجي [[ڪلهوڙا خاندان]] خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. بعد ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جا لاڳاپا بهتر ٿيا ۽ ڪلهوڙن کين سنڌ ۾ رهندڙ بي ضابطه بلوچ قبيلن کي منظم ڪرڻ لاءِ مدد جي دعوت ڏني. بهرحال، [[هلاني جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1783ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر شاهه ثاني]] هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت [[مير فتح علي خان ٽالپر]] کي سنڌ جو نئون نواب تسليم ڪيو ويو. ان فرمان سان ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ جاري سخت جنگين جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني مستحڪم ٿي. [[ٽالپر خاندان]] 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو، تان جو [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جن جي اڳواڻي [[چارلس جيمس نيپيئر]] ڪري رهيو هو، سندن حڪومت جو خاتمو آندو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1841ع ۾ سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي وچ ۾ هڪ معاهدو طئي ٿيو. ان معاهدي موجب [[جان جيڪب]] کي [[خان ڳڙهه]] موڪليو ويو. جان جيڪب ميرن جي علائقي ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. سندس سڀ کان نمايان ڪارنامو علائقي ۾ امن جي بحالي هو. هن ڏوهاري ۽ ڦورو ٽولن خلاف سخت ڪارروائيون ڪيون، جنهن سبب جلد ئي بدامني تي ضابطو اچي ويو. امن قائم ٿيڻ کان پوءِ زرعي زمينن جي آبادڪاري ۽ ترقي جو عمل شروع ٿيو. آبادگار پنهنجين زمينن تي واپس موٽيا، جڏهن ته واپاري ۽ ڪاريگر به علائقي ۾ اچي آباد ٿيا. سيڪيورٽي بهتر ٿيڻ سان بازارون ترقي ڪرڻ لڳيون ۽ جيڪو علائقو اڳ ريگستاني صورت اختيار ڪري چڪو هو، اهو آهستي آهستي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو. اناج ۽ مال جي منڊين پڻ نئين قائم ٿيندڙ شهر ۾ سرگرميون شروع ڪيون.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> تنهن هوندي به مقامي زميندار هميشه برطانوي حڪمراني کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. 1857ع جي آزاديءَ واري تحريڪ دوران [[دل مراد کوسو]] ۽ [[دريا خان جکراڻي]] کي برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين ۾ حصو وٺڻ سبب گرفتار ڪيو ويو ۽ کين [[ڪالا پاڻي]] جي سزا ڏئي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] موڪليو ويو، جتي برطانوي دور جي مشهور قيدخاني ۾ کين قيد رکيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي، جيڪو سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون ملائي ٿو. هي ضلعو اتر طرف [[بلوچستان]] ۽ اوڀر طرف [[پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. ڪشمور ٽن صوبن جي سنگم واري هنڌ تي واقع آهي ۽ [[پنجاب]] ۽ [[بلوچستان]] صوبن ڏانهن داخلا جو هڪ اهم دروازو شمار ٿئي ٿو<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. پنهنجي نمايان جاگرافيائي حيثيت ۽ ٽن صوبن کي ڳنڍيندڙ سرحدي رستن جي ڪري، ڪشمور هڪ منفرد سڃاڻپ رکي ٿو. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي سان وهندو آهي. ضلعي جي ڏکڻ-اوڀرئين حصي ۾ [[ڪچو]] جا ٻيلا موجود آهن، جيڪي جهنگلي جانورن لاءِ قدرتي رهائش فراهم ڪن ٿا. ضلعي جي اوڀرئين پاسي [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ريگستاني جهنگلي جانورن جو مسڪن آهي<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. اوڀر طرف هي ضلعو [[راجن پور ضلعو|راجن پور]] ضلعي ([[پنجاب]]) سان سرحد شيئر ڪري ٿو؛ اولهه طرف [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] سان ملي ٿو؛ اتر طرف [[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] ([[بلوچستان]]) واقع آهي؛ جڏهن ته ڏکڻ طرف [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعا هن ضلعي سان لڳن ٿا<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" />. 2017 کان 2023ع تائين ضلعي جي آبادي ۾ 2.1٪ اضافو ٿيو. === آبادي جو ڍانچو === {{Pie chart |thumb = right |caption = جنس موجب آبادي (2023ع) |label1 = مرد |value1 = 50.9 |color1 = #3366cc |label2 = عورتون |value2 = 49.1 |color2 = #dc3912 |label3 = ٻيا |value3 = 0.0 |color3 = #aaaaaa }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1 = ٻهراڙي |value1 = 78 |color1 = #109618 |label2 = شهري |value2 = 22 |color2 = #ff9900 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شرح خواندگي، عمر 10 سال ۽ مٿي (2023ع) |label1 = پڙهيل |value1 = 35.6 |color1 = #3366cc |label2 = اڻ پڙهيل |value2 = 64.4 |color2 = #dc3912 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = مادري ٻولي موجب آبادي (2023ع) |label1 = سنڌي |value1 = 94.1 |color1 = #ff9900 |label2 = بلوچي |value2 = 5.2 |color2 = #990099 |label3 = پشتو |value3 = 0.3 |color3 = #109618 |label4 = سرائيڪي |value4 = 0.2 |color4 = #0099c6 |label5 = ٻيون ٻوليون |value5 = 0.2 |color5 = #aaaaaa }} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:110%;" | ڪشمور ضلعي جي آبادي جو ڍانچو، 2023ع |- ! style="background:#99CCFF;" | زمرو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل ! style="background:#99CCFF;" | آبادي |- | rowspan="3" | جنس | مرد | 628,265 |- | عورتون | 605,646 |- | ٽرانسجينڊر | 46 |- | rowspan="3" | عمر جا گروهه | 0–14 سال | 644,781 |- | 15–64 سال | 560,899 |- | 65 سال ۽ مٿي | 28,277 |- | rowspan="2" | شهري/ٻهراڙي | ٻهراڙي | 962,175 |- | شهري | 271,782 |- | rowspan="2" | شرح خواندگي | پڙهيل | 266,194 |- | اڻ پڙهيل | 481,838 |} ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]] pyb8dhytkopb0goekycmeimjmu7wdbs 382098 382095 2026-05-31T19:58:00Z Intisar Ali 8681 /* حوالا */ 382098 wikitext text/x-wiki {{more citations needed|date=مئي 2026}} {{Infobox settlement | name = ڪشمور ضلعو | official_name = | native_name = {{hlist|Kashmore District|{{nq|ضلعه کشمور}}}} | native_name_lang = sd | settlement_type = [[سنڌ جا ضلعا|ضلعو]]، [[سنڌ]] | image_skyline ={{multiple image | border = infobox | total_width = 280 | image_style = border:1; | perrow = 1/2/2 | image1 = Pakistan - Sindh - Kashmore.svg | caption1 = [[ڪشمور ضلعو:ڳاڙھي رنگ سان نمايان]] | image2 = Ancient bungalow.jpg | caption2 = [[تنگواڻي ڀرسان حويلي]] | image3 = Castle of Mir Raja Ghous Bux Khan Bijarani - panoramio.jpg | caption3 = [[مير غوث بخش بجاراڻي جو بنگلو ]] | image4 =Kashmor_District.jpg | caption4 = [[ڪشمور ضلعو تعلقن ۾ ورھايل]] | image5 = | caption5 = [[]] | image6 = | image7 = | caption7 = [[]] }} | imagesize = | image_alt = ڪشمور | image_caption = | image_map = | mapsize = | map_alt = | map_caption = |pushpin_map =Pakistan | pushpin_mapsize = 220px | pushpin_map_caption = پاڪستان ۾ مقام | coordinates = {{coord|28|21|N|69|23|E|region:PK_type:adm2nd_dim:50000|display=inline,title}} | subdivision_type = ملڪ | subdivision_name = {{Pak}} | subdivision_type1 = [[پاڪستان جا صوبا|صوبو]] | subdivision_type2 = [[پاڪستان جون ڊويزنون|ڊويزن]] | subdivision_name1 = {{flag|Sindh}} | subdivision_name2 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | established_title = | established_date =2004 | founder = | seat_type = [[ضلعي هيڊڪوارٽر]] | seat = [[ڪنڌڪوٽ]] | government_footnotes = | government_type = ضلعي انتظاميا | leader_party = | leader_title = [[ڊپٽي ڪمشنر (پاڪستان)|ڊپٽي ڪمشنر]] | leader_name = آغا شير زمان پٺاڻ | leader_title1 = ضلعي پوليس آفيسر | leader_name1 = N/A | leader_title2 = ضلعي صحت آفيسر | leader_name2 = ڊاڪٽر اعجاز علي شاهه | unit_pref = Metric | area_footnotes = | area_total_km2 = 2580 | elevation_m = 69 | population_total = 1233957 | population_footnotes = <ref name="2023table1"></ref> | population_as_of = [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع]] | population_density_km2 = 478.30 | population_urban = 271782 (22.03%) | population_rural = 962,175 | demographics_type1 = شرح خواندگي | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web |url= https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf |title= Literacy rate, enrolments, and out-of-school population by sex and rural/urban, CENSUS-2023, SINDH}}</ref> | demographics1_title1 = شرح خواندگي | timezone1 = [[پاڪستان معياري وقت|پي ايس ٽي]] | utc_offset1 = +5 | blank_info_sec1 = | blank1_name_sec1 = [[سنڌ جا تعلقا|تعلقن]] جو تعداد | blank1_info_sec1 = 3 *[[ڪشمور تعلقو]] *[[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] * [[تنگواڻي تعلقو]] | blank2_name_sec1 = شرح خواندگي | blank2_info_sec1 = 33٪ | blank3_name_sec1 = مکيه صنعتون | blank3_info_sec1 = گڊو ٿرمل بجلي گهر، چانورن جون ملون، اٽي جون ملون، ڪپهه جننگ | website = | demographics1_info1 = {{ bulleted list| '''ڪل:'''<br />35.59% | '''مرد:'''<br />45.08% | '''عورتون:'''<br />25.72% }} }} '''ڪشمور ضلعو''' (سرڪاري طور '''ڪشمور-ڪنڌڪوٽ ضلعو''') [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع هڪ ضلعو آهي، جيڪو [[لاڙڪاڻو ڊويزن]] جو حصو آهي. ضلعي جو صدر مقام [[ڪنڌڪوٽ]] شهر آهي. هي ضلعو 27°50′ کان 28°25′ اتر ويڪرائي ڦاڪ ۽ 68°30′ کان 69°34′ اوڀر ڊگهائي ڦاڪ جي وچ ۾ واقع آهي. ان جي اوڀر ۾ [[راجن پور ضلعو]]، اولهه ۾ [[جيڪب آباد ضلعو]] ۽ [[شڪارپور ضلعو]]، اتر ۾ [[ڊيره بگٽي ضلعو]] ۽ ڏکڻ ۾ [[گهوٽڪي ضلعو]] ۽ [[سکر ضلعو]] واقع آهن. [[سنڌو درياهه]] ضلعي جي اوڀرئين حصي مان وهي ٿو، جڏهن ته دريائي ڪچي جا ٻيلا ۽ ٿر جي ريگستاني علائقن سان لاڳاپيل قدرتي ماحول ضلعي جي جاگرافيائي خصوصيتن ۾ شامل آهن. 2017ع جي آدمشماري موجب ضلعي جي آبادي 10.89 لک هئي، جڏهن ته ان جو ڪل پکيڙ لڳ ڀڳ 2,580 چورس ڪلوميٽر آهي. ضلعي جي معيشت جو بنياد زراعت، مالداري، مڇيگيري ۽ لاڳاپيل زرعي صنعتن تي ٻڌل آهي، جتي ڪپهه، چانور، ڪمند، ڪڻڪ، جوئر ۽ ٻيون نقدي ۽ خوراڪي فصلون وڏي پيماني تي پوکيون وڃن ٿيون.<ref>{{cite web |url=https://pakistanalmanac.com/sindh-kashmore-kandhkot/ |title=Kashmore-Kandhkot District Profile |website=Pakistan Almanac |access-date=31 May 2026}}</ref> ڪشمور شهر پنجاب صوبي ۽ [[بلوچستان (پاڪستان)|بلوچستان صوبي]] ڏانهن داخلا جو دروازو سمجهيو ويندو آهي.<ref>{{cite news|url=http://www.thenews.com.pk/Todays-News-13-13637-Sindh-population-surges-by-81.5-pc,-households-by-83.9-pc |title=Sindh population surges by 81.5 pc, households by 83.9 pc |publisher=Thenews.com.pk |date=2 April 2012 |access-date=2016-12-26}}</ref> 2004ع ۾ ڪشمور کي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کان الڳ ڪري نئون ضلعو بڻايو ويو. هن ضلعي جي شھر ڪشمور جو پراڻو نالو خيزمر يا خيزمور هو. هتي ڳالهائي ويندڙ ٻوليون [[سنڌي ٻولي|سنڌي]] ۽ [[بلوچي ٻولي|بلوچي]] آهن. ==تاريخ== [[ڪشمور ضلعو]] 13 ڊسمبر 2004ع تي [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] کي ٻن حصن ۾ ورهائي قائم ڪيو ويو. ان کان اڳ جيڪب آباد ضلعي ۾ پنج تعلقا شامل هئا. ضلعي جي ورهاڱي کان پوءِ [[ٺل تعلقو]]، [[ڳڙهي خيرو تعلقو]] ۽ [[جيڪب آباد تعلقو]] نئين [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد ضلعي]] ۾ شامل ڪيا ويا، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[ڪشمور تعلقو]] نئين قائم ٿيل [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور ضلعي]] جو حصو بڻيا. ڪجهه عرصي کان پوءِ [[تنگواڻي]] کي پڻ تعلقي جو درجو ڏنو ويو، جنهن سان ضلعي ۾ تعلقن جو تعداد ٻن مان وڌي ٽي ٿي ويو. ضلعي جو هيڊڪوارٽر [[ڪنڌڪوٽ]] شهر ۾ قائم ڪيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014">{{cite web |url=https://reliefweb.int/report/pakistan/pakistan-emergency-situational-analysis-district-kashmore-july-2014 |title=Pakistan Emergency Situational Analysis: District Kashmore |publisher=ReliefWeb |date=July 2014 |access-date=31 May 2026}}</ref> تاريخي طور تي هي علائقو [[ٽالپر خاندان]] جي حڪمراني هيٺ رهيو. ٽالپر بلوچ قبيلو آهي، جيڪو [[سنڌ]] ۽ [[پنجاب]] ۾ آباد ٿيو. اهي [[مير ٽالا خان]] جي نسل مان شمار ڪيا وڃن ٿا. ٽالپر [[نادر شاهه]] جي حملي دوران سنڌ ۾ پهتا ۽ اتر سنڌ ۾ آباد ٿيا، جتي انهن [[سنڌي ٻولي]] اختيار ڪئي. سندن اولاد ۽ اتحادي قبيلن گڏجي [[ڪلهوڙا خاندان]] خلاف هڪ اتحاد قائم ڪيو. بعد ۾ ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جا لاڳاپا بهتر ٿيا ۽ ڪلهوڙن کين سنڌ ۾ رهندڙ بي ضابطه بلوچ قبيلن کي منظم ڪرڻ لاءِ مدد جي دعوت ڏني. بهرحال، [[هلاني جي جنگ]] کان پوءِ ٽالپرن ڪلهوڙن کي شڪست ڏئي اقتدار حاصل ڪيو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1783ع ۾ [[مغل سلطنت|مغل]] شهنشاهه [[اڪبر شاهه ثاني]] هڪ فرمان جاري ڪيو، جنهن تحت [[مير فتح علي خان ٽالپر]] کي سنڌ جو نئون نواب تسليم ڪيو ويو. ان فرمان سان ٽالپرن ۽ ڪلهوڙن جي وچ ۾ جاري سخت جنگين جو خاتمو ٿيو ۽ سنڌ ۾ ٽالپر حڪمراني مستحڪم ٿي. [[ٽالپر خاندان]] 1783ع کان 1843ع تائين سنڌ تي حڪومت ڪندو رهيو، تان جو [[برطانوي ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي فوجن، جن جي اڳواڻي [[چارلس جيمس نيپيئر]] ڪري رهيو هو، سندن حڪومت جو خاتمو آندو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1841ع ۾ سنڌ جي ٽالپر حڪمرانن ۽ [[ايسٽ انڊيا ڪمپني]] جي وچ ۾ هڪ معاهدو طئي ٿيو. ان معاهدي موجب [[جان جيڪب]] کي [[خان ڳڙهه]] موڪليو ويو. جان جيڪب ميرن جي علائقي ۾ فوجي ڇانوڻي قائم ڪئي. سندس سڀ کان نمايان ڪارنامو علائقي ۾ امن جي بحالي هو. هن ڏوهاري ۽ ڦورو ٽولن خلاف سخت ڪارروائيون ڪيون، جنهن سبب جلد ئي بدامني تي ضابطو اچي ويو. امن قائم ٿيڻ کان پوءِ زرعي زمينن جي آبادڪاري ۽ ترقي جو عمل شروع ٿيو. آبادگار پنهنجين زمينن تي واپس موٽيا، جڏهن ته واپاري ۽ ڪاريگر به علائقي ۾ اچي آباد ٿيا. سيڪيورٽي بهتر ٿيڻ سان بازارون ترقي ڪرڻ لڳيون ۽ جيڪو علائقو اڳ ريگستاني صورت اختيار ڪري چڪو هو، اهو آهستي آهستي هڪ اهم واپاري مرڪز بڻجي ويو. اناج ۽ مال جي منڊين پڻ نئين قائم ٿيندڙ شهر ۾ سرگرميون شروع ڪيون.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> تنهن هوندي به مقامي زميندار هميشه برطانوي حڪمراني کي قبول ڪرڻ لاءِ تيار نه هئا. 1857ع جي آزاديءَ واري تحريڪ دوران [[دل مراد کوسو]] ۽ [[دريا خان جکراڻي]] کي برطانوي حڪومت خلاف سرگرمين ۾ حصو وٺڻ سبب گرفتار ڪيو ويو ۽ کين [[ڪالا پاڻي]] جي سزا ڏئي [[انڊمان ۽ نڪوبار ٻيٽ]] موڪليو ويو، جتي برطانوي دور جي مشهور قيدخاني ۾ کين قيد رکيو ويو.<ref name="ReliefWeb2014"></ref> 1702 ڌاري جڏهن سنڌ تي ڪلهوڙن جي حڪومت هئي۔تڏهن هن علائقي کي فتح پور جي نالي سان سڏيو ويندو هو۔ ان پرڳڻي جو صدرمقام موجوده غوثپور هئو۔ ڇاڪاڻ ته غوث پور جو پراڻو نالو فتح پور آھي۔ 1843ع م جڏھن ايسٽ انڊيا ڪمپنيءَ جي سرڪار سنڌ تي قبضو ڪيو تہ ان وقت خيرپور ميرس الحاق رياست ھئي ۽ باقي سنڌ کي ڪمپني سرڪار ٽن ضلعن م ورھايو جن ۾ ڪراچي، حيدرآباد ۽ شڪارپور شامل ھئا. موجوده لاڙڪاڻو ضلعو ، قمبر شھدادڪوٽ ضلعو، جيڪب آباد ضلعو، ڪشمور ضلعو، سکر ضلعو، دادو ضلعا موجوده شڪارپور ضلعي جا حصا ھيا. برٽش انڊيا جي سرڪار بعد م شڪارپور ضلعو ختم ڪري سکر کي ضلعي حيثيت ڏئي موجوده شڪارپور ضلعي کي ان جو تعلقو بڻايو. پوء وري جيڪب آباد کي الڳ ڪري ضلعي حيثيت ڏني وئي جنھن ۾ موجوده ڪشمور ضلعو پڻ 2004 تائين شامل رھيو اھڙي طرح 13 ڊسمبر 2004 ۾ جيڪب آباد ضلعي جي ٻن تعلقن: ڪشمور ۽ ڪنڌڪوٽ کي الڳ ڪري ھڪ نئون تنگواڻي تعلقو بڻائي ڪري نئين ڪشمور ايٽ ڪنڌڪوٽ ضلعي کي قائم ڪيو ويو جنھن جو صدر مقام ڪنڌڪوٽ شھر کي بڻايو ويو. ==جاگرافي== ڪشمور ضلعو [[سنڌ]] جي اترئين حصي ۾ واقع آهي، جيڪو سنڌ اندر [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]]، [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]]، [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعن سان سرحدون ملائي ٿو. هي ضلعو اتر طرف [[بلوچستان]] ۽ اوڀر طرف [[پنجاب]] سان پڻ لڳو لڳ آهي. ڪشمور ٽن صوبن جي سنگم واري هنڌ تي واقع آهي ۽ [[پنجاب]] ۽ [[بلوچستان]] صوبن ڏانهن داخلا جو هڪ اهم دروازو شمار ٿئي ٿو<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. پنهنجي نمايان جاگرافيائي حيثيت ۽ ٽن صوبن کي ڳنڍيندڙ سرحدي رستن جي ڪري، ڪشمور هڪ منفرد سڃاڻپ رکي ٿو. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي سان وهندو آهي. ضلعي جي ڏکڻ-اوڀرئين حصي ۾ [[ڪچو]] جا ٻيلا موجود آهن، جيڪي جهنگلي جانورن لاءِ قدرتي رهائش فراهم ڪن ٿا. ضلعي جي اوڀرئين پاسي [[ٿر ريگستان]] واقع آهي، جيڪو ريگستاني جهنگلي جانورن جو مسڪن آهي<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. اوڀر طرف هي ضلعو [[راجن پور ضلعو|راجن پور]] ضلعي ([[پنجاب]]) سان سرحد شيئر ڪري ٿو؛ اولهه طرف [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] ۽ [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] سان ملي ٿو؛ اتر طرف [[ڊيرا بگٽي ضلعو|ڊيرا بگٽي]] ([[بلوچستان]]) واقع آهي؛ جڏهن ته ڏکڻ طرف [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] ۽ [[سکر ضلعو|سکر]] ضلعا هن ضلعي سان لڳن ٿا<ref name="ReliefWeb2014"></ref>. [[سنڌو درياهه]] ڪشمور ضلعي جي اوڀرئين پاسي کان وهي ٿو. ضلعي جي ڏکڻ اوڀر واري حصي ۾ "ڪچو" جا ٻيلا آهن، جيڪي جهنگلي جانورن جي رهائش جو سهارو بڻجن ٿا. [[ٿر ريگستان]] ضلعي جي اوڀرئين حصي ۾ واقع آهي، جتي ريگستاني جهنگلي جانور رهن ٿا. ==انتظامي ورهاست== ===تعلقا=== ڪشمور ضلعو ٽن [[تعلقو|تعلقن]] ۾ ورهايل آهي: {{static row numbers}} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جا تعلقا (2023ع) |- ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو<ref>[http://www.ecp.gov.pk/content/District.html پاڪستان جون ڊويزنون/ضلعا] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060930093025/http://www.ecp.gov.pk/content/District.html|date=2006-09-30}} نوٽ: جيتوڻيڪ ڊويزنون انتظامي ڍانچي طور ختم ڪيون ويون آهن، پاڪستان جو اليڪشن ڪميشن اڃا تائين ضلعن کي ڊويزنن جي نالن هيٺ گروهه بندي ڪري ٿو.</ref> ! style="background:#99CCFF;" | ايراضي (ڪم²)<ref>{{Cite web |title=TABLE 1 : AREA, POPULATION BY SEX, SEX RATIO, POPULATION DENSITY, URBAN POPULATION, HOUSEHOLD SIZE AND ANNUAL GROWTH RATE, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | آبادي (2023ع) ! style="background:#99CCFF;" | آباديءَ جي گهاٽائي<br />(ماڻهو في ڪم²) ! style="background:#99CCFF;" | شرح خواندگي (2023ع)<ref>{{Cite web |title=LITERACY RATE, ENROLMENT AND OUT OF SCHOOL POPULATION BY SEX AND RURAL/URBAN, CENSUS-2023, SINDH |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_districts.pdf}}</ref> ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسلون |- | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] | 654 | 407,592 | 623.23 | 37.91٪ | 10 |- | [[ڪشمور تعلقو]] | 1,262 | 487,601 | 386.37 | 32.65٪ | 17 |- | [[تنگواڻي تعلقو]] | 664 | 338,764 | 510.19 | 36.95٪ | 14 |- ! style="background:#E6F2FF;" | ڪل ! style="background:#E6F2FF;" | 2,580 ! style="background:#E6F2FF;" | 1,233,957 ! style="background:#E6F2FF;" | 478.28 ! style="background:#E6F2FF;" | 35.59٪ ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===يونين ڪاؤنسلون=== تعلقا وڌيڪ يونين ڪائونسلن ۾ ورهايل آهن: {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون يونين ڪائونسلون |- ! style="background:#99CCFF;" | يو سي نمبر ! style="background:#99CCFF;" | يونين ڪائونسل ! style="background:#99CCFF;" | تعلقو |- | 1 || [[لائين پراڻي]] || rowspan="17" | [[ڪشمور]] |- | 2 || [[خوسڪي]] |- | 3 || [[مساوالو]] |- | 4 || [[ڊومي ولي]] |- | 5 || [[گيهل پور]]، [[حاجي خان شر]]، [[سليم جان مزاري]] |- | 6 || [[گلان پور]] |- | 7 || [[سوڌي]] |- | 8 || [[نورپور پڪو]] |- | 9 || [[چاچڙ]] |- | 10 || [[بڊاڻي]] |- | 11 || [[گبلو]] |- | 12 || [[مهر]] |- | 13 || [[توج]] |- | 14 || [[ڪمب]] |- | 15 || [[سامو]] |- | 16 || [[ڪمڀيري]] |- | 17 || [[زورڳڙهه]] |- | 18 || [[ملگلزار]] || rowspan="10" | [[ڪنڌڪوٽ]] |- | 19 || [[رسالدار]] |- | 20 || [[جاگيرآباد]] |- | 21 || [[دولت پور]] |- | 22 || [[واڪڙو]] |- | 23 || [[اڪهرو]] |- | 24 || [[ملهير]] |- | 25 || [[هيبت]] |- | 26 || [[ڏاڏر]] |- | 27 || [[منگي]] |- | 28 || [[جعفرآباد]] || rowspan="14" | [[تنگواڻي]] |- | 29 || [[چيل]] |- | 30 || [[لشاري]] |- | 31 || [[بجاراڻي]] |- | 32 || [[سهلياڻي]] |- | 33 || [[منجهي]] |- | 34 || [[گل والي]] |- | 35 || [[سيفل]] |- | 36 || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 37 || [[ڪرم پور]] |- | 38 || [[شير ڳڙهه]] |- | 39 || [[دنياپور]] |- | 40 || [[نصير]] |- | 41 || [[بهلڪاڻي]] |- ! colspan="2" style="background:#E6F2FF;" | ڪل يونين ڪائونسلون ! style="background:#E6F2FF;" | 41 |} ===ديهن جي فهرست=== هيٺ ڪشمور ضلعي جي ديهن جي فهرست ڏنل آهي، جيڪا تعلقن موجب ترتيب ڏنل آهي:<ref name="Sindh Zameen">{{cite web |title=List of Dehs in Sindh |url=https://sindhzameen.gos.pk/pdf/listofdeh.pdf |website=Sindh Zameen |access-date=22 March 2021}}</ref> {| class="wikitable sortable" style="width:100%;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:120%; font-weight:bold;" | ڪشمور ضلعي جون ديهون تعلقيوار |- ! style="background:#99CCFF;" | نمبر ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور تعلقو]] (57 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] (49 ديهون) ! style="background:#99CCFF;" | [[تنگواڻي تعلقو]] (42 ديهون) |- | 1 || [[بڊاڻي ڪچو]] || [[عالم آباد]] || [[الله آباد]] |- | 2 || [[بڊاڻي پڪو]] || [[اڪهرو]] || [[بهلڪاڻي]] |- | 3 || [[ٻائي روپ]] || [[آرائين، ڪشمور|آرائين]] || [[برغ، سنڌ|برغ]] |- | 4 || [[ٻيلو، ڪشمور|ٻيلو]] || [[بابرواڙي]] || [[بيگهو]] |- | 5 || [[ڀنر]] || [[بلوچ آباد]] || [[بجاراڻي، سنڌ|بجاراڻي]] |- | 6 || [[بندپ مراد]] || [[بلهاري]] || [[چيل، ڪشمور|چيل]] |- | 7 || [[بخشاپور]] || [[بخشپور]] || [[ڏابلي]] |- | 8 || [[چاچڙ، ڪشمور|چاچڙ]] || [[چمن، سنڌ|چمن]] || [[دنياپور، ڪشمور|دنياپور]] |- | 9 || [[ڏارو جهنڊو]] || [[ڏاڏر، سنڌ|ڏاڏر]] || [[غازي، سنڌ|غازي]] |- | 10 || [[ڊومي ولي]] || [[داري، ڪشمور|داري]] || [[گهاڻو کوسو]] |- | 11 || [[ايلسي]] || [[ڌڀاڻي]] || [[گودو، سنڌ|گودو]] |- | 12 || [[گنڌير]] || [[ڌنڌي]] || [[گل والي]] |- | 13 || [[گيهلپور]] || [[ڍائو، سنڌ|ڍائو]] || [[هاجاڻو]] |- | 14 || [[گشڪوري، سنڌ|گشڪوري]] || [[لاهري ڊومڪي]] || [[هزارو]] |- | 15 || [[گونڊڪ ڪوش]] || [[دولت پور]] || [[هيرانپور]] |- | 16 || [[گبلو]] || [[فريد آباد]] || [[جعفرآباد، تنگواڻي، ڪشمور|جعفرآباد]] |- | 17 || [[گلانپور]] || [[ڳڙهي، ڪشمور|ڳڙهي]] || [[جمال، ڪشمور|جمال]] |- | 18 || [[حاجي خان، ڪشمور|حاجي خان]] || [[گهوراگهر ڪچو]] || [[جهلو]] |- | 19 || [[جکراڻي، سنڌ|جکراڻي]] || [[گهوراگهٽ پڪو]] || [[ڪرم پور]] |- | 20 || [[جلال سودھ]] || [[غوثپور]] || [[ڪير، ڪشمور|ڪير]] |- | 21 || [[ڪچو بهادرپور]] || [[گلاب پور]] || [[خيرو، ڪشمور|خيرو]] |- | 22 || [[ڪچو ڪشمور]] || [[هيبت ڪچو]] || [[ڪوٽ ڏوٿي]] |- | 23 || [[ڪچو خوسڪي]] || [[هيبت پڪو]] || [[لالائو]] |- | 24 || [[ڪريم آباد، ڪشمور|ڪريم آباد]] || [[جعفرآباد ڪچو]] || [[لشاري، ڪشمور|لشاري]] |- | 25 || [[ڪٺ ڳڙهه]] || [[جاگيرآباد]] || [[منجهي، سنڌ|منجهي]] |- | 26 || [[ڪائورو مهر]] || [[جانگين]] || [[ماري جعفر]] |- | 27 || [[ڪيجهر]] || [[ڪاجلي، سنڌ|ڪاجلي]] || [[نار، ڪشمور|نار]] |- | 28 || [[کاهي ڪچو]] || [[ڪنڌڪوٽ]] || [[نصير، سنڌ|نصير]] |- | 29 || [[کاهي پڪو]] || [[ڪيٽي، ڪشمور|ڪيٽي]] || [[نندي جي ڌوري]] |- | 30 || [[کيوالي]] || [[خيرواهه، ڪشمور|خيرواهه]] || [[قريشي، سنڌ|قريشي]] |- | 31 || [[ڪڀر]] || [[خان واهه]] || [[سيدو ڪوٽ]] |- | 32 || [[ڪمب]] || [[خانڀري]] || [[سيفل]] |- | 33 || [[ڪمڀري]] || [[ڪنڌارو ڪچو]] || [[سلگهڻي]] |- | 34 || [[لائين پراڻي]] || [[ماچڪو]] || [[سنهيري]] |- | 35 || [[ماڇي]] || [[مڪان مارو]] || [[ساون گبول]] |- | 36 || [[مهر، ڪشمور|مهر]] || [[مکواڻي]] || [[شاهه غازي]] |- | 37 || [[مساوالو]] || [[ملگزار]] || [[شير ڳڙهه]] |- | 38 || [[ميخان ٻيلو]] || [[ملهير]] || [[شيرهان]] |- | 39 || [[مٿري، ڪشمور|مٿري]] || [[ملوڪان]] || [[سورواهه]] |- | 40 || [[محمد آڏاڻي]] || [[منگي، ڪشمور|منگي]] || [[سهلياڻي]] |- | 41 || [[نورپور ڪچو]] || [[ماري، ڪشمور|ماري]] || [[تنگواڻي]] |- | 42 || [[نورپور پڪو]] || [[ميٽاهر]] || [[اونڙ، ڪشمور|اونڙ]] |- | 43 || [[پڪو بهادرپور]] || [[رسالدار]] || — |- | 44 || [[پڪو ڪشمور]] || [[ريجمت آباد]] || — |- | 45 || [[پڪو خوسڪي]] || [[شاهه محمد جيلاني]] || — |- | 46 || [[ريو ڪچو]] || [[سنهياني پور]] || — |- | 47 || [[سائين، سنڌ|سائين]] || [[تيغاڻي]] || — |- | 48 || [[سامو، سنڌ|سامو]] || [[واحدپور]] || — |- | 49 || [[شاهه علي پور]] || [[واڪڙو، ڪشمور|واڪڙو]] || — |- | 50 || [[شاهه ڳڙهه ڪچو]] || — || — |- | 51 || [[شاهه ڳڙهه پڪو]] || — || — |- | 52 || [[سيلاچي]] || — || — |- | 53 || [[سوڌي، سنڌ|سوڌي]] || — || — |- | 54 || [[سورهه]] || — || — |- | 55 || [[ٿالهو]] || — || — |- | 56 || [[توج، ڪشمور|توج]] || — || — |- | 57 || [[زور ڳڙهه]] || — || — |} ==زراعت== ڪشمور ضلعي ۾ چوپائي مال جي هڪ وڏي منڊي موجود آهي. ==آباديات== ===آبادي=== {{Historical populations|1951|...|1961|...|1972|...|1981|...|1998|677,120|2017|1,090,336|2023|1,233,957|align=center|percentages=pagr|footnote=ذريعا:<ref>{{cite web |title=Population by administrative units 1951-1998 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/1998/administrative_units.pdf |publisher = [[پاڪستان شماريات بيورو]]}}</ref>}} [[2023ع پاڪستان جي آدمشماري|2023ع آدمشماري]] موجب ڪشمور ضلعي ۾ 208,894 گهر ۽ 1,233,957 آبادي هئي.<ref name="2023table20">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 20 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_20.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> ضلعي ۾ هر 100 عورتن جي مقابلي ۾ 103.73 مرد هئا ۽ شرح خواندگي 35.59٪ هئي، جنهن ۾ مردن جي شرح 45.08٪ ۽ عورتن جي شرح 25.72٪ هئي.<ref name="2023table1">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 1 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_1.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref><ref name="2023table12">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 12 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/table_12_sindh_district.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]]}}</ref> 485,925 ماڻهو (سروي ڪيل آبادي جو 39.38٪) ڏهن سالن کان گهٽ عمر جا هئا.<ref name="2023table5">{{cite web |title=7th Population and Housing Census - Detailed Results: Table 5 |url=https://www.pbs.gov.pk/sites/default/files/population/2023/tables/sindh/dcr/table_5.pdf |website=[[Pakistan Bureau of Statistics]] |publisher=}}</ref> 271,782 ماڻهو (22.03٪) شهري علائقن ۾ رهندا هئا.<ref name="2023table1" />. 2017 کان 2023ع تائين ضلعي جي آبادي ۾ 2.1٪ اضافو ٿيو. === آبادي جو ڍانچو === {{Pie chart |thumb = right |caption = جنس موجب آبادي (2023ع) |label1 = مرد |value1 = 50.9 |color1 = #3366cc |label2 = عورتون |value2 = 49.1 |color2 = #dc3912 |label3 = ٻيا |value3 = 0.0 |color3 = #aaaaaa }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شهري ۽ ٻهراڙي آبادي (2023ع) |label1 = ٻهراڙي |value1 = 78 |color1 = #109618 |label2 = شهري |value2 = 22 |color2 = #ff9900 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = شرح خواندگي، عمر 10 سال ۽ مٿي (2023ع) |label1 = پڙهيل |value1 = 35.6 |color1 = #3366cc |label2 = اڻ پڙهيل |value2 = 64.4 |color2 = #dc3912 }} {{Pie chart |thumb = right |caption = مادري ٻولي موجب آبادي (2023ع) |label1 = سنڌي |value1 = 94.1 |color1 = #ff9900 |label2 = بلوچي |value2 = 5.2 |color2 = #990099 |label3 = پشتو |value3 = 0.3 |color3 = #109618 |label4 = سرائيڪي |value4 = 0.2 |color4 = #0099c6 |label5 = ٻيون ٻوليون |value5 = 0.2 |color5 = #aaaaaa }} {| class="wikitable sortable" style="width:100%; text-align:center;" |+ style="background:#99CCFF; font-size:110%;" | ڪشمور ضلعي جي آبادي جو ڍانچو، 2023ع |- ! style="background:#99CCFF;" | زمرو ! style="background:#99CCFF;" | تفصيل ! style="background:#99CCFF;" | آبادي |- | rowspan="3" | جنس | مرد | 628,265 |- | عورتون | 605,646 |- | ٽرانسجينڊر | 46 |- | rowspan="3" | عمر جا گروهه | 0–14 سال | 644,781 |- | 15–64 سال | 560,899 |- | 65 سال ۽ مٿي | 28,277 |- | rowspan="2" | شهري/ٻهراڙي | ٻهراڙي | 962,175 |- | شهري | 271,782 |- | rowspan="2" | شرح خواندگي | پڙهيل | 266,194 |- | اڻ پڙهيل | 481,838 |} ===مذهب=== {{bar box |title=ڪشمور ضلعي ۾ مذهب (2023ع) |titlebar=#FCD116 |left1=مذهب |right1=سيڪڙو |float=right |bars= {{bar percent|[[اسلام]]|green|96.5}} {{bar percent|[[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]]|darkorange|3.21}} {{bar percent|ٻيا يا بيان نه ڪيل|grey|0.29}} }} ڪشمور ضلعي ۾ اڪثريتي مذهب اسلام آهي، جنهن جا پيروڪار آبادي جو 96.5٪ آهن. [[سنڌ ۾ هندومت|هندومت]] (بشمول درج فهرست ذاتين جي هندو) آبادي جي 3.21٪ حصي تي مشتمل آهي، جيڪي گهڻو ڪري شهري علائقن ۾ رهن ٿا. ===ٻوليون=== 2023ع جي آدمشماري وقت ڪشمور ضلعو بنيادي طور سنڌي ٻولي ڳالهائيندڙ علائقو هو، جتي 90٪ کان وڌيڪ ماڻهو [[سنڌي ٻولي]] کي پنهنجي مادري ٻولي طور ڳالهائيندا هئا. == صوبائي اسيمبلي جا تڪ == [[ڪشمور ضلعو]] [[سنڌ صوبائي اسيمبلي]] ۾ ٽن صوبائي تڪن تي مشتمل آهي، جيڪي [[پي ايس-4 ڪشمور-1]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] آهن. عام چونڊن 2024ع کان پوءِ هي ٽئي تڪون [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] جي نمائندگي هيٺ آهن. [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] مان [[عبدالرؤف کوسو]]، [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] مان [[غلام عابد]] ۽ [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] مان [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] سنڌ صوبائي اسيمبلي جا ميمبر چونڊجي آيا. انهن تڪن جي حدبندين ۾ [[ڪشمور]]، [[ڪنڌڪوٽ]]، [[تنگواڻي]] ۽ ڀرپاسي جا علائقا شامل آهن، جيڪي ضلعي جي سياسي نمائندگي جو بنيادي ڍانچو فراهم ڪن ٿا.<ref>{{cite web |url=https://pas.gov.pk/assembly-members-directory |title=Assembly Members Directory |publisher=Provincial Assembly of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> {| class="wikitable sortable" |+ style="background:#99CCFF;" | [[ڪشمور ضلعو]] جون صوبائي اسيمبلي تڪون (2024ع کان) |- ! style="background:#99CCFF;" | تڪ ! style="background:#99CCFF;" | ميمبر ! style="background:#99CCFF;" | سياسي جماعت |- | [[پي ايس-4 ڪشمور-1]] | [[عبدالرؤف کوسو]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-5 ڪشمور-2]] | [[غلام عابد]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |- | [[پي ايس-6 ڪشمور-3]] | [[سردار محبوب علي خان بجاراڻي]] | [[پاڪستان پيپلز پارٽي پارليامينٽرينز]] |} === ثقافتي ۽ تاريخي ماڳ === [[ڪشمور ضلعو]] پنهنجي جاگرافيائي اهميت سان گڏ ڪيترن ئي تاريخي، مذهبي، تعليمي ۽ نوآبادياتي دور جي يادگارن جو به مالڪ آهي. سنڌ جي ثقافتي ورثي بابت سرڪاري رڪارڊ موجب ضلعي اندر اهڙا ڪيترائي ماڳ موجود آهن جيڪي مختلف دورن جي سماجي، مذهبي ۽ تعميري تاريخ جي نمائندگي ڪن ٿا. انهن ۾ [[گڊو بئراج]]، [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]]، [[ڪنڌڪوٽ ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد ريلوي اسٽيشن]]، [[حيات شهيد جو مقبرو]]، [[ٽوڙي بنگلو]]، [[گوڊي بنگلو]]، [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]]، [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]]، [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]]، [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]]، [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]]، [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، [[ڪنڌڪوٽ گئس فيلڊ]] ۽ نوآبادياتي دور جي سرڪاري عمارتن جا آثار شامل آهن. ضلعي جي تاريخي ورثي ۾ [[گڊو بئراج]] کي خاص اهميت حاصل آهي، جيڪو [[سنڌو درياهه]] تي تعمير ٿيل پاڪستان جي اهم آبپاشي منصوبن مان هڪ آهي. ان سان لاڳاپيل [[ايڪس-2 ريگيوليٽر]] ۽ [[گڊو ٿرمل بجلي گهر]] به ضلعي جي جديد معاشي ۽ فني ترقيءَ جا نمايان نشان آهن. ٻئي طرف [[ٽوڙي بنگلو]] ۽ [[گوڊي بنگلو]] جهڙيون عمارتون برطانوي دور جي تعميراتي طرز جون يادگارون آهن، جڏهن ته [[ڪنڌڪوٽ مختيارڪار آفيس]] ۽ ٻين پراڻين سرڪاري عمارتن جا آثار ضلعي جي انتظامي تاريخ بابت معلومات فراهم ڪن ٿا. مذهبي ورثي جي لحاظ کان ضلعي ۾ [[بابا غريب داس مندر]]، [[حضرت شاهه حسين عرف شاهه غوث جيلاني جي درگاهه]]، [[چٽي مسجد]]، [[رسالدار مسجد]] ۽ [[مُحڪمدين ڳوٺ جي مسجد]] اهم حيثيت رکن ٿا. اهي ماڳ ضلعي جي گهڻ مذهبي ۽ گهڻ ثقافتي روايتن جا عڪاس آهن. ساڳئي ريت [[حيات شهيد جو مقبرو]] ۽ [[ڊومڪي قبرستان]] علائقي جي تاريخي ۽ قبائلي پس منظر سان وابسته اهم ماڳ شمار ٿين ٿا. تعليمي ورثي ۾ [[گورنمينٽ هاءِ اسڪول ڪنڌڪوٽ]]، جيڪو 1947ع ۾ قائم ٿيو، ۽ [[گورنمينٽ ايليمينٽري ڪاليج]] شامل آهن، جن ضلعي جي تعليمي ترقي ۾ نمايان ڪردار ادا ڪيو آهي. [[پڪا مھر پرائمري اسڪول]] پڻ قديم تعليمي عمارتن مان هڪ سمجهيو وڃي ٿو، جيڪا علائقي جي تعليمي تاريخ جي نمائندگي ڪري ٿي.<ref>{{cite web |url=https://heritage.eftsindh.com/sites/complete/kashmore.php |title=Kashmore Heritage Sites |publisher=Endowment Fund Trust for Preservation of the Heritage of Sindh |access-date=31 May 2026}}</ref> == پڻ ڏسو == * [[پاڪستان جون ڊويزنون]] ** [[بلوچستان جون ڊويزنون]] ** [[خيبر پختونخوا جون ڊويزنون]] ** [[پنجاب جون ڊويزنون]] ** [[سنڌ جون ڊويزنون]] ** [[آزاد ڪشمير جون ڊويزنون]] ** [[گلگت بلتستان جون ڊويزنون]] * [[پاڪستان جا تعلقا]] ** [[پنجاب جا تعلقا]] ** [[خيبر پختونخوا جا تعلقا]] ** [[بلوچستان جا تعلقا]] ** [[سنڌ جا تعلقا]] ** [[آزاد ڪشمير جا تعلقا]] ** [[گلگت بلتستان جا تعلقا]] * [[پاڪستان جا ضلعا]] ** [[خيبر پختونخوا جا ضلعا]] ** [[پنجاب جا ضلعا]] ** [[بلوچستان جا ضلعا]] ** [[سنڌ جا ضلعا]] ** [[آزاد ڪشمير جا ضلعا]] ** [[گلگت بلتستان جا ضلعا]] == ڪتابيات == *{{Cite book | title = جيڪب آباد جي ضلعي آدمشماري رپورٽ، 1998ع | location = اسلام آباد | publisher = پاپيوليشن سينسس آرگنائيزيشن، شماريات ڊويزن، حڪومت پاڪستان | series = آدمشماري اشاعت | volume = 17 | date = 1999 | ref = {{harvid|PCO|1999}} }} {{Districts of Sindh}} {{Authority control}} [[زمرو:ڪشمور ضلعو]] [[زمرو:سنڌ جا ضلعا]] == حوالا == [[زمرو:سنڌ_جا_ضلعا]] [[زمرو:پاڪستان_جا_ضلعا]] [[زمرو:ڪشمور ضلعي ۾ واقع چاچڙن جا ڳوٺ]] 75cy2xkwpft9cf7orug6e3w3ezyneuy 0 11786 382185 316471 2026-06-01T08:49:32Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382185 wikitext text/x-wiki {{short description|Capital and the largest city of Georgia (country)}} {{Infobox settlement | official_name = Tbilisi | native_name = თბილისი | native_name_lang = ka | other_name = تفلس | settlement_type = راڄڌاني | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | image_style = | perrow = 1/2/2/2 | image1 = Tbilisi, Georgia. View on historical neighborhoods from a hill.jpg | image2 = Freedom Square, Tbilisi, Georgia.jpg | image3 = Sameba Cathedral, Tbilisi کلیسای سامبا در تفلیس گرجستان 11.jpg | image4 = 2018 - The Sioni Cathedral.jpg | image5 = | image6 = | image7 = 0077 - Kaukasus 2014 - Georgien.jpg }} | image_caption = مٿي کان هيٺ ۽ کاٻي کان ساڄي: پراڻو تبليسي شام جي وقت ۽ ناريڪلا قلعو؛ فريڊم اسڪوائر؛ رات جو ايليا پاڙو روشن سميبا ۽ اولاباري محل سان ۽ سيوني ڪيٿڊرل، نوراشين چرچ ۽ امن جو پل. | image_flag = Flag of Tbilisi.svg | image_seal = Seal of Tbilisi, Georgia.svg | mapsize = 230px | map_caption = | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=325|frame-height=325|zoom=10|frame-lat=41.720|frame-long=44.810|type=line|id=Q994|title=Tbilisi}} | pushpin_map = Georgia Tbilisi#Georgia#Caucasus mountains | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = {{پرچم|جارجيا}} | established_title = قيام | established_date = 455 عيسوي <ref>[http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf კონსპექტი საქართველოს ისტორიიდან შედგენილი ა. ქუთათელაძისგან] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210205054429/http://dspace.nplg.gov.ge/bitstream/1234/191351/1/Konspeqti_Saqartvelos_Itoriidan.pdf |date=5 February 2021 }}. რვეული I. თბილისი, სტამბა წიგნების გამომცემელ ქართველთა ამხანაგობისა, 1900. გვერდი 38.</ref> | government_type = ميئر ڪونسل | governing_body = تبليسي ساڪريبيولو | leader_title = مئير | leader_name = ڪاخا ڪالادزي ([[Georgian Dream|GD]])<ref>{{cite web|url=http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en|title=Mayor of Tbilisi|publisher=Tbilisi City Hall|access-date=20 November 2017|archive-date=1 December 2017|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201040850/http://tbilisi.gov.ge/government/2?lang=en|url-status=live}}</ref> | area_total_km2 = 726 | area_metro_km2 = 504.2 | area_water_km2 = | area_footnotes = <ref>{{cite web |url=http://geostat.ge/regions/ |title=Statistics of Tbilisi Region |publisher=National Statistics Office of Georgia |access-date=22 July 2018 |archive-date=28 May 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210528124101/https://www.geostat.ge/regions/ |url-status=live }}</ref> | population_as_of = 2023ع | population_footnotes = | population_total = 1,241,709 <ref>{{cite web |url=https://geostat.ge/media/53040/1-3-population-by-cities-and-boroughs.xlsx |title=Population by regions |publisher=National Statistics Office of Georgia |access-date=16 August 2023 }}</ref> | population_metro = 1,485,293 | population_density_km2 = 2,462.73 | population_demonym = Tbilisian<br />Tbiliseli (In Georgian) <!-- demographics (section 1) -->| demographics_type1 = Population by ethnicity<ref>{{cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |title=Ethnic composition of Georgia 2014 |publisher=Pop-stat.mashke.org |date= |accessdate=2022-02-10 |archive-date=20 December 2020 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201220100552/http://pop-stat.mashke.org/georgia-ethnic-loc2014.htm |url-status=live }}</ref> | demographics1_footnotes = | demographics1_title1 = [[Georgians]] | demographics1_info1 = 89.9% | demographics1_title2 = [[Armenians in Tbilisi|Armenians]] | demographics1_info2 = 4.8% | demographics1_title3 = [[Azerbaijanis in Georgia|Azerbaijanis]] | demographics1_info3 = 1.4% | demographics1_title4 = [[Russians in Georgia|Russians]] | demographics1_info4 = 1.2% | demographics1_title5 = [[Yazidis in Georgia|Yazidis]] | demographics1_info5 = 1.0% | demographics1_title6 = Others | demographics1_info6 = 1.7% | demographics_type2 = GDP<ref>{{cite web|url=https://www.geostat.ge/ka/modules/categories/93/regionuli-statistika|title=რეგიონული სტატისტიკა}}</ref> | demographics2_title1 = شهر | demographics2_info1 = [[Georgian Lari|GEL]]50.1 bil. ([[US$]]19billion) | demographics2_title2 = Per capita | demographics2_info2 = GEL37,500 (US$14,250) | blank3_name = [[Human Development Index|HDI]] (2022) | blank3_info = 0.78 | timezone = Georgian Time | utc_offset = +4 | coordinates = {{coord|41|43|21|N|44|47|33|E|region:GE|display=it}} | elevation_footnotes = <!--for references: use <ref>tags--> | elevation_m = | elevation_ft = | elevation_max_m = 770 | elevation_max_ft = | elevation_min_m = 380 | elevation_min_ft = | area_code = +995 32 | website = {{URL|http://www.tbilisi.gov.ge/|tbilisi.gov.ge}} | footnotes = | name = تبليسي | leader_title1 = آبادي | leader_name1 = 12,41,709 | total_type = ڪل }} '''تبليسي''' (انگريزي: Tbilisi؛ جارجيائي ٻولي: თბილისი)، ڪجھ ٻولين ۾ اڃا تائين ان جي، سال 1936ع کان اڳ جي نالي، طفلس (Tiflis) سان سڃاتو وڃي ٿو.<ref name="epd">{{cite EPD|18}}</ref> تبليسي ڪيترن ئي وڏين ٻولين ۾، خاص طور تي اسپيني، فارسي، جرمن، ترڪي ۽ ٻين بولین ۾ ان جي اڳوڻي نالي طفلس (Tiflis) سان سڃاتو وڃي ٿو. سال 1936ع کان اڳ روسي ماخذ ”ٽفلس“ پڻ استعمال ڪن ٿا. تبليسي یا طفلس (جارجين:ტფილისი) [[جارجيا]] جو گادي جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، جيڪو ڪورا نديءَ جي ڪناري تي واقع آهي، جنهن جي آبادي لڳ ڀڳ 12 لک آهي. <ref name="epd2">{{cite EPD|18}}</ref> تبليسي جو بنياد پنجين صدي عيسويءَ ۾ آئيبيريا خاندان (Iberia) جي واختانگ اَولَ (Vakhtang I) طرفان رکيو ويو ۽ ان وقت کان وٺي جارجيا جي مختلف بادشاهتن ۽ جمهوريتن جي راڄڌاني طور ڪم ڪري چڪو آهي. <ref>{{Cite web|url=https://geohistory.today/tbilisi/|title=Tbilisi: The Immortal City|date=2015-01-24|language=en-US|access-date=2023-07-14}}</ref> 1801ع ۽ 1917ع جي وچ ۾، پوء روسي سلطنت جو حصو، ٽفلس قفقاز جي وائسراءِ جي سيٽ هئي، جيڪا قفقاز جي اترين ۽ ڏاکڻين حصن تي حڪومت ڪندو هو.<ref>{{Cite web |title=History of Tbilisi |url=https://tbilisi.gov.ge/pages/history?lang=en |access-date=2023-07-14 |website=tbilisi.gov.ge}}</ref> يورپ ۽ ايشيا جي وچ ۾ سنگم تي ان جي مقام جي ڪري، ۽ منافعي واري سلڪ روڊ جي ويجهو هجڻ جي ڪري، سڄي تاريخ ۾، تبليسي مختلف عالمي طاقتن جي وچ ۾ تڪرار جو هڪ نقطو رهيو آهي. اڄ ڏينهن تائين، شهر جو مقام توانائي ۽ واپاري منصوبن لاء هڪ اهم ٽرانزٽ رستي جي حيثيت سان ان جي پوزيشن کي يقيني بڻائي ٿو. تبليسي جي تاريخ ان جي فن تعمير ۾ ظاهر ٿئي ٿي، جيڪا قرون وسطيٰ، نيوڪلاسيڪل، بيوڪس آرٽس، آرٽ نوو، اسٽالنسٽ ۽ جديد اڏاوتن جو ميلاپ آهي. تاريخي طور تي، تبليسي ڪيترن ئي ثقافتي، نسلي ۽ مذهبي پس منظر جي ماڻهن جو گهر رهيو آهي، جيتوڻيڪ ان جي آبادي گهڻو ڪري مشرقي آرٿوڊوڪس عيسائي آهي. قابل ذڪر سياحتي منزلن ۾ ڪيٿيڊرل سميبا ۽ سيوني، فريڊم اسڪوائر، رستاويلي ايونيو ۽ اگماشينبيلي ايونيو، وچين دور جي ناريڪالا قلعو، اوپرا ٿيٽر ۽ جارجيا نيشنل ميوزيم شامل آهن. تبليسي ۾ آبهوا اڪثر ڪري اونهاري ۾ °20 سينٽي گريڊ کان °32 سينٽي گريڊ تائين ۽ سياري ۾ °1- سينٽي گريڊ کان°7 سينٽي گريڊ تائين هوندي آهي. ==گیلیری== <br><gallery caption=Tblisi> Tbilisi-Abanotubani-04-2019-gje.jpg|ابانوتوباني Tbilisi-Aghmashenebeli-06-99-2019-gje.jpg|اگھماشينيبيلي گھٽي Tbilisi-Europaplatz-14-2019-gje.jpg|يورپ اسڪوائر Tbilisi-Festung Nariqala-04-2019-gje.jpg|ناريڪالا قلعو Tbilisi-Metekhi-Kirche-04-2019-gje.jpg|ميتکي چرچ Tbilisi-Sameba-Kathedrale-20-Treppe-2019-gje.jpg|ڪيٿيڊرل </gallery> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تبليسي]] [[زمرو:جارجيا]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] kxj2w3q1qeogqo7qhtlsa93160ifnvr 0 39179 382115 160295 2026-06-01T03:13:19Z Intisar Ali 8681 382115 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} k7bllk7gakz3ppftxteedqg7chqk5om 382116 382115 2026-06-01T03:14:13Z Intisar Ali 8681 382116 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} o5qlzggs8ffu6fa6zto5gp7lgabmmgz 382117 382116 2026-06-01T03:16:09Z Intisar Ali 8681 382117 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} fjlsnon3hj17aa8lnzv7ttt7xn3f84m 382118 382117 2026-06-01T03:16:55Z Intisar Ali 8681 382118 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڪم (Works) == قديم ذريعن موجب ايمپيڊوڪليز جا ٻه وڏا منظوم ڪتاب هئا: * '''''پيرِي فيوسيوس''''' (Περὶ φύσεως، ''فطرت بابت'' / ''فطرت جي باري ۾'') * '''''ڪٿارموئي''''' (Καθαρμοί، ''پاڪيزگيون'' يا ''تطهيرون'') اهي ٻئي ڪتاب هيڪسامٽر بحر ۾ لکيل هئا، جيڪا ساڳي شاعراڻي بحر هئي جيڪا [[هومر]] پنهنجي رزمي شاعري ۾ استعمال ڪئي هئي۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} قديم زماني ۾ اختلاف موجود هو ته ڇا ايمپيڊوڪليز ٻه الڳ نظم لکيا هئا يا هڪ ئي نظم جا ٻه حصا هئا۔ جديد محقق عام طور تي انهن کي ٻه جدا جدا تصنيفون سمجهن ٿا، جيتوڻيڪ بحث اڃا تائين جاري آهي۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} ''فطرت بابت'' ۾ ڪائنات، عنصرن، محبت ۽ تڪرار جي قوتن، حياتيات، ادراڪ ۽ طبيعيات بابت سندس فلسفياتي نظريا بيان ٿيل هئا، جڏهن⁠تہ ''پاڪيزگيون'' ۾ روح جي پاڪيزگي، تناسخ، اخلاقي زندگي ۽ نجات بابت تعليمات شامل هيون۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} ايمپيڊوڪليز جي شاعري جا رڳو ٽڪرا بچي سگهيا آهن، پر اهي ٽڪرا ٻين سڀني سقراط کان اڳ وارن فلسفين جي ڀيٽ ۾ گهڻي مقدار ۾ محفوظ رهيا آهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Inwood |first=Brad |title=The Poem of Empedocles |year=2001}} * {{cite book |last=Kingsley |first=Peter |title=Ancient Philosophy, Mystery and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995}} * {{cite book |last=Primavesi |first=Oliver |title=Empedocles: Physical and Mythical Thought |year=2008}} * {{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William |title=Empedocles |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |year=1911}} [[زمرو:قديم يوناني فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:يوناني شاعر]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا فلسفي]] [[زمرو:ڀاڄي خوري جا حامي]] [[زمرو:تناسخ تي يقين رکندڙ]] [[زمرو:سسلي جا ماڻهو]] [[زمرو:494 ق م پيدائشون]] [[زمرو:434 ق م وفاتون]] 2e6m8uxtgeucrvs0ksvtbdqxm6uhvt5 382119 382118 2026-06-01T03:20:49Z Intisar Ali 8681 382119 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == نوٽس == {{notelist}} == حوالا == {{reflist|30em}} == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Inwood |first=Brad |title=The Poem of Empedocles |year=2001}} * {{cite book |last=Kingsley |first=Peter |title=Ancient Philosophy, Mystery and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995}} * {{cite book |last=Primavesi |first=Oliver |title=Empedocles: Physical and Mythical Thought |year=2008}} * {{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William |title=Empedocles |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |year=1911}} [[زمرو:قديم يوناني فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:يوناني شاعر]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا فلسفي]] [[زمرو:ڀاڄي خوري جا حامي]] [[زمرو:تناسخ تي يقين رکندڙ]] [[زمرو:سسلي جا ماڻهو]] [[زمرو:494 ق م پيدائشون]] [[زمرو:434 ق م وفاتون]] rpwsg5wijd5bcd05spi6ktz75j67urb 382120 382119 2026-06-01T03:22:02Z Intisar Ali 8681 382120 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == حوالا == {{reflist|30em}} == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Inwood |first=Brad |title=The Poem of Empedocles |year=2001}} * {{cite book |last=Kingsley |first=Peter |title=Ancient Philosophy, Mystery and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995}} * {{cite book |last=Primavesi |first=Oliver |title=Empedocles: Physical and Mythical Thought |year=2008}} * {{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William |title=Empedocles |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |year=1911}} [[زمرو:قديم يوناني فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:يوناني شاعر]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا فلسفي]] [[زمرو:ڀاڄي خوري جا حامي]] [[زمرو:تناسخ تي يقين رکندڙ]] [[زمرو:سسلي جا ماڻهو]] [[زمرو:494 ق م پيدائشون]] [[زمرو:434 ق م وفاتون]] kz9oqa6iw3q9hp86ffbbwvrynjlnkhh 382121 382120 2026-06-01T03:22:32Z Intisar Ali 8681 382121 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Inwood |first=Brad |title=The Poem of Empedocles |year=2001}} * {{cite book |last=Kingsley |first=Peter |title=Ancient Philosophy, Mystery and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995}} * {{cite book |last=Primavesi |first=Oliver |title=Empedocles: Physical and Mythical Thought |year=2008}} * {{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William |title=Empedocles |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |year=1911}} [[زمرو:قديم يوناني فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:يوناني شاعر]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا فلسفي]] [[زمرو:ڀاڄي خوري جا حامي]] [[زمرو:تناسخ تي يقين رکندڙ]] [[زمرو:سسلي جا ماڻهو]] [[زمرو:494 ق م پيدائشون]] [[زمرو:434 ق م وفاتون]] 7849f8lrwrrmp5y3qjxyeh84mc5ooqm 382122 382121 2026-06-01T03:23:38Z Intisar Ali 8681 382122 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] ==حوالا== == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Inwood |first=Brad |title=The Poem of Empedocles |year=2001}} * {{cite book |last=Kingsley |first=Peter |title=Ancient Philosophy, Mystery and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995}} * {{cite book |last=Primavesi |first=Oliver |title=Empedocles: Physical and Mythical Thought |year=2008}} * {{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William |title=Empedocles |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |year=1911}} [[زمرو:قديم يوناني فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:يوناني شاعر]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا فلسفي]] [[زمرو:ڀاڄي خوري جا حامي]] [[زمرو:تناسخ تي يقين رکندڙ]] [[زمرو:سسلي جا ماڻهو]] [[زمرو:494 ق م پيدائشون]] [[زمرو:434 ق م وفاتون]] ag9tjiq4flxo4myhgyza1yldnui97ls 382123 382122 2026-06-01T03:24:39Z Intisar Ali 8681 382123 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Inwood |first=Brad |title=The Poem of Empedocles |year=2001}} * {{cite book |last=Kingsley |first=Peter |title=Ancient Philosophy, Mystery and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995}} * {{cite book |last=Primavesi |first=Oliver |title=Empedocles: Physical and Mythical Thought |year=2008}} * {{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William |title=Empedocles |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |year=1911}} [[زمرو:قديم يوناني فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:يوناني شاعر]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا فلسفي]] [[زمرو:ڀاڄي خوري جا حامي]] [[زمرو:تناسخ تي يقين رکندڙ]] [[زمرو:سسلي جا ماڻهو]] [[زمرو:494 ق م پيدائشون]] [[زمرو:434 ق م وفاتون]] 0t68h92p9ixno55m4bus0rq89i8q7pt 382124 382123 2026-06-01T03:25:20Z Intisar Ali 8681 382124 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Inwood |first=Brad |title=The Poem of Empedocles |year=2001}} * {{cite book |last=Kingsley |first=Peter |title=Ancient Philosophy, Mystery and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995}} * {{cite book |last=Primavesi |first=Oliver |title=Empedocles: Physical and Mythical Thought |year=2008}} * {{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William |title=Empedocles |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |year=1911}} [[زمرو:قديم يوناني فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:يوناني شاعر]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا فلسفي]] [[زمرو:ڀاڄي خوري جا حامي]] [[زمرو:تناسخ تي يقين رکندڙ]] [[زمرو:سسلي جا ماڻهو]] [[زمرو:494 ق م پيدائشون]] [[زمرو:434 ق م وفاتون]] hk5paucydlq7mfc6y576gq03yhk3h9p 382125 382124 2026-06-01T03:25:58Z Intisar Ali 8681 382125 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} ==نوٽ== * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Inwood |first=Brad |title=The Poem of Empedocles |year=2001}} * {{cite book |last=Kingsley |first=Peter |title=Ancient Philosophy, Mystery and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995}} * {{cite book |last=Primavesi |first=Oliver |title=Empedocles: Physical and Mythical Thought |year=2008}} * {{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William |title=Empedocles |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |year=1911}} [[زمرو:قديم يوناني فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:يوناني شاعر]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا فلسفي]] [[زمرو:ڀاڄي خوري جا حامي]] [[زمرو:تناسخ تي يقين رکندڙ]] [[زمرو:سسلي جا ماڻهو]] [[زمرو:494 ق م پيدائشون]] [[زمرو:434 ق م وفاتون]] bwtiuq5ix0w4waunvjk91xrn4q0p8r1 382126 382125 2026-06-01T03:26:29Z Intisar Ali 8681 382126 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} ==نوٽ== * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Inwood |first=Brad |title=The Poem of Empedocles |year=2001}} * {{cite book |last=Kingsley |first=Peter |title=Ancient Philosophy, Mystery and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995}} * {{cite book |last=Primavesi |first=Oliver |title=Empedocles: Physical and Mythical Thought |year=2008}} * {{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William |title=Empedocles |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |year=1911}} [[زمرو:قديم يوناني فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:يوناني شاعر]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا فلسفي]] [[زمرو:ڀاڄي خوري جا حامي]] [[زمرو:تناسخ تي يقين رکندڙ]] [[زمرو:سسلي جا ماڻهو]] [[زمرو:494 ق م پيدائشون]] [[زمرو:434 ق م وفاتون]] pqu6za5h946d65dbf3unv2tqn8m6p4e 382127 382126 2026-06-01T03:26:55Z Intisar Ali 8681 382127 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} ==نوٽ== * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> == وڌيڪ پڙهڻ لاءِ == * {{cite book |last=Inwood |first=Brad |title=The Poem of Empedocles |year=2001}} * {{cite book |last=Kingsley |first=Peter |title=Ancient Philosophy, Mystery and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995}} * {{cite book |last=Primavesi |first=Oliver |title=Empedocles: Physical and Mythical Thought |year=2008}} * {{cite encyclopedia |last=Wallace |first=William |title=Empedocles |encyclopedia=Encyclopædia Britannica |year=1911}} [[زمرو:قديم يوناني فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:يوناني شاعر]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا فلسفي]] [[زمرو:ڀاڄي خوري جا حامي]] [[زمرو:تناسخ تي يقين رکندڙ]] [[زمرو:سسلي جا ماڻهو]] [[زمرو:494 ق م پيدائشون]] [[زمرو:434 ق م وفاتون]] c2xpo1qi6wbz89hly9fxtj4j5r26daj 382128 382127 2026-06-01T03:27:45Z Intisar Ali 8681 382128 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''{{interlanguage link|Icaro-Menippus|it|Icaromenippo}}'' ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} ==نوٽ== * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> il9bz5xqoctqlc8twl0u146i1agrunc 382131 382128 2026-06-01T03:38:16Z Intisar Ali 8681 /* موت ۽ ورثو */ 382131 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''[[ايڪارو-مينپپس]]''(Icaro-Menippus) ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مکالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} ==نوٽ== * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> thhx1mf0ns77t4pfsbs6q98hlul87z1 382133 382131 2026-06-01T03:43:08Z Intisar Ali 8681 382133 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''[[ايڪارو-مينپپس]]''(Icaro-Menippus) ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مڪالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|Classical element#Hellenistic philosophy}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (Monism) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (Atomists) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (Metempsychosis) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] (Daimons) هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (Vegetarianism) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''Empedocles (and with him all others who used the same forms of expression) was wrong in speaking of light as 'travelling' or being at a given moment between the earth and its envelope, its movement being unobservable by us; that view is contrary both to the clear evidence of argument and to the observed facts; if the distance traversed were short, the movement might have been unobservable, but where the distance is from extreme East to extreme West, the draught upon our powers of belief is too great.'' Aristotle, ''On the soul'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: "ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو." سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن (pores) سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (Cellular Respiration) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (Perception) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (Physics) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (Void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} ==نوٽ== * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> 0uoz03lv38g175bew126nuecc0hzeh8 382137 382133 2026-06-01T03:50:31Z Intisar Ali 8681 382137 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''[[ايڪارو-مينپپس]]''(Icaro-Menippus) ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مڪالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|ڪلاسيڪي عنصر#يوناني فلسفو}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (مانيئزم) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (ايٽمسٽس) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" (Roots) سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: "هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"{{sfn|Kingsley|1995}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: "ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"{{sfn|Wallace|1911}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (ميٽيمسائڪوسس) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (ويجٽيرينزم) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''ايمپيڊوڪليز (۽ ساڻس گڏ اهي سڀئي ماڻهو جيڪي ساڳئي قسم جا اظهار استعمال ڪندا هئا) روشني بابت اها ڳالهه ڪرڻ ۾ غلط هئا ته اها "سفر" ڪري ٿي يا ڪنهن مخصوص لمحي تي زمين ۽ ان جي چوڌاري گهيري جي وچ ۾ موجود هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي حرڪت اسان لاءِ مشاهدي لائق نه آهي؛ اهو خيال نه رڳو منطقي دليلن جي واضح شاهديءَ جي ابتڙ آهي، پر مشاهدو ڪيل حقيقتن جي به خلاف آهي؛ جيڪڏهن طئي ڪيل فاصلو ننڍو هجي ها ته شايد اها حرڪت اسان کي محسوس نه ٿئي ها، پر جڏهن اهو فاصلو انتهائي اوڀر کان انتهائي اولهه تائين هجي ته پوءِ اهڙي ڳالهه تي يقين ڪرڻ اسان جي اعتبار جي قوت تي تمام وڏو بار وجهي ٿو.'' ارسطو، ''روح بابت'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: {{quote|"ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو."|}} سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (سيليولر ريسپائريشن) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (پرسيپشن) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (فزڪس) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} ==نوٽ== * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> 16q3sl7suo9i9cu2j1kpq02i78gzju2 382139 382137 2026-06-01T03:57:13Z Intisar Ali 8681 /* ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو */ 382139 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''[[ايڪارو-مينپپس]]''(Icaro-Menippus) ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مڪالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|ڪلاسيڪي عنصر#يوناني فلسفو}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (مانيئزم) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (ايٽمسٽس) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: {{quote|"هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"|{{sfn|Kingsley|1995}}|}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، '''ستوئيخون (عنصر)'''- ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: {{quote|"ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"|{{sfn|Wallace|1911}}|}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} فيلوٽيس (محبت) ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (ميٽيمسائڪوسس) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (ويجٽيرينزم) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''ايمپيڊوڪليز (۽ ساڻس گڏ اهي سڀئي ماڻهو جيڪي ساڳئي قسم جا اظهار استعمال ڪندا هئا) روشني بابت اها ڳالهه ڪرڻ ۾ غلط هئا ته اها "سفر" ڪري ٿي يا ڪنهن مخصوص لمحي تي زمين ۽ ان جي چوڌاري گهيري جي وچ ۾ موجود هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي حرڪت اسان لاءِ مشاهدي لائق نه آهي؛ اهو خيال نه رڳو منطقي دليلن جي واضح شاهديءَ جي ابتڙ آهي، پر مشاهدو ڪيل حقيقتن جي به خلاف آهي؛ جيڪڏهن طئي ڪيل فاصلو ننڍو هجي ها ته شايد اها حرڪت اسان کي محسوس نه ٿئي ها، پر جڏهن اهو فاصلو انتهائي اوڀر کان انتهائي اولهه تائين هجي ته پوءِ اهڙي ڳالهه تي يقين ڪرڻ اسان جي اعتبار جي قوت تي تمام وڏو بار وجهي ٿو.'' ارسطو، ''روح بابت'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: {{quote|"ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو."|}} سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (سيليولر ريسپائريشن) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (پرسيپشن) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (فزڪس) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} ==نوٽ== * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> 4ru5typg6sal46qy3sp84o1603heoj9 382140 382139 2026-06-01T03:58:32Z Intisar Ali 8681 382140 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''[[ايڪارو-مينپپس]]''(Icaro-Menippus) ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مڪالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|ڪلاسيڪي عنصر#يوناني فلسفو}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (مانيئزم) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (ايٽمسٽس) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: {{quote|"هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"|{{sfn|Kingsley|1995}}|}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، '''ستوئيخون (عنصر)'''- ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: {{quote|"ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"|{{sfn|Wallace|1911}}|}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} فيلوٽيس (محبت) ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (ميٽيمسائڪوسس) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (ويجٽيرينزم) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''ايمپيڊوڪليز (۽ ساڻس گڏ اهي سڀئي ماڻهو جيڪي ساڳئي قسم جا اظهار استعمال ڪندا هئا) روشني بابت اها ڳالهه ڪرڻ ۾ غلط هئا ته اها "سفر" ڪري ٿي يا ڪنهن مخصوص لمحي تي زمين ۽ ان جي چوڌاري گهيري جي وچ ۾ موجود هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي حرڪت اسان لاءِ مشاهدي لائق نه آهي؛ اهو خيال نه رڳو منطقي دليلن جي واضح شاهديءَ جي ابتڙ آهي، پر مشاهدو ڪيل حقيقتن جي به خلاف آهي؛ جيڪڏهن طئي ڪيل فاصلو ننڍو هجي ها ته شايد اها حرڪت اسان کي محسوس نه ٿئي ها، پر جڏهن اهو فاصلو انتهائي اوڀر کان انتهائي اولهه تائين هجي ته پوءِ اهڙي ڳالهه تي يقين ڪرڻ اسان جي اعتبار جي قوت تي تمام وڏو بار وجهي ٿو.'' ارسطو، ''روح بابت'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: {{quote|"ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو."|}} سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (سيليولر ريسپائريشن) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (پرسيپشن) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (فزڪس) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''On Nature'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''On Nature'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''On Purifications'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (Classical Four Elements) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} ==نوٽ== * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> qm3g4wm4uzjmpuiyjtqdvlgt5hmk1j6 382141 382140 2026-06-01T04:01:10Z Intisar Ali 8681 382141 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''[[ايڪارو-مينپپس]]''(Icaro-Menippus) ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مڪالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|ڪلاسيڪي عنصر#يوناني فلسفو}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (مانيئزم) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (ايٽمسٽس) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: {{quote|"هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"|{{sfn|Kingsley|1995}}|}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، '''ستوئيخون (عنصر)'''- ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: {{quote|"ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"|{{sfn|Wallace|1911}}|}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} فيلوٽيس (محبت) ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (ميٽيمسائڪوسس) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (ويجٽيرينزم) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''ايمپيڊوڪليز (۽ ساڻس گڏ اهي سڀئي ماڻهو جيڪي ساڳئي قسم جا اظهار استعمال ڪندا هئا) روشني بابت اها ڳالهه ڪرڻ ۾ غلط هئا ته اها "سفر" ڪري ٿي يا ڪنهن مخصوص لمحي تي زمين ۽ ان جي چوڌاري گهيري جي وچ ۾ موجود هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي حرڪت اسان لاءِ مشاهدي لائق نه آهي؛ اهو خيال نه رڳو منطقي دليلن جي واضح شاهديءَ جي ابتڙ آهي، پر مشاهدو ڪيل حقيقتن جي به خلاف آهي؛ جيڪڏهن طئي ڪيل فاصلو ننڍو هجي ها ته شايد اها حرڪت اسان کي محسوس نه ٿئي ها، پر جڏهن اهو فاصلو انتهائي اوڀر کان انتهائي اولهه تائين هجي ته پوءِ اهڙي ڳالهه تي يقين ڪرڻ اسان جي اعتبار جي قوت تي تمام وڏو بار وجهي ٿو.'' ارسطو، ''روح بابت'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: {{quote|"ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو."|}} سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (سيليولر ريسپائريشن) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (پرسيپشن) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (فزڪس) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''آن نيچر'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''آن نيچر'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''آن پيوريفڪيشنز'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (ڪلاسيڪل فور ايليمينٽس) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت (Love) ۽ تڪرار (Strife) کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن (Evolutionary Ideas) جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} ==نوٽ== * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> 7xiwqq87z7lw9leqgqt4raplshcn6bg 382142 382141 2026-06-01T04:03:01Z Intisar Ali 8681 /* اثر ۽ اهميت */ 382142 wikitext text/x-wiki {{Short description|5هين صدي قبل مسيح جو يوناني فلسفي}} {{Other uses}} {{Infobox philosopher |region = [[مغربي فلسفو]] |era = [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] |image = Empedokles.jpeg |caption = اگريجينٽم جو ايمپيڊوڪليز |name = ايمپيڊوڪليز |birth_date = {{circa|494 BC}} |birth_place = [[اڪراگاس]]، [[سسلي]] |death_date = {{circa|434 BC|lk=no}} |main_interests = [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو]]، [[حياتيات]] |notable_ideas = [[طبعي عنصر|روايتي چار عنصر]]: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]] ۽ [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] <br>''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|محبت]]'' ۽ ''[[نيڪيا|جهيڙو]]'' مخالف طبعي قوتن طور }} '''ايمپيڊوڪليز''' ({{IPAc-en|ɛ|m|ˈ|p|ɛ|d|ə|k|l|iː|z|}}؛ {{langx|grc|[[wikt:Ἐμπεδοκλῆς|Ἐμπεδοκλῆς]]}}؛ {{circa|494|434&nbsp;BC}}، {{fl.}} 444–443 ق م) [[قديم يونان|يوناني]] [[سقراط کان اڳ وارو فلسفي]] هو ۽ [[اڪراگاس]] جو رهواسي شهري هو، جيڪو [[سسلي]] ۾ واقع هڪ يوناني شهر هو۔ ايمپيڊوڪليز جو فلسفو خاص طور تي چار [[طبعي عنصر]]ن بابت سندس [[ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو|ڪائناتي نظريي]] جي ڪري مشهور آهي۔ هن ٻن قوتن جو به تصور پيش ڪيو، جن کي هن ''محبت'' ۽ ''جهيڙو'' سڏيو، جيڪي ترتيبوار عنصرن کي گڏ ۽ جدا ڪن ٿيون۔ ايمپيڊوڪليز جانورن جي قرباني ۽ خوراڪ لاءِ جانورن جي قتل جي رواج جي مخالفت ڪئي۔ هن [[تناسخ]] بابت هڪ مخصوص نظريو پيش ڪيو۔ عام طور تي کيس آخري يوناني فلسفي سمجهيو ويندو آهي جنهن پنهنجا خيال نظم جي صورت ۾ قلمبند ڪيا۔ سندس ڪجهه تصنيفون اڄ به موجود آهن، ۽ اهي ڪنهن به ٻئي سقراط کان اڳ واري فلسفي جي ڀيٽ ۾ وڌيڪ مقدار ۾ محفوظ رهيون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي موت بابت قديم ليکڪن ڏند ڪٿائون جوڙيون، ۽ سندس موت ڪيترين ادبي تخليقن جو موضوع بڻيو۔ [[گيلن]] کيس سسلي جي طب جي اسڪول جو باني قرار ڏنو آهي۔<ref>[https://plato.stanford.edu/entries/empedocles/ Stanford Encyclopedia of Philosophy-Empedocles]</ref><ref>Doctors and Diseases in the Roman Empire, Ralph Jackson, British Museum Press, p.18</ref> == زندگي == [[File:Empedocles in Thomas Stanley History of Philosophy.jpg|thumb|ايمپيڊوڪليز، 17هين صديءَ جي نقاشي]] ايمپيڊوڪليز جي ڄمڻ ۽ مرڻ جون صحيح تاريخون معلوم نه آهن، ۽ سندس زندگي بابت قديم بيان تفصيلن جي لحاظ کان هڪ ٻئي سان اختلاف رکن ٿا۔ بهرحال، اهي سڀ ان ڳالهه تي متفق آهن ته هو پنجين صدي قبل مسيح جي شروعات ۾ [[اڪراگاس]] شهر ۾ پيدا ٿيو، جيڪو [[ميگنا گريشيا]] ۾ واقع هو ۽ اڄوڪي [[سسلي]] جو حصو آهي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} جديد محققن جو خيال آهي ته اهي روايتون شايد درست آهن ته هو هڪ امير ۽ معزز خاندان سان تعلق رکندو هو ۽ سندس ڏاڏو، جنهن جو نالو پڻ ايمپيڊوڪليز هو، 71هين [[قديم اولمپڪ رانديون|اولمپياڊ]] (496–495 ق م) ۾ گهوڙن جي ڊوڙ ۾ فاتح ٿيو هو۔{{efn |Diogenes Laërtius, viii. 51}} ان کان سواءِ سندس زندگي بابت تمام ٿوري معلومات يقين سان معلوم ڪري سگهجي ٿي۔{{sfn |Kingsley |Parry |2020 |loc=§1}} ايمپيڊوڪليز جي زندگي بابت بنيادي ذريعا [[هيلينسٽڪ دور]] سان تعلق رکن ٿا، جيڪو سندس وفات کان ڪيترائي صديون پوءِ جو زمانو هو، ۽ ان وقت تائين سندس زندگي بابت قابل اعتماد شاهد گهڻو ڪري ختم ٿي چڪا هئا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} جديد تحقيق عام طور تي اهو مڃي ٿي ته سندس سوانح حيات جا ڪيترائي تفصيل، جن ۾ [[ارسطو]] جو اهو دعويٰ به شامل آهي ته هو "[[خطابت]] جو پيءُ" هو،{{efn|Aristotle, ''Poetics'', 1, ap. Diogenes Laërtius, viii. 57.}} [[فيثاغورث]] کان تعليم حاصل ڪرڻ جو تاريخي طور ناممڪن دعويٰ، ۽ کيس طبيب ۽ معجزا ڪندڙ طور پيش ڪرڻ، سندس شاعريءَ جي تشريحن مان گهڙيا ويا هئا، جيئن ان دور جي سوانح نگارن ۾ عام رواج هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=6–8}} === موت ۽ ورثو === [[File:The Death of Empedocles by Salvator Rosa.jpg|right|thumb|''ايمپيڊوڪليز جي موت''، [[سالواٽور روزا]] (1615–1673) جي تصوير، جنهن ۾ ايمپيڊوڪليز جي مبينا افسانوي خودڪشي کي [[ايتنا جبل]]، [[سسلي]] ۾ ٽپو ڏيندي ڏيکاريو ويو آهي]] [[ارسطو]] موجب، ايمپيڊوڪليز 60 سالن جي عمر ۾ وفات ڪئي ({{circa|430&nbsp;BC|lk=no}})، پر ٻين ليکڪن موجب هو 109 سالن تائين زنده رهيو۔{{efn|Apollonius, ap. Diogenes Laërtius, viii. 52, comp. 74, 73}} ساڳيءَ طرح سندس موت بابت مختلف ڏند ڪٿائون به موجود آهن: [[هيراڪليڊس پونٽيڪس]] سان منسوب هڪ روايت مطابق ڪنهن قوت کيس زمين تان کڻي وئي، جڏهن ته ٻي روايت چوي ٿي ته هو سسلي جي [[ايتنا جبل]] جي باهه ۾ مري ويو۔{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 67, 69, 70, 71; Horace, ''ad Pison''. 464, etc.}} [[ڊيوجينيز لايرٽيوس]] اها ڏند ڪٿا بيان ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز پاڻ کي ايتنا جبل ۾ اڇلايو ته ماڻهو سمجهن سندس جسم غائب ٿي ويو آهي ۽ هو امر ديوتا بڻجي ويو آهي؛{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 69}} پر جبل آتش فشان سندس پيتل جو هڪ سينڊل واپس اڇلائي ڇڏيو، جنهن سان اهو فريب ظاهر ٿي ويو۔ هڪ ٻي روايت موجب، هن پنهنجن شاگردن کي ثابت ڪرڻ لاءِ آتش فشان ۾ ٽپو ڏنو ته هو امر آهي؛ سندس خيال هو ته باهه کيس ساڙي ڇڏڻ کان پوءِ هو ديوتا جي حيثيت ۾ واپس ايندو۔ ''[[ايڪارو-مينپپس]]''(Icaro-Menippus) ۾، جيڪو ٻي صديءَ جي طنز نگار [[لوسيان آف ساموساتا]] جو مزاحيه مڪالمو آهي، ايمپيڊوڪليز جي انجام کي نئين انداز سان پيش ڪيو ويو آهي۔ ان ۾ هو ايتنا جبل ۾ سڙي نٿو مري، بلڪه آتش فشان جو ڦاٽڻ کيس آسمان ڏانهن اڇلائي ڇڏي ٿو۔ باهه جي اثر کان پوءِ به هو بچي وڃي ٿو ۽ چنڊ تي زندگي گذاري ٿو، جتي هو شبنم تي گذارو ڪري ٿو۔ برنيٽ لکي ٿو ته جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز غالباً سسلي ۾ نه مئو هو، پر سندس موت بابت ٻئي مشهور روايتون (هڪ خودڪشي ۽ ٻي زمين ڇڏڻ کان پوءِ زنده بچي وڃڻ واري) قديم ليکڪن لاءِ آسانيءَ سان قبول ڪرڻ جهڙيون هيون، ڇاڪاڻ ته مقامي روايتن ۾ انهن جي ترديد موجود نه هئي۔{{sfn|Burnet|1892|pp=202–203}} ايمپيڊوڪليز جي موت [[فريڊرش هولڊرلن]] جي ڊرامي ''Der Tod des Empedokles'' (''[[ايمپيڊوڪليز جي موت]]'') ۽ [[ميٿيو آرنولڊ]] جي نظم ''[[ايمپيڊوڪليز آن ايتنا]]'' جو موضوع پڻ آهي۔ [[لوڪريشيس]] سندس وڏي تعريف ڪئي ۽ ظاهر آهي ته کيس پنهنجو نمونو سمجهندو هو۔{{efn|See especially Lucretius, i. 716, etc.{{sfn|Sedley|2003}}}} [[هوريس]] به پنهنجي ڪتاب ''[[ارس پوئيٽيڪا]]'' ۾ ايمپيڊوڪليز جي موت جو ذڪر ڪري ٿو ۽ شاعرن جي [[خودڪشي جو حق|پاڻ کي تباهه ڪرڻ جي حق]] کي تسليم ڪري ٿو۔{{efn|Horace ''[[ارس پوئيٽيڪا]]''}} == فلسفو == {{See also|ڪلاسيڪي عنصر#يوناني فلسفو}} سندس لکڻين جي بچيل ٽڪرن جي بنياد تي، جديد محققن جو عام خيال آهي ته ايمپيڊوڪليز سڌو سنئون [[پارمينيڊس]] جي [[يگانگت پسندي]] (مانيئزم) واري نظريي جو جواب ڏئي رهيو هو ۽ غالباً [[اناڪساگوراس]] جي ڪم کان به واقف هو، جيتوڻيڪ اهو ممڪن نه ٿو لڳي ته هو بعد وارن [[ايليئٽڪ فلسفي]]ن يا [[جوهريت پسندن]] (ايٽمسٽس) جي نظرين کان واقف هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} سندس زندگي بابت بعد وارين ڪيترين روايتن ۾ دعويٰ ڪئي وئي آهي ته ايمپيڊوڪليز [[فيثاغورثي]]ن سان تعليم حاصل ڪئي هئي، جنهن جو بنياد سندس تناسخ واري عقيدي تي رکيو ويو؛ بهرحال، ممڪن آهي ته هن اهو عقيدو سڌي طرح فيثاغورثين کان نه، پر ڪنهن مقامي روايت مان حاصل ڪيو هجي۔{{sfn|Inwood|2001|p=6-8}} بهرحال، جديد يوناني فلسفي [[هيلي لامبريڊس]] جي دليل موجب، جيتوڻيڪ ايمپيڊوڪليز ايليئٽڪ روايت (جنهن جو مرڪز پارمينيڊس هو) سان گڏ هيراڪليٽس ۽ فيثاغورث جي فڪري اسڪولن کان به اثر ورتا، پر سندس فلسفو انهن ٽنهي اثرن کان بنيادي طور مختلف آهي۔ لامبريڊس جي راءِ آهي ته ايمپيڊوڪليز جي فڪر کي يوناني فڪري روايت جي وسيع تناظر ۾ ڏسڻ گهرجي، جنهن مصر، بابل ۽ ٻين مشرقي تهذيبن مان عنصر وٺي هڪ بلڪل نئون فلسفيانه نظام پيدا ڪيو۔<ref>{{Cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles: A Philosophical Investigation |publisher=University of Alabama Press |year=1976 |location=Tuscaloosa |pages=38–39}}</ref> === ڪائنات جي پيدائش بابت نظريو === [[File:Empedocles_four_elements.jpg|right|200px|thumb|ايمپيڊوڪليز جو چار عنصرن (باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين) بابت نظريو، لوڪريشيس جي ''[[ڊي ريرم ناتورا]]'' جي 1472ع واري ڇاپي مان ڪاٺيءَ تي ٺهيل تصوير]] ايمپيڊوڪليز چار بنيادي [[طبعي عنصر|عنصر]] مقرر ڪيا، جيڪي دنيا جي سڀني شين جي جوڙجڪ جو بنياد آهن: [[باهه (روايتي عنصر)|باهه]]، [[هوا (روايتي عنصر)|هوا]]، [[پاڻي (روايتي عنصر)|پاڻي]] ۽ [[زمين (روايتي عنصر)|زمين]]۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B17 ([[Simplicius of Cilicia|Simplicius]], ''Physics'', 157–159)}} ايمپيڊوڪليز انهن عنصرن کي "پاڙون" سڏيندو هو،<ref>{{Cite journal |last=Ströker |first=E. |date=September 1968 |title=Element and Compound. On the Scientific History of Two Fundamental Chemical Concepts |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/anie.196807181 |journal=Angewandte Chemie International Edition in English |language=en |volume=7 |issue=9 |pages=718–724 |doi=10.1002/anie.196807181 |issn=0570-0833|url-access=subscription }}</ref> ۽ انهن کي هن اساطيري نالن [[زيوس]]، [[هيرا]]، [[پرسيفوني|نيستس]] ۽ [[ايڊونيئس]] سان به سڃاتو۔{{efn|Frag. B6 (Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', x, 315)}} مثال طور هن چيو: {{quote|"هاڻي هر شيءِ جون چار پاڙون ٻڌو: زندگي بخش هيرا، هيڊس، روشن زيوس، ۽ نيستس، جيڪا پنهنجن ڳوڙهن سان فنا ٿيندڙ چشمن کي نمي بخشي ٿي۔"|{{sfn|Kingsley|1995}}|}} ايمپيڊوڪليز ڪڏهن به "عنصر" ({{lang|grc|στοιχεῖον}}، '''ستوئيخون (عنصر)'''- ''stoicheion'') جو اصطلاح استعمال نه ڪيو، جيڪو لڳي ٿو ته پهريون ڀيرو [[افلاطون]] استعمال ڪيو هو۔{{efn|Plato, ''Timaeus'', 48b–c}}{{better source needed|date=September 2022}} انهن چار اڻٽٽ، ابدي ۽ غيرمتبدل عنصرن جي مختلف تناسب سان گڏجڻ سبب دنيا ۾ مختلف شڪليون ۽ بناوتون پيدا ٿين ٿيون۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز، جوهريت پسندن وانگر، حقيقي تبديليءَ کي عنصرن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ ۾ ڏٺو، نه ته ڪنهن نئين شيءِ جي وجود ۾ اچڻ ۾۔ هڪ شارح سندس فلسفي جو خلاصو هن ريت بيان ڪيو: {{quote|"ڪا به نئين شيءِ وجود ۾ نه اچي ٿي ۽ نه اچي سگهي ٿي؛ رڳو هڪ تبديلي ممڪن آهي، ۽ اها آهي عنصرن جي هڪ ٻئي سان ترتيب بدلجڻ۔"|{{sfn|Wallace|1911}}|}} چار عنصرن جو اهو نظريو ايندڙ ٻن هزار سالن تائين روايتي فڪري اصول بڻيل رهيو۔ چار عنصر ابدي ۽ غيرمتبدل هئا، تنهن ڪري انهن جي گڏجڻ ۽ جدا ٿيڻ کي سمجهائڻ لاءِ اهڙين قوتن جي ضرورت هئي جيڪي اهو عمل سرانجام ڏين۔ ان مقصد لاءِ ايمپيڊوڪليز ٻن الاهي قوتن جو تصور پيش ڪيو: [[محبت]] ۽ [[جهيڙو]] (''[[فيلوٽيس (ڏند ڪٿا)|فيلوٽيس]]'' ۽ ''[[نيڪيا|نيڪوس]]'')۔{{sfn|Wallace|1911}} فيلوٽيس (محبت) ({{lang|grc|φιλότης}}) مختلف قسمن جي مادي شين کي پاڻ ۾ ڇڪڻ واري قوت آهي، جڏهن ته جهيڙو ({{lang|grc|νεῖκος}}) انهن جي جدا ٿيڻ جو سبب بڻجي ٿو۔{{efn|Frag. B35, B26 (Simplicius, ''Physics'', 31–34)}} جيڪڏهن چار عنصر ڪائنات جي مادي بنياد آهن، ته محبت ۽ جهيڙو انهن جي تبديلي ۽ هم آهنگيءَ جي وضاحت ڪن ٿا۔ محبت ۽ جهيڙو بالترتيب ڪشش ۽ ڌڪ جي قوتون آهن، جيڪي انساني روين ۾ به نظر اچن ٿيون ۽ پوري ڪائنات ۾ به ڪارفرما آهن۔ اهي ٻئي قوتون پنهنجي اثر ۾ وڌنديون ۽ گهٽجنديون رهن ٿيون، پر ڪڏهن به مڪمل طور هڪ ٻئي کي ختم نٿيون ڪن۔ [[File:Empedocles cosmic cycle concept map.svg|upright=1.75|left|thumb|ايمپيڊوڪليز جو ڪائناتي چڪر محبت ۽ جهيڙي جي تڪرار تي ٻڌل آهي.]] ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ شروعاتي ۽ بهترين حالت اها هئي جڏهن خالص عنصر ۽ اهي ٻئي قوتون هڪ دائري (Sphere) جي صورت ۾ مڪمل سڪون ۽ بي حرڪتيءَ ۾ گڏ موجود هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} عنصر پنهنجي خالص حالت ۾ گڏ هئا؛ نه ڪو ملاپ هو نه جدائي، ۽ محبت جي قوت غالب هئي، جڏهن ته جهيڙو دائري جي ڪنارن تي موجود هو۔{{efn|Frag. B35 (Simplicius, ''Physics'', 31–34; ''On the Heavens'', 528–530)}} ان کان پوءِ جهيڙي جو اثر وڌڻ لڳو،{{sfn|Wallace|1911}} ۽ اهو بندھن ٽٽي پيو جيڪو عنصرن کي گڏ رکندو هو۔ پوءِ عنصر جدا ٿي ويا ۽ اها مظاهرن واري دنيا وجود ۾ آئي جيڪا اڄ اسان ڏسون ٿا، جتي تضاد، اختلاف ۽ محبت ۽ جهيڙي جي گڏيل عمل جو راڄ آهي۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز هڪ دائروي ڪائنات جو تصور پيش ڪيو، جنهن ۾ عنصر وري هڪ ڀيرو گڏ ٿين ٿا ۽ نئين دائري جي تشڪيل ڪن ٿا، جنهن سان ڪائنات جو نئون دور شروع ٿئي ٿو۔ ايمپيڊوڪليز عنصرن جي جدا ٿيڻ، زمين ۽ سمنڊ جي ٺهڻ، سج ۽ چنڊ جي پيدائش، ۽ فضا جي جوڙجڪ جي وضاحت ڪرڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} هن ٻوٽن ۽ جانورن جي شروعاتي پيدائش ۽ انساني [[جسمانيات]] بابت به بحث ڪيو۔{{sfn|Wallace|1911}} جڏهن عنصر مختلف نمونن سان گڏ ٿيڻ لڳا ته عجيب صورتون ظاهر ٿيون: ڪنڌ جيڪي ڳچيءَ کان سواءِ هئا، ۽ ٻانهون جيڪي ڪلهن کان سواءِ هيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B57 (Simplicius, ''On the Heavens'', 586)}} پوءِ جڏهن اهي جدا جدا عضوا هڪ ٻئي سان مليا ته انساني جسمن تي سڱن وارا مٿا، انساني مٿن سان ڍڳن جا جسم، ۽ [[ٻٽي جنسيت]] واريون شڪلون وجود ۾ آيون۔{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Frag. B61 (Aelian, ''On Animals'', xvi 29)}} پر انهن مان اڪثر جوڙجڪون جلد ئي ختم ٿي ويون؛ رڳو اهي ئي پيچيده جاندار زنده رهيا جن جا حصا هڪ ٻئي سان مناسب نموني جڙيل هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} اهڙيءَ طرح حياتياتي دنيا خودبخود اهڙين گڏجاڻين مان پيدا ٿي، جيڪي هڪ ٻئي سان ٺهڪندڙ هيون، ڄڻ ته انهن کي ڪنهن مقصد سان ٺاهيو ويو هجي۔{{sfn|Wallace|1911}} جلد ئي مختلف اثرن ٻٽي جنس وارن جاندارن کي نر ۽ مادي ۾ ورهائي ڇڏيو، ۽ دنيا حياتياتي زندگي سان ڀرجي وئي۔{{sfn|Wallace|1911}} === نفسيات === [[فيثاغورث]] وانگر، ايمپيڊوڪليز به [[روح جي منتقلي]] يا [[تناسخ]] (ميٽيمسائڪوسس) تي يقين رکندو هو، يعني روح انسانن، جانورن ۽ ٻوٽن جي وچ ۾ وري وري جنم وٺي سگهي ٿي۔{{efn|Frag. B127 (Aelian, ''On Animals'', xii. 7); Frag. B117 (Hippolytus, i. 3.2)}} سندس خيال موجب، سڀ انسان ــ يا شايد انهن مان رڳو ڪي چونڊيل فرد ــ اصل ۾ ڊگهي عمر وارا [[ڊائيمون]] هئا، جيڪي هڪ خوشحال ۽ الاهي حالت ۾ رهندا هئا، جيستائين انهن ڪو اڻڄاتل گناهه نه ڪيو، شايد خونريزي يا ڪوڙي قسم کڻڻ جهڙو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} ان جي نتيجي ۾ اهي زمين تي لاٿا ويا، جتي کين 30,000 تناسخي چڪرن مان گذرڻو پوندو هو، مختلف جسمن ۾ جنم وٺندي، ان کان اڳ جو اهي وري الاهي دائري ڏانهن موٽي سگهن۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}}{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} انسان جو هن زندگيءَ دوران رويو سندس ايندڙ جنم جو تعين به ڪندو هو۔{{sfn|Inwood|2001|pp=55–68}} جيڪي ماڻهو زندگيءَ جو راز سکي وٺندا آهن، اهي الاهي حقيقت جي وڌيڪ ويجهو هوندا آهن،{{sfn|Wallace|1911}}{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', iv. 23.150}} ۽ انهن جون روحون به تناسخ جي چڪر کان آزاديءَ جي وڌيڪ ويجهو هونديون آهن، جنهن کان پوءِ اهي هميشه لاءِ خوشيءَ ۽ سڪون ۾ رهندا آهن۔{{efn|Clement of Alexandria, ''Miscellanies'', v. 14.122}} فاني جسمن ۾ جنم وٺڻ جو اهو چڪر غالباً ديوتا [[اپولو]] کي [[ايڊميٽس آف فيري]]ئه (Admetus of Pherae) جي خدمتگار بڻائي سزا ڏيڻ واري ڏند ڪٿا کان متاثر هو۔{{sfn|Primavesi|2008|pp=261–268}} [[File:AGMA Clepsydre.jpg|thumb|right|پنجين صدي ق.م. جي هڪ ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي نمائش، ساڻس گڏ جديد تعمير ڪيل نمونو، اٿينس جي قديم آگورا ميوزيم مان]] ايمپيڊوڪليز [[ڀاڄي خوري]] (ويجٽيرينزم) جو حامي هو{{efn|Plato, Meno}}<ref>[[s:|Fragments of Empedocles]] 136 - 139</ref> ۽ ماڻهن کي گوشت نه کائڻ جي تلقين ڪندو هو، ڇاڪاڻ⁠تہ سندس نظر ۾ جانورن جا جسم به سزا يافته روحن جا رهائشي هنڌ هئا۔{{efn|Sextus Empiricus, ''Against the Mathematicians'', ix. 127; Hippolytus, vii. 21}} ايمپيڊوڪليز جي نظر ۾ سڀئي جاندار هڪ ئي روحاني سطح تي موجود هئا؛ ٻوٽا ۽ جانور به انهيءَ زنجير جا ڳنڍ هئا، جنهن ۾ انسان به هڪ ڪڙي هو۔{{sfn|Wallace|1911}} ايمپيڊوڪليز کي روشني ۽ ڏسڻ بابت پهريون جامع نظريو پيش ڪرڻ جو به اعزاز ڏنو وڃي ٿو۔ مؤرخ [[ول ڊيورنٽ]] لکيو آهي ته: "ايمپيڊوڪليز تجويز ڏني ته روشنيءَ کي هڪ هنڌ کان ٻئي هنڌ پهچڻ ۾ وقت لڳي ٿو." <ref>Durant, Will. ''[[The Story of Civilization]]'', Volume 2: ''The Life of Greece'' (New York; Simon & Schuster) 1939, p. 339.</ref> <ref>''ايمپيڊوڪليز (۽ ساڻس گڏ اهي سڀئي ماڻهو جيڪي ساڳئي قسم جا اظهار استعمال ڪندا هئا) روشني بابت اها ڳالهه ڪرڻ ۾ غلط هئا ته اها "سفر" ڪري ٿي يا ڪنهن مخصوص لمحي تي زمين ۽ ان جي چوڌاري گهيري جي وچ ۾ موجود هوندي آهي، ڇاڪاڻ⁠تہ ان جي حرڪت اسان لاءِ مشاهدي لائق نه آهي؛ اهو خيال نه رڳو منطقي دليلن جي واضح شاهديءَ جي ابتڙ آهي، پر مشاهدو ڪيل حقيقتن جي به خلاف آهي؛ جيڪڏهن طئي ڪيل فاصلو ننڍو هجي ها ته شايد اها حرڪت اسان کي محسوس نه ٿئي ها، پر جڏهن اهو فاصلو انتهائي اوڀر کان انتهائي اولهه تائين هجي ته پوءِ اهڙي ڳالهه تي يقين ڪرڻ اسان جي اعتبار جي قوت تي تمام وڏو بار وجهي ٿو.'' ارسطو، ''روح بابت'' 418b</ref> هن اهو خيال پيش ڪيو ته اسان شين کي ان ڪري ڏسون ٿا جو روشني اسان جي اکين مان نڪري شين سان ٽڪرائجي ٿي۔ جيتوڻيڪ اهو نظريو درست نه هو، پر بعد ۾ يوناني فلسفين ۽ رياضي دانن، جهڙوڪ [[اقلیدس]]، جي روشني، بصارت ۽ آپٽڪس بابت اهم نظرين لاءِ اهو بنيادي نقطو بڻيو۔<ref name = Ep1>''[[Light Fantastic (TV series)|Let There be Light]]'' 7 August 2006 01:50 BBC Four</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز علم جي وضاحت هن اصول سان ڪئي ته ٻاهرين شين ۾ موجود عنصر اسان جي اندر موجود ساڳين عنصرن جي ذريعي محسوس ڪيا وڃن ٿا۔{{efn|Frag. B109 (Aristotle, ''On the Soul'', 404b11–15)}} سندس مشهور اصول هو: {{quote|"ساڳيو ساڳئي کي سڃاڻي ٿو."|}} سندس خيال موجب سڄو جسم سوراخن سان ڀريل آهي، تنهن ڪري [[خلوي تنفس]] (سيليولر ريسپائريشن) سڄي جسم ۾ جاري رهي ٿي۔ حواسن جي عضون ۾ اهي سوراخ خاص نموني سان ٺهيل آهن ته جيئن ڀرپاسي جي شين مان نڪرندڙ بارڪ ذرن کي قبول ڪري سگهن؛ اهڙيءَ طرح [[ادراڪ]] (پرسيپشن) پيدا ٿئي ٿو۔{{efn|Frag. B100 (Aristotle, ''On Respiration'', 473b1–474a6)}} بصارت جي حوالي سان، هن جو خيال هو ته ڪجهه ذرڙا اکين مان نڪري شئي مان نڪرندڙ ساڳين ذرڙن سان ملن ٿا، ۽ ان رابطي جي نتيجي ۾ ڏسڻ جو عمل وجود ۾ اچي ٿو۔{{efn|Frag. B84 (Aristotle, ''On the Senses and their Objects'', 437b23–438a5)}} سندس نظر ۾ ادراڪ رڳو ٻاهرين شين جو غيرفعال عڪس نه هو۔<ref>{{Cite web|url=https://theodora.com/encyclopedia/e/empedocles.html|title=Empedocles – Encyclopedia}}</ref>{{better source needed|date=September 2022}} ايمپيڊوڪليز [[تنفس (جسمانيات)|تنفس]] جي عمل کي به ''ڪليپسيڊرا'' (پاڻيءَ جي گهڙي) جي هڪ پيچيده تشبيهه ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي، جيڪا قديم زماني ۾ هڪ برتن مان ٻئي برتن ڏانهن پاڻي منتقل ڪرڻ لاءِ استعمال ٿيندي هئي۔{{efn| Aristotle, On Respiration 13}}{{sfn|Barnes|2002|p=313}} هن ٽڪري کي ڪڏهن ڪڏهن [[ارسطو]] جي ''[[طبيعات (ارسطو)|طبيعات]]'' (فزڪس) جي هڪ اقتباس سان به ڳنڍيو ويندو آهي،{{efn|Aristotle, ''Physics'', 213a24–7}} جتي ارسطو انهن ماڻهن جو ذڪر ڪري ٿو، جيڪي شراب جي مشڪن کي موڙي ۽ ڪليپسيڊرا ۾ هوا قيد ڪري ڏيکارڻ جي ڪوشش ڪندا هئا ته خلا (void) وجود نٿو رکي۔ هي ٽڪرو يقيناً اهو ظاهر ڪري ٿو ته ايمپيڊوڪليز هوا جي مادي وجود کان واقف هو، پر هن خلا بابت ڪابه واضح ڳالهه نه ڪئي، ۽ نه ئي ڪو اهڙو ثبوت موجود آهي ته هن پاڻ ڪليپسيڊرا سان اهڙا تجربا ڪيا هئا۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == تصنيفون == [[File:Empedokles fragment Physika I 262–300.jpg|thumb|اسٽراسبرگ ايمپيڊوڪليز پاپائرس ۾ ايمپيڊوڪليز جي تصنيف ''فطرت بابت'' (''آن نيچر'') مان 50 کان وڌيڪ سٽون شامل هيون، جيڪي 1999ع تائين شايع نه ٿيون هيون۔{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}]] [[ڊيوجينيز لائيرشيس]] موجب،{{efn|Diogenes Laërtius, viii. 77}} ايمپيڊوڪليز ٻه نظم لکيا هئا: ''فطرت بابت'' (''آن نيچر'') ۽ ''پاڪيزگيون'' (''آن پيوريفڪيشنز'')، جيڪي گڏجي تقريباً 5000 سٽن تي مشتمل هئا۔ بهرحال، سندس شاعري مان رڳو لڳ ڀڳ 550 سٽون ئي محفوظ رهيون آهن، جيڪي بعد جي قديم ذريعن ۾ ٽڪرن جي صورت ۾ نقل ڪيون ويون آهن۔ ايمپيڊوڪليز جي پراڻين ايڊيشنن ۾ لڳ ڀڳ 450 سٽون ''فطرت بابت'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن ۾ سندس فلسفياتي نظام بيان ٿيل هو، ۽ جنهن ۾ نه رڳو ڪائنات جي فطرت ۽ تاريخ جي وضاحت شامل هئي، جنهن ۾ سندس [[روايتي عنصرن جا چار بنيادي جزا]] (ڪلاسيڪل فور ايليمينٽس) وارو نظريو به شامل هو، پر سبب ۽ نتيجي، ادراڪ ۽ فڪر بابت نظرين سان گڏ زميني مظاهرن ۽ حياتياتي عملن جون وضاحتون پڻ موجود هيون۔ ٻيون تقريباً 100 سٽون عام طور ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون، جنهن کي رسمن ذريعي پاڪيزگيءَ بابت نظم سمجهيو ويندو هو، يا اهو نظم جنهن ۾ سندس سمورو مذهبي ۽ اخلاقي فڪر شامل هو۔ شروعاتي ايڊيٽرن جو خيال هو ته اهو اهڙو نظم هو جيڪو دنيا جي هڪ اساطيري وضاحت پيش ڪندو هو، جيڪا باوجود ان جي شايد ايمپيڊوڪليز جي فلسفياتي نظام جو حصو هئي۔ ويهين صديءَ جي پڇاڙيءَ ۾ ٿيل هڪ دريافت هن صورتحال کي تبديل ڪري ڇڏيو۔ اسٽراسبرگ پاپائرس{{sfn|Martin|Primavesi|1999}}{{efn|هي اُن [[اسٽراسبرگ پاپائرس]] سان نه ملائجي جنهن ۾ عيسائي دعائون شامل آهن}} ۾ ''فطرت بابت'' جو هڪ وڏو حصو محفوظ مليو، جنهن ۾ ڪيتريون اهڙيون سٽون به شامل هيون جيڪي اڳ ''پاڪيزگيون'' سان منسوب ڪيون وينديون هيون۔{{sfn|Kingsley|Parry|2020}} انهيءَ دريافت هڪ وڏو علمي بحث پيدا ڪيو آهي،{{sfn|Inwood|2001|pp=8–21}}{{sfn|Trépanier|2004}} جنهن ۾ هي سوال اٿاريا ويا آهن ته: * ڇا سندس تعليم جا محفوظ ٽڪرا واقعي ٻن الڳ نظمن سان تعلق رکن ٿا جن جا موضوع مختلف هئا؟ * ڇا اهي سڀئي ٽڪرا هڪ ئي نظم مان ورتل آهن، جنهن جا ٻه عنوان هئا؟{{sfn|Osborne|1987|pages=24–31, 108}} * يا ڇا انهن مان هڪ عنوان سڄي نظم جي رڳو هڪ حصي ڏانهن اشارو ڪري ٿو؟ 16 مارچ 2026ع تي [[لييج يونيورسٽي]] پاران [[فرانسيسي ادارو براءِ مشرقي آثارِ قديمه]] (Institut Français d'Archéologie Orientale) جي ذخيري تي ڪيل هڪ تحقيق مان معلوم ٿيو ته ايمپيڊوڪليز جا 30 اڳ ۾ غير شايع ٿيل شعر هڪ [[پاپائرس]] جي ٽڪري مان دريافت ٿيا آهن، جنهن کي Papyrus P. Fouad inv. 218 جو نالو ڏنو ويو آهي۔ هن ٽڪري ۾ نظم ''فزيڪا'' (''Physica'') جا حصا شامل آهن، جيڪي [[اسٽراسبرگ]] ۾ ملندڙ طومار جي اضافي ٽڪرن مان حاصل ٿيا هئا۔<ref>{{Cite web |last=Baum |first=Stephanie |date=1 April 2026 |title=Thirty previously unpublished verses by Empedocles discovered on a papyrus from Cairo |url=https://phys.org/news/2026-04-previously-unpublished-verses-empedocles-papyrus.html |access-date=1 April 2026 |website=Phys.org}}</ref> == اثر ۽ اهميت == ايمپيڊوڪليز کي عام طور تي آخري اهم يوناني فلسفي طور ڏٺو وڃي ٿو جنهن پنهنجي فلسفي کي مڪمل طور شاعريءَ جي صورت ۾ پيش ڪيو۔ بعد وارا فلسفي، جهڙوڪ [[افلاطون]] ۽ [[ارسطو]]، گهڻو ڪري نثري انداز اختيار ڪرڻ لڳا۔{{sfn|Inwood|2001|pp=1–4}} سندس چار عنصرن وارو نظريو ــ باهه، هوا، پاڻي ۽ زمين ــ تقريباً ٻن هزار سالن تائين يورپي، اسلامي ۽ وچئين دور جي علمي روايتن تي غالب رهيو۔ بعد ۾ [[افلاطون]]، [[ارسطو]]، [[جالينوس]] ۽ ڪيترن اسلامي مفڪرن انهيءَ نظريي کي پنهنجي فڪر ۾ شامل ڪيو يا ان ۾ ترميمون آنديون۔{{sfn|Wallace|1911}} محبت ۽ تڪرار کي ڪائناتي قوتن طور پيش ڪرڻ به فڪر جي تاريخ ۾ هڪ اهم قدم هو، ڇاڪاڻ⁠تہ هن پهريون ڀيرو ڪائنات جي تبديلين کي شخصي ديوتائن بدران عالمي اصولن جي ذريعي سمجهائڻ جي ڪوشش ڪئي۔{{sfn|Wallace|1911}} سندس حياتياتي خيال، خاص طور تي انهن جاندارن بابت جيڪي ناموزون بناوت سبب ختم ٿي ويا ۽ فقط مناسب بناوت وارا جاندار باقي رهيا، ڪجهه جديد محققن جي نظر ۾ ارتقائي خيالن جا ابتدائي اشارا سمجهيا ويندا آهن، جيتوڻيڪ اهي [[چارلس ڊارون]] جي ارتقا واري نظريي کان بنيادي طور مختلف هئا۔{{sfn|Wallace|1911}} روشني، بصارت، تنفس ۽ ادراڪ بابت سندس خيالن به بعد جي يوناني سائنس ۽ فلسفي تي گهرو اثر ڇڏيو۔{{sfn|Barnes|2002|p=313}} == ڪتابيات == === قديم شاهديون === *{{cite LotEP |chapter=Empedocles}} === ماخذ === *{{cite book |last1=Barnes |first1=Jonathan |title=The Presocratic Philosophers |date=11 September 2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-96512-0 |url=https://books.google.com/books?id=eR9-z-3hcjAC |language=en}} *{{cite book |last1=Burnet |first1=John |title=Early Greek Philosophy |date=1892 |publisher=Adam and Charles Black |url=https://books.google.com/books?id=AXsRAAAAYAAJ |language=en}} *{{cite book |last1=Inwood |first1=Brad |title=The Poem of Empedocles: A Text and Translation with an Introduction |date=2001 |publisher=University of Toronto Press |isbn=978-0-8020-8353-1 |edition=Revised |url=https://books.google.com/books?id=7dctQvnw38YC |language=en}} *{{cite book |last1=Guthrie |first1=W. K. C. |title=A History of Greek Philosophy: Volume 2, The Presocratic Tradition from Parmenides to Democritus |date=1962 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-29421-8 |url=https://books.google.com/books?id=__sIfvwqVWwC |language=en}} *{{cite SEP |url-id=empedocles |title=Empedocles |date=2020 |author-last1=Kingsley |author-first1=K. Scarlett |author-last2=Parry |author-first2=Richard}} *{{cite book |last=Kingsley |first=Peter |author-link=Peter Kingsley |title=Ancient Philosophy, Mystery, and Magic: Empedocles and Pythagorean Tradition |year=1995 |publisher=Clarendon Press |location=Oxford |isbn=0-19-814988-3}} *{{cite book |last1=Martin |first1=Alain |last2=Primavesi |first2=Oliver |title=L'Empédocle de Strasbourg: (P. Strasb. gr. Inv. 1665-1666) |date=1999 |publisher=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-015129-9 |url=https://books.google.com/books?id=C6MDAQAAIAAJ |language=fr}} *{{cite encyclopedia |title=Empedocles: Physical and Mythical Divinity |last1=Primavesi |first1=Oliver |editor-last1=Curd |editor-first1=Patricia |editor-last2=Graham |editor-first2=Daniel W. |encyclopedia=The Oxford Handbook of Presocratic Philosophy |date=27 October 2008 |publisher=Oxford University Press, US |isbn=978-0-19-514687-5 |url=https://books.google.com/books?id=14muxtEiBG0C |language=en}} *{{cite book |last1=Osborne |first1=Catherine |title=Rethinking early Greek philosophy : Hippolytus of Rome and the Presocratics |date=1987 |publisher=Duckworth |location=London |isbn=0-7156-1975-6}} *{{cite book |last1=Sedley |first1=D. N. |title=Lucretius and the Transformation of Greek Wisdom |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |isbn=978-0-521-54214-2 |url=https://books.google.com/books?id=Ct9K-x61CH0C |language=en}} *{{cite book |last1=Trépanier |first1=Simon |title=Empedocles: An Interpretation |date=2004 |publisher=Routledge |isbn=978-0-415-96700-6 |url=https://books.google.com/books?id=lc0DAQAAIAAJ |language=en}} * {{Cite EB1911|wstitle= Empedocles | volume= 9 |last= Wallace |first= William |author-link= William Wallace |pages = 344–345 |short= 1}} *{{cite book |last=Wright |first=M. R. |title=Empedocles: The Extant Fragments |year=1995 |edition=new |publisher=Bristol Classical Press |location=London |isbn=1-85399-482-0}} === وڌيڪ مطالعي لاءِ === *{{cite book |last1=Chitwood |first1=Ava |url=https://books.google.com/books?id=UJ6_jlsj0yQC |title=Death by philosophy : the biographical tradition in the life and death of the archaic philosophers Empedocles, Heraclitus, and Democritus |date=2004 |publisher=University of Michigan Press |location=Ann Arbor |isbn=9780472113880}} *{{cite IEP |url-id=empedocl |title=Empedocles |last=Campbell |first=Gordon}} *{{cite book |last1=Freeman |first1=Kathleen |title=Ancilla to the Pre-Socratic Philosophers: A Complete Translation of the Fragments in Diels Fragmente Der Vorsokratiker |date=1948 |publisher=Forgotten Books |isbn=978-1-60680-256-4 |url=https://books.google.com/books?id=ASijqFryr5IC |language=en}} *{{cite book |last=Gottlieb |first=Anthony |title=The Dream of Reason: A History of Western Philosophy from the Greeks to the Renaissance |year=2000 |publisher=Allen Lane |location=London |isbn=0-7139-9143-7}} *{{cite book |last1=Kirk |first1=G. S. |author-link=Geoffrey Kirk |last2=Raven |first2=J.E. |author2-link=John Raven |last3=Schofield |first3=M. |title=The Presocratic Philosophers: A Critical History |year=1983 |edition=2nd |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-25444-2}} *{{cite book |last=Lambridis |first=Helle |title=Empedocles : a philosophical investigation |year=1976 |publisher=University of Alabama Press |location=Tuscaloosa, AL |isbn=0-8173-6615-6 |url-access=registration |url=https://archive.org/details/empedocles00hell }} *{{cite book |last=Long |first=A. A. |title=The Cambridge Companion to Early Greek Philosophy |year=1999 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=0-521-44122-6}} *{{cite book |last1=Saetta Cottone |first1=Rossella |title=Soleil et connaissance. Empédocle avant Platon |date=2023 |publisher=Les Belles Lettres |location=Paris |isbn=9782350882031}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Plotinus and the Presocratics: A Philosophical Study of Presocratic Influences in Plotinus' Enneads. |date=2007 |publisher=SUNY Press |location=Albany}} *{{cite book |last1=Stamatellos |first1=Giannis |title=Introduction to Presocratics: A Thematic Approach to Early Greek Philosophy with Key Readings |date=2012 |publisher=Wiley-Blackwell}} *{{cite book |last=Wellmann|first=Tom|title=Die Entstehung der Welt. Studien zum Straßburger Empedokles-Papyrus|year=2020|publisher=Walter de Gruyter|location=Berlin/Boston|isbn=978-3-11-063372-6}} == ٻاهريان ڳنڍڻا == {{Commons category}} {{Wikiquote}} {{Library resources box |by=yes |onlinebooks=yes |others=yes |about=yes |label=Empedocles |viaf= |lcheading= |wikititle= }} ==نوٽ== * {{wikisource author-inline|Empedocles}} * [https://history.hanover.edu/texts/presoc/emp.html#book1 ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا]، ترجمو: آرٿر فيئربينڪس، 1898ع۔ * [https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home ايمپيڊوڪليز] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200909215802/https://sites.google.com/site/empedoclesacragas/Home |date=9 September 2020 }}، جين-ڪلاڊ پيڪوٽ پاران، وڌايل ۽ جديد ڪتابيات سان گڏ۔ * [http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments ايمپيڊوڪليز: ٽڪرا] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230709172647/http://demonax.info/doku.php?id=text:empedocles_fragments |date=9 July 2023 }} تي [http://demonax.info/ demonax.info] * {{MacTutor Biography|id=Empedocles}} * {{Internet Archive author |sname=Empedocles}} * {{Librivox author |id=8591}} {{Greek schools of philosophy}} {{Vegetarianism}} {{Authority control}} [[زمرو:باهه سبب فوت ٿيل ماڻهو]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني فلسفي]] [[زمرو:پنجين صدي ق م جا يوناني شاعر]] [[زمرو:قديم اڪراگاس جا رهواسي]] [[زمرو:قديم يوناني شامن]] [[زمرو:ڪثرتيت جا فلسفي]] [[زمرو:قديم يوناني طبيعيات دان]] [[زمرو:ميگنا گريشيا جا فلسفي]] [[زمرو:فطرتي فلسفي]] [[زمرو:سائنس جا فلسفي]] [[زمرو:سقراط کان اڳ وارا فلسفي]] [[زمرو:سسلي جا يوناني]] [[زمرو:490ع واري ڏهاڪي ق م جون پيدائشون]] [[زمرو:430ع واري ڏهاڪي ق م جون وفاتون]] [[زمرو:ايتنا جبل]] [[زمرو:معجزا ڪندڙ ماڻهو]] [[زمرو:قديم يوناني طب]] == ڏسو پڻ == * [[سقراط کان اڳ وارو فلسفو]] * [[چار روايتي عنصر]] * [[فيثاغورث]] * [[پارمينائڊس]] * [[انيڪساگورس]] * [[افلاطون]] * [[ارسطو]] * [[تناسخ]] * [[يوناني فلسفو]] == حوالا == {{Reflist}} <references group="lower-alpha"/> a7lrdgqqk5tlsl4nfsvi9dybhmk53zw 0 41697 382190 286247 2026-06-01T09:47:36Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382190 wikitext text/x-wiki {{Short description|Capital and largest city of Iraq}} {{Infobox settlement | name = Baghdad | official_name = Mayoralty of Baghdad | native_name = بَغْدَاد | native_name_lang = ar | settlement_type = [[Metropolis]] | image_map1 = | image_skyline = {{multiple image | border = infobox | total_width = 300 | perrow = 1/2/2/2 | image1 = 5628442718 b10fc2c47f o.jpg | image2 = قبة جامع الحيدر خانة.jpg | image3 = تمثال رئيس الوزراء العراقي الأسبق عبد الكريم قاسم في شارع الرشيد بجانب الرصافة من بغداد.jpg | image4 = 001126-IraqMuseum-IMG 8269-2.jpg | image5 = Old Iraqi Houses.jpg | image6 = Dar Al-Atraqchi.jpg | image7 = صورة لمدينة بغداد.jpg }} | image_caption = Top-bottom, L-R:{{br}} Aerial view of the [[Green Zone]]; {{br}} [[Haydar-Khana Mosque]] • Statue of [[Abd al-Karim Qasim|Karim Qasim]] {{br}} [[Iraq Museum]] • House of [[Sassoon Eskell]] {{br}} [[Dar al-Atraqchi Café|Atraqchi for Art & cultural heritage]] • View over Baghdad and the Tigris river | image_flag = Flag of Baghdad.svg | flag_size = <!-- 120px --> | image_seal = Seal of Baghdad.svg | nickname = City of Peace (مَدِيْنَةُ السَّلَام)<ref>{{cite web |last1=Petersen |first1=Andrew |title=Baghdad (Madinat al-Salam) |url=http://islamic-arts.org/2011/baghdad-madinat-al-salam/ |publisher=Islamic Arts & Architecture |date=13 September 2011 |access-date=23 August 2016 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160916131027/http://islamic-arts.org/2011/baghdad-madinat-al-salam/ |archive-date=16 September 2016 |url-status=dead}}</ref> | pushpin_map = Iraq#Asia | pushpin_label_position = left | pushpin_relief = yes | pushpin_map_caption = Location of Baghdad within Iraq | coordinates = {{coord|33|18|55|N|44|21|58|E|region:IQ-BG_type:city(8,100,000)|display=inline,title}} | coordinates_footnotes = | subdivision_type = [[List of sovereign states|Country]] | subdivision_name = [[Iraq]] | subdivision_type1 = [[Governorates of Iraq|Governorate]] | subdivision_name1 = [[Baghdad Governorate|Baghdad]] | established_title = Established | established_date = 30 July 762 AD | founder = [[Al-Mansur|Caliph al-Mansur]] | government_type = [[Mayor–council government|Mayor–council]] | governing_body = Baghdad City Advisory Council | leader_title = [[List of mayors of Baghdad|Mayor]] | leader_name = Ammar Moussa Kadhum | unit_pref = Metric | area_total_km2 = 673 | elevation_m = 34 | population_density_km2 = auto | population_est = 7,921,134<ref>{{Cite web|url=https://worldpopulationreview.com/world-cities/baghdad-population|title=Baghdad Population Live|access-date=16 May 2024}}</ref> | pop_est_as_of = 2024 | population_rank = [[List of cities in Iraq|1st in Iraq]] | population_demonym = Baghdadi | timezone1 = Arabian Standard Time | utc_offset1 = +3 | timezone1_DST = No DST | utc_offset_DST = +3 | postal_code_type = Postal code | postal_code = 10001 to 10090 | area_code_type = (+964) 1 | website = {{URL|1=https://amanatbaghdad.gov.iq/index.php?lang=en|2=amanatbaghdad.gov.iq}} {{in lang|ar}} | parts_type = Districts | parts = [[Administrative districts in Baghdad|11]] }} '''بغداد''' (عربي ٻولي: بَغْدَاد؛ {{ٻيا نالا|انگريزي= Baghdad}} [[عراق]] جي گاديءَ جو هنڌ ۽ وڏي من وڏو شھر آھي ۽ قاهره کان پوءِ عرب دنيا جو ٻيو نمبر وڏو شهر آهي. اهو دجلا نديء جي ڪناري تي واقع آهي. سال 762ع ۾ بغداد کي عباسي خلافت جي گاديءَ جو هنڌ قرار ڏنو ويو، ۽ اهو ان جو اهم ترين ترقياتي منصوبو بڻجي ويو. ٿورڙي وقت اندر، شهر مسلم دنيا جو هڪ اهم ثقافتي، تجارتي، ۽ دانشورانه مرڪز بڻجي ويو. هي، ان کان علاوه ڪيترن ئي اهم تعليمي ادارن جي رهائش لاءِ، جنهن ۾ "بیت الحڪمہ"، گڏوگڏ هڪ گهڻ نسلي ۽ گهڻ-مذهبي ماحول به شامل آهي، جنهن ان کي سڄي دنيا ۾ ”مرڪز سکيا“ جي حيثيت ڏني. عباسي دور جي گهڻو ڪري، اسلامي گولڊن ايج دوران، بغداد دنيا جو سڀ کان وڏو شهر هو. ان جي آبادي هڪ لک کان وڌيڪ ماڻهن تي پهچي.<ref>{{cite web|url=http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm|title=Largest Cities Through History|date=6 April 2011|publisher=Geography.about.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20050527095609/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm|archive-date=27 May 2005|access-date=19 June 2011|url-status=live}}</ref> هي شهر 1258ع ۾ منگول سلطنت جي هٿان گهڻو ڪري تباهه ٿي ويو، جنهن جي نتيجي ۾ زوال پذير ٿيو، جيڪو مسلسل طاعون ۽ ڪيترن ئي لڳاتار سلطنتن جي ڪري ڪيترن ئي صدين تائين جاري رهندو. 1932 ۾ عراق کي هڪ آزاد رياست (اڳوڻي ميسوپوٽيميا جي برطانوي مينڊيٽ) جي طور تي تسليم ڪرڻ سان، بغداد آهستي آهستي پنهنجي اڳوڻي شهرت کي ٻيهر حاصل ڪيو جيئن عرب ثقافت جي هڪ اهم مرڪز جي طور تي، جنهن جي آبادي مختلف اندازن سان 6 يا 7 ملين کان مٿي آهي. ان جي وڏي آبادي جي مقابلي ۾، ان جو ننڍڙو علائقو صرف 673 چورس ڪلوميٽر (260 اسڪوائر ميل) آهي. هن شهر کي عراق جنگ جي ڪري سخت بنيادي ڍانچي کي نقصان پهتو آهي، جيڪا سال 2003ع ۾ عراق تي آمريڪا جي اڳواڻي ۾ حملي سان شروع ٿي ۽ 2011ع تائين جاري رهي، ۽ ان کان پوءِ بغاوت ۽ نئين سرد جنگ جيڪا 2017ع تائين جاري رهي، جنهن جي نتيجي ۾ ثقافتي قدرن، ورثو ۽ تاريخي آثار جو وڏو نقصان ٿيو. هن عرصي دوران، بغداد دنيا ۾ دهشتگرد حملن جي بلند ترين شرحن مان هڪ هو. بهرحال، 2017ع ۾ عراق ۾ اسلامي رياست جي ويڙهاڪ گروپ، داعش جي علائقائي شڪست کان وٺي دهشتگرد حملن ۾ آهستي آهستي گهٽتائي ٿي رهي آهي، ۽ هاڻي تمام گهٽ آهن.<ref>{{Cite news|url=https://www.npr.org/2021/01/21/959115619/twin-suicide-bombings-in-baghdad-market-kill-and-wound-dozens|title=Twin Suicide Bombings In Baghdad Market Kill At Least 32, Wound Over 100|access-date=2021-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20210521175609/https://www.npr.org/2021/01/21/959115619/twin-suicide-bombings-in-baghdad-market-kill-and-wound-dozens|archive-date=21 May 2021|publisher=National Public Radio|language=en|url-status=live}}</ref> ==تاريخ== [[File:PARSONS(1808) p008 View of Bagdad on the Persian side of the Tigris.jpg|thumb|برٽش لائبريري ۾ 1808 جي بغداد جي ھڪ تصوير جنھن ۾ درياء دجله جي فارس واري پاسي کان ان جو منظر ڏيکاريل آهي ]] ھن شھر جو بنياد 762 عيسويءَ ۾ عباسي خلافت جي ٻئين نمبر خليفي ابو جعفر المنصور وڌو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. لفظ بغداد فارسي ٻوليءَ جي بن لفظن بغ ۽ داد مان ورتل آهي جنھن جي معني خدا جو تحفو آهي. خليفي منصور خلافت مان لڳ ڀڳ ھڪ لک مزدور، ڪاريگر ۽ عمارتساز گھرائي ان جي تعمير ڪرائي اسلامي عمارتسازي جو شاھڪار قائم ڪيو. اھو نئون شھر گولائيءَ ۾ ٺاھيو ويو <ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام "> - Encyclopedia of Islam- Juan E. Campo J. Gordon Melton, Series Editor-: Facts On File, Inc. An imprint of Infobase Publishing 132 West 31st Street New York NY 10001 - pages# 82, </ref>. ھي شھر چئن سالن ۾ 764 کان 768 تائين ٺھي راس ٿيو<ref>{{cite book|last=Corzine|first=Phyllis|title=The Islamic Empire|year=2005|publisher=Thomson Gale|page=69}}</ref>. [[File:Baghdad 150 to 300 AH.png|thumb|upright| بغداد جو گول شھر 767ع کان 912ع تائين ]] [[File:المدرسة المستنصرية في بغداد (3).jpg|thumb|left| بغداد جو [[مستنصريه مدرسو]] جيڪو 1227 ۾ المستنصر قائم ڪيو]] ھارون رشيد جي پٽ العباس عبدالله المامون اتي ھڪ [[بيت الحڪمت]] (حڪمت جو گھر) ٺھرائي جيڪا علم جو مرڪز ھئي جتي دنيا جا عالمن گڏ ٿي سائنس جي مختلف شاخن ، انجنيئرنگ، فلسفي، رياضي، فلڪيات ۽ ادب جا ڪتاب عربي ۾ ترجما ڪيا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. بيت الحڪمت ان وقت تمام وڏي اڪيڊمي ھئي<ref name="Kh">[https://www.theguardian.com/books/2010/sep/26/baghdad-centre-of-scientific-world When Baghdad was centre of the scientific world]. ''The Guardian''. Retrieved 16 February 2019.</ref>. بغداد ۾ ان دؤر ۾ چار وڏيون لائبريريون قائم ٿي چڪيون هيون جن ۾ سڀ کان وڏي لائبريري مامون رشيد جي قائم ڪيل ھئي. انھن ۾ ھڪ لائبريري [[صبور ابن اردشير]] نالي ھڪ عالم جي ھئي جيڪا قائم ٿيڻ کان 70 سال پوء سلجوقين ساڙي تباھ ڪري ڇڏي<ref name="ميڪنسن" />. ترجمن جي ڪم جي شروعات خليفي منصور ڪرائي جيڪو مامون جي وقت تائين جاري رهندو آيو<ref> Gordon, M.S. (2006). Baghdad. In Meri, J.W. ed. Medieval Islamic Civilization: An Encyclopedia. New York: Routledge.</ref>. بغداد ۾ نظاميه مدرسو تعليم جو مرڪز ھيو جتي 10000 کان 20000 تائين شاگرد عالمن، فقه جي ماھرن ۽ فلسفين کان تعليم پرائيندا هئا. [[ ابو حامد الغزالي|امام غزالي]] ان مدرسي جو پرنسپال رھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. اھو مدرسو سلجوقي سلطان جي ھڪ فارسي وزير نظام الملڪ ٺھرايو ھيو<ref name ="ميڪنسن " > Mackensen, Ruth Stellhorn . (1932). Four Great Libraries of Medieval Baghdad. The Library Quarterly: Information, Community, Policy, Vol. 2, No. 3 (July 1932), pp. 279-299. University of Chicago Press.- </ref>. اھو مدرسو منگولن واري حملي جي تباھي کان پوء بہ قائم رھيو جنھن ۾ مستنصر لائبريري قائم ڪئي ھئي<ref name="ميڪنسن" />. امام ابو حنيفه حنفي فقه جو بنياد پڻ ان شھر رکيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. ھن شھر جي آبادي وڌي ڏھ لکن کان بہ مٿي ٿي وئي ھئي<ref>Matt T. Rosenberg, [http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm ''Largest Cities Through History''.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050527095609/http://geography.about.com/library/weekly/aa011201a.htm |date=27 May 2005 }}</ref>.[[ الف ليلي]] جون اڪثر ڪھاڻيون ان دؤر ۾ بغداد ۾ ٺھيون ھيون. 1055 ۾ بغداد تي سلجوقي سلطان تغرل بيگ قبضو ڪيو. 1058 ۾ فاطمين بغداد تي قبضو ڪيو<ref>Virani, Shafique N. ''The Ismailis in the Middle Ages: A History of Survival, A Search for Salvation'', (New York: Oxford University Press, 2007), 6.</ref>. 1258 ۾ منگولن ھن شھر تي حملو ڪري تباھ ڪري ڇڏيو. اھو حملو چنگيز خان جي پوٽي ھلاڪو خان 10 فيبروري 1258 ۾ ڪيو، جنھن بغداد جو گھيرو ڪيو ھيو<ref>[https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm Central Asian world cities] {{webarchive |url=https://web.archive.org/web/20120118121401/https://faculty.washington.edu/modelski/CAWC.htm |date=18 January 2012}}, George Modelski</ref>. [[File:DiezAlbumsFallOfBaghdad.jpg|thumb|left|300px|1258 ۾ بغداد تي منگولن جو قبضو ]] منگولن خليفي[[ المعتصم ]] کي بہ ماري ڇڏيو. شھر جي مختلف رھائشي حصن کي ساڙيو ويو، ڦرلٽ ڪئي وئي پر رڳو سني مسلمانن کي دشمن سمجھي ماريو ويو. شيعه ۽ عيسائي آبادي کي نشانو نہ بڻايو ويو<ref>{{cite book|editor1-last=Bosworth|editor1-first=C.E.|editor2-last=Donzel|editor2-first=E. van|editor3-last=Heinrichs|editor3-first=W.P.|editor4-last=Pellat|editor4-first=Ch.|title=Encyclopaedia of Islam, Volume VII (Mif-Naz)|date=1998|publisher=BRILL|isbn=9789004094192|page=1032|title-link=Encyclopaedia of Islam}}</ref>. شھر جي تقريباً اڌ آبادي مارجي وئي<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />.1401 ۾ تيمور لنگ ھن شھر کي ڦري لٽي تباھ ڪيو<ref>Ian Frazier, [http://www.newyorker.com/archive/2005/04/25/050425fa_fact4?currentPage=5 Annals of history: Invaders: Destroying Baghdad] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110607053406/http://www.newyorker.com/archive/2005/04/25/050425fa_fact4?currentPage=5|date=7 June 2011}}, [[The New Yorker]] 25 April 2005. p.5</ref>. ھي شھر لاڳيتو ٻاھرين حملي آورن جي قبضي ۾ رھيو جن ۾ صفوي (1507 کان 1523 تائين)، عثماني ترڪ (1534 کان 1917 تائين) ۽ پوء برطانيا (1917 کان 1932 تائين) شامل ھيو<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[File:AlKhulafa Mosque Iraq.jpg|thumb|upright|بغداد ۾ واقع الخلفا مسجد جو مينار عباسي خلافت جي دؤر جي نشاني آهي]] [[File:Baghdad-Zumurrud-Khaton.jpg|thumb|upright|1202 ۾ بغداد ۾ تعمير ٿيل خليفي المستعدي جي زال زمرد خاتون جي مقبري جو 1932 ۾ نڪتل ڦوٽو ]] ابن بطوطه ان تباهيءَ بعد ھن شھر ۾ آيو ھو ۽ ھن پنھنجي سفرنامي ۾ لکيو آهي ته تباھي کان پوء بہ ھي شھر وڏن شھرن منجھان ھيو جنھن جا شھري اڪثر حنبلي فقه سان تعلق رکندڙ ھيا. ان شھر ۾ ابو حنيفه جي قبر پڻ واقع ھئي جتي ھڪ مسجد ۽ ھڪ ھجرو پڻ ٺھيل ھئا. ان وقت سلطان [[ابو سعيد بھادر خان]] بغداد جو حاڪم ھيو جيڪو تاتاري بادشاھ ھيو ۽ مسلمان ٿيو ھو. <ref>Battuta, pg. 75</ref> 1932 ۾ عراق انگريزن کان آزاد ٿيو تہ 1957 ۾ بغداد ۾ ٽي جديد يونيورسٽيون قائم ٿيون<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. 1970 ۽ 1980 وارن ڏھاڪن ۾ ھن شھر ۾ ڪيتريون ئي نيون عمارتون ۽ يادگار تعمير ٿيا<ref name="انسائيڪلوپيڊيا آف اسلام" />. [[فائل:فندق بغداد روتانا.jpg|thumb|بغداد]] == حوالا == {{حوالا}} [[زمرو:بغداد]] [[زمرو:عراق]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:ايشيا ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] [[زمرو:عراق ۾ شهر]] 6a38o4r4acsb8b87l8g77xakw7hehod 10 43364 382086 380943 2026-05-31T19:25:11Z Intisar Ali 8681 /* */ 382086 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{main other|{{#invoke:Settlement short description|main}}|}}{{Infobox | child = {{yesno|{{{embed|}}}}} | bodyclass = geography vcard | bodystyle = width:23em | headerstyle = text-align:left | abovestyle = font-size:1.25em; white-space:nowrap | {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|title|above}} = {{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes| |<div style="display:inline" class="fn org">{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}</div> }}{{#if:{{{native_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-weight:normal;display:inline;" {{#if:{{{native_name_lang|}}}|lang="{{{native_name_lang}}}"}}>{{{native_name}}}</div>}}{{#if:{{{other_name|}}}|<br /><div class="nickname" style="font-size:78%;display:inline;">{{{other_name}}}</div>}} <!--** names, type, and transliterations ** --> | subheaderstyle = background-color:#cddeff; font-weight:bold; | subheader = {{#if:{{both|{{if empty|{{{name|}}}|{{{official_name|}}}|{{PAGENAMEBASE}}}}{{#ifeq:{{yesno|{{{embed|}}}}}|yes|1}}|{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}}}|<div class="category">{{{settlement_type|{{{type}}}}}}</div>}} | rowclass1 = mergedtoprow | rowcellstyle1 = font-weight:bold; | data1 = {{#if:{{{name|}}}|{{{official_name|}}}}} <!-- ***Transliteration language 1*** --> | rowclass2 = mergedtoprow | header2 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{{translit_lang1}}} transcription(s)}} | rowclass3 = {{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label3 = • {{{translit_lang1_type}}} | data3 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type|}}}|{{{translit_lang1_info|}}}}}}} | rowclass4 = {{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label4 = • {{{translit_lang1_type1}}} | data4 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type1|}}}|{{{translit_lang1_info1|}}}}}}} | rowclass5 = {{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label5 = • {{{translit_lang1_type2}}} | data5 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type2|}}}|{{{translit_lang1_info2|}}}}}}} | rowclass6 = {{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label6 = • {{{translit_lang1_type3}}} | data6 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type3|}}}|{{{translit_lang1_info3|}}}}}}} | rowclass7 = {{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label7 = • {{{translit_lang1_type4}}} | data7 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type4|}}}|{{{translit_lang1_info4|}}}}}}} | rowclass8 = {{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label8 = • {{{translit_lang1_type5}}} | data8 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type5|}}}|{{{translit_lang1_info5|}}}}}}} | rowclass9 = mergedbottomrow | label9 = • {{{translit_lang1_type6}}} | data9 = {{#if:{{{translit_lang1|}}}|{{#if:{{{translit_lang1_type6|}}}|{{{translit_lang1_info6|}}}}}}} <!-- ***Transliteration language 2*** --> | rowclass10 = mergedtoprow | header10 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{{translit_lang2}}} transcription(s)}} | rowclass11 = {{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label11 = • {{{translit_lang2_type}}} | data11 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type|}}}|{{{translit_lang2_info|}}}}}}} | rowclass12 = {{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label12 = • {{{translit_lang2_type1}}} | data12 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type1|}}}|{{{translit_lang2_info1|}}}}}}} | rowclass13 = {{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label13 = • {{{translit_lang2_type2}}} | data13 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type2|}}}|{{{translit_lang2_info2|}}}}}}} | rowclass14 = {{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label14 = • {{{translit_lang2_type3}}} | data14 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type3|}}}|{{{translit_lang2_info3|}}}}}}} | rowclass15 = {{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label15 = • {{{translit_lang2_type4}}} | data15 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type4|}}}|{{{translit_lang2_info4|}}}}}}} | rowclass16 = {{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label16 = • {{{translit_lang2_type5}}} | data16 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type5|}}}|{{{translit_lang2_info5|}}}}}}} | rowclass17 = mergedbottomrow | label17 = • {{{translit_lang2_type6}}} | data17 = {{#if:{{{translit_lang2|}}}|{{#if:{{{translit_lang2_type6|}}}|{{{translit_lang2_info6|}}}}}}} <!-- end ** names, type, and transliterations ** --> <!-- ***Skyline Image*** --> | rowclass18 = mergedtoprow <!--| rowcellstyle18 = padding:0.7em 0.8em--> | data18 = {{#if:{{{image_skyline|}}}|<!-- -->{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage<!-- -->|image={{{image_skyline|}}}<!-- -->|size={{if empty|{{{image_size|}}}|{{{imagesize|}}}}}|sizedefault=250px<!-- -->|alt={{if empty|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}<!-- -->|title={{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}|{{{image_alt|}}}|{{{alt|}}}}}}}<!-- -->{{#if:{{{image_caption|}}}{{{caption|}}}|<div style="display:inline" style="padding:0.4em 0 0 0;">{{if empty|{{{image_caption|}}}|{{{caption|}}}}}</div>}} }} <!-- ***Flag, Seal, Shield and Coat of arms*** --> | rowclass19 = mergedtoprow | class19 = maptable | data19 = {{#if:{{{image_flag|}}}{{{image_seal|}}}{{{image_shield|}}}{{{image_blank_emblem|}}}{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}} |{{Infobox settlement/columns | 1 = {{#if:{{{image_flag|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_flag}}}|size={{{flag_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|border={{yesno |{{{flag_border|}}}|yes=yes|blank=yes}}|alt={{{flag_alt|}}}|title=Banner of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Banner|link={{{flag_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 2 = {{#if:{{{image_seal|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_seal|}}}|size={{{seal_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{seal_alt|}}}|title=Official seal of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{seal_type|}}}|{{{seal_type}}}|Seal}}|link={{{seal_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 3 = {{#if:{{{image_shield|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_shield|}}}||size={{{shield_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{shield_alt|}}}|title=Coat of arms of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type=Coat of arms|link={{{shield_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 4 = {{#if:{{{image_blank_emblem|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_blank_emblem|}}}|size={{{blank_emblem_size|}}}|sizedefault={{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}|85px|100px}}|alt={{{blank_emblem_alt|}}}|title=Official logo of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{Infobox settlement/link|type={{#if:{{{blank_emblem_type|}}}|{{{blank_emblem_type}}}}}|link={{{blank_emblem_link|}}}|name={{{official_name}}}}}</div>}} | 5 = {{#if:{{{image_map|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=100px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.2em 0 0.2em 0;">{{{map_caption}}}</div>}}}} | 0 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{#if:{{{pushpin_mapsize|}}}|{{{pushpin_mapsize}}}|150}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} }} }} <!-- ***Etymology*** --> | rowclass20 = mergedtoprow | data20 = {{#if:{{{etymology|}}}|Etymology: {{{etymology}}} }} <!-- ***Nickname*** --> | rowclass21 = {{#if:{{{etymology|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data21 = {{#if:{{{nickname|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}|{{#if:{{{nicknames|}}}|{{#if:{{{nickname_link|}}}|[[{{{nickname_link|}}}|Nickname(s):]]|Nickname(s):}}}}}}{{#if:{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{nickname|}}}|{{{nicknames|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{nickname|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible nickname list]]}}}} <!-- ***Motto*** --> | rowclass22 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data22 = {{#if:{{{motto|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Motto(s):]]|Motto(s):}}|{{#if:{{{mottoes|}}}|{{#if:{{{motto_link|}}}|[[{{{motto_link|}}}|Mottoes:]]|Mottoes:}}}}}}{{#if:{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}| <div style="display:inline" class="nickname">{{if empty|{{{motto|}}}|{{{mottoes|}}}}}</div>}}{{#if:{{detect singular|{{{motto|}}}}}||{{Main other|[[Category:Pages using infobox settlement with possible motto list]]}}}} <!-- ***Anthem*** --> | rowclass23 = {{#if:{{{etymology|}}}{{{nickname|}}}{{{nicknames|}}}{{{motto|}}}{{{mottoes|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | data23 = {{#if:{{{anthem|}}}|{{#if:{{{anthem_link|}}}|[[{{{anthem_link|}}}|Anthem:]]|Anthem:}} {{{anthem}}}}} <!-- ***Map*** --> | rowclass24 = mergedtoprow | data24 = {{#if:{{both|{{{pushpin_map_narrow|}}}|{{{pushpin_map|}}}}}||{{#if:{{{image_map|}}} |{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map}}}|size={{{mapsize|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt|}}}|title={{{map_caption|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption}}}</div>}} }}}} | rowclass25 = mergedrow | data25 = {{#if:{{{image_map1|}}}|{{#invoke:InfoboxImage|InfoboxImage|image={{{image_map1}}}|size={{{mapsize1|}}}|sizedefault=250px|alt={{{map_alt1|}}}|title={{{map_caption1|Location of {{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name}}}}}}}}}}{{#if:{{{map_caption1|}}}|<div style="padding:0.3em 0 0 0;">{{{map_caption1}}}</div>}} }} <!-- ***Pushpin Map*** --> | rowclass26 = mergedtoprow | data26 = {{#if:{{{pushpin_map_narrow|}}}||{{#if:{{both| {{{pushpin_map|}}} | {{{coordinates|}}} }}| {{location map|{{{pushpin_map|}}} |border = infobox |alt = {{{pushpin_map_alt|}}} |caption ={{#if:{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{{pushpin_map_caption_notsmall|}}}|{{#if:{{{pushpin_map_caption|}}}|{{{pushpin_map_caption}}}|{{#if:{{{map_caption|}}}|{{{map_caption}}}}}}}}} |float = center |width = {{{pushpin_mapsize|}}} |default_width = 250 |relief= {{{pushpin_relief|}}} |AlternativeMap = {{{pushpin_image|}}} |overlay_image = {{{pushpin_overlay|}}} |coordinates = {{{coordinates|}}} |label = {{#ifeq: {{lc: {{{pushpin_label_position|}}} }} | none | | {{#if:{{{pushpin_label|}}}|{{{pushpin_label}}}|{{#if:{{{name|}}}|{{{name}}}|{{{official_name|}}}}}}} }} |marksize =6 |outside = {{{pushpin_outside|}}}<!-- pin is outside the map --> |position = {{{pushpin_label_position|}}} }} }} }} <!-- ***Coordinates*** --> | rowclass27 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|{{#if:{{{grid_position|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}}}} | data27 = {{#if:{{{coordinates|}}} |Coordinates{{#if:{{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}}| ({{{coor_pinpoint|{{{coor_type|}}}}}})}}: {{#invoke:ISO 3166|geocoordinsert|nocat=true|1={{{coordinates|}}}|country={{{subdivision_name|}}}|subdivision1={{{subdivision_name1|}}}|subdivision2={{{subdivision_name2|}}}|subdivision3={{{subdivision_name3|}}}|type=city{{#if:{{{population_total|}}}|{{#iferror:{{#expr:{{formatnum:{{{population_total}}}|R}}+1}}||({{formatnum:{{replace|{{{population_total}}}|,|}}|R}})}}}} }}{{{coordinates_footnotes|}}} }} | rowclass28 = {{#if:{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}{{{pushpin_map|}}}|mergedbottomrow|mergedrow}} | label28 = {{if empty|{{{grid_name|}}}|Grid position}} | data28 = {{{grid_position|}}} <!-- ***Subdivisions*** --> | rowclass29 = mergedtoprow | label29 = {{{subdivision_type}}} | data29 = {{#if:{{{subdivision_type|}}}|{{{subdivision_name|}}} }} | rowclass30 = mergedrow | label30 = {{{subdivision_type1}}} | data30 = {{#if:{{{subdivision_type1|}}}|{{{subdivision_name1|}}} }} | rowclass31 = mergedrow | label31 = {{{subdivision_type2}}} | data31 = {{#if:{{{subdivision_type2|}}}|{{{subdivision_name2|}}} }} | rowclass32 = mergedrow | label32 = {{{subdivision_type3}}} | data32 = {{#if:{{{subdivision_type3|}}}|{{{subdivision_name3|}}} }} | rowclass33 = mergedrow | label33 = {{{subdivision_type4}}} | data33 = {{#if:{{{subdivision_type4|}}}|{{{subdivision_name4|}}} }} | rowclass34 = mergedrow | label34 = {{{subdivision_type5}}} | data34 = {{#if:{{{subdivision_type5|}}}|{{{subdivision_name5|}}} }} | rowclass35 = mergedrow | label35 = {{{subdivision_type6}}} | data35 = {{#if:{{{subdivision_type6|}}}|{{{subdivision_name6|}}} }} <!--***Established*** --> | rowclass36 = mergedtoprow | label36 = {{{established_title}}} | data36 = {{#if:{{{established_title|}}}|{{{established_date|}}} }} | rowclass37 = mergedrow | label37 = {{{established_title1}}} | data37 = {{#if:{{{established_title1|}}}|{{{established_date1|}}} }} | rowclass38 = mergedrow | label38 = {{{established_title2}}} | data38 = {{#if:{{{established_title2|}}}|{{{established_date2|}}} }} | rowclass39 = mergedrow | label39 = {{{established_title3}}} | data39 = {{#if:{{{established_title3|}}}|{{{established_date3|}}} }} | rowclass40 = mergedrow | label40 = {{{established_title4}}} | data40 = {{#if:{{{established_title4|}}}|{{{established_date4|}}} }} | rowclass41 = mergedrow | label41 = {{{established_title5}}} | data41 = {{#if:{{{established_title5|}}}|{{{established_date5|}}} }} | rowclass42 = mergedrow | label42 = {{{established_title6}}} | data42 = {{#if:{{{established_title6|}}}|{{{established_date6|}}} }} | rowclass43 = mergedrow | label43 = {{{established_title7}}} | data43 = {{#if:{{{established_title7|}}}|{{{established_date7|}}} }} | rowclass44 = mergedrow | label44 = {{{extinct_title}}} | data44 = {{#if:{{{extinct_title|}}}|{{{extinct_date|}}} }} | rowclass45 = mergedrow | label45 = بنياد رکندڙ | data45 = {{{founder|}}} | rowclass46 = mergedrow | label46 = [[نالو مليو|سڃاڻپ]] | data46 = {{{named_for|}}} <!-- ***Seat of government and subdivisions within the settlement*** --> | rowclass47 = mergedtoprow | label47 = {{#if:{{{seat_type|}}}|{{{seat_type}}}|مرڪز}} | data47 = {{{seat|}}} | rowclass48 = mergedrow | label48 = {{#if:{{{seat1_type|}}}|{{{seat1_type}}}|اڳوڻو مرڪز}} | data48 = {{{seat1|}}} | rowclass49 = mergedrow | label49 = {{#if:{{{seat2_type|}}}|{{{seat2_type}}}|اڳوڻي جاء}} | data49 = {{{seat2|}}} | rowclass51 = {{#if:{{{seat|}}}{{{seat1|}}}{{{seat2|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label51 = {{#if:{{{parts_type|}}}|{{{parts_type}}}|بورو}} | data51 = {{#if:{{{parts|}}}{{{p1|}}} |{{#ifeq:{{{parts_style|}}}|para |<b>{{{parts|}}}{{#if:{{both|{{{parts|}}}|{{{p1|}}}}}|: |}}</b>{{comma separated entries|{{{p1|}}}|{{{p2|}}}|{{{p3|}}}|{{{p4|}}}|{{{p5|}}}|{{{p6|}}}|{{{p7|}}}|{{{p8|}}}|{{{p9|}}}|{{{p10|}}}|{{{p11|}}}|{{{p12|}}}|{{{p13|}}}|{{{p14|}}}|{{{p15|}}}|{{{p16|}}}|{{{p17|}}}|{{{p18|}}}|{{{p19|}}}|{{{p20|}}}|{{{p21|}}}|{{{p22|}}}|{{{p23|}}}|{{{p24|}}}|{{{p25|}}}|{{{p26|}}}|{{{p27|}}}|{{{p28|}}}|{{{p29|}}}|{{{p30|}}}|{{{p31|}}}|{{{p32|}}}|{{{p33|}}}|{{{p34|}}}|{{{p35|}}}|{{{p36|}}}|{{{p37|}}}|{{{p38|}}}|{{{p39|}}}|{{{p40|}}}|{{{p41|}}}|{{{p42|}}}|{{{p43|}}}|{{{p44|}}}|{{{p45|}}}|{{{p46|}}}|{{{p47|}}}|{{{p48|}}}|{{{p49|}}}|{{{p50|}}}}} |{{#if:{{{p1|}}}|{{Collapsible list|title={{{parts|}}}|expand={{#switch:{{{parts_style|}}}|coll=|list=y|{{#if:{{{p6|}}}||y}}}}|1={{{p1|}}}|2={{{p2|}}}|3={{{p3|}}}|4={{{p4|}}}|5={{{p5|}}}|6={{{p6|}}}|7={{{p7|}}}|8={{{p8|}}}|9={{{p9|}}}|10={{{p10|}}}|11={{{p11|}}}|12={{{p12|}}}|13={{{p13|}}}|14={{{p14|}}}|15={{{p15|}}}|16={{{p16|}}}|17={{{p17|}}}|18={{{p18|}}}|19={{{p19|}}}|20={{{p20|}}}|21={{{p21|}}}|22={{{p22|}}}|23={{{p23|}}}|24={{{p24|}}}|25={{{p25|}}}|26={{{p26|}}}|27={{{p27|}}}|28={{{p28|}}}|29={{{p29|}}}|30={{{p30|}}}|31={{{p31|}}}|32={{{p32|}}}|33={{{p33|}}}|34={{{p34|}}}|35={{{p35|}}}|36={{{p36|}}}|37={{{p37|}}}|38={{{p38|}}}|39={{{p39|}}}|40={{{p40|}}}|41={{{p41|}}}|42={{{p42|}}}|43={{{p43|}}}|44={{{p44|}}}|45={{{p45|}}}|46={{{p46|}}}|47={{{p47|}}}|48={{{p48|}}}|49={{{p49|}}}|50={{{p50|}}}}} |{{{parts}}} }} }} }} <!-- ***Government type and Leader*** --> | rowclass52 = mergedtoprow | header52 = {{#if:{{{government_type|}}}{{{governing_body|}}}{{{leader_name|}}}{{{leader_name1|}}}{{{leader_name2|}}}{{{leader_name3|}}}{{{leader_name4|}}}|حڪومت<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{government_footnotes|}}}</div>}} <!-- ***Government*** --> | rowclass53 = mergedrow | label53 = • طرز | data53 = {{{government_type|}}} | rowclass54 = mergedrow | label54 = • باڊي | class54 = agent | data54 = {{{governing_body|}}} | rowclass55 = mergedrow | label55 = • {{{leader_title}}} | data55 = {{#if:{{{leader_title|}}}|{{{leader_name|}}} {{#if:{{{leader_party|}}}|({{Polparty|{{{subdivision_name}}}|{{{leader_party}}}}})}}}} | rowclass56 = mergedrow | label56 = • {{{leader_title1}}} | data56 = {{#if:{{{leader_title1|}}}|{{{leader_name1|}}}}} | rowclass57 = mergedrow | label57 = • {{{leader_title2}}} | data57 = {{#if:{{{leader_title2|}}}|{{{leader_name2|}}}}} | rowclass58 = mergedrow | label58 = • {{{leader_title3}}} | data58 = {{#if:{{{leader_title3|}}}|{{{leader_name3|}}}}} | rowclass59 = mergedrow | label59 = • {{{leader_title4}}} | data59 = {{#if:{{{leader_title4|}}}|{{{leader_name4|}}}}} | rowclass60 = mergedrow | label60 = {{{government_blank1_title}}} | data60 = {{#if:{{{government_blank1|}}}|{{{government_blank1|}}}}} | rowclass61 = mergedrow | label61 = {{{government_blank2_title}}} | data61 = {{#if:{{{government_blank2|}}}|{{{government_blank2|}}}}} | rowclass62 = mergedrow | label62 = {{{government_blank3_title}}} | data62 = {{#if:{{{government_blank3|}}}|{{{government_blank3|}}}}} | rowclass63 = mergedrow | label63 = {{{government_blank4_title}}} | data63 = {{#if:{{{government_blank4|}}}|{{{government_blank4|}}}}} | rowclass64 = mergedrow | label64 = {{{government_blank5_title}}} | data64 = {{#if:{{{government_blank5|}}}|{{{government_blank5|}}}}} | rowclass65 = mergedrow | label65 = {{{government_blank6_title}}} | data65 = {{#if:{{{government_blank6|}}}|{{{government_blank6|}}}}} <!-- ***جاگرافيائي خاصيتون*** --> <!-- ***ايراضي*** --> | rowclass66 = mergedtoprow | header66 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_ha|}}}{{{area_metro_acre|}}}{{{area_blank1_km2|}}}{{{area_blank1_ha|}}}{{{area_blank1_acre|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_blank1_sq_mi|}}} |{{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} | |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> }} }} | rowclass67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}}|mergedtoprow|mergedrow}} | label67 = {{#if:{{both|{{#ifeq:{{{total_type}}}| |1}}|{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}}}} |ايراضي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_footnotes|}}}</div> | • {{#if:{{{total_type|}}}|{{{total_type}}}|{{#if:{{{area_metro_km2|}}}{{{area_metro_sq_mi|}}}{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{population_metro|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}|{{#if:{{{settlement_type|{{{type|}}}}}}|{{{settlement_type|{{{type}}}}}}|شھر}}|ڪل}}}} }} | data67 = {{#if:{{{area_total_km2|}}}{{{area_total_ha|}}}{{{area_total_acre|}}}{{{area_total_sq_mi|}}}{{{area_total_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_total_km2|}}} |ha ={{{area_total_ha|}}} |acre ={{{area_total_acre|}}} |sqmi ={{{area_total_sq_mi|}}} |dunam={{{area_total_dunam|}}} |link ={{#switch:{{{dunam_link|}}}||on|total=on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} |mag ={{{area_magnitude|}}} }}}} | rowclass68 = mergedrow | label68 = • زمين | data68 = {{#if:{{{area_land_km2|}}}{{{area_land_ha|}}}{{{area_land_acre|}}}{{{area_land_sq_mi|}}}{{{area_land_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_land_km2|}}} |ha ={{{area_land_ha|}}} |acre ={{{area_land_acre|}}} |sqmi ={{{area_land_sq_mi|}}} |dunam={{{area_land_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|land|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass69 = mergedrow | label69 = • پاڻي | data69 = {{#if:{{{area_water_km2|}}}{{{area_water_ha|}}}{{{area_water_acre|}}}{{{area_water_sq_mi|}}}{{{area_water_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_water_km2|}}} |ha ={{{area_water_ha|}}} |acre ={{{area_water_acre|}}} |sqmi ={{{area_water_sq_mi|}}} |dunam={{{area_water_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|water|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }} {{#if:{{{area_water_percent|}}}| {{{area_water_percent}}}%}}}} | rowclass70 = mergedrow | label70 = • شھري<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_urban_footnotes|}}}</div> | data70 = {{#if:{{{area_urban_km2|}}}{{{area_urban_ha|}}}{{{area_urban_acre|}}}{{{area_urban_sq_mi|}}}{{{area_urban_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_urban_km2|}}} |ha ={{{area_urban_ha|}}} |acre ={{{area_urban_acre|}}} |sqmi ={{{area_urban_sq_mi|}}} |dunam={{{area_urban_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|urban|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass71 = mergedrow | label71 = • ٻھراڙي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_rural_footnotes|}}}</div> | data71 = {{#if:{{{area_rural_km2|}}}{{{area_rural_ha|}}}{{{area_rural_acre|}}}{{{area_rural_sq_mi|}}}{{{area_rural_dunam|}}} |{{infobox_settlement/areadisp |km2 ={{{area_rural_km2|}}} |ha ={{{area_rural_ha|}}} |acre ={{{area_rural_acre|}}} |sqmi ={{{area_rural_sq_mi|}}} |dunam={{{area_rural_dunam|}}} |link ={{#ifeq:{{{dunam_link|}}}|rural|on}} |pref ={{{unit_pref}}} |name ={{{subdivision_name}}} }}}} | rowclass72 = mergedrow | label72 = • ميٽرو<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{area_metro_footnotes|}}}</div> <!-- ***ايراضي درجو*** --> | rowclass73 = mergedrow | label73 = ايراضي درجو | data73 = {{{area_rank|}}} <!-- ***ماپون*** --> | rowclass77 = mergedtoprow | header77 = {{#if:{{{length_km|}}}{{{length_mi|}}}{{{width_km|}}}{{{width_mi|}}}|ماپون<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{dimensions_footnotes|}}}</div>}} | rowclass78 = mergedrow | label78 = • ڊگھائي | rowclass79 = mergedrow | label79 = • ويڪر <!-- ***اوچائي*** --> | rowclass80 = mergedtoprow | label80 = {{#if:{{{elevation_link|}}}|[[{{{elevation_link|}}}|اوچائي]]|اوچائي}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_point|}}}| ({{{elevation_point}}})}}</div> | rowclass81 = {{#if:{{{elevation_m|}}}{{{elevation_ft|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label81 = سڀ کان وڌيڪ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_max_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_max_point|}}}| ({{{elevation_max_point}}})}}</div> | rowclass82 = mergedrow | label82 = • درجو | rowclass83 = {{#if:{{{elevation_min_rank|}}}|mergedrow|mergedbottomrow}} | label83 = سڀ کان گھٽ اوچائي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{elevation_min_footnotes|}}}{{#if:{{{elevation_min_point|}}}| ({{{elevation_min_point}}})}}</div> | rowclass84 = mergedrow | label84 = • درجو <!-- ***آبادي*** --> | rowclass85 = mergedtoprow | header85 = {{#if:{{{population_total|}}}{{{population_est|}}}{{{population_urban|}}}{{{population_rural|}}}{{{population_density_km2|}}}|آبادي<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{population_as_of|}}}|{{nbsp}}({{{population_as_of}}})}}{{{population_footnotes|}}}</div>}} | rowclass86 = mergedrow | label86 = • ڪل | data86 = {{{population_total|}}} | rowclass87 = mergedrow | label87 = • اندازو <div style="font-weight:normal;display:inline;">{{#if:{{{pop_est_as_of|}}}|({{{pop_est_as_of}}})}}{{{pop_est_footnotes|}}}</div> | data87 = {{{population_est|}}} | rowclass88 = mergedrow | label88 = • درجو | data88 = {{{population_rank|}}} | rowclass89 = mergedrow | label89 = • ڪثافت | data89 = {{#if:{{{population_density_km2|}}}|{{{population_density_km2}}} في چورس ڪلوميٽر}} | rowclass90 = mergedrow | label90 = • ڪثافتي درجو | data90 = {{{population_density_rank|}}} | rowclass91 = mergedrow | label91 = • [[شهري علائقو|شهري]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_urban_footnotes|}}}</div> | data91 = {{{population_urban|}}} | rowclass92 = mergedrow | label92 = • شهري ڪثافت | data92 = {{{population_density_urban_km2|}}} | rowclass93 = mergedrow | label93 = • [[ٻهراڙي علائقو|ٻهراڙي]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_rural_footnotes|}}}</div> | data93 = {{{population_rural|}}} | rowclass94 = mergedrow | label94 = • ٻهراڙي ڪثافت | data94 = {{{population_density_rural_km2|}}} | rowclass95 = mergedrow | label95 = • [[ميٽروپوليٽن علائقو|ميٽرو]]<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{population_metro_footnotes|}}}</div> | data95 = {{{population_metro|}}} | rowclass96 = mergedrow | label96 = • ميٽرو ڪثافت | data96 = {{{population_density_metro_km2|}}} | rowclass97 = mergedrow | label97 = {{#if:{{{population_demonym|}}}|رهاڪو نالو|{{#if:{{{population_demonyms|}}}|رهاڪو نالا}}}} | data97 = {{if empty|{{{population_demonym|}}}|{{{population_demonyms|}}}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 1*** --> | rowclass104 = mergedtoprow | header104 = {{#if:{{{demographics_type1|}}} |{{{demographics_type1}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics1_footnotes|}}}</div>}} | rowclass105 = mergedrow | label105 = • {{{demographics1_title1}}} | rowclass106 = mergedrow | label106 = • {{{demographics1_title2}}} | rowclass107 = mergedrow | label107 = • {{{demographics1_title3}}} | rowclass108 = mergedrow | label108 = • {{{demographics1_title4}}} | rowclass109 = mergedrow | label109 = • {{{demographics1_title5}}} | rowclass110 = mergedrow | label110 = • {{{demographics1_title6}}} | rowclass111 = mergedrow | label111 = • {{{demographics1_title7}}} | rowclass112 = mergedrow | label112 = • {{{demographics1_title8}}} | rowclass113 = mergedrow | label113 = • {{{demographics1_title9}}} | rowclass114 = mergedrow | label114 = • {{{demographics1_title10}}} <!-- ***ڊيموگرافڪس 2*** --> | rowclass115 = mergedtoprow | header115 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{{demographics_type2}}}<div style="font-weight:normal;display:inline;">{{{demographics2_footnotes|}}}</div>}} | rowclass116 = mergedrow | label116 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title1}}} | data116 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title1|}}}|{{{demographics2_info1|}}}}}}} | rowclass117 = mergedrow | label117 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title2}}} | data117 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title2|}}}|{{{demographics2_info2|}}}}}}} | rowclass118 = mergedrow | label118 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title3}}} | data118 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title3|}}}|{{{demographics2_info3|}}}}}}} | rowclass119 = mergedrow | label119 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title4}}} | data119 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title4|}}}|{{{demographics2_info4|}}}}}}} | rowclass120 = mergedrow | label120 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title5}}} | data120 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title5|}}}|{{{demographics2_info5|}}}}}}} | rowclass121 = mergedrow | label121 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title6}}} | data121 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title6|}}}|{{{demographics2_info6|}}}}}}} | rowclass122 = mergedrow | label122 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title7}}} | data122 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title7|}}}|{{{demographics2_info7|}}}}}}} | rowclass123 = mergedrow | label123 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title8}}} | data123 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title8|}}}|{{{demographics2_info8|}}}}}}} | rowclass124 = mergedrow | label124 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title9}}} | data124 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title9|}}}|{{{demographics2_info9|}}}}}}} | rowclass125 = mergedrow | label125 = &nbsp;•&nbsp;{{{demographics2_title10}}} | data125 = {{#if:{{{demographics_type2|}}} |{{#if:{{{demographics2_title10|}}}|{{{demographics2_info10|}}}}}}} <!-- ***وقتي علائقا*** --> | rowclass126 = mergedtoprow | header126 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}|}} | rowclass127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label127 = {{#if:{{{timezone1_location|}}}|{{{timezone1_location}}}|{{#if:{{{timezone2_location|}}}|{{{timezone2_location}}}|{{#if:{{{timezone2|}}}|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقا]]|[[{{#if:{{{timezone_link|}}}|{{{timezone_link}}}|وقتي علائقو}}|وقتي علائقو]]}}}}}} | data127 = {{#if:{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset1|{{{utc_offset}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}|({{{timezone1|{{{timezone}}}}}})}} |{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}} }} | rowclass128 = mergedrow | label128 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data128 = {{#if:{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}} |[[UTC{{{utc_offset1_DST|{{{utc_offset_DST|}}}}}}]] {{#if:{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}}|({{{timezone1_DST|{{{timezone_DST}}}}}})}} |{{{timezone1_DST|{{{timezone_DST|}}}}}} }} | rowclass129 = mergedrow | label129 = {{#if:{{{timezone2_location|}}}| {{{timezone2_location|}}}|<nowiki />}} | data129 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset2|{{{utc_offset2|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset2|{{{utc_offset2}}}}}}]] {{#if:{{{timezone2|}}}|({{{timezone2}}})}} |{{{timezone2|}}} }} }} | rowclass130 = mergedrow | label130 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data130 = {{#if:{{{utc_offset2_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset2_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone2_DST|}}}|({{{timezone2_DST|}}})}} |{{{timezone2_DST|}}} }} | rowclass131 = mergedrow | label131 = {{#if:{{{timezone3_location|}}}| {{{timezone3_location|}}}|<nowiki />}} | data131 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset3|{{{utc_offset3|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset3|{{{utc_offset3}}}}}}]] {{#if:{{{timezone3|}}}|({{{timezone3}}})}} |{{{timezone3|}}} }} }} | rowclass132 = mergedrow | label132 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data132 = {{#if:{{{utc_offset3_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset3_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone3_DST|}}}|({{{timezone3_DST|}}})}} |{{{timezone3_DST|}}} }} | rowclass133 = mergedrow | label133 = {{#if:{{{timezone4_location|}}}| {{{timezone4_location|}}}|<nowiki />}} | data133 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset4|{{{utc_offset4|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset4|{{{utc_offset4}}}}}}]] {{#if:{{{timezone4|}}}|({{{timezone4}}})}} |{{{timezone4|}}} }} }} | rowclass134 = mergedrow | label134 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|ر.ب.و]])</span> | data134 = {{#if:{{{utc_offset4_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset4_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone4_DST|}}}|({{{timezone4_DST|}}})}} |{{{timezone4_DST|}}} }} | rowclass135 = mergedrow | label135 = {{#if:{{{timezone5_location|}}}| {{{timezone5_location|}}}|<nowiki />}} | data135 = {{#if:{{{timezone1|{{{timezone|}}}}}}{{{utc_offset1|{{{utc_offset|}}}}}} |{{#if:{{{utc_offset5|{{{utc_offset5|}}} }}} |[[UTC{{{utc_offset5|{{{utc_offset5}}}}}}]] {{#if:{{{timezone5|}}}|({{{timezone5}}})}} |{{{timezone5|}}} }} }} | rowclass136 = mergedrow | label136 = <span style="white-space:nowrap">&nbsp;•&nbsp;اونهارو ([[روشني بچت وقت|تي.ب.و]])</span> | data136 = {{#if:{{{utc_offset5_DST|}}}|[[UTC{{{utc_offset5_DST|}}}]] {{#if:{{{timezone5_DST|}}}|({{{timezone5_DST|}}})}} |{{{timezone5_DST|}}} }} <!-- ***ٽپال ڪوڊ*** --> | rowclass137 = mergedtoprow | label137 = {{{postal_code_type}}} | class137 = adr | data137 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal_code}}}</div>}}}} | rowclass138 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}|mergedbottomrow|mergedtoprow}} | label138 = {{{postal2_code_type}}} | class138 = adr | data138 = {{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|<div class="postal-code">{{{postal2_code}}}</div>}} }} }} <!-- ***علائقائي ڪوڊ*** --> | rowclass139 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label139 = {{#if:{{{area_code_type|}}}|{{{area_code_type}}}|{{#if:{{{area_code|}}}|[[ٽيليفون نمبر پلان|علائقائي ڪوڊ]]|{{#if:{{{area_codes|}}}|[[ٽيليفون نمبر پلان|علائقائي ڪوڊ]]}}}}}} | data139 = {{if empty|{{{area_code|}}}|{{{area_codes|}}}}}{{#if:{{{area_code_type|}}}||{{#if:{{detect singular|{{{area_code|}}}}}||{{Main other|[[زمرو:Infobox settlement استعمال ڪندڙ صفحا جن ۾ ممڪن علائقائي ڪوڊ فهرست آھي]]}}}}}} <!-- جيوڪوڊ --> | rowclass140 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label140 = [[جيوڪوڊ]] | class140 = nickname | data140 = {{{geocode|}}} <!-- ISO ڪوڊ --> | rowclass141 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label141 = [[ISO 3166|ISO 3166 ڪوڊ]] | class141 = nickname | data141 = {{{iso_code|}}} <!-- گاڏي رجسٽريشن پليٽ --> | rowclass142 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label142 = {{#if:{{{registration_plate_type|}}}|{{{registration_plate_type}}}|[[گاڏي رجسٽريشن پليٽ|گاڏي رجسٽريشن]]}} | data142 = {{{registration_plate|}}} <!-- ٻيا ڪوڊ --> | rowclass143 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label143 = {{{code1_name|}}} | class143 = nickname | data143 = {{#if:{{{code1_name|}}}|{{{code1_info|}}}}} | rowclass144 = {{#if:{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal_code|}}}|1}}}}{{#if:{{{postal_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code_type|}}}|{{#if:{{{postal2_code|}}}|1}}}}}}{{{area_code|}}}{{{geocode|}}}{{{iso_code|}}}|{{{registration_plate|}}}|{{{code1_name|}}}|mergedrow|mergedtoprow}} | label144 = {{{code2_name|}}} | class144 = nickname | data144 = {{#if:{{{code2_name|}}}|{{{code2_info|}}}}} <!-- ***خالي خانا ٻه حصا*** --> | rowclass145 = mergedtoprow | label145 = {{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}} | data145 = {{#if:{{{blank_name_sec1|{{{blank_name|}}}}}}|{{{blank_info_sec1|{{{blank_info|}}}}}}}} | rowclass146 = mergedrow | label146 = {{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}} | data146 = {{#if:{{{blank1_name_sec1|{{{blank1_name|}}}}}}|{{{blank1_info_sec1|{{{blank1_info|}}}}}}}} | rowclass147 = mergedrow | label147 = {{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}} | data147 = {{#if:{{{blank2_name_sec1|{{{blank2_name|}}}}}}|{{{blank2_info_sec1|{{{blank2_info|}}}}}}}} | rowclass148 = mergedrow | label148 = {{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}} | data148 = {{#if:{{{blank3_name_sec1|{{{blank3_name|}}}}}}|{{{blank3_info_sec1|{{{blank3_info|}}}}}}}} | rowclass149 = mergedrow | label149 = {{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}} | data149 = {{#if:{{{blank4_name_sec1|{{{blank4_name|}}}}}}|{{{blank4_info_sec1|{{{blank4_info|}}}}}}}} | rowclass150 = mergedrow | label150 = {{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}} | data150 = {{#if:{{{blank5_name_sec1|{{{blank5_name|}}}}}}|{{{blank5_info_sec1|{{{blank5_info|}}}}}}}} | rowclass151 = mergedrow | label151 = {{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}} | data151 = {{#if:{{{blank6_name_sec1|{{{blank6_name|}}}}}}|{{{blank6_info_sec1|{{{blank6_info|}}}}}}}} | rowclass152 = mergedrow | label152 = {{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}} | data152 = {{#if:{{{blank7_name_sec1|{{{blank7_name|}}}}}}|{{{blank7_info_sec1|{{{blank7_info|}}}}}}}} | rowclass153 = mergedtoprow | label153 = {{{blank_name_sec2}}} | data153 = {{#if:{{{blank_name_sec2|}}}|{{{blank_info_sec2|}}}}} | rowclass154 = mergedrow | label154 = {{{blank1_name_sec2}}} | data154 = {{#if:{{{blank1_name_sec2|}}}|{{{blank1_info_sec2|}}}}} | rowclass155 = mergedrow | label155 = {{{blank2_name_sec2}}} | data155 = {{#if:{{{blank2_name_sec2|}}}|{{{blank2_info_sec2|}}}}} | rowclass156 = mergedrow | label156 = {{{blank3_name_sec2}}} | data156 = {{#if:{{{blank3_name_sec2|}}}|{{{blank3_info_sec2|}}}}} | rowclass157 = mergedrow | label157 = {{{blank4_name_sec2}}} | data157 = {{#if:{{{blank4_name_sec2|}}}|{{{blank4_info_sec2|}}}}} | rowclass158 = mergedrow | label158 = {{{blank5_name_sec2}}} | data158 = {{#if:{{{blank5_name_sec2|}}}|{{{blank5_info_sec2|}}}}} | rowclass159 = mergedrow | label159 = {{{blank6_name_sec2}}} | data159 = {{#if:{{{blank6_name_sec2|}}}|{{{blank6_info_sec2|}}}}} | rowclass160 = mergedrow | label160 = {{{blank7_name_sec2}}} | data160 = {{#if:{{{blank7_name_sec2|}}}|{{{blank7_info_sec2|}}}}} <!-- ***ويب سائيٽ*** --> | rowclass161 = mergedtoprow | label161 = ويب سائيٽ | data161 = {{#if:{{{website|}}}|{{{website}}}}} | class162 = maptable | data162 = {{#if:{{{module|}}}|<table style="padding:0;border:none;margin:-3px;width:auto;min-width:100%;font-size:100%;clear:none;float:none;background-color:transparent"><tr><td colspan="2" style="text-align:center">{{{module}}}</td></tr></table> }} <!-- ***Footnotes*** --> | belowstyle = text-align:left; | belowrowclass = mergedtoprow | below = {{{footnotes|}}} }}<!-- Check for unknowns -->{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown={{main other|[[Category:Pages using infobox settlement with unknown parameters|_VALUE_{{PAGENAME}}]]}}|preview=Page using [[Template:Infobox settlement]] with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y | alt | anthem | anthem_link | area_blank1_acre | area_blank1_dunam | area_blank1_ha | area_blank1_km2 | area_blank1_sq_mi | area_blank1_title | area_blank2_acre | area_blank2_dunam | area_blank2_ha | area_blank2_km2 | area_blank2_sq_mi | area_blank2_title | area_code | area_code_type | area_codes | area_footnotes | area_land_acre | area_land_dunam | area_land_ha | area_land_km2 | area_land_sq_mi | area_magnitude | area_metro_acre | area_metro_dunam | area_metro_footnotes | area_metro_ha | area_metro_km2 | area_metro_sq_mi | area_note | area_rank | area_rural_acre | area_rural_dunam | area_rural_footnotes | area_rural_ha | area_rural_km2 | area_rural_sq_mi | area_total_acre | area_total_dunam | area_total_ha | area_total_km2 | area_total_sq_mi | area_urban_acre | area_urban_dunam | area_urban_footnotes | area_urban_ha | area_urban_km2 | area_urban_sq_mi | area_water_acre | area_water_dunam | area_water_ha | area_water_km2 | area_water_percent | area_water_sq_mi | blank_emblem_alt | blank_emblem_link | blank_emblem_size | blank_emblem_type | blank_info | blank_info_sec1 | blank_info_sec2 | blank_name | blank_name_sec1 | blank_name_sec2 | blank1_info | blank1_info_sec1 | blank1_info_sec2 | blank1_name | blank1_name_sec1 | blank1_name_sec2 | blank2_info | blank2_info_sec1 | blank2_info_sec2 | blank2_name | blank2_name_sec1 | blank2_name_sec2 | blank3_info | blank3_info_sec1 | blank3_info_sec2 | blank3_name | blank3_name_sec1 | blank3_name_sec2 | blank4_info | blank4_info_sec1 | blank4_info_sec2 | blank4_name | blank4_name_sec1 | blank4_name_sec2 | blank5_info | blank5_info_sec1 | blank5_info_sec2 | blank5_name | blank5_name_sec1 | blank5_name_sec2 | blank6_info | blank6_info_sec1 | blank6_info_sec2 | blank6_name | blank6_name_sec1 | blank6_name_sec2 | blank7_info | blank7_info_sec1 | blank7_info_sec2 | blank7_name | blank7_name_sec1 | blank7_name_sec2 | caption | code1_info | code1_name | code2_info | code2_name | coor_pinpoint | coor_type | coordinates | coordinates_footnotes | demographics_type1 | demographics_type2 | demographics1_footnotes | demographics1_info1 | demographics1_info10 | demographics1_info2 | demographics1_info3 | demographics1_info4 | demographics1_info5 | demographics1_info6 | demographics1_info7 | demographics1_info8 | demographics1_info9 | demographics1_title1 | demographics1_title10 | demographics1_title2 | demographics1_title3 | demographics1_title4 | demographics1_title5 | demographics1_title6 | demographics1_title7 | demographics1_title8 | demographics1_title9 | demographics2_footnotes | demographics2_info1 | demographics2_info10 | demographics2_info2 | demographics2_info3 | demographics2_info4 | demographics2_info5 | demographics2_info6 | demographics2_info7 | demographics2_info8 | demographics2_info9 | demographics2_title1 | demographics2_title10 | demographics2_title2 | demographics2_title3 | demographics2_title4 | demographics2_title5 | demographics2_title6 | demographics2_title7 | demographics2_title8 | demographics2_title9 | dimensions_footnotes | dunam_link | elevation_footnotes | elevation_ft | elevation_link | elevation_m | elevation_max_footnotes | elevation_max_ft | elevation_max_m | elevation_max_point | elevation_max_rank | elevation_min_footnotes | elevation_min_ft | elevation_min_m | elevation_min_point | elevation_min_rank | elevation_point | embed | established_date | established_date1 | established_date2 | established_date3 | established_date4 | established_date5 | established_date6 | established_date7 | established_title | established_title1 | established_title2 | established_title3 | established_title4 | established_title5 | established_title6 | established_title7 | etymology | extinct_date | extinct_title | flag_alt | flag_border | flag_link | flag_size | footnotes | founder | geocode | governing_body | government_footnotes | government_type | government_blank1_title | government_blank1 | government_blank2_title | government_blank2 | government_blank2_title | government_blank3 | government_blank3_title | government_blank3 | government_blank4_title | government_blank4 | government_blank5_title | government_blank5 | government_blank6_title | government_blank6 | grid_name | grid_position | image_alt | image_blank_emblem | image_caption | image_flag | image_map | image_map1 | image_seal | image_shield | image_size | image_skyline | imagesize | iso_code | leader_name | leader_name1 | leader_name2 | leader_name3 | leader_name4 | leader_party | leader_title | leader_title1 | leader_title2 | leader_title3 | leader_title4 | length_km | length_mi | map_alt | map_alt1 | map_caption | map_caption1 | mapsize | mapsize1 | module | motto | motto_link | mottoes | name | named_for | native_name | native_name_lang | nickname | nickname_link | nicknames | official_name | other_name | p1 | p10 | p11 | p12 | p13 | p14 | p15 | p16 | p17 | p18 | p19 | p2 | p20 | p21 | p22 | p23 | p24 | p25 | p26 | p27 | p28 | p29 | p3 | p30 | p31 | p32 | p33 | p34 | p35 | p36 | p37 | p38 | p39 | p4 | p40 | p41 | p42 | p43 | p44 | p45 | p46 | p47 | p48 | p49 | p5 | p50 | p6 | p7 | p8 | p9 | parts | parts_style | parts_type | pop_est_as_of | pop_est_footnotes | population | population_as_of | population_blank1 | population_blank1_footnotes | population_blank1_title | population_blank2 | population_blank2_footnotes | population_blank2_title | population_demonym | population_demonyms | population_density_blank1_km2 | population_density_blank1_sq_mi | population_density_blank2_km2 | population_density_blank2_sq_mi | population_density_km2 | population_density_metro_km2 | population_density_metro_sq_mi | population_density_rank | population_density_rural_km2 | population_density_rural_sq_mi | population_density_sq_mi | population_density_urban_km2 | population_density_urban_sq_mi | population_est | population_footnotes | population_metro | population_metro_footnotes | population_note | population_rank | population_rural | population_rural_footnotes | population_total | population_urban | population_urban_footnotes | postal_code | postal_code_type | postal2_code | postal2_code_type | pushpin_image | pushpin_label | pushpin_label_position | pushpin_map | pushpin_map_alt | pushpin_map_caption | pushpin_map_caption_notsmall | pushpin_map_narrow | pushpin_mapsize | pushpin_outside | pushpin_overlay | pushpin_relief | registration_plate | registration_plate_type | seal_alt | seal_link | seal_size | seal_type | seat | seat_type | seat1 | seat1_type | seat2 | seat2_type | settlement_type | shield_alt | shield_link | shield_size | short_description | subdivision_name | subdivision_name1 | subdivision_name2 | subdivision_name3 | subdivision_name4 | subdivision_name5 | subdivision_name6 | subdivision_type | subdivision_type1 | subdivision_type2 | subdivision_type3 | subdivision_type4 | subdivision_type5 | subdivision_type6 | timezone | timezone_DST | timezone_link | timezone1 | timezone1_DST | timezone1_location | timezone2 | timezone2_DST | timezone2_location | timezone3 | timezone3_DST | timezone3_location | timezone4 | timezone4_DST | timezone4_location | timezone5 | timezone5_DST | timezone5_location | total_type | translit_lang1 | translit_lang1_info | translit_lang1_info1 | translit_lang1_info2 | translit_lang1_info3 | translit_lang1_info4 | translit_lang1_info5 | translit_lang1_info6 | translit_lang1_type | translit_lang1_type1 | translit_lang1_type2 | translit_lang1_type3 | translit_lang1_type4 | translit_lang1_type5 | translit_lang1_type6 | translit_lang2 | translit_lang2_info | translit_lang2_info1 | translit_lang2_info2 | translit_lang2_info3 | translit_lang2_info4 | translit_lang2_info5 | translit_lang2_info6 | translit_lang2_type | translit_lang2_type1 | translit_lang2_type2 | translit_lang2_type3 | translit_lang2_type4 | translit_lang2_type5 | translit_lang2_type6 | type | unit_pref | utc_offset | utc_offset_DST | utc_offset1 | utc_offset1_DST | utc_offset2 | utc_offset2_DST | utc_offset3 | utc_offset3_DST | utc_offset4 | utc_offset4_DST | utc_offset5 | utc_offset5_DST | website | width_km | width_mi }}<!-- Wikidata -->{{#if:{{{coordinates_wikidata|}}}{{{wikidata|}}} |[[Category:Pages using infobox settlement with the wikidata parameter]] }}<!-- Missing country -->{{#if:{{{subdivision_name|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with missing country]]}}}}<!-- No map -->{{#if:{{{pushpin_map|}}}{{{image_map|}}}{{{image_map1|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no map]]}}}}<!-- Image_map1 without image_map -->{{#if:{{{image_map1|}}}|{{#if:{{{image_map|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with image_map1 but no image_map]]}}}}}}<!-- No coordinates -->{{#if:{{{coordinates|}}}||{{namespace detect|main=[[Category:Pages using infobox settlement with no coordinates]]}}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} <!--Please add this template's categories to the /doc subpage, not here - thanks!--> </noinclude> m77iw9tpo3ilg3gtrjqbftb4lefrwxn 14 50204 382192 304321 2026-06-01T09:49:21Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آبادي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382192 wikitext text/x-wiki {{lang-en|Category:Populated places along the Silk Road}} [[زمرو:ڳتيل علائقا]] [[زمرو:آبادي]] 94sewsr1kt88s6mocqtnjs428mhro46 382193 382192 2026-06-01T09:49:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:قراقرم]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382193 wikitext text/x-wiki {{lang-en|Category:Populated places along the Silk Road}} [[زمرو:ڳتيل علائقا]] [[زمرو:آبادي]] [[زمرو:قراقرم]] jptu6u9u9dg9ccjvxoy0nexvxtn6q4r 382194 382193 2026-06-01T09:52:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 382194 wikitext text/x-wiki {{catmain|Cities along the Silk Road}} {{Commons cat|Cities along the Silk Road}} {{lang-en|Category:Populated places along the Silk Road}} [[زمرو:ڳتيل علائقا]] [[زمرو:آبادي]] [[زمرو:قراقرم]] lcx3qtv4mia6egny6q8d9rjsb8skg56 382195 382194 2026-06-01T09:55:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 382195 wikitext text/x-wiki {{catmain|Cities along the Silk Road}} {{Commons cat|Cities along the Silk Road}} {{lang-en|Category:Populated places along the Silk Road}} [[زمرو:ڳتيل علائقا|ريشم روڊ]] [[زمرو:آبادي]] [[زمرو:ريشم روڊ]] [[زمرو:ريشم روڊ سان گڏ جڳھون]] [[زمرو:آباد جڳھون|ريشم روڊ]] ounmgizdstb8vyo0uzy6asz2xzuifow 0 58677 382113 194196 2026-05-31T23:10:12Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[موسي بن يحيٰ برمڪي]] to [[موسيٰ بن يحيٰ برمڪي]] 382113 wikitext text/x-wiki #چوريو [[موسيٰ بن يحيٰ برمڪي]] f2rjgysy51t7lc9h9ageaiqr8ilbmto 0 61038 382112 206103 2026-05-31T23:09:51Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[سنڌ زرعي يونيورسٽي]] to [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] 382112 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سنڌ زرعي يونيورسٽي، ٽنڊوڄام]] oijwhskm6pohhnj102p9l2p059zulmn 0 75595 382157 341212 2026-06-01T06:42:09Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382157 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=تائیچونگ مسجد|native_name=台中清真寺|native_name_lang=zh|image=Taichung Mosque.JPG|image_upright=|alt=|caption=تائیچونگ مسجد، تائیوان|map_type=|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|coordinates=|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=457، دادون سائوتھ روڈ، نانٹن، تائیوان۔ <ref>{{cite web|url=https://maps.google.com/maps?q=taichung+mosque&hl=en&ll=24.135793,120.649938&spn=0.001491,0.002642&sll=24.124195,120.685844&sspn=0.094785,0.169086&hq=mosque&hnear=Taichung+City,+Taiwan&t=m&z=19&layer=c&cbll=24.135882,120.649938&panoid=nKppI-o4BpzoU2hf3GJG5g&cbp=13,318.28,,0,5.48 |title=taichung mosque - Google Maps |publisher=Google Maps |date=1970-01-01 |accessdate=2014-04-21}}</ref> [[Taichung]], [[Taiwan]]|deity=|rite=|sect=|tradition=[[اسلام]]|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[مسجد]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed=1951ع (اصل عمارت)<br>آگست، 1990ع (موجود عمارت)|construction_cost=US$54,000|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''تائیچونگ مسجد''' ( Taichung Mosque) نانتون ضلعي، تائيچنگ، [[تائيوان]] ۾ هڪ مسجد آهي. اها تائيوان ۾ تعمير ٿيندڙ چوٿين مسجد آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:تائيوان جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] idrng3rel6vcby7umi7xhwcfh52ekh6 382158 382157 2026-06-01T06:43:04Z Ibne maryam 17680 removed [[Category:مسجدون]]; added [[Category:تائيوان]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382158 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=تائیچونگ مسجد|native_name=台中清真寺|native_name_lang=zh|image=Taichung Mosque.JPG|image_upright=|alt=|caption=تائیچونگ مسجد، تائیوان|map_type=|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|coordinates=|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=457، دادون سائوتھ روڈ، نانٹن، تائیوان۔ <ref>{{cite web|url=https://maps.google.com/maps?q=taichung+mosque&hl=en&ll=24.135793,120.649938&spn=0.001491,0.002642&sll=24.124195,120.685844&sspn=0.094785,0.169086&hq=mosque&hnear=Taichung+City,+Taiwan&t=m&z=19&layer=c&cbll=24.135882,120.649938&panoid=nKppI-o4BpzoU2hf3GJG5g&cbp=13,318.28,,0,5.48 |title=taichung mosque - Google Maps |publisher=Google Maps |date=1970-01-01 |accessdate=2014-04-21}}</ref> [[Taichung]], [[Taiwan]]|deity=|rite=|sect=|tradition=[[اسلام]]|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[مسجد]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed=1951ع (اصل عمارت)<br>آگست، 1990ع (موجود عمارت)|construction_cost=US$54,000|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''تائیچونگ مسجد''' ( Taichung Mosque) نانتون ضلعي، تائيچنگ، [[تائيوان]] ۾ هڪ مسجد آهي. اها تائيوان ۾ تعمير ٿيندڙ چوٿين مسجد آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:تائيوان]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:تائيوان جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] dq0hyfwqtag1f5owrazk3p7hgxm9trj 0 75608 382187 275257 2026-06-01T09:44:39Z Ibne maryam 17680 382187 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=الڪاظميه مسجد|native_name={{lang|ar|مَسْجِد ٱلْكَاظِمِيَّة}}|native_name_lang=عربي|image=File:Al-Kadhimiya Mosque, Kadhmain Shrine.jpg|image_upright=1.4|alt=|caption=الڪاظميه مسجد، بغداد، عراق۔|map_type=|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|coordinates=|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=ڪاظمين، بغداد، عراق۔|deity=|rite=شیعہ اسلام|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|municipality=|district=|territory=|prefecture=|state=|province=|region=|country=|administration=|consecration_year=|organisational_status=مسجد ء روضو <!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=فعال|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|website=|architect=|architecture_type=|architecture_style=ایراني|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=6|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=}} '''الڪاظميه مسجد''' (عربي: مسْجِد ٱلْكَاظِمِيَّة) هڪ [[شيعہ|شيعه]] [[اسلام|اسلامي]] [[مسجد]] ۽ مزار آهي جيڪو [[بغداد]]، [[عراق]] جي علائقي ڪاظمین ۾ واقع آهي. ان ۾ ستين ۽ نائين [[اثنا عشري]] شيعه امامن، بالترتيب امام [[موسيٰ ڪاظم]] ۽ سندس پوتي، امام [[محمد تقي]] جا روضا شامل آهن. هن مسجد جي احاطي ۾ تاريخي عالم شيخ مفيد ۽ [[ابو جعفر طوسي|شيخ نصير الدين طوسي]] به دفن ٿيل آهن. <ref name="KazemOmmolKitab">{{حوالو ويب|url=http://kazem.ommolketab.ir/تاريخچه-حرم-كاظمين/|title=تاریخچه حرم کاظمین|publisher=kazem.ommolketab.ir|language=fa|archive-url=https://web.archive.org/web/20180310210746/http://kazem.ommolketab.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE%DA%86%D9%87-%D8%AD%D8%B1%D9%85-%D9%83%D8%A7%D8%B8%D9%85%D9%8A%D9%86/|archive-date=2018-03-10|access-date=2017-06-15}} [[زمرو:CS1 Persian-language sources (fa)]]</ref> <ref name="dome">{{حوالو ويب|url=http://www.aljawadain.org/AKHBAR/news.php?action=view&id=5|website=www.aljawadain.org|language=ar|script-title=ar:افتتاحية قبة الامام الجواد عليه السلام|archive-url=https://web.archive.org/web/20090813105435/http://www.aljawadain.org/AKHBAR/news.php?action=view&id=5|archive-date=13 August 2009|access-date=27 April 2009}} [[زمرو:CS1 uses Arabic-language script (ar)]] [[زمرو:CS1 Arabic-language sources (ar)]]</ref> <ref name="Al-Jawadain2009">{{حوالو ويب|url=http://www.aljawadain.org/AKHBAR/news.php?action=view&id=20|website=www.aljawadain.org|language=ar|script-title=ar:البدء بإعمار وتذهيب قبة الإمام الكاظم عليه السلام|archive-url=https://web.archive.org/web/20090813105330/http://www.aljawadain.org/AKHBAR/news.php?action=view&id=20|archive-date=13 August 2009|access-date=27 April 2009}} [[زمرو:CS1 uses Arabic-language script (ar)]] [[زمرو:CS1 Arabic-language sources (ar)]]</ref> مسجد جي بلڪل ڀر ۾ ٻه ننڍا درگاه آهن، جيڪي سيد رضي (جنهن [[نهج البلاغه]] مرتب ڪيا) ۽ سيد مرتضيٰ ۽ قاضي ابو يوسف الانصاري جا آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:عراق]] [[زمرو:بغداد]] [[زمرو:مسجدون]] [[زمرو:اسلامي عمارتون]] [[زمرو:اسلامي جایون]] [[زمرو:عراق ۾ مسجدون]] [[زمرو:بغداد ۾ مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] olmuednk6ufe1apdqlzaxxoozsw7fl1 0 75651 382085 303184 2026-05-31T19:24:48Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382085 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|image=Al-Raschid Mosque on 1920 Street, Fort Edmonton Park, Alberta, Canada.jpg|caption=الراشد مسجد، فورٽ ایڊمنٽن پارڪ|building_name=الراشد مسجد<br> Al-Rashid Mosque|location=ايڊمونٽن، البرٽا، ڪئناڊا|map_type=Alberta#Canada|map_caption=Location in [[Alberta]]##Location in Canada|geo={{coord|53|30|06|N|113|34|41|W|region:CA_type:landmark|display=inline,title}}|religious_affiliation=[[اسلام]]|website={{URL|http://www.alrashidmosque.ca}}|architect=|architecture_type=مسجد|architecture_style=|year_completed=1938ع|construction_cost=|capacity=|dome_quantity=2|minaret_quantity=|minaret_height=}}'''الراشد مسجد''' ( {{Lang-fr|Mosquée Al-Rashid}})، هڪ مسجد، جيڪا [[ڪينيڊا]] جي شهر، ايڊمنٽن، البرٽا ۾ تعمير ڪي وئي آهي، ڪئناڊا ۾ ٺهيل پهرين مسجد آهي. الراشد مسجد اتر آمريڪا ۾ پهرين مسجد هجڻ جي توقع ڪئي وئي هئي پر سال 1938ع ۾ آمريڪا جي مادر مسجد، سيڊار ريپڊس، [[آئيووا|آئووا]] ۽ راس، [[اتر ڊڪوٽا|نارٿ ڊڪوٽا]] ۾ ٺهيل سال 1929ع واري مسجد کان ڪجهه سال پوءِ ٺاهي وئي. ان وقت ڪئناڊا ۾ اٽڪل 700 مسلمان هئا. حلاوي حمدون پهرين عورت هئي جنهن ايڊمونٽن جي ميئر جان فرائي سان مسجد جي تعمير لاءِ زمين خريد ڪرڻ بابت ڳالهايو. هن، دوستن سان گڏجي، يهودين، عيسائين ۽ مسلمانن کان مسجد جي تعمير لاءِ چندو گڏ ڪيو. هيءَ مسجد يوڪريني ڪينيڊین ٺيڪيدار مائڪ ڊريوٿ طرفان تعمير ڪئي وئي هئي ۽ 12 ڊسمبر، 1938ع تي کولي وئي. سال 1940ع جي ڏهاڪي ۾، عمارت کي، اسڪول جي توسيع لاءِ ڪمرو ٺاهڻ لاءِ ڪجھ بلاڪ پري ان جي اصل ماڳ کان هڪ هنڌ منتقل ڪيو ويو ==تاريخ== [[File:Al-Rashid Mosque.JPG|thumb|left|<small>^{'''الراشد مسجد سال 1938ع ۾ ان جي افتتاح جي وقت۔'''}</small>]] الراشد مسجد اتر آمريڪا ۾ پهرين مسجد هجڻ جي توقع ڪئي وئي هئي پر سال 1938ع ۾ آمريڪا جي مادر مسجد، سيڊار ريپڊس، آئووا ۽ راس، نارٿ ڊيڪوٽا ۾ ٺهيل سال 1929ع واري مسجد کان ڪجهه سال پوءِ ٺاهي وئي.<ref>{{Citation |title=Day 22: Ross, North Dakota – A Leap in Time |url=http://30mosques.com/2010/09/day-22-ross-north-dakota-a-leap-in-time/ |accessdate=2024-04-08 |archive-date=2017-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504034238/http://30mosques.com/2010/09/day-22-ross-north-dakota-a-leap-in-time/ |dead-url=yes }}</ref><ref name="The Al Rashid Mosque, Edmonton, Canada">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A1081225 |title=The Al Rashid Mosque, Edmonton, Canada |publisher=BBC |website=h2g2 |accessdate=2009-06-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110408062256/http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A1081225 |archivedate=April 8, 2011}}</ref> ان وقت ڪئناڊا ۾ اٽڪل 700 مسلمان هئا. حلاوي حمدون پهرين عورت هئي جنهن ايڊمونٽن جي ميئر جان فرائي سان مسجد جي تعمير لاءِ زمين خريد ڪرڻ بابت ڳالهايو. هن، دوستن سان گڏجي، يهودين، عيسائين ۽ مسلمانن کان مسجد جي تعمير لاءِ چندو گڏ ڪيو.<ref name="Canada's Pioneer Mosque">{{cite web |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199804/canada.s.pioneer.mosque.htm |title=Canada's Pioneer Mosque |last=Lorenz |first=Andrea |publisher=Saudi Aramco World |accessdate=2009-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090511014641/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199804/canada.s.pioneer.mosque.htm |archivedate=2009-05-11 |url-status=dead |df= }}</ref> هيءَ مسجد يوڪريني ڪينيڊین ٺيڪيدار مائڪ ڊريوٿ طرفان تعمير ڪئي وئي هئي ۽ 12 ڊسمبر، 1938ع تي کولي وئي. سال 1940ع جي ڏهاڪي ۾، عمارت کي، اسڪول جي توسيع لاءِ ڪمرو ٺاهڻ لاءِ ڪجھ بلاڪ پري ان جي اصل ماڳ کان هڪ هنڌ منتقل ڪيو ويو.<ref name="Herzog">{{cite news |last=Herzog |first=Lawrence |title=The Al Rashid Mosque |url=http://www.rewedmonton.ca/content_view2?CONTENT_ID=2244 |work=It's Our Heritage |publisher=Real Estate Weekly |accessdate=May 25, 2013 |date=June 26, 2008 |archive-url=https://archive.today/20130628053635/http://www.rewedmonton.ca/content_view2?CONTENT_ID=2244 |archive-date=June 28, 2013 |url-status=dead |df=mdy-all }}</ref> سال 1980ع واري ڏهاڪي تائين، مسلمانن جي وڌندڙ آباديءَ جي ڪري هيءَ مسجد ختم ٿي چڪي هئي ۽ تباهيءَ جو شڪار ٿي چڪي هئي. شهر، جيڪو زمين جو مالڪ هو، جنهن تي اهو واقع هو، هڪ اسپتال کي وڌائڻ لاء سائيٽ کي ختم ڪرڻ تي غور ڪري رهيو هو. پر سال 1991ع ۾ اهو فيصلو ڪيو ويو ته مسجد کي 75,000 ڊالرن جي لاڳت سان فورٽ ايڊمنٽن پارڪ ۾ منتقل ڪيو وڃي. اٽڪل هڪ سال بعد 28 مئي، 1992ع تي ان کي پارڪ ۾ ٻيهر کوليو ويو.<ref name="Canada's Pioneer Mosque"/> مسجد جي تعمير ۾ محمد عبدالعليم صديقيءَ جو وڏو ڪردار هو.<ref>{{cite web |url=http://muslimcanada.org/alrashidmosque.html |title=Al-Rashid Mosque |publisher=Canadian Islamic Congress}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪينيڊا]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون مسجدون]] pgpq28s428pcqsuafy0jsjx1m7burku 382143 382085 2026-06-01T05:51:04Z Ibne maryam 17680 /* */ 382143 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|image=Al-Raschid Mosque on 1920 Street, Fort Edmonton Park, Alberta, Canada.jpg|caption=الراشد مسجد، فورٽ ایڊمنٽن پارڪ|building_name=الراشد مسجد<br> Al-Rashid Mosque|location=ايڊمونٽن، البرٽا، ڪئناڊا|map_type=Alberta#Canada|map_caption=Location in [[Alberta]]##Location in Canada|geo={{coord|53|30|06|N|113|34|41|W|region:CA_type:landmark|display=inline,title}}|religious_affiliation=[[اسلام]]|website={{URL|http://www.alrashidmosque.ca}}|architect=|architecture_type=مسجد|architecture_style=|year_completed=1938ع|construction_cost=|capacity=|dome_quantity=2|minaret_quantity=|minaret_height=}} '''الراشد مسجد''' (فرانسيسي: Mosquée Al-Rashid)، [[ڪينيڊا]] جي شهر، ايڊمونٽن، [[البرٽا]] ۾ تعمير ڪي وئي آهي ۽ اها ڪينيڊا ۾ ٺهيل پهرين مسجد آهي. الراشد مسجد [[اتر آمريڪا]] ۾ پهرين مسجد هجڻ جي توقع ڪئي وئي هئي پر سال 1938ع ۾ آمريڪا جي مادر مسجد، سيڊار ريپڊس، [[آئيووا|آئووا]] ۽ راس، [[اتر ڊڪوٽا|نارٿ ڊڪوٽا]] ۾ ٺهيل سال 1929ع واري مسجد کان ڪجهه سال پوءِ ٺاهي وئي. ان وقت ڪينيڊا ۾ اٽڪل 700 مسلمان هئا. حلاوي حمدون پهرين عورت هئي جنهن ايڊمونٽن جي ميئر جان فرائي سان مسجد جي تعمير لاءِ زمين خريد ڪرڻ بابت ڳالهايو. هن، دوستن سان گڏجي، يهودين، عيسائين ۽ مسلمانن کان مسجد جي تعمير لاءِ چندو گڏ ڪيو. هيءَ مسجد يوڪريني ڪينيڊین ٺيڪيدار مائڪ ڊريوٿ طرفان تعمير ڪئي وئي هئي ۽ 12 ڊسمبر، 1938ع تي کولي وئي. 1940ع جي ڏهاڪي ۾، عمارت کي، اسڪول جي توسيع لاءِ ڪمرو ٺاهڻ لاءِ ڪجھ بلاڪ پري ان جي اصل ماڳ کان هڪ هنڌ تي منتقل ڪيو ويو. ==تاريخ== [[File:Al-Rashid Mosque.JPG|thumb|left|<small>^{'''الراشد مسجد سال 1938ع ۾ ان جي افتتاح جي وقت۔'''}</small>]] الراشد مسجد اتر آمريڪا ۾ پهرين مسجد هجڻ جي توقع ڪئي وئي هئي پر سال 1938ع ۾ آمريڪا جي مادر مسجد، سيڊار ريپڊس، آئووا ۽ راس، نارٿ ڊيڪوٽا ۾ ٺهيل سال 1929ع واري مسجد کان ڪجهه سال پوءِ ٺاهي وئي.<ref>{{Citation |title=Day 22: Ross, North Dakota – A Leap in Time |url=http://30mosques.com/2010/09/day-22-ross-north-dakota-a-leap-in-time/ |accessdate=2024-04-08 |archive-date=2017-05-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170504034238/http://30mosques.com/2010/09/day-22-ross-north-dakota-a-leap-in-time/ |dead-url=yes }}</ref><ref name="The Al Rashid Mosque, Edmonton, Canada">{{cite news |url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A1081225 |title=The Al Rashid Mosque, Edmonton, Canada |publisher=BBC |website=h2g2 |accessdate=2009-06-09 |archiveurl= https://web.archive.org/web/20110408062256/http://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A1081225 |archivedate=April 8, 2011}}</ref> ان وقت ڪئناڊا ۾ اٽڪل 700 مسلمان هئا. حلاوي حمدون پهرين عورت هئي جنهن ايڊمونٽن جي ميئر جان فرائي سان مسجد جي تعمير لاءِ زمين خريد ڪرڻ بابت ڳالهايو. هن، دوستن سان گڏجي، يهودين، عيسائين ۽ مسلمانن کان مسجد جي تعمير لاءِ چندو گڏ ڪيو.<ref name="Canada's Pioneer Mosque">{{cite web |url=http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199804/canada.s.pioneer.mosque.htm |title=Canada's Pioneer Mosque |last=Lorenz |first=Andrea |publisher=Saudi Aramco World |accessdate=2009-06-09 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090511014641/http://www.saudiaramcoworld.com/issue/199804/canada.s.pioneer.mosque.htm |archivedate=2009-05-11 |url-status=dead |df= }}</ref> هيءَ مسجد يوڪريني ڪينيڊین ٺيڪيدار مائڪ ڊريوٿ طرفان تعمير ڪئي وئي هئي ۽ 12 ڊسمبر، 1938ع تي کولي وئي. سال 1940ع جي ڏهاڪي ۾، عمارت کي، اسڪول جي توسيع لاءِ ڪمرو ٺاهڻ لاءِ ڪجھ بلاڪ پري ان جي اصل ماڳ کان هڪ هنڌ منتقل ڪيو ويو.<ref name="Herzog">{{cite news |last=Herzog |first=Lawrence |title=The Al Rashid Mosque |url=http://www.rewedmonton.ca/content_view2?CONTENT_ID=2244 |work=It's Our Heritage |publisher=Real Estate Weekly |accessdate=May 25, 2013 |date=June 26, 2008 |archive-url=https://archive.today/20130628053635/http://www.rewedmonton.ca/content_view2?CONTENT_ID=2244 |archive-date=June 28, 2013 |url-status=dead |df=mdy-all }}</ref> سال 1980ع واري ڏهاڪي تائين، مسلمانن جي وڌندڙ آباديءَ جي ڪري هيءَ مسجد ختم ٿي چڪي هئي ۽ تباهيءَ جو شڪار ٿي چڪي هئي. شهر، جيڪو زمين جو مالڪ هو، جنهن تي اهو واقع هو، هڪ اسپتال کي وڌائڻ لاء سائيٽ کي ختم ڪرڻ تي غور ڪري رهيو هو. پر سال 1991ع ۾ اهو فيصلو ڪيو ويو ته مسجد کي 75,000 ڊالرن جي لاڳت سان فورٽ ايڊمنٽن پارڪ ۾ منتقل ڪيو وڃي. اٽڪل هڪ سال بعد 28 مئي، 1992ع تي ان کي پارڪ ۾ ٻيهر کوليو ويو.<ref name="Canada's Pioneer Mosque"/> مسجد جي تعمير ۾ محمد عبدالعليم صديقيءَ جو وڏو ڪردار هو.<ref>{{cite web |url=http://muslimcanada.org/alrashidmosque.html |title=Al-Rashid Mosque |publisher=Canadian Islamic Congress}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ڪينيڊا]] [[زمرو:ڪينيڊا ۾ مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون مسجدون]] ep504bdtpimqlweu6oxgmptcejeermv 0 76000 382166 286569 2026-06-01T06:57:55Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382166 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | settlement_type = گاديء وارو شھر | name = منسڪ<br>Minsk | native_name = Мінск (بیلوروسی)<br> Минск (روسی) | image_flag = Flag of Minsk, Belarus.svg | image_shield = Coat of arms of Minsk.svg | flag_size = 150 | shield_size = 75 | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Минск немига.jpg|300px{{!}} | photo2a = Miensk, old town (34221353642).jpg | photo2b = Мінск. Петрапаўлаўская царква 2.jpg{{!}} | photo3a = Theatre opera&ballet, Minsk.JPG{{!}} | photo3b = Babrujskaja, Minsk.jpg{{!}} | photo4a = Church of Saints Simon and Helena (Minsk).jpg|px300{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = }} | image_caption = Clockwise from top: Minsk business district (Pieramožcaŭ Avenue), the Church of Sts. Peter and Paul, Railway Station Square, the [[Church of Saints Simon and Helena|Red Church]], [[National Opera and Ballet of Belarus|National Opera and Ballet Theatre]], and Minsk City Hall | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=10|frame-lat=53.900|frame-long=27.5667|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q2280|title=Minsk}} | map_caption = منسڪ جو نقشو | pushpin_map_caption = Location within Belarus##Location within Europe | pushpin_map = Belarus#Europe | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[بیلاروس]] | leader_title = چئیرمین | leader_name = ولادیمیر ڪخاریف<ref name="Minsk City Executive Committee">{{cite web |date=18 January 2019 |title=Minsk City Executive Committee |url=https://minsk.gov.by/en/org/10/head/ |language=en |access-date=24 January 2019 |archive-date=18 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618003626/https://minsk.gov.by/en/org/10/head/ |url-status=dead }} Official portal minsk.gov.by</ref> | established_title = پھریون تذڪرو | established_date = 1067ع | area_magnitude = | area_blank1_title = ڪل | area_total_km2 = 409.53 | area_metro_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gross domestic product and gross regional product by regions and Minsk city in 2023|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/2023/GDP_GRP-2312.xlsx|website=www.belstat.gov.by}}</ref> | demographics1_title1 = ڪل | population_total = 19,92,862 | population_as_of = 2024ع | population_footnotes = <ref name="pop">{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_89355/|title=Численность населения на 1 января 2024 г. и среднегодовая численность населения за 2023 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402055418/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_89355/|archive-date=2 April 2024|website=belsat.gov.by|access-date=9 April 2024}}</ref> | population_metro = | population_note = | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_est = | timezone1 = ماسڪو جو وقت | elevation_m = 280.6 | postal_code_type = پوستل ڪوڈ | postal_code = 220001-220141 | area_code = +375 17 | iso_code = BY-HM | website = {{URL|http://www.minsk.gov.by/en/|minsk.gov.by}} | footnotes = }} '''منسڪ''' (بيلاروسی: Мінск؛ روسي: Минск)، [[بيلاروس]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، جيڪو سوسلاخ ۽ نيامياه ندي (هاڻ زير زمين) تي واقع آهي. راڄڌاني جي طور تي، منسڪ بيلاروس ۾ هڪ خاص انتظامي حيثيت رکي ٿو ۽ منسڪ علائقي ۽ منسڪ ضلعي جو انتظامي مرڪز آهي. سال 2024 تائين، ان جي آبادي لڳ ڀڳ 20 لک (ٻه ملين) آهي،<ref name="pop"></ref> جيڪو منسڪ کي يورپ جو 11ھون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر بڻائي ٿو. منسڪ [[آزاد رياستن جي ڪامن ويلٿ|آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] (CIS) ۽ يوريشين اڪنامڪ يونين (EAEU) جي انتظامي راڄڌاني مان هڪ آهي. پهريون ڀيرو سال 1067ع ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي، منسڪ، منسڪ جي پرنسپلٽي جو راڄڌاني بڻجي ويو، پولٽسڪ جي پرنسپلٽي جو هڪ اپنيج، سال 1242ع ۾ ليتوانيا جي گرانڊ ڊچي طرفان شامل ٿيڻ کان اڳ. ان کي سال 1499ع ۾ شهر جو درجو مليو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://minsk950.belta.by/history|title=История Минска|website=minsk950.belta.by|access-date=31 May 2019}}</ref> سال 1569ع کان، اهو منسڪ وويووڊشپ جو گاديءَ جو هنڌ هو، جيڪو پولش-لٿوانين دولت مشترڪه جو هڪ انتظامي ڊويزن هو. پولينڊ جي ٻي ورهاڱي جي نتيجي ۾ سال 1793ع ۾ [[سلطنت روس|روسي سلطنت]] طرفان ملائيندڙ علائقن جو حصو هو. سال 1919ع کان 1991ع تائين، [[روسي انقلاب]] کان پوءِ، منسڪ بائيلوروسي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو گاديءَ جو هنڌ هو، جيڪو سال 1922ع ۾ [[سوويت يونين]] جي جمهوريه بڻجي ويو. سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ منسڪ بيلاروس جي نئين آزاد جمهوريه جي راڄڌاني بڻجي ويو. [[File:Minsk,_June_2011.jpg|thumb|[[Trinity Suburb|ٽريجڪيجی پرادمیسائی]]]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:منسڪ]] [[زمرو:بيلاروس]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بيلاروس ۾ شهر]] qjgvqsb04b552v8ferx9xvrtw9xrz2l 382168 382166 2026-06-01T07:05:37Z Ibne maryam 17680 /* */ 382168 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | settlement_type = گاديء وارو شھر | name = منسڪ<br>Minsk | native_name = Мінск (بیلوروسي)<br> Минск ([[روسي بولي|روسي]]) | image_flag = Flag of Minsk, Belarus.svg | image_shield = Coat of arms of Minsk.svg | flag_size = 150 | shield_size = 75 | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Минск немига.jpg|300px{{!}} | photo2a = Miensk, old town (34221353642).jpg | photo2b = Мінск. Петрапаўлаўская царква 2.jpg{{!}} | photo3a = Theatre opera&ballet, Minsk.JPG{{!}} | photo3b = Babrujskaja, Minsk.jpg{{!}} | photo4a = Church of Saints Simon and Helena (Minsk).jpg|px300{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = }} | image_caption = مٿي کان گھڙي جي مخالف رخ ۾: منسڪ ڪاروباري ضلعو (پيراموزڪائو ايونيو)، سينٽ پيٽر ۽ پال جو چرچ، ريلوي اسٽيشن اسڪوائر، ريڊ چرچ، نيشنل اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ منسڪ سٽي هال. | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=10|frame-lat=53.900|frame-long=27.5667|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q2280|title=Minsk}} | map_caption = منسڪ جو نقشو | pushpin_map_caption = Location within Belarus##Location within Europe | pushpin_map = Belarus#Europe | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[بيلاروس]] | leader_title = چئیرمین | leader_name = ولادیمیر ڪخاریف<ref name="Minsk City Executive Committee">{{cite web |date=18 January 2019 |title=Minsk City Executive Committee |url=https://minsk.gov.by/en/org/10/head/ |language=en |access-date=24 January 2019 |archive-date=18 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618003626/https://minsk.gov.by/en/org/10/head/ |url-status=dead }} Official portal minsk.gov.by</ref> | established_title = پھریون تذڪرو | established_date = 1067ع | area_magnitude = | area_blank1_title = ڪل | area_total_km2 = 409.53 | area_metro_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gross domestic product and gross regional product by regions and Minsk city in 2023|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/2023/GDP_GRP-2312.xlsx|website=www.belstat.gov.by}}</ref> | demographics1_title1 = ڪل | population_total = 19,92,862 | population_as_of = 2024ع | population_footnotes = <ref name="pop">{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_89355/|title=Численность населения на 1 января 2024 г. и среднегодовая численность населения за 2023 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402055418/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_89355/|archive-date=2 April 2024|website=belsat.gov.by|access-date=9 April 2024}}</ref> | population_metro = | population_note = | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_est = | timezone1 = ماسڪو جو وقت | elevation_m = 280.6 | postal_code_type = پوستل ڪوڈ | postal_code = 220001-220141 | area_code = +375 17 | iso_code = BY-HM | website = {{URL|http://www.minsk.gov.by/en/|minsk.gov.by}} | footnotes = }} '''منسڪ''' (بيلاروسی: Мінск؛ روسي: Минск)، [[بيلاروس]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، جيڪو سوسلاخ ۽ نيامياه ندي (هاڻ زير زمين) تي واقع آهي. راڄڌاني جي طور تي، منسڪ بيلاروس ۾ هڪ خاص انتظامي حيثيت رکي ٿو ۽ منسڪ علائقي ۽ منسڪ ضلعي جو انتظامي مرڪز آهي. سال 2024 تائين، ان جي آبادي لڳ ڀڳ 20 لک (ٻه ملين) آهي،<ref name="pop"></ref> جيڪو منسڪ کي يورپ جو 11ھون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر بڻائي ٿو. منسڪ [[آزاد رياستن جي ڪامن ويلٿ|آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] (CIS) ۽ يوريشين اڪنامڪ يونين (EAEU) جي انتظامي راڄڌاني مان هڪ آهي. پهريون ڀيرو سال 1067ع ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي، منسڪ، منسڪ جي پرنسپلٽي جو راڄڌاني بڻجي ويو، پولٽسڪ جي پرنسپلٽي جو هڪ اپنيج، سال 1242ع ۾ ليتوانيا جي گرانڊ ڊچي طرفان شامل ٿيڻ کان اڳ. ان کي سال 1499ع ۾ شهر جو درجو مليو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://minsk950.belta.by/history|title=История Минска|website=minsk950.belta.by|access-date=31 May 2019}}</ref> سال 1569ع کان، اهو منسڪ وويووڊشپ جو گاديءَ جو هنڌ هو، جيڪو پولش-لٿوانين دولت مشترڪه جو هڪ انتظامي ڊويزن هو. پولينڊ جي ٻي ورهاڱي جي نتيجي ۾ سال 1793ع ۾ [[سلطنت روس|روسي سلطنت]] طرفان ملائيندڙ علائقن جو حصو هو. سال 1919ع کان 1991ع تائين، [[روسي انقلاب]] کان پوءِ، منسڪ بائيلوروسي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو گاديءَ جو هنڌ هو، جيڪو سال 1922ع ۾ [[سوويت يونين]] جي جمهوريه بڻجي ويو. سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ منسڪ بيلاروس جي نئين آزاد جمهوريه جي راڄڌاني بڻجي ويو. [[File:Minsk,_June_2011.jpg|thumb|[[Trinity Suburb|ٽريجڪيجی پرادمیسائی]]]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:منسڪ]] [[زمرو:بيلاروس]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بيلاروس ۾ شهر]] 94mvvin9l8aaye8543ghwuv74cnubdn 382169 382168 2026-06-01T07:06:28Z Ibne maryam 17680 /* */ 382169 wikitext text/x-wiki {{Infobox settlement | settlement_type = گاديء وارو شھر | name = منسڪ<br>Minsk | native_name = Мінск (بیلوروسي)<br> Минск ([[روسي ٻولي|روسي]]) | image_flag = Flag of Minsk, Belarus.svg | image_shield = Coat of arms of Minsk.svg | flag_size = 150 | shield_size = 75 | image_skyline = {{Photomontage | photo1a = Минск немига.jpg|300px{{!}} | photo2a = Miensk, old town (34221353642).jpg | photo2b = Мінск. Петрапаўлаўская царква 2.jpg{{!}} | photo3a = Theatre opera&ballet, Minsk.JPG{{!}} | photo3b = Babrujskaja, Minsk.jpg{{!}} | photo4a = Church of Saints Simon and Helena (Minsk).jpg|px300{{!}} | photo4b = | photo5a = | photo5b = | color = white | color_border = white | position = center | spacing = 2 | size = 266 | foot_montage = }} | image_caption = مٿي کان گھڙي جي مخالف رخ ۾: منسڪ ڪاروباري ضلعو (پيراموزڪائو ايونيو)، سينٽ پيٽر ۽ پال جو چرچ، ريلوي اسٽيشن اسڪوائر، ريڊ چرچ، نيشنل اوپيرا ۽ بيلٽ ٿيٽر ۽ منسڪ سٽي هال. | image_map = {{Maplink|frame=yes|plain=y|frame-width=255|frame-height=255|zoom=10|frame-lat=53.900|frame-long=27.5667|type=shape-inverse|stroke-width=1|stroke-color=#333333|id=Q2280|title=Minsk}} | map_caption = منسڪ جو نقشو | pushpin_map_caption = Location within Belarus##Location within Europe | pushpin_map = Belarus#Europe | pushpin_relief = 1 | subdivision_type = [[ملڪ]] | subdivision_name = [[بيلاروس]] | leader_title = چئیرمین | leader_name = ولادیمیر ڪخاریف<ref name="Minsk City Executive Committee">{{cite web |date=18 January 2019 |title=Minsk City Executive Committee |url=https://minsk.gov.by/en/org/10/head/ |language=en |access-date=24 January 2019 |archive-date=18 June 2021 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618003626/https://minsk.gov.by/en/org/10/head/ |url-status=dead }} Official portal minsk.gov.by</ref> | established_title = پھریون تذڪرو | established_date = 1067ع | area_magnitude = | area_blank1_title = ڪل | area_total_km2 = 409.53 | area_metro_km2 = | area_land_km2 = | area_water_km2 = | demographics_type1 = GDP | demographics1_footnotes = <ref>{{Cite web|title= Gross domestic product and gross regional product by regions and Minsk city in 2023|url= https://www.belstat.gov.by/upload-belstat/upload-belstat-excel/Oficial_statistika/2023/GDP_GRP-2312.xlsx|website=www.belstat.gov.by}}</ref> | demographics1_title1 = ڪل | population_total = 19,92,862 | population_as_of = 2024ع | population_footnotes = <ref name="pop">{{cite web|url=https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_89355/|title=Численность населения на 1 января 2024 г. и среднегодовая численность населения за 2023 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов, поселков городского типа|archive-url=https://web.archive.org/web/20240402055418/https://www.belstat.gov.by/ofitsialnaya-statistika/solialnaya-sfera/naselenie-i-migratsiya/naselenie/statisticheskie-izdaniya/index_89355/|archive-date=2 April 2024|website=belsat.gov.by|access-date=9 April 2024}}</ref> | population_metro = | population_note = | population_density_km2 = auto | population_density_metro_km2 = | population_urban = | population_est = | timezone1 = ماسڪو جو وقت | elevation_m = 280.6 | postal_code_type = پوستل ڪوڈ | postal_code = 220001-220141 | area_code = +375 17 | iso_code = BY-HM | website = {{URL|http://www.minsk.gov.by/en/|minsk.gov.by}} | footnotes = }} '''منسڪ''' (بيلاروسی: Мінск؛ روسي: Минск)، [[بيلاروس]] جو گاديءَ جو هنڌ ۽ سڀ کان وڏو شهر آهي، جيڪو سوسلاخ ۽ نيامياه ندي (هاڻ زير زمين) تي واقع آهي. راڄڌاني جي طور تي، منسڪ بيلاروس ۾ هڪ خاص انتظامي حيثيت رکي ٿو ۽ منسڪ علائقي ۽ منسڪ ضلعي جو انتظامي مرڪز آهي. سال 2024 تائين، ان جي آبادي لڳ ڀڳ 20 لک (ٻه ملين) آهي،<ref name="pop"></ref> جيڪو منسڪ کي يورپ جو 11ھون سڀ کان وڌيڪ آبادي وارو شهر بڻائي ٿو. منسڪ [[آزاد رياستن جي ڪامن ويلٿ|آزاد رياستن جي دولت مشترڪه]] (CIS) ۽ يوريشين اڪنامڪ يونين (EAEU) جي انتظامي راڄڌاني مان هڪ آهي. پهريون ڀيرو سال 1067ع ۾ ذڪر ڪيو ويو آهي، منسڪ، منسڪ جي پرنسپلٽي جو راڄڌاني بڻجي ويو، پولٽسڪ جي پرنسپلٽي جو هڪ اپنيج، سال 1242ع ۾ ليتوانيا جي گرانڊ ڊچي طرفان شامل ٿيڻ کان اڳ. ان کي سال 1499ع ۾ شهر جو درجو مليو.<ref>{{حوالو ويب|url=http://minsk950.belta.by/history|title=История Минска|website=minsk950.belta.by|access-date=31 May 2019}}</ref> سال 1569ع کان، اهو منسڪ وويووڊشپ جو گاديءَ جو هنڌ هو، جيڪو پولش-لٿوانين دولت مشترڪه جو هڪ انتظامي ڊويزن هو. پولينڊ جي ٻي ورهاڱي جي نتيجي ۾ سال 1793ع ۾ [[سلطنت روس|روسي سلطنت]] طرفان ملائيندڙ علائقن جو حصو هو. سال 1919ع کان 1991ع تائين، [[روسي انقلاب]] کان پوءِ، منسڪ بائيلوروسي سوويت سوشلسٽ جمهوريه جو گاديءَ جو هنڌ هو، جيڪو سال 1922ع ۾ [[سوويت يونين]] جي جمهوريه بڻجي ويو. سوويت يونين جي ٽٽڻ کان پوءِ منسڪ بيلاروس جي نئين آزاد جمهوريه جي راڄڌاني بڻجي ويو. [[File:Minsk,_June_2011.jpg|thumb|[[Trinity Suburb|ٽريجڪيجی پرادمیسائی]]]] ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:منسڪ]] [[زمرو:بيلاروس]] [[زمرو:راڄڌانيون]] [[زمرو:يورپ ۾ راڄڌانيون]] [[زمرو:بيلاروس ۾ شهر]] eq54wi1pwwy0rqzg110l4mkt74f5jc0 14 86859 382082 381355 2026-05-31T19:19:54Z Ibne maryam 17680 /* */ 382082 wikitext text/x-wiki [[زمرو:اتر آمريڪا جون مسجدون]] e4lyaurd2ugir8byu53c9ktk4mponfj 14 86860 382084 381360 2026-05-31T19:21:34Z Ibne maryam 17680 /* */ 382084 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ اسلام]] [[زمرو:گڏيل آمريڪي رياستن ۾ عمارتون ۽ ساختون]] j1zhvl4krk1pichg8xwvk1dzyjlgn74 10 90366 382129 375155 2026-06-01T03:33:19Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو:Interlanguage link]] کي [[سانچو:Inter language link]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 375155 wikitext text/x-wiki <includeonly>[[{{{1}}}{{{{{|safesubst:}}}#if:{{{lt|}}}|{{{{{|safesubst:}}}!}}{{{lt}}}}}]]{{{{{|safesubst:}}}#ifeq:{{subst:Substcheck}}|SUBST||{{#if:{{#ifexist:{{{1|}}}|{{#invoke:redirect|isRedirect|{{{1|}}}}}|1}}{{{preserve|{{{display|}}}}}} |<{{#switch:{{{vertical-align|}}}|sup|super=sup|sub=sub|span}} class="noprint" style="{{#switch:{{{vertical-align|}}}|sup|super|sub=|font-size:85%;}} font-style: normal; {{#if:{{{nobold|}}}|font-weight: normal;}}">&nbsp;&#91;{{#if:{{{WD|{{{wd|}}}}}} | [[d:{{{WD|{{{wd}}}}}}#sitelinks-wikipedia|<span title="&quot;{{{1}}}&quot; in other languages">Wikidata</span>]]<!-- -->{{main other||{{#if:{{{reasonator|}}}|<nowiki />; [//tools.wmflabs.org/reasonator/?q={{urlencode:{{{WD|{{{wd}}}}}}}} Reasonator]}}}} | {{Separated entries|separator=;&#32; | {{#if:{{{2|}}}|[[:{{{2}}}:{{#if:{{{3|}}}|{{{3}}}|{{{1}}}}}|{{{2}}}]]}} | {{#if:{{{4|}}}|[[:{{{4}}}:{{#if:{{{5|}}}|{{{5}}}|{{{1}}}}}|{{{4}}}]]}} | {{#if:{{{6|}}}|[[:{{{6}}}:{{#if:{{{7|}}}|{{{7}}}|{{{1}}}}}|{{{6}}}]]}} | {{#if:{{{8|}}}{{{10|}}}{{{12|}}}|{{Separated entries|separator=;&#32; | {{#if:{{{8|}}}|[[:{{{8}}}:{{#if:{{{9|}}}|{{{9}}}|{{{1}}}}}|{{{8}}}]]}} | {{#if:{{{10|}}}|[[:{{{10}}}:{{#if:{{{11|}}}|{{{11}}}|{{{1}}}}}|{{{10}}}]]}} | {{#if:{{{12|}}}|[[:{{{12}}}:{{#if:{{{13|}}}|{{{13}}}|{{{1}}}}}|{{{12}}}]]}} | {{#if:{{{14|}}}|[[:{{{14}}}:{{#if:{{{15|}}}|{{{15}}}|{{{1}}}}}|{{{14}}}]]}} | {{#if:{{{16|}}}|[[:{{{16}}}:{{#if:{{{17|}}}|{{{17}}}|{{{1}}}}}|{{{16}}}]]}} | {{#if:{{{18|}}}|[[:{{{18}}}:{{#if:{{{19|}}}|{{{19}}}|{{{1}}}}}|{{{18}}}]]}} | {{#if:{{{20|}}}|[[:{{{20}}}:{{#if:{{{21|}}}|{{{21}}}|{{{1}}}}}|{{{20}}}]]}} | {{#if:{{{22|}}}|[[:{{{22}}}:{{#if:{{{23|}}}|{{{23}}}|{{{1}}}}}|{{{22}}}]]}} | {{#if:{{{24|}}}|[[:{{{24}}}:{{#if:{{{25|}}}|{{{25}}}|{{{1}}}}}|{{{24}}}]]}} }}}} | {{#if:{{{reasonator|}}}|[//tools.wmflabs.org/reasonator/test/?find={{urlencode:{{{1}}}}} Reasonator search]}} }}}}&#93;</{{#switch:{{{vertical-align|}}}|sup|super=sup|sub=sub|span}}> | [[زمرو:Interlanguage link template existing link]]<nowiki /> }}}}</includeonly><noinclude> {{documentation}} </noinclude> <references group="lower-alpha"/> b4j1b5p5t51nof742yvlr9zcfua5qbt 14 98063 382083 381786 2026-05-31T19:20:27Z Ibne maryam 17680 /* */ 382083 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مسجدون بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:اتر آمريڪا ۾ اسلام]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ کنڊ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون عمارتون ۽ اڏاوتون]] tff9nhjhws2h1ibip7810f4i7n0kxeo 0 98098 382002 2026-05-31T12:02:31Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1356925083|Pharaoh]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382002 wikitext text/x-wiki '''فرعون''' (Pharaoh) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب, "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ فرعون هڪ اصطلاح هو جنهن جو مطلب بادشاهن جي انتظاميه هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون|اخناتن]] (حڪومت: 1336 - 1353 ق.م) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس III (1425 - {{Circa|1479}} ق.م) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (3150 ق.م) کان 30 ق.م ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سيج ۽ مکي ( [[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']] )، ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ( [[wiktionary:nbtj|''nbtj'']] ) نالا هئا. <ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لڪب بعد ۾ شامل ڪيا ويا. <ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. ڪيا اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو, جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. ڪيا بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو (ڪيا) ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو. <ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. (ڪيا) بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ( [[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]] )، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾, جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ, حصو وٺندو. <ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو، <ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو. <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو. <ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> (ٻنهي بادشاهتن) وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. hbz0ltfk04x9bq9zf4qozdx08w4aq2h 382003 382002 2026-05-31T12:10:08Z Memon2025 21315 /* */ 382003 wikitext text/x-wiki '''فرعون''' (Pharaoh) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاهن جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (حڪومت: 1353 - 1336 ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس III (1479 - 1425 ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (3150 ق.م.) کان 30 ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سيج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لڪب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. mpx3borubsawk3ohou0cp25mqqg7ycd 382041 382003 2026-05-31T16:17:05Z Memon2025 21315 /* */ 382041 wikitext text/x-wiki '''فرعون''' (Pharaoh) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاهن جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (حڪومت: 1353 - 1336 ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس III (1479 - 1425 ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (3150 ق.م.) کان 30 ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سيج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== عنوان: ==الهيت: ==پڻ ڏسو== * يوسف * موسيٰ * مصر ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== jrl2ikphbqvxxemsz6i5gqrgp1atedq 382042 382041 2026-05-31T16:18:39Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 382042 wikitext text/x-wiki '''فرعون''' (Pharaoh) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاهن جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (حڪومت: 1353 - 1336 ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس III (1479 - 1425 ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (3150 ق.م.) کان 30 ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سيج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== عنوان: ==الهيت: ==پڻ ڏسو== * [[يوسف عليه السلام]] * [[موسيٰ عليه السلام]] * [[مصري ڪئلينڊر]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== kigpa0stnndtxssy6iufxx1aae0w5iw 382044 382042 2026-05-31T16:22:03Z Memon2025 21315 382044 wikitext text/x-wiki '''فرعون''' (Pharaoh) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاهن جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (حڪومت: 1353 - 1336 ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس III (1479 - 1425 ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (3150 ق.م.) کان 30 ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سيج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== عنوان: ==الهيت: ==پڻ ڏسو== * [[يوسف عليه السلام]] * [[موسيٰ عليه السلام]] * [[مصري ڪئلينڊر]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== {{Autres projets | wiktionary = pharaon | commons = Category:Pharaohs }} * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Adam|prénom2=Christiane|nom2=Ziegler|titre=Les pyramides d'Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Hachette Livre|Hachette Littérature]]|année=1999|pages totales=213|isbn=2-7028-2579-6}}. * {{Ouvrage|prénom1=Zahi|nom1=Hawass|lien auteur1=Zahi Hawass|directeur1=Zahi Hawass|titre=Trésors des Pyramides|lieu=Vercelli (Italie)|éditeur=White Star|année=2003|réimpression=2011|pages totales=416|isbn=978-88-6112-382-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Kent R.|nom1=Weeks|directeur1=Kent R. Weeks|titre=La Vallée des rois|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=2001|pages totales=434|isbn=978-2-7000-2154-7}}. ==== Dictionnaires ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Maria Carmela |nom1=Betrò |titre=Hiéroglyphes |sous-titre=Les mystères de l'écriture |lieu=Paris |éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1995 |pages totales=251 |isbn=2-08-012465-X}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Yvonne |nom1=Bonnamy |prénom2=Ashraf |nom2=Sadek |titre=Dictionnaire des hiéroglyphes |sous-titre=hiéroglyphes-français |lieu=Arles |éditeur=[[Actes Sud]] |année=2010 |pages totales=986 |isbn=978-2-7427-8922-1}}. * {{Ouvrage|langue originale=en|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Corteggiani|lien auteur1=Jean-Pierre Corteggiani|illustrateur=Laïla Ménassa|titre=L'Égypte ancienne et ses dieux, dictionnaire illustré|lieu=Paris|éditeur=éditions Fayard|année=2007|pages totales=589|isbn=978-2-213-62739-7}}. * {{Ouvrage|prénom1=Maurizio|nom1=Damiano-Appia|titre=L'Égypte. Dictionnaire encyclopédique de l'Ancienne Égypte et des civilisations nubiennes|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=1999|pages totales=295|isbn=2-7000-2143-6}}. * {{Ouvrage|langue=en| id = AHG | auteur = [[Alan Henderson Gardiner]] | titre = Egyptian Grammar | éditeur = Oxford University Press | année = 1973}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Michel|nom1=Dessoudeix|titre=Chronique de l'Égypte ancienne|sous-titre=Les pharaons, leur règne, leurs contemporains|lieu=Arles|éditeur=[[Actes Sud]]|année=2008|pages totales=780|isbn=978-2-7427-7612-2}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jean|nom1=Leclant|lien auteur1=Jean Leclant|responsabilité1=directeur|titre=Dictionnaire de l'Antiquité|lieu=Paris|éditeur=[[Presses universitaires de France|PUF]]|année=2005|réimpression=2011|pages totales=2390|isbn=978-2-13-058985-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Guy|nom1=Rachet|titre=Dictionnaire de la Civilisation égyptienne|lieu=Paris|éditeur=Larousse-Bordas|année=1998|pages totales=268|isbn=2-7028-1558-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|prénom2=Jean|nom2=Yoyotte|lien auteur2=Jean Yoyotte|titre=Dictionnaire des pharaons|lieu=Paris|éditeur=Éditions Noêsis|année=1988|réimpression=1998|pages totales=226|isbn=2-7028-2001-8}}. ==== Biographies des grands pharaons ==== (classement par ordre chronologique des règnes) * {{Ouvrage|prénom1=Michel|nom1=Baud|titre=Djéser et la {{IIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2002|réimpression=2007|pages totales=302|isbn=978-2-7564-0147-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nathalie|nom1=Favry|titre={{noble-|Sésostris Ier}} et le début de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2009|éditeur=Pygmalion|pages=380|isbn=9782756400617}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre={{noble-|Sésostris III}} et la fin de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2005|éditeur=Pygmalion|pages=332|isbn=2857048513}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christophe|nom1=Barbotin|titre=Âhmosis et le début de la {{XVIIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2008|pages totales=295|isbn=978-2-85704-860-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Joyce | nom1=Tyldesley | lien auteur1=Joyce Anne Tyldesley | titre=Hatshepsout | sous-titre=La femme pharaon | lieu=Monaco | éditeur=[[Éditions du Rocher]] | année=1997 | pages totales=289 | isbn=978-2-268-02516-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Christiane | nom1=Desroches Noblecourt| lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt | titre=La Reine mystérieuse Hatchepsout | lieu=Paris | éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]] | année=2002 | pages totales=502 | isbn=2-7028-7078-3}}. * {{Ouvrage|nom1=Maruéjol|prénom1=Florence|titre={{noble-|Thoutmosis III}} et la corégence avec Hatchepsout|éditeur=Pygmalion|année=2007|lieu=Paris|pages=478|isbn=9782857048947}}. * {{ouvrage|prénom1=Agnès|nom1=Cabrol|titre={{noble-|Amenhotep III}} le magnifique|éditeur=Le Rocher|lieu=Monaco|année=2000|pages totales=536|isbn=2268035832}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Dimitri|nom1=Laboury|titre=Akhenaton|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2010|pages totales=477|isbn=978-2-7564-0043-3}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=Toutânkhamon, vie et mort d'un pharaon|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1963|réimpression=1988|pages totales=312|isbn=2-85704-012-1}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Aude|nom1=Gros de Beler|lien auteur1=Aude Gros de Beler|titre=Toutânkhamon|lieu=Paris|éditeur=Molière / GLM|année=2000|pages totales=133|isbn=2-7028-4342-5}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Madeleine|nom1=Della Monica|titre=Horemheb|sous-titre=général pharaon|lieu=Paris|éditeur=Maisonneuve et Larose|année=2001|pages totales=151|isbn=2-7068-1468-3}}. * {{Article|nom1=Collectif|titre=Horemheb : Grand serviteur de l'État et pharaon|année=2014|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|lieu=Montségur|issn=1276-9223}}. * {{ouvrage|prénom1=Julie|nom1=Masquelier-Loorius|titre={{noble-|Séthi Ier}} et le début de la {{XIXe|dynastie}}|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=2013|pages totales=489|isbn=9782756400587}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|titre={{noble-|Ramsès II}}, la véritable histoire|pages totales=426|éditeur=Pygmalion|année=1996|isbn=285704481X|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Colette J.|nom1=Manouvrier|titre=Ramsès le dieu et les dieux ou la théologie politique de {{noble-|Ramsès II}}|année=1996|éditeur=Diffusion ANRT|lieu=Lille|isbn=9782729515454|pages=745|présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ephe_0000-0002_1995_num_108_104_15229}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Obsomer|titre={{noble-|Ramsès II}}|lieu=Paris|éditeur=Pygmalion|pages=558|isbn=9782756405889|année=2012}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Frédéric|nom1=Servajean|titre=Mérenptah et la fin de la {{XIXe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2014|pages totales=399|isbn=978-2-7564-0991-7}}. * {{ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre={{noble-|Ramsès III}}, histoire d'un règne|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=1993|pages=419|isbn=2857044089}}. * {{Ouvrage|auteur1=[[Charles Bonnet (orientaliste)|Claude Bonnet]]|titre=Les pharaons noirs|sous-titre=Une histoire de la Nubie|éditeur=Favre|date=10 septembre 2024|pages totales=216|isbn=978-2-8289-2154-5}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre=Douze reines d’Égypte qui ont changé l’Histoire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2013|pages totales=288|isbn=978-2-7564-0677-0|isbn2=2-7564-0677-5}}. ==== Études ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jan|nom1=Assmann|lien auteur1=Jan Assmann|titre=Maât, l'Égypte pharaonique et l'idée de justice sociale|lieu=Fuveau|éditeur=La Maison de Vie|année=1999|pages totales=173|isbn=2-909816-34-6}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=de|prénom1=Jan|nom1=Assmann|traducteur=Nathalie Baum|titre=Mort et au-delà dans l'Égypte ancienne|titre original=Tod und Jenseits im alten Ägypten|lieu=Monaco|éditeur=[[Éditions du Rocher]]|collection=Champollion|année=2003|pages totales=684|isbn=2-268-04358-4}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sydney H.|nom1=Aufrère|titre=Pharaon foudroyé|sous-titre=Du mythe à l'histoire|lieu=Gérardmer|éditeur=Pages du Monde|année=2010|pages totales=365|isbn=978-2-915867-31-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Baud |lien auteur1=Michel Baud |titre=Famille royale et pouvoir sous l'Ancien Empire égyptien |éditeur=[[Institut français d'archéologie orientale|IFAO]] |année=1999 |réimpression=2005 |pages totales=675 |isbn=978-2-7247-0248-4}}. * {{Ouvrage|prénom1=Marie-Ange|nom1=Bonhême|prénom2=Annie|nom2=Forgeau|titre=Pharaon|sous-titre=Les secrets du Pouvoir|lieu=Paris|éditeur=[[Armand Colin]]|année=1988|pages totales=349|isbn=2-200-37120-9}}. {{plume}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Peter A.|nom1=Clayton|traducteur=Florence Maruéjol|titre=Chronique des Pharaons|sous-titre=L'histoire règne par règne des souverains et des dynasties de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=[[Casterman]]|année=1995|pages totales=224|isbn=2-203-23304-4}}. {{plume}} * {{Article|nom1=Collectif|titre=Aspects de l'idéologie royale égyptienne|année=2014|lieu=Montségur|éditeur=Centre d'égyptologie|issn=1276-9223|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|numéro = 74}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sylvie|nom1=Cauville|titre=L'offrande aux dieux dans le temple égyptien|lieu=Paris-Leuven (Belgique)|éditeur=[[Peeters Publishers|Peeters]]|année=2011|pages totales=291|isbn=978-90-429-2568-7}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=La Femme au temps des Pharaons|lieu=Paris|éditeur=Stock / Pernoud|année=1986|réimpression=2000|pages totales=255|isbn=2-234-05281-5}}. * {{Article|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|éditeur=CFEETK|périodique=Cahiers de Karnak|année=2003|numéro=11|titre=À propos des piliers héraldiques de Karnak : une suggestion|lire en ligne=http://www.cfeetk.cnrs.fr/fichiers/Documents/Ressources-PDF/Karnak_11/Desroches_387-404.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Henri|nom1=Frankfort|traducteur=Jacques Marty et Paule Krieger|titre=La royauté et les dieux|sous-titre=Intégration de la société à la nature dans la religion de l'ancien Proche Orient|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1951|pages totales=436}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre=Les pharaons du Nouvel Empire|sous-titre=Une pensée stratégique (1550-1069 {{av JC}})|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=L'art de la guerre|année=2008|pages totales=281|isbn=978-2-268-06448-2}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nicolas-Christophe|nom1=Grimal|lien auteur1=Nicolas Grimal|titre=Les Termes de la propagande royale égyptienne de la {{XIXe|dynastie}} à la conquête d'Alexandre|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale / Diffusion de Boccard|année=1986|pages totales=764|issn=0398-3595}}. * {{Ouvrage|prénom1=Francis|nom1=Janot|titre=Momies|sous-titre=Rituels d'immortalité dans l'Égypte ancienne|éditeur=White Star|année=2008|pages totales=366|isbn=978-88-6112-153-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Rolf|nom1=Krauss|titre=Moïse le pharaon|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2000|pages totales=328|isbn=2-268-03781-9}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Claire|nom1=Lalouette|titre=Thèbes ou la naissance d'un empire|lieu=Paris|éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]]|année=1995|pages totales=643|isbn=2-08-081328-5}}. * {{Article|langue=en|prénom1=Maria Michela|nom1=Luiselli|titre=The Ancient Egyptian scene of Pharaoh smiting his enemies: an attempt to visualize cultural memory ?|périodique=Cultural Memory and Identity in ancient Societies|année=2011|lieu=Londres|passage=10-25|lire en ligne=https://www.academia.edu/4786379/_The_Ancient_Egyptian_scene_of_Pharaoh_smiting_his_enemies_An_attempt_to_visualise_cultural_memory_in_M._Bommas_ed._Memory_Culture_in_Ancient_Societies_vol._1_London_2011_pp._10-25}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|titre=Recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte. {{II}}|lieu=Le Caire|collection=Bibliothèque d'étude|numéro dans collection=122|année=1998|réimpression=2008|pages totales=423|isbn=978-2-7247-0217-0|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|préface=Charles de Lespinay et Raymond Verdier|titre=Égypte pharaonique|sous-titre=Nouvelles recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions L'Harmattan]]|année=2004|pages totales=391|isbn=2-7475-7706-6|lire en ligne=https://books.google.com/books?id=J-EQ9UIqHnkC&printsec=frontcover|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Thomas|nom1=Römer (préface)|titre=Ce que la Bible doit à l'Égypte|lieu=Paris|éditeur=Bayard / Le Monde de la Bible|année=2008|pages totales=284|isbn=978-2-227-47767-4|id=bib}}. * {{Article|prénom1=Georges|nom1=Posener|lien auteur1=Georges Posener|titre=De la divinité du pharaon|périodique=Cahiers de la Société Asiatique|numéro=15|année=1960|lieu=Paris|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|titre=Affaires et scandales sous les Ramsès|sous-titre=la crise des valeurs dans l'Égypte du nouvel Empire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1993|pages totales=274|isbn=2-85704-393-7}}. * {{Ouvrage|langue=en|prénom1=Toby A.H.|nom1=Wilkinson|titre=Early Dynastic Egypt|lieu=Londres|éditeur=[[Routledge]]|année=1999|pages totales=413|isbn=0-415-18633-1|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Hilary|nom1=Wilson|traducteur=[[Guy Rachet]]|titre=Lire et comprendre les hiéroglyphes|sous-titre=La méthode|éditeur=GLM|année=1993|réimpression=1996|pages totales=301|isbn=2-7028-1508-1}}. ==== Géographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Première partie ; To-Mehou, La Basse Égypte|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale, Librairie C. Klincksieck|année=1957|pages totales=224|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-1.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Deuxième partie ; To-Chemâ, La Haute Égypte|lieu=Paris|éditeur=Librairie C. Klincksieck|année=1961|pages totales=240|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-2.pdf}}. ==== Royauté sacrée ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Alfred|nom1=Adler|lien auteur1=Alfred Adler (ethnologue)|titre=La Mort est le masque du roi|sous-titre=la royauté sacrée des Moundang du Tchad|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1982|pages totales=430|isbn=2-228-13060-5}}. * {{Ouvrage|prénom1=Alfred|nom1=Adler|titre=Le pouvoir et l'interdit|sous-titre=Royauté et religion en Afrique noire|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Albin Michel|Albin Michel]]|année=2000|pages totales=330|isbn=2-226-11664-8}}. * {{Article|prénom1=Sydney H.|nom1= Aufrère|lien auteur1=Sydney Hervé Aufrère|titre=Quelques notes sur l'inceste en Égypte pharaonique, lagide et romaine|périodique=Barbares et civilisés dans l'Antiquité, cahier KUBABA 7|lieu=Paris|année=2005|éditeur=L'Harmattan|passage=269-279|lire en ligne=http://kubaba.univ-paris1.fr/2005/barbares_ci/aufrere.pdf}}. * {{Article|prénom1=Anne|nom1=Forgeau|titre=La mémoire du nom et l'ordre pharaonique|périodique=Histoire de la famille. Tome 1./ Mondes lointains|passage=175-208|éditeur=Armand Colin (Le Livre de poche)|année=1986|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Luc|nom1=de Heusch|lien auteur1=Luc de Heusch|titre=Écrits sur la royauté sacrée|lieu=Bruxelles|éditeur=Éditions de l'Université de Bruxelles|année=1987|pages totales=314|isbn=2-8004-0928-2}}. * {{Article|prénom1=Keith|nom1=Hopkins|titre=Le mariage frère-sœur en Égypte romaine|périodique=Épouser au plus proche : Inceste, prohibitions et stratégies matrimoniales autour de la Méditerranée|année=1994|lieu=Paris|passage=79-95|isbn=2713210097|éditeur=Éditions EHESS}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=en|prénom1=Stephen|nom1=Quirke|titre=Le culte de Rê|sous-titre=L'adoration du soleil dans l'Égypte antique|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2004|pages totales=255|isbn=2-268-04926-4}}. ==== Traductions ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Paul |nom1=Barguet |titre=Textes des Sarcophages égyptiens du Moyen Empire |lieu=Paris |éditeur=[[Éditions du Cerf]] |année=1986 |pages totales=725 |isbn=2-204-02332-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Carrier|lien auteur1=Claude Carrier|titre=Textes des Pyramides de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=Cybèle|année=2009-2010|pages totales=417|isbn=978-2-915840-10-0}} en 6 volumes. * {{Ouvrage|prénom1=Mohamed|nom1=Chiadmi (traducteur)|titre=Le Noble Coran|sous-titre=Nouvelle traduction française du sens de ses versets|lieu=Lyon|éditeur=Éditions Tawhid|année=2005|pages totales=760|lire en ligne=http://www.hisnulmuslim.com/coran/|id=Co}}. * {{Ouvrage|prénom1=Paul|nom1=Drach|prénom2=Robert-Jean|nom2=Victor|titre=Le Livre du juste Yaschar|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=Gnose|année=1981|pages totales=318|isbn=2-268-00096-6|lire en ligne=http://godieu.com/livre/livre-du-juste}}. * {{Ouvrage|prénom1=André|nom1=Fermat|prénom2=Michel|nom2=Lapidus|titre=Les Prophéties de l'Égypte ancienne|lieu=Fuveau|éditeur=La maison de Vie|année=1999|pages totales=250|isbn=2-909816-33-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Claude|nom1=Goyon|lien auteur1=Jean-Claude Goyon|titre=Confirmation du pouvoir royal au nouvel an|sous-titre=Brooklyn Museum papyrus 47.218.50|lieu=Le Caire|éditeur=IFAO|année=1972|pages totales=142|isbn=978-0-913696-17-0}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Claire|nom1=Lalouette|lien auteur1=Claire Lalouette|préface=[[Pierre Grimal]]|titre=Textes sacrés et textes profanes de l'ancienne {{noble-|Égypte I}}|sous-titre=Des Pharaons et des hommes|éditeur=Gallimard|année=1984|lieu=Paris|isbn=2070711765|pages totales=345}}. * {{Ouvrage|prénom1=Gustave|nom1=Lefebvre|titre=Romans et contes égyptiens de l'époque pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Librairie d'Amérique et d'Orient Adrien Maisonneuve|année=1949|réimpression=1976|pages totales=232}} * {{Ouvrage|langue=en|auteur1=[[Manéthon de Sebennytos|Manéthon]]|traducteur=W. G. Waddell|titre=Manetho with an english translation|lieu=Cambridge (Massachusetts)|éditeur=[[Harvard University Press]]|année=1940|réimpression=1964|lire en ligne=https://archive.org/stream/manethowithengli00maneuoft#page/n37/mode/2up}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Alessandro |nom1=Roccati |titre=La Littérature historique sous l'Ancien Empire égyptien |lieu=Paris |année=1982 |pages totales=320 |isbn=2-204-01895-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Louis|nom1=Segond|lien auteur1=Louis Segond|titre=La Sainte Bible|sous-titre=qui comprend l'Ancien et le Nouveau Testament traduits sur les textes originaux hébreu et grec|lieu=Genève|éditeur=La maison de la Bible|année=1968|lire en ligne=http://www.info-bible.org/lsg/INDEX.html}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|titre=Sagesses de l'Égypte pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale|année=2001|pages totales=414|isbn=2-7433-0332-8}}. ==== Webographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=José|nom1=Do Nascimento|titre=Le Concept de pharaon selon le lexique politique des langues africaines|année=2011|mois=juillet|écouter en ligne=https://www.youtube.com/watch?v=2XuZn_ZCpos}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 3 h 56 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|lien auteur1=Thomas Römer|titre=L'Instauration de la Pâque et le passage de la mer. L'historicisation d'un mythe|lieu=Paris|éditeur=[[Collège de France]]|date=10 avril 2014|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2014-04-10-14h00.htm|id=M1}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|titre=La Sortie d'Égypte|sous-titre=la construction d'une histoire mythique|lieu=Paris|éditeur=Collège de France|date=26 février 2015|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2015-02-26-14h00.htm|id=M2}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} === Articles connexes === * [[Attributs du pharaon]], * [[Titulature royale dans l'Égypte antique]], (ensemble des titres portés par pharaon). * Jeux vidéo ''[[pharaon (jeu vidéo)|Pharaon]]'' et ''[[Immortal Cities : Les Enfants du Nil]]''. 5anb88q6m0t42d7knekx07c9bc4d1l1 382046 382044 2026-05-31T16:31:52Z Memon2025 21315 382046 wikitext text/x-wiki '''فرعون''' (Pharaoh) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاهن جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (حڪومت: 1353 - 1336 ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس III (1479 - 1425 ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (3150 ق.م.) کان 30 ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سيج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== عنوان: ==الهيت: ==پڻ ڏسو== * [[يوسف عليه السلام]] * [[موسيٰ عليه السلام]] * [[مصري ڪئلينڊر]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:فرعون]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآني اصطلاحون]] ==ٻاهرين لنڪس== {{Autres projets | wiktionary = pharaon | commons = Category:Pharaohs }} * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Adam|prénom2=Christiane|nom2=Ziegler|titre=Les pyramides d'Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Hachette Livre|Hachette Littérature]]|année=1999|pages totales=213|isbn=2-7028-2579-6}}. * {{Ouvrage|prénom1=Zahi|nom1=Hawass|lien auteur1=Zahi Hawass|directeur1=Zahi Hawass|titre=Trésors des Pyramides|lieu=Vercelli (Italie)|éditeur=White Star|année=2003|réimpression=2011|pages totales=416|isbn=978-88-6112-382-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Kent R.|nom1=Weeks|directeur1=Kent R. Weeks|titre=La Vallée des rois|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=2001|pages totales=434|isbn=978-2-7000-2154-7}}. ==== Dictionnaires ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Maria Carmela |nom1=Betrò |titre=Hiéroglyphes |sous-titre=Les mystères de l'écriture |lieu=Paris |éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1995 |pages totales=251 |isbn=2-08-012465-X}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Yvonne |nom1=Bonnamy |prénom2=Ashraf |nom2=Sadek |titre=Dictionnaire des hiéroglyphes |sous-titre=hiéroglyphes-français |lieu=Arles |éditeur=[[Actes Sud]] |année=2010 |pages totales=986 |isbn=978-2-7427-8922-1}}. * {{Ouvrage|langue originale=en|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Corteggiani|lien auteur1=Jean-Pierre Corteggiani|illustrateur=Laïla Ménassa|titre=L'Égypte ancienne et ses dieux, dictionnaire illustré|lieu=Paris|éditeur=éditions Fayard|année=2007|pages totales=589|isbn=978-2-213-62739-7}}. * {{Ouvrage|prénom1=Maurizio|nom1=Damiano-Appia|titre=L'Égypte. Dictionnaire encyclopédique de l'Ancienne Égypte et des civilisations nubiennes|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=1999|pages totales=295|isbn=2-7000-2143-6}}. * {{Ouvrage|langue=en| id = AHG | auteur = [[Alan Henderson Gardiner]] | titre = Egyptian Grammar | éditeur = Oxford University Press | année = 1973}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Michel|nom1=Dessoudeix|titre=Chronique de l'Égypte ancienne|sous-titre=Les pharaons, leur règne, leurs contemporains|lieu=Arles|éditeur=[[Actes Sud]]|année=2008|pages totales=780|isbn=978-2-7427-7612-2}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jean|nom1=Leclant|lien auteur1=Jean Leclant|responsabilité1=directeur|titre=Dictionnaire de l'Antiquité|lieu=Paris|éditeur=[[Presses universitaires de France|PUF]]|année=2005|réimpression=2011|pages totales=2390|isbn=978-2-13-058985-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Guy|nom1=Rachet|titre=Dictionnaire de la Civilisation égyptienne|lieu=Paris|éditeur=Larousse-Bordas|année=1998|pages totales=268|isbn=2-7028-1558-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|prénom2=Jean|nom2=Yoyotte|lien auteur2=Jean Yoyotte|titre=Dictionnaire des pharaons|lieu=Paris|éditeur=Éditions Noêsis|année=1988|réimpression=1998|pages totales=226|isbn=2-7028-2001-8}}. ==== Biographies des grands pharaons ==== (classement par ordre chronologique des règnes) * {{Ouvrage|prénom1=Michel|nom1=Baud|titre=Djéser et la {{IIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2002|réimpression=2007|pages totales=302|isbn=978-2-7564-0147-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nathalie|nom1=Favry|titre={{noble-|Sésostris Ier}} et le début de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2009|éditeur=Pygmalion|pages=380|isbn=9782756400617}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre={{noble-|Sésostris III}} et la fin de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2005|éditeur=Pygmalion|pages=332|isbn=2857048513}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christophe|nom1=Barbotin|titre=Âhmosis et le début de la {{XVIIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2008|pages totales=295|isbn=978-2-85704-860-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Joyce | nom1=Tyldesley | lien auteur1=Joyce Anne Tyldesley | titre=Hatshepsout | sous-titre=La femme pharaon | lieu=Monaco | éditeur=[[Éditions du Rocher]] | année=1997 | pages totales=289 | isbn=978-2-268-02516-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Christiane | nom1=Desroches Noblecourt| lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt | titre=La Reine mystérieuse Hatchepsout | lieu=Paris | éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]] | année=2002 | pages totales=502 | isbn=2-7028-7078-3}}. * {{Ouvrage|nom1=Maruéjol|prénom1=Florence|titre={{noble-|Thoutmosis III}} et la corégence avec Hatchepsout|éditeur=Pygmalion|année=2007|lieu=Paris|pages=478|isbn=9782857048947}}. * {{ouvrage|prénom1=Agnès|nom1=Cabrol|titre={{noble-|Amenhotep III}} le magnifique|éditeur=Le Rocher|lieu=Monaco|année=2000|pages totales=536|isbn=2268035832}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Dimitri|nom1=Laboury|titre=Akhenaton|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2010|pages totales=477|isbn=978-2-7564-0043-3}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=Toutânkhamon, vie et mort d'un pharaon|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1963|réimpression=1988|pages totales=312|isbn=2-85704-012-1}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Aude|nom1=Gros de Beler|lien auteur1=Aude Gros de Beler|titre=Toutânkhamon|lieu=Paris|éditeur=Molière / GLM|année=2000|pages totales=133|isbn=2-7028-4342-5}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Madeleine|nom1=Della Monica|titre=Horemheb|sous-titre=général pharaon|lieu=Paris|éditeur=Maisonneuve et Larose|année=2001|pages totales=151|isbn=2-7068-1468-3}}. * {{Article|nom1=Collectif|titre=Horemheb : Grand serviteur de l'État et pharaon|année=2014|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|lieu=Montségur|issn=1276-9223}}. * {{ouvrage|prénom1=Julie|nom1=Masquelier-Loorius|titre={{noble-|Séthi Ier}} et le début de la {{XIXe|dynastie}}|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=2013|pages totales=489|isbn=9782756400587}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|titre={{noble-|Ramsès II}}, la véritable histoire|pages totales=426|éditeur=Pygmalion|année=1996|isbn=285704481X|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Colette J.|nom1=Manouvrier|titre=Ramsès le dieu et les dieux ou la théologie politique de {{noble-|Ramsès II}}|année=1996|éditeur=Diffusion ANRT|lieu=Lille|isbn=9782729515454|pages=745|présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ephe_0000-0002_1995_num_108_104_15229}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Obsomer|titre={{noble-|Ramsès II}}|lieu=Paris|éditeur=Pygmalion|pages=558|isbn=9782756405889|année=2012}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Frédéric|nom1=Servajean|titre=Mérenptah et la fin de la {{XIXe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2014|pages totales=399|isbn=978-2-7564-0991-7}}. * {{ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre={{noble-|Ramsès III}}, histoire d'un règne|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=1993|pages=419|isbn=2857044089}}. * {{Ouvrage|auteur1=[[Charles Bonnet (orientaliste)|Claude Bonnet]]|titre=Les pharaons noirs|sous-titre=Une histoire de la Nubie|éditeur=Favre|date=10 septembre 2024|pages totales=216|isbn=978-2-8289-2154-5}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre=Douze reines d’Égypte qui ont changé l’Histoire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2013|pages totales=288|isbn=978-2-7564-0677-0|isbn2=2-7564-0677-5}}. ==== Études ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jan|nom1=Assmann|lien auteur1=Jan Assmann|titre=Maât, l'Égypte pharaonique et l'idée de justice sociale|lieu=Fuveau|éditeur=La Maison de Vie|année=1999|pages totales=173|isbn=2-909816-34-6}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=de|prénom1=Jan|nom1=Assmann|traducteur=Nathalie Baum|titre=Mort et au-delà dans l'Égypte ancienne|titre original=Tod und Jenseits im alten Ägypten|lieu=Monaco|éditeur=[[Éditions du Rocher]]|collection=Champollion|année=2003|pages totales=684|isbn=2-268-04358-4}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sydney H.|nom1=Aufrère|titre=Pharaon foudroyé|sous-titre=Du mythe à l'histoire|lieu=Gérardmer|éditeur=Pages du Monde|année=2010|pages totales=365|isbn=978-2-915867-31-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Baud |lien auteur1=Michel Baud |titre=Famille royale et pouvoir sous l'Ancien Empire égyptien |éditeur=[[Institut français d'archéologie orientale|IFAO]] |année=1999 |réimpression=2005 |pages totales=675 |isbn=978-2-7247-0248-4}}. * {{Ouvrage|prénom1=Marie-Ange|nom1=Bonhême|prénom2=Annie|nom2=Forgeau|titre=Pharaon|sous-titre=Les secrets du Pouvoir|lieu=Paris|éditeur=[[Armand Colin]]|année=1988|pages totales=349|isbn=2-200-37120-9}}. {{plume}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Peter A.|nom1=Clayton|traducteur=Florence Maruéjol|titre=Chronique des Pharaons|sous-titre=L'histoire règne par règne des souverains et des dynasties de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=[[Casterman]]|année=1995|pages totales=224|isbn=2-203-23304-4}}. {{plume}} * {{Article|nom1=Collectif|titre=Aspects de l'idéologie royale égyptienne|année=2014|lieu=Montségur|éditeur=Centre d'égyptologie|issn=1276-9223|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|numéro = 74}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sylvie|nom1=Cauville|titre=L'offrande aux dieux dans le temple égyptien|lieu=Paris-Leuven (Belgique)|éditeur=[[Peeters Publishers|Peeters]]|année=2011|pages totales=291|isbn=978-90-429-2568-7}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=La Femme au temps des Pharaons|lieu=Paris|éditeur=Stock / Pernoud|année=1986|réimpression=2000|pages totales=255|isbn=2-234-05281-5}}. * {{Article|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|éditeur=CFEETK|périodique=Cahiers de Karnak|année=2003|numéro=11|titre=À propos des piliers héraldiques de Karnak : une suggestion|lire en ligne=http://www.cfeetk.cnrs.fr/fichiers/Documents/Ressources-PDF/Karnak_11/Desroches_387-404.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Henri|nom1=Frankfort|traducteur=Jacques Marty et Paule Krieger|titre=La royauté et les dieux|sous-titre=Intégration de la société à la nature dans la religion de l'ancien Proche Orient|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1951|pages totales=436}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre=Les pharaons du Nouvel Empire|sous-titre=Une pensée stratégique (1550-1069 {{av JC}})|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=L'art de la guerre|année=2008|pages totales=281|isbn=978-2-268-06448-2}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nicolas-Christophe|nom1=Grimal|lien auteur1=Nicolas Grimal|titre=Les Termes de la propagande royale égyptienne de la {{XIXe|dynastie}} à la conquête d'Alexandre|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale / Diffusion de Boccard|année=1986|pages totales=764|issn=0398-3595}}. * {{Ouvrage|prénom1=Francis|nom1=Janot|titre=Momies|sous-titre=Rituels d'immortalité dans l'Égypte ancienne|éditeur=White Star|année=2008|pages totales=366|isbn=978-88-6112-153-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Rolf|nom1=Krauss|titre=Moïse le pharaon|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2000|pages totales=328|isbn=2-268-03781-9}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Claire|nom1=Lalouette|titre=Thèbes ou la naissance d'un empire|lieu=Paris|éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]]|année=1995|pages totales=643|isbn=2-08-081328-5}}. * {{Article|langue=en|prénom1=Maria Michela|nom1=Luiselli|titre=The Ancient Egyptian scene of Pharaoh smiting his enemies: an attempt to visualize cultural memory ?|périodique=Cultural Memory and Identity in ancient Societies|année=2011|lieu=Londres|passage=10-25|lire en ligne=https://www.academia.edu/4786379/_The_Ancient_Egyptian_scene_of_Pharaoh_smiting_his_enemies_An_attempt_to_visualise_cultural_memory_in_M._Bommas_ed._Memory_Culture_in_Ancient_Societies_vol._1_London_2011_pp._10-25}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|titre=Recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte. {{II}}|lieu=Le Caire|collection=Bibliothèque d'étude|numéro dans collection=122|année=1998|réimpression=2008|pages totales=423|isbn=978-2-7247-0217-0|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|préface=Charles de Lespinay et Raymond Verdier|titre=Égypte pharaonique|sous-titre=Nouvelles recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions L'Harmattan]]|année=2004|pages totales=391|isbn=2-7475-7706-6|lire en ligne=https://books.google.com/books?id=J-EQ9UIqHnkC&printsec=frontcover|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Thomas|nom1=Römer (préface)|titre=Ce que la Bible doit à l'Égypte|lieu=Paris|éditeur=Bayard / Le Monde de la Bible|année=2008|pages totales=284|isbn=978-2-227-47767-4|id=bib}}. * {{Article|prénom1=Georges|nom1=Posener|lien auteur1=Georges Posener|titre=De la divinité du pharaon|périodique=Cahiers de la Société Asiatique|numéro=15|année=1960|lieu=Paris|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|titre=Affaires et scandales sous les Ramsès|sous-titre=la crise des valeurs dans l'Égypte du nouvel Empire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1993|pages totales=274|isbn=2-85704-393-7}}. * {{Ouvrage|langue=en|prénom1=Toby A.H.|nom1=Wilkinson|titre=Early Dynastic Egypt|lieu=Londres|éditeur=[[Routledge]]|année=1999|pages totales=413|isbn=0-415-18633-1|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Hilary|nom1=Wilson|traducteur=[[Guy Rachet]]|titre=Lire et comprendre les hiéroglyphes|sous-titre=La méthode|éditeur=GLM|année=1993|réimpression=1996|pages totales=301|isbn=2-7028-1508-1}}. ==== Géographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Première partie ; To-Mehou, La Basse Égypte|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale, Librairie C. Klincksieck|année=1957|pages totales=224|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-1.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Deuxième partie ; To-Chemâ, La Haute Égypte|lieu=Paris|éditeur=Librairie C. Klincksieck|année=1961|pages totales=240|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-2.pdf}}. ==== Royauté sacrée ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Alfred|nom1=Adler|lien auteur1=Alfred Adler (ethnologue)|titre=La Mort est le masque du roi|sous-titre=la royauté sacrée des Moundang du Tchad|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1982|pages totales=430|isbn=2-228-13060-5}}. * {{Ouvrage|prénom1=Alfred|nom1=Adler|titre=Le pouvoir et l'interdit|sous-titre=Royauté et religion en Afrique noire|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Albin Michel|Albin Michel]]|année=2000|pages totales=330|isbn=2-226-11664-8}}. * {{Article|prénom1=Sydney H.|nom1= Aufrère|lien auteur1=Sydney Hervé Aufrère|titre=Quelques notes sur l'inceste en Égypte pharaonique, lagide et romaine|périodique=Barbares et civilisés dans l'Antiquité, cahier KUBABA 7|lieu=Paris|année=2005|éditeur=L'Harmattan|passage=269-279|lire en ligne=http://kubaba.univ-paris1.fr/2005/barbares_ci/aufrere.pdf}}. * {{Article|prénom1=Anne|nom1=Forgeau|titre=La mémoire du nom et l'ordre pharaonique|périodique=Histoire de la famille. Tome 1./ Mondes lointains|passage=175-208|éditeur=Armand Colin (Le Livre de poche)|année=1986|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Luc|nom1=de Heusch|lien auteur1=Luc de Heusch|titre=Écrits sur la royauté sacrée|lieu=Bruxelles|éditeur=Éditions de l'Université de Bruxelles|année=1987|pages totales=314|isbn=2-8004-0928-2}}. * {{Article|prénom1=Keith|nom1=Hopkins|titre=Le mariage frère-sœur en Égypte romaine|périodique=Épouser au plus proche : Inceste, prohibitions et stratégies matrimoniales autour de la Méditerranée|année=1994|lieu=Paris|passage=79-95|isbn=2713210097|éditeur=Éditions EHESS}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=en|prénom1=Stephen|nom1=Quirke|titre=Le culte de Rê|sous-titre=L'adoration du soleil dans l'Égypte antique|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2004|pages totales=255|isbn=2-268-04926-4}}. ==== Traductions ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Paul |nom1=Barguet |titre=Textes des Sarcophages égyptiens du Moyen Empire |lieu=Paris |éditeur=[[Éditions du Cerf]] |année=1986 |pages totales=725 |isbn=2-204-02332-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Carrier|lien auteur1=Claude Carrier|titre=Textes des Pyramides de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=Cybèle|année=2009-2010|pages totales=417|isbn=978-2-915840-10-0}} en 6 volumes. * {{Ouvrage|prénom1=Mohamed|nom1=Chiadmi (traducteur)|titre=Le Noble Coran|sous-titre=Nouvelle traduction française du sens de ses versets|lieu=Lyon|éditeur=Éditions Tawhid|année=2005|pages totales=760|lire en ligne=http://www.hisnulmuslim.com/coran/|id=Co}}. * {{Ouvrage|prénom1=Paul|nom1=Drach|prénom2=Robert-Jean|nom2=Victor|titre=Le Livre du juste Yaschar|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=Gnose|année=1981|pages totales=318|isbn=2-268-00096-6|lire en ligne=http://godieu.com/livre/livre-du-juste}}. * {{Ouvrage|prénom1=André|nom1=Fermat|prénom2=Michel|nom2=Lapidus|titre=Les Prophéties de l'Égypte ancienne|lieu=Fuveau|éditeur=La maison de Vie|année=1999|pages totales=250|isbn=2-909816-33-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Claude|nom1=Goyon|lien auteur1=Jean-Claude Goyon|titre=Confirmation du pouvoir royal au nouvel an|sous-titre=Brooklyn Museum papyrus 47.218.50|lieu=Le Caire|éditeur=IFAO|année=1972|pages totales=142|isbn=978-0-913696-17-0}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Claire|nom1=Lalouette|lien auteur1=Claire Lalouette|préface=[[Pierre Grimal]]|titre=Textes sacrés et textes profanes de l'ancienne {{noble-|Égypte I}}|sous-titre=Des Pharaons et des hommes|éditeur=Gallimard|année=1984|lieu=Paris|isbn=2070711765|pages totales=345}}. * {{Ouvrage|prénom1=Gustave|nom1=Lefebvre|titre=Romans et contes égyptiens de l'époque pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Librairie d'Amérique et d'Orient Adrien Maisonneuve|année=1949|réimpression=1976|pages totales=232}} * {{Ouvrage|langue=en|auteur1=[[Manéthon de Sebennytos|Manéthon]]|traducteur=W. G. Waddell|titre=Manetho with an english translation|lieu=Cambridge (Massachusetts)|éditeur=[[Harvard University Press]]|année=1940|réimpression=1964|lire en ligne=https://archive.org/stream/manethowithengli00maneuoft#page/n37/mode/2up}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Alessandro |nom1=Roccati |titre=La Littérature historique sous l'Ancien Empire égyptien |lieu=Paris |année=1982 |pages totales=320 |isbn=2-204-01895-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Louis|nom1=Segond|lien auteur1=Louis Segond|titre=La Sainte Bible|sous-titre=qui comprend l'Ancien et le Nouveau Testament traduits sur les textes originaux hébreu et grec|lieu=Genève|éditeur=La maison de la Bible|année=1968|lire en ligne=http://www.info-bible.org/lsg/INDEX.html}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|titre=Sagesses de l'Égypte pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale|année=2001|pages totales=414|isbn=2-7433-0332-8}}. ==== Webographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=José|nom1=Do Nascimento|titre=Le Concept de pharaon selon le lexique politique des langues africaines|année=2011|mois=juillet|écouter en ligne=https://www.youtube.com/watch?v=2XuZn_ZCpos}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 3 h 56 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|lien auteur1=Thomas Römer|titre=L'Instauration de la Pâque et le passage de la mer. L'historicisation d'un mythe|lieu=Paris|éditeur=[[Collège de France]]|date=10 avril 2014|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2014-04-10-14h00.htm|id=M1}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|titre=La Sortie d'Égypte|sous-titre=la construction d'une histoire mythique|lieu=Paris|éditeur=Collège de France|date=26 février 2015|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2015-02-26-14h00.htm|id=M2}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} === Articles connexes === * [[Attributs du pharaon]], * [[Titulature royale dans l'Égypte antique]], (ensemble des titres portés par pharaon). * Jeux vidéo ''[[pharaon (jeu vidéo)|Pharaon]]'' et ''[[Immortal Cities : Les Enfants du Nil]]''. imvshj2q7qb4l9udl2t0q5i7s9utrkx 382048 382046 2026-05-31T16:32:46Z Memon2025 21315 /* لقب */ 382048 wikitext text/x-wiki '''فرعون''' (Pharaoh) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاهن جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (حڪومت: 1353 - 1336 ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس III (1479 - 1425 ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (3150 ق.م.) کان 30 ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سيج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== ==الهيت== ==پڻ ڏسو== * [[يوسف عليه السلام]] * [[موسيٰ عليه السلام]] * [[مصري ڪئلينڊر]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:فرعون]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآني اصطلاحون]] ==ٻاهرين لنڪس== {{Autres projets | wiktionary = pharaon | commons = Category:Pharaohs }} * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Adam|prénom2=Christiane|nom2=Ziegler|titre=Les pyramides d'Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Hachette Livre|Hachette Littérature]]|année=1999|pages totales=213|isbn=2-7028-2579-6}}. * {{Ouvrage|prénom1=Zahi|nom1=Hawass|lien auteur1=Zahi Hawass|directeur1=Zahi Hawass|titre=Trésors des Pyramides|lieu=Vercelli (Italie)|éditeur=White Star|année=2003|réimpression=2011|pages totales=416|isbn=978-88-6112-382-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Kent R.|nom1=Weeks|directeur1=Kent R. Weeks|titre=La Vallée des rois|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=2001|pages totales=434|isbn=978-2-7000-2154-7}}. ==== Dictionnaires ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Maria Carmela |nom1=Betrò |titre=Hiéroglyphes |sous-titre=Les mystères de l'écriture |lieu=Paris |éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1995 |pages totales=251 |isbn=2-08-012465-X}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Yvonne |nom1=Bonnamy |prénom2=Ashraf |nom2=Sadek |titre=Dictionnaire des hiéroglyphes |sous-titre=hiéroglyphes-français |lieu=Arles |éditeur=[[Actes Sud]] |année=2010 |pages totales=986 |isbn=978-2-7427-8922-1}}. * {{Ouvrage|langue originale=en|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Corteggiani|lien auteur1=Jean-Pierre Corteggiani|illustrateur=Laïla Ménassa|titre=L'Égypte ancienne et ses dieux, dictionnaire illustré|lieu=Paris|éditeur=éditions Fayard|année=2007|pages totales=589|isbn=978-2-213-62739-7}}. * {{Ouvrage|prénom1=Maurizio|nom1=Damiano-Appia|titre=L'Égypte. Dictionnaire encyclopédique de l'Ancienne Égypte et des civilisations nubiennes|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=1999|pages totales=295|isbn=2-7000-2143-6}}. * {{Ouvrage|langue=en| id = AHG | auteur = [[Alan Henderson Gardiner]] | titre = Egyptian Grammar | éditeur = Oxford University Press | année = 1973}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Michel|nom1=Dessoudeix|titre=Chronique de l'Égypte ancienne|sous-titre=Les pharaons, leur règne, leurs contemporains|lieu=Arles|éditeur=[[Actes Sud]]|année=2008|pages totales=780|isbn=978-2-7427-7612-2}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jean|nom1=Leclant|lien auteur1=Jean Leclant|responsabilité1=directeur|titre=Dictionnaire de l'Antiquité|lieu=Paris|éditeur=[[Presses universitaires de France|PUF]]|année=2005|réimpression=2011|pages totales=2390|isbn=978-2-13-058985-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Guy|nom1=Rachet|titre=Dictionnaire de la Civilisation égyptienne|lieu=Paris|éditeur=Larousse-Bordas|année=1998|pages totales=268|isbn=2-7028-1558-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|prénom2=Jean|nom2=Yoyotte|lien auteur2=Jean Yoyotte|titre=Dictionnaire des pharaons|lieu=Paris|éditeur=Éditions Noêsis|année=1988|réimpression=1998|pages totales=226|isbn=2-7028-2001-8}}. ==== Biographies des grands pharaons ==== (classement par ordre chronologique des règnes) * {{Ouvrage|prénom1=Michel|nom1=Baud|titre=Djéser et la {{IIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2002|réimpression=2007|pages totales=302|isbn=978-2-7564-0147-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nathalie|nom1=Favry|titre={{noble-|Sésostris Ier}} et le début de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2009|éditeur=Pygmalion|pages=380|isbn=9782756400617}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre={{noble-|Sésostris III}} et la fin de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2005|éditeur=Pygmalion|pages=332|isbn=2857048513}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christophe|nom1=Barbotin|titre=Âhmosis et le début de la {{XVIIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2008|pages totales=295|isbn=978-2-85704-860-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Joyce | nom1=Tyldesley | lien auteur1=Joyce Anne Tyldesley | titre=Hatshepsout | sous-titre=La femme pharaon | lieu=Monaco | éditeur=[[Éditions du Rocher]] | année=1997 | pages totales=289 | isbn=978-2-268-02516-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Christiane | nom1=Desroches Noblecourt| lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt | titre=La Reine mystérieuse Hatchepsout | lieu=Paris | éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]] | année=2002 | pages totales=502 | isbn=2-7028-7078-3}}. * {{Ouvrage|nom1=Maruéjol|prénom1=Florence|titre={{noble-|Thoutmosis III}} et la corégence avec Hatchepsout|éditeur=Pygmalion|année=2007|lieu=Paris|pages=478|isbn=9782857048947}}. * {{ouvrage|prénom1=Agnès|nom1=Cabrol|titre={{noble-|Amenhotep III}} le magnifique|éditeur=Le Rocher|lieu=Monaco|année=2000|pages totales=536|isbn=2268035832}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Dimitri|nom1=Laboury|titre=Akhenaton|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2010|pages totales=477|isbn=978-2-7564-0043-3}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=Toutânkhamon, vie et mort d'un pharaon|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1963|réimpression=1988|pages totales=312|isbn=2-85704-012-1}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Aude|nom1=Gros de Beler|lien auteur1=Aude Gros de Beler|titre=Toutânkhamon|lieu=Paris|éditeur=Molière / GLM|année=2000|pages totales=133|isbn=2-7028-4342-5}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Madeleine|nom1=Della Monica|titre=Horemheb|sous-titre=général pharaon|lieu=Paris|éditeur=Maisonneuve et Larose|année=2001|pages totales=151|isbn=2-7068-1468-3}}. * {{Article|nom1=Collectif|titre=Horemheb : Grand serviteur de l'État et pharaon|année=2014|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|lieu=Montségur|issn=1276-9223}}. * {{ouvrage|prénom1=Julie|nom1=Masquelier-Loorius|titre={{noble-|Séthi Ier}} et le début de la {{XIXe|dynastie}}|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=2013|pages totales=489|isbn=9782756400587}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|titre={{noble-|Ramsès II}}, la véritable histoire|pages totales=426|éditeur=Pygmalion|année=1996|isbn=285704481X|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Colette J.|nom1=Manouvrier|titre=Ramsès le dieu et les dieux ou la théologie politique de {{noble-|Ramsès II}}|année=1996|éditeur=Diffusion ANRT|lieu=Lille|isbn=9782729515454|pages=745|présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ephe_0000-0002_1995_num_108_104_15229}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Obsomer|titre={{noble-|Ramsès II}}|lieu=Paris|éditeur=Pygmalion|pages=558|isbn=9782756405889|année=2012}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Frédéric|nom1=Servajean|titre=Mérenptah et la fin de la {{XIXe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2014|pages totales=399|isbn=978-2-7564-0991-7}}. * {{ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre={{noble-|Ramsès III}}, histoire d'un règne|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=1993|pages=419|isbn=2857044089}}. * {{Ouvrage|auteur1=[[Charles Bonnet (orientaliste)|Claude Bonnet]]|titre=Les pharaons noirs|sous-titre=Une histoire de la Nubie|éditeur=Favre|date=10 septembre 2024|pages totales=216|isbn=978-2-8289-2154-5}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre=Douze reines d’Égypte qui ont changé l’Histoire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2013|pages totales=288|isbn=978-2-7564-0677-0|isbn2=2-7564-0677-5}}. ==== Études ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jan|nom1=Assmann|lien auteur1=Jan Assmann|titre=Maât, l'Égypte pharaonique et l'idée de justice sociale|lieu=Fuveau|éditeur=La Maison de Vie|année=1999|pages totales=173|isbn=2-909816-34-6}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=de|prénom1=Jan|nom1=Assmann|traducteur=Nathalie Baum|titre=Mort et au-delà dans l'Égypte ancienne|titre original=Tod und Jenseits im alten Ägypten|lieu=Monaco|éditeur=[[Éditions du Rocher]]|collection=Champollion|année=2003|pages totales=684|isbn=2-268-04358-4}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sydney H.|nom1=Aufrère|titre=Pharaon foudroyé|sous-titre=Du mythe à l'histoire|lieu=Gérardmer|éditeur=Pages du Monde|année=2010|pages totales=365|isbn=978-2-915867-31-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Baud |lien auteur1=Michel Baud |titre=Famille royale et pouvoir sous l'Ancien Empire égyptien |éditeur=[[Institut français d'archéologie orientale|IFAO]] |année=1999 |réimpression=2005 |pages totales=675 |isbn=978-2-7247-0248-4}}. * {{Ouvrage|prénom1=Marie-Ange|nom1=Bonhême|prénom2=Annie|nom2=Forgeau|titre=Pharaon|sous-titre=Les secrets du Pouvoir|lieu=Paris|éditeur=[[Armand Colin]]|année=1988|pages totales=349|isbn=2-200-37120-9}}. {{plume}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Peter A.|nom1=Clayton|traducteur=Florence Maruéjol|titre=Chronique des Pharaons|sous-titre=L'histoire règne par règne des souverains et des dynasties de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=[[Casterman]]|année=1995|pages totales=224|isbn=2-203-23304-4}}. {{plume}} * {{Article|nom1=Collectif|titre=Aspects de l'idéologie royale égyptienne|année=2014|lieu=Montségur|éditeur=Centre d'égyptologie|issn=1276-9223|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|numéro = 74}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sylvie|nom1=Cauville|titre=L'offrande aux dieux dans le temple égyptien|lieu=Paris-Leuven (Belgique)|éditeur=[[Peeters Publishers|Peeters]]|année=2011|pages totales=291|isbn=978-90-429-2568-7}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=La Femme au temps des Pharaons|lieu=Paris|éditeur=Stock / Pernoud|année=1986|réimpression=2000|pages totales=255|isbn=2-234-05281-5}}. * {{Article|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|éditeur=CFEETK|périodique=Cahiers de Karnak|année=2003|numéro=11|titre=À propos des piliers héraldiques de Karnak : une suggestion|lire en ligne=http://www.cfeetk.cnrs.fr/fichiers/Documents/Ressources-PDF/Karnak_11/Desroches_387-404.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Henri|nom1=Frankfort|traducteur=Jacques Marty et Paule Krieger|titre=La royauté et les dieux|sous-titre=Intégration de la société à la nature dans la religion de l'ancien Proche Orient|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1951|pages totales=436}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre=Les pharaons du Nouvel Empire|sous-titre=Une pensée stratégique (1550-1069 {{av JC}})|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=L'art de la guerre|année=2008|pages totales=281|isbn=978-2-268-06448-2}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nicolas-Christophe|nom1=Grimal|lien auteur1=Nicolas Grimal|titre=Les Termes de la propagande royale égyptienne de la {{XIXe|dynastie}} à la conquête d'Alexandre|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale / Diffusion de Boccard|année=1986|pages totales=764|issn=0398-3595}}. * {{Ouvrage|prénom1=Francis|nom1=Janot|titre=Momies|sous-titre=Rituels d'immortalité dans l'Égypte ancienne|éditeur=White Star|année=2008|pages totales=366|isbn=978-88-6112-153-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Rolf|nom1=Krauss|titre=Moïse le pharaon|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2000|pages totales=328|isbn=2-268-03781-9}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Claire|nom1=Lalouette|titre=Thèbes ou la naissance d'un empire|lieu=Paris|éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]]|année=1995|pages totales=643|isbn=2-08-081328-5}}. * {{Article|langue=en|prénom1=Maria Michela|nom1=Luiselli|titre=The Ancient Egyptian scene of Pharaoh smiting his enemies: an attempt to visualize cultural memory ?|périodique=Cultural Memory and Identity in ancient Societies|année=2011|lieu=Londres|passage=10-25|lire en ligne=https://www.academia.edu/4786379/_The_Ancient_Egyptian_scene_of_Pharaoh_smiting_his_enemies_An_attempt_to_visualise_cultural_memory_in_M._Bommas_ed._Memory_Culture_in_Ancient_Societies_vol._1_London_2011_pp._10-25}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|titre=Recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte. {{II}}|lieu=Le Caire|collection=Bibliothèque d'étude|numéro dans collection=122|année=1998|réimpression=2008|pages totales=423|isbn=978-2-7247-0217-0|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|préface=Charles de Lespinay et Raymond Verdier|titre=Égypte pharaonique|sous-titre=Nouvelles recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions L'Harmattan]]|année=2004|pages totales=391|isbn=2-7475-7706-6|lire en ligne=https://books.google.com/books?id=J-EQ9UIqHnkC&printsec=frontcover|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Thomas|nom1=Römer (préface)|titre=Ce que la Bible doit à l'Égypte|lieu=Paris|éditeur=Bayard / Le Monde de la Bible|année=2008|pages totales=284|isbn=978-2-227-47767-4|id=bib}}. * {{Article|prénom1=Georges|nom1=Posener|lien auteur1=Georges Posener|titre=De la divinité du pharaon|périodique=Cahiers de la Société Asiatique|numéro=15|année=1960|lieu=Paris|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|titre=Affaires et scandales sous les Ramsès|sous-titre=la crise des valeurs dans l'Égypte du nouvel Empire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1993|pages totales=274|isbn=2-85704-393-7}}. * {{Ouvrage|langue=en|prénom1=Toby A.H.|nom1=Wilkinson|titre=Early Dynastic Egypt|lieu=Londres|éditeur=[[Routledge]]|année=1999|pages totales=413|isbn=0-415-18633-1|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Hilary|nom1=Wilson|traducteur=[[Guy Rachet]]|titre=Lire et comprendre les hiéroglyphes|sous-titre=La méthode|éditeur=GLM|année=1993|réimpression=1996|pages totales=301|isbn=2-7028-1508-1}}. ==== Géographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Première partie ; To-Mehou, La Basse Égypte|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale, Librairie C. Klincksieck|année=1957|pages totales=224|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-1.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Deuxième partie ; To-Chemâ, La Haute Égypte|lieu=Paris|éditeur=Librairie C. Klincksieck|année=1961|pages totales=240|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-2.pdf}}. ==== Royauté sacrée ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Alfred|nom1=Adler|lien auteur1=Alfred Adler (ethnologue)|titre=La Mort est le masque du roi|sous-titre=la royauté sacrée des Moundang du Tchad|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1982|pages totales=430|isbn=2-228-13060-5}}. * {{Ouvrage|prénom1=Alfred|nom1=Adler|titre=Le pouvoir et l'interdit|sous-titre=Royauté et religion en Afrique noire|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Albin Michel|Albin Michel]]|année=2000|pages totales=330|isbn=2-226-11664-8}}. * {{Article|prénom1=Sydney H.|nom1= Aufrère|lien auteur1=Sydney Hervé Aufrère|titre=Quelques notes sur l'inceste en Égypte pharaonique, lagide et romaine|périodique=Barbares et civilisés dans l'Antiquité, cahier KUBABA 7|lieu=Paris|année=2005|éditeur=L'Harmattan|passage=269-279|lire en ligne=http://kubaba.univ-paris1.fr/2005/barbares_ci/aufrere.pdf}}. * {{Article|prénom1=Anne|nom1=Forgeau|titre=La mémoire du nom et l'ordre pharaonique|périodique=Histoire de la famille. Tome 1./ Mondes lointains|passage=175-208|éditeur=Armand Colin (Le Livre de poche)|année=1986|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Luc|nom1=de Heusch|lien auteur1=Luc de Heusch|titre=Écrits sur la royauté sacrée|lieu=Bruxelles|éditeur=Éditions de l'Université de Bruxelles|année=1987|pages totales=314|isbn=2-8004-0928-2}}. * {{Article|prénom1=Keith|nom1=Hopkins|titre=Le mariage frère-sœur en Égypte romaine|périodique=Épouser au plus proche : Inceste, prohibitions et stratégies matrimoniales autour de la Méditerranée|année=1994|lieu=Paris|passage=79-95|isbn=2713210097|éditeur=Éditions EHESS}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=en|prénom1=Stephen|nom1=Quirke|titre=Le culte de Rê|sous-titre=L'adoration du soleil dans l'Égypte antique|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2004|pages totales=255|isbn=2-268-04926-4}}. ==== Traductions ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Paul |nom1=Barguet |titre=Textes des Sarcophages égyptiens du Moyen Empire |lieu=Paris |éditeur=[[Éditions du Cerf]] |année=1986 |pages totales=725 |isbn=2-204-02332-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Carrier|lien auteur1=Claude Carrier|titre=Textes des Pyramides de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=Cybèle|année=2009-2010|pages totales=417|isbn=978-2-915840-10-0}} en 6 volumes. * {{Ouvrage|prénom1=Mohamed|nom1=Chiadmi (traducteur)|titre=Le Noble Coran|sous-titre=Nouvelle traduction française du sens de ses versets|lieu=Lyon|éditeur=Éditions Tawhid|année=2005|pages totales=760|lire en ligne=http://www.hisnulmuslim.com/coran/|id=Co}}. * {{Ouvrage|prénom1=Paul|nom1=Drach|prénom2=Robert-Jean|nom2=Victor|titre=Le Livre du juste Yaschar|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=Gnose|année=1981|pages totales=318|isbn=2-268-00096-6|lire en ligne=http://godieu.com/livre/livre-du-juste}}. * {{Ouvrage|prénom1=André|nom1=Fermat|prénom2=Michel|nom2=Lapidus|titre=Les Prophéties de l'Égypte ancienne|lieu=Fuveau|éditeur=La maison de Vie|année=1999|pages totales=250|isbn=2-909816-33-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Claude|nom1=Goyon|lien auteur1=Jean-Claude Goyon|titre=Confirmation du pouvoir royal au nouvel an|sous-titre=Brooklyn Museum papyrus 47.218.50|lieu=Le Caire|éditeur=IFAO|année=1972|pages totales=142|isbn=978-0-913696-17-0}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Claire|nom1=Lalouette|lien auteur1=Claire Lalouette|préface=[[Pierre Grimal]]|titre=Textes sacrés et textes profanes de l'ancienne {{noble-|Égypte I}}|sous-titre=Des Pharaons et des hommes|éditeur=Gallimard|année=1984|lieu=Paris|isbn=2070711765|pages totales=345}}. * {{Ouvrage|prénom1=Gustave|nom1=Lefebvre|titre=Romans et contes égyptiens de l'époque pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Librairie d'Amérique et d'Orient Adrien Maisonneuve|année=1949|réimpression=1976|pages totales=232}} * {{Ouvrage|langue=en|auteur1=[[Manéthon de Sebennytos|Manéthon]]|traducteur=W. G. Waddell|titre=Manetho with an english translation|lieu=Cambridge (Massachusetts)|éditeur=[[Harvard University Press]]|année=1940|réimpression=1964|lire en ligne=https://archive.org/stream/manethowithengli00maneuoft#page/n37/mode/2up}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Alessandro |nom1=Roccati |titre=La Littérature historique sous l'Ancien Empire égyptien |lieu=Paris |année=1982 |pages totales=320 |isbn=2-204-01895-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Louis|nom1=Segond|lien auteur1=Louis Segond|titre=La Sainte Bible|sous-titre=qui comprend l'Ancien et le Nouveau Testament traduits sur les textes originaux hébreu et grec|lieu=Genève|éditeur=La maison de la Bible|année=1968|lire en ligne=http://www.info-bible.org/lsg/INDEX.html}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|titre=Sagesses de l'Égypte pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale|année=2001|pages totales=414|isbn=2-7433-0332-8}}. ==== Webographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=José|nom1=Do Nascimento|titre=Le Concept de pharaon selon le lexique politique des langues africaines|année=2011|mois=juillet|écouter en ligne=https://www.youtube.com/watch?v=2XuZn_ZCpos}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 3 h 56 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|lien auteur1=Thomas Römer|titre=L'Instauration de la Pâque et le passage de la mer. L'historicisation d'un mythe|lieu=Paris|éditeur=[[Collège de France]]|date=10 avril 2014|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2014-04-10-14h00.htm|id=M1}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|titre=La Sortie d'Égypte|sous-titre=la construction d'une histoire mythique|lieu=Paris|éditeur=Collège de France|date=26 février 2015|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2015-02-26-14h00.htm|id=M2}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} === Articles connexes === * [[Attributs du pharaon]], * [[Titulature royale dans l'Égypte antique]], (ensemble des titres portés par pharaon). * Jeux vidéo ''[[pharaon (jeu vidéo)|Pharaon]]'' et ''[[Immortal Cities : Les Enfants du Nil]]''. k1tmyalwtdpw153bcc8m1d8gvq0hc0s 382049 382048 2026-05-31T16:34:15Z Memon2025 21315 /* پڻ ڏسو */ 382049 wikitext text/x-wiki '''فرعون''' (Pharaoh) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاهن جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (حڪومت: 1353 - 1336 ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس III (1479 - 1425 ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (3150 ق.م.) کان 30 ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سيج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== ==الهيت== ==پڻ ڏسو== {{Portal|بادشاهت|قديم دنيا|قديم مصر}} * [[يوسف عليه السلام]] * [[موسيٰ عليه السلام]] * [[مصري ڪئلينڊر]] * [[قديم مصر]] * [[بادشاهت]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:فرعون]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآني اصطلاحون]] ==ٻاهرين لنڪس== {{Autres projets | wiktionary = pharaon | commons = Category:Pharaohs }} * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Adam|prénom2=Christiane|nom2=Ziegler|titre=Les pyramides d'Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Hachette Livre|Hachette Littérature]]|année=1999|pages totales=213|isbn=2-7028-2579-6}}. * {{Ouvrage|prénom1=Zahi|nom1=Hawass|lien auteur1=Zahi Hawass|directeur1=Zahi Hawass|titre=Trésors des Pyramides|lieu=Vercelli (Italie)|éditeur=White Star|année=2003|réimpression=2011|pages totales=416|isbn=978-88-6112-382-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Kent R.|nom1=Weeks|directeur1=Kent R. Weeks|titre=La Vallée des rois|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=2001|pages totales=434|isbn=978-2-7000-2154-7}}. ==== Dictionnaires ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Maria Carmela |nom1=Betrò |titre=Hiéroglyphes |sous-titre=Les mystères de l'écriture |lieu=Paris |éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1995 |pages totales=251 |isbn=2-08-012465-X}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Yvonne |nom1=Bonnamy |prénom2=Ashraf |nom2=Sadek |titre=Dictionnaire des hiéroglyphes |sous-titre=hiéroglyphes-français |lieu=Arles |éditeur=[[Actes Sud]] |année=2010 |pages totales=986 |isbn=978-2-7427-8922-1}}. * {{Ouvrage|langue originale=en|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Corteggiani|lien auteur1=Jean-Pierre Corteggiani|illustrateur=Laïla Ménassa|titre=L'Égypte ancienne et ses dieux, dictionnaire illustré|lieu=Paris|éditeur=éditions Fayard|année=2007|pages totales=589|isbn=978-2-213-62739-7}}. * {{Ouvrage|prénom1=Maurizio|nom1=Damiano-Appia|titre=L'Égypte. Dictionnaire encyclopédique de l'Ancienne Égypte et des civilisations nubiennes|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=1999|pages totales=295|isbn=2-7000-2143-6}}. * {{Ouvrage|langue=en| id = AHG | auteur = [[Alan Henderson Gardiner]] | titre = Egyptian Grammar | éditeur = Oxford University Press | année = 1973}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Michel|nom1=Dessoudeix|titre=Chronique de l'Égypte ancienne|sous-titre=Les pharaons, leur règne, leurs contemporains|lieu=Arles|éditeur=[[Actes Sud]]|année=2008|pages totales=780|isbn=978-2-7427-7612-2}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jean|nom1=Leclant|lien auteur1=Jean Leclant|responsabilité1=directeur|titre=Dictionnaire de l'Antiquité|lieu=Paris|éditeur=[[Presses universitaires de France|PUF]]|année=2005|réimpression=2011|pages totales=2390|isbn=978-2-13-058985-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Guy|nom1=Rachet|titre=Dictionnaire de la Civilisation égyptienne|lieu=Paris|éditeur=Larousse-Bordas|année=1998|pages totales=268|isbn=2-7028-1558-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|prénom2=Jean|nom2=Yoyotte|lien auteur2=Jean Yoyotte|titre=Dictionnaire des pharaons|lieu=Paris|éditeur=Éditions Noêsis|année=1988|réimpression=1998|pages totales=226|isbn=2-7028-2001-8}}. ==== Biographies des grands pharaons ==== (classement par ordre chronologique des règnes) * {{Ouvrage|prénom1=Michel|nom1=Baud|titre=Djéser et la {{IIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2002|réimpression=2007|pages totales=302|isbn=978-2-7564-0147-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nathalie|nom1=Favry|titre={{noble-|Sésostris Ier}} et le début de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2009|éditeur=Pygmalion|pages=380|isbn=9782756400617}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre={{noble-|Sésostris III}} et la fin de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2005|éditeur=Pygmalion|pages=332|isbn=2857048513}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christophe|nom1=Barbotin|titre=Âhmosis et le début de la {{XVIIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2008|pages totales=295|isbn=978-2-85704-860-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Joyce | nom1=Tyldesley | lien auteur1=Joyce Anne Tyldesley | titre=Hatshepsout | sous-titre=La femme pharaon | lieu=Monaco | éditeur=[[Éditions du Rocher]] | année=1997 | pages totales=289 | isbn=978-2-268-02516-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Christiane | nom1=Desroches Noblecourt| lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt | titre=La Reine mystérieuse Hatchepsout | lieu=Paris | éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]] | année=2002 | pages totales=502 | isbn=2-7028-7078-3}}. * {{Ouvrage|nom1=Maruéjol|prénom1=Florence|titre={{noble-|Thoutmosis III}} et la corégence avec Hatchepsout|éditeur=Pygmalion|année=2007|lieu=Paris|pages=478|isbn=9782857048947}}. * {{ouvrage|prénom1=Agnès|nom1=Cabrol|titre={{noble-|Amenhotep III}} le magnifique|éditeur=Le Rocher|lieu=Monaco|année=2000|pages totales=536|isbn=2268035832}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Dimitri|nom1=Laboury|titre=Akhenaton|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2010|pages totales=477|isbn=978-2-7564-0043-3}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=Toutânkhamon, vie et mort d'un pharaon|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1963|réimpression=1988|pages totales=312|isbn=2-85704-012-1}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Aude|nom1=Gros de Beler|lien auteur1=Aude Gros de Beler|titre=Toutânkhamon|lieu=Paris|éditeur=Molière / GLM|année=2000|pages totales=133|isbn=2-7028-4342-5}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Madeleine|nom1=Della Monica|titre=Horemheb|sous-titre=général pharaon|lieu=Paris|éditeur=Maisonneuve et Larose|année=2001|pages totales=151|isbn=2-7068-1468-3}}. * {{Article|nom1=Collectif|titre=Horemheb : Grand serviteur de l'État et pharaon|année=2014|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|lieu=Montségur|issn=1276-9223}}. * {{ouvrage|prénom1=Julie|nom1=Masquelier-Loorius|titre={{noble-|Séthi Ier}} et le début de la {{XIXe|dynastie}}|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=2013|pages totales=489|isbn=9782756400587}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|titre={{noble-|Ramsès II}}, la véritable histoire|pages totales=426|éditeur=Pygmalion|année=1996|isbn=285704481X|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Colette J.|nom1=Manouvrier|titre=Ramsès le dieu et les dieux ou la théologie politique de {{noble-|Ramsès II}}|année=1996|éditeur=Diffusion ANRT|lieu=Lille|isbn=9782729515454|pages=745|présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ephe_0000-0002_1995_num_108_104_15229}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Obsomer|titre={{noble-|Ramsès II}}|lieu=Paris|éditeur=Pygmalion|pages=558|isbn=9782756405889|année=2012}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Frédéric|nom1=Servajean|titre=Mérenptah et la fin de la {{XIXe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2014|pages totales=399|isbn=978-2-7564-0991-7}}. * {{ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre={{noble-|Ramsès III}}, histoire d'un règne|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=1993|pages=419|isbn=2857044089}}. * {{Ouvrage|auteur1=[[Charles Bonnet (orientaliste)|Claude Bonnet]]|titre=Les pharaons noirs|sous-titre=Une histoire de la Nubie|éditeur=Favre|date=10 septembre 2024|pages totales=216|isbn=978-2-8289-2154-5}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre=Douze reines d’Égypte qui ont changé l’Histoire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2013|pages totales=288|isbn=978-2-7564-0677-0|isbn2=2-7564-0677-5}}. ==== Études ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jan|nom1=Assmann|lien auteur1=Jan Assmann|titre=Maât, l'Égypte pharaonique et l'idée de justice sociale|lieu=Fuveau|éditeur=La Maison de Vie|année=1999|pages totales=173|isbn=2-909816-34-6}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=de|prénom1=Jan|nom1=Assmann|traducteur=Nathalie Baum|titre=Mort et au-delà dans l'Égypte ancienne|titre original=Tod und Jenseits im alten Ägypten|lieu=Monaco|éditeur=[[Éditions du Rocher]]|collection=Champollion|année=2003|pages totales=684|isbn=2-268-04358-4}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sydney H.|nom1=Aufrère|titre=Pharaon foudroyé|sous-titre=Du mythe à l'histoire|lieu=Gérardmer|éditeur=Pages du Monde|année=2010|pages totales=365|isbn=978-2-915867-31-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Baud |lien auteur1=Michel Baud |titre=Famille royale et pouvoir sous l'Ancien Empire égyptien |éditeur=[[Institut français d'archéologie orientale|IFAO]] |année=1999 |réimpression=2005 |pages totales=675 |isbn=978-2-7247-0248-4}}. * {{Ouvrage|prénom1=Marie-Ange|nom1=Bonhême|prénom2=Annie|nom2=Forgeau|titre=Pharaon|sous-titre=Les secrets du Pouvoir|lieu=Paris|éditeur=[[Armand Colin]]|année=1988|pages totales=349|isbn=2-200-37120-9}}. {{plume}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Peter A.|nom1=Clayton|traducteur=Florence Maruéjol|titre=Chronique des Pharaons|sous-titre=L'histoire règne par règne des souverains et des dynasties de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=[[Casterman]]|année=1995|pages totales=224|isbn=2-203-23304-4}}. {{plume}} * {{Article|nom1=Collectif|titre=Aspects de l'idéologie royale égyptienne|année=2014|lieu=Montségur|éditeur=Centre d'égyptologie|issn=1276-9223|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|numéro = 74}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sylvie|nom1=Cauville|titre=L'offrande aux dieux dans le temple égyptien|lieu=Paris-Leuven (Belgique)|éditeur=[[Peeters Publishers|Peeters]]|année=2011|pages totales=291|isbn=978-90-429-2568-7}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=La Femme au temps des Pharaons|lieu=Paris|éditeur=Stock / Pernoud|année=1986|réimpression=2000|pages totales=255|isbn=2-234-05281-5}}. * {{Article|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|éditeur=CFEETK|périodique=Cahiers de Karnak|année=2003|numéro=11|titre=À propos des piliers héraldiques de Karnak : une suggestion|lire en ligne=http://www.cfeetk.cnrs.fr/fichiers/Documents/Ressources-PDF/Karnak_11/Desroches_387-404.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Henri|nom1=Frankfort|traducteur=Jacques Marty et Paule Krieger|titre=La royauté et les dieux|sous-titre=Intégration de la société à la nature dans la religion de l'ancien Proche Orient|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1951|pages totales=436}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre=Les pharaons du Nouvel Empire|sous-titre=Une pensée stratégique (1550-1069 {{av JC}})|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=L'art de la guerre|année=2008|pages totales=281|isbn=978-2-268-06448-2}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nicolas-Christophe|nom1=Grimal|lien auteur1=Nicolas Grimal|titre=Les Termes de la propagande royale égyptienne de la {{XIXe|dynastie}} à la conquête d'Alexandre|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale / Diffusion de Boccard|année=1986|pages totales=764|issn=0398-3595}}. * {{Ouvrage|prénom1=Francis|nom1=Janot|titre=Momies|sous-titre=Rituels d'immortalité dans l'Égypte ancienne|éditeur=White Star|année=2008|pages totales=366|isbn=978-88-6112-153-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Rolf|nom1=Krauss|titre=Moïse le pharaon|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2000|pages totales=328|isbn=2-268-03781-9}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Claire|nom1=Lalouette|titre=Thèbes ou la naissance d'un empire|lieu=Paris|éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]]|année=1995|pages totales=643|isbn=2-08-081328-5}}. * {{Article|langue=en|prénom1=Maria Michela|nom1=Luiselli|titre=The Ancient Egyptian scene of Pharaoh smiting his enemies: an attempt to visualize cultural memory ?|périodique=Cultural Memory and Identity in ancient Societies|année=2011|lieu=Londres|passage=10-25|lire en ligne=https://www.academia.edu/4786379/_The_Ancient_Egyptian_scene_of_Pharaoh_smiting_his_enemies_An_attempt_to_visualise_cultural_memory_in_M._Bommas_ed._Memory_Culture_in_Ancient_Societies_vol._1_London_2011_pp._10-25}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|titre=Recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte. {{II}}|lieu=Le Caire|collection=Bibliothèque d'étude|numéro dans collection=122|année=1998|réimpression=2008|pages totales=423|isbn=978-2-7247-0217-0|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|préface=Charles de Lespinay et Raymond Verdier|titre=Égypte pharaonique|sous-titre=Nouvelles recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions L'Harmattan]]|année=2004|pages totales=391|isbn=2-7475-7706-6|lire en ligne=https://books.google.com/books?id=J-EQ9UIqHnkC&printsec=frontcover|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Thomas|nom1=Römer (préface)|titre=Ce que la Bible doit à l'Égypte|lieu=Paris|éditeur=Bayard / Le Monde de la Bible|année=2008|pages totales=284|isbn=978-2-227-47767-4|id=bib}}. * {{Article|prénom1=Georges|nom1=Posener|lien auteur1=Georges Posener|titre=De la divinité du pharaon|périodique=Cahiers de la Société Asiatique|numéro=15|année=1960|lieu=Paris|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|titre=Affaires et scandales sous les Ramsès|sous-titre=la crise des valeurs dans l'Égypte du nouvel Empire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1993|pages totales=274|isbn=2-85704-393-7}}. * {{Ouvrage|langue=en|prénom1=Toby A.H.|nom1=Wilkinson|titre=Early Dynastic Egypt|lieu=Londres|éditeur=[[Routledge]]|année=1999|pages totales=413|isbn=0-415-18633-1|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Hilary|nom1=Wilson|traducteur=[[Guy Rachet]]|titre=Lire et comprendre les hiéroglyphes|sous-titre=La méthode|éditeur=GLM|année=1993|réimpression=1996|pages totales=301|isbn=2-7028-1508-1}}. ==== Géographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Première partie ; To-Mehou, La Basse Égypte|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale, Librairie C. Klincksieck|année=1957|pages totales=224|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-1.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Deuxième partie ; To-Chemâ, La Haute Égypte|lieu=Paris|éditeur=Librairie C. Klincksieck|année=1961|pages totales=240|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-2.pdf}}. ==== Royauté sacrée ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Alfred|nom1=Adler|lien auteur1=Alfred Adler (ethnologue)|titre=La Mort est le masque du roi|sous-titre=la royauté sacrée des Moundang du Tchad|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1982|pages totales=430|isbn=2-228-13060-5}}. * {{Ouvrage|prénom1=Alfred|nom1=Adler|titre=Le pouvoir et l'interdit|sous-titre=Royauté et religion en Afrique noire|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Albin Michel|Albin Michel]]|année=2000|pages totales=330|isbn=2-226-11664-8}}. * {{Article|prénom1=Sydney H.|nom1= Aufrère|lien auteur1=Sydney Hervé Aufrère|titre=Quelques notes sur l'inceste en Égypte pharaonique, lagide et romaine|périodique=Barbares et civilisés dans l'Antiquité, cahier KUBABA 7|lieu=Paris|année=2005|éditeur=L'Harmattan|passage=269-279|lire en ligne=http://kubaba.univ-paris1.fr/2005/barbares_ci/aufrere.pdf}}. * {{Article|prénom1=Anne|nom1=Forgeau|titre=La mémoire du nom et l'ordre pharaonique|périodique=Histoire de la famille. Tome 1./ Mondes lointains|passage=175-208|éditeur=Armand Colin (Le Livre de poche)|année=1986|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Luc|nom1=de Heusch|lien auteur1=Luc de Heusch|titre=Écrits sur la royauté sacrée|lieu=Bruxelles|éditeur=Éditions de l'Université de Bruxelles|année=1987|pages totales=314|isbn=2-8004-0928-2}}. * {{Article|prénom1=Keith|nom1=Hopkins|titre=Le mariage frère-sœur en Égypte romaine|périodique=Épouser au plus proche : Inceste, prohibitions et stratégies matrimoniales autour de la Méditerranée|année=1994|lieu=Paris|passage=79-95|isbn=2713210097|éditeur=Éditions EHESS}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=en|prénom1=Stephen|nom1=Quirke|titre=Le culte de Rê|sous-titre=L'adoration du soleil dans l'Égypte antique|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2004|pages totales=255|isbn=2-268-04926-4}}. ==== Traductions ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Paul |nom1=Barguet |titre=Textes des Sarcophages égyptiens du Moyen Empire |lieu=Paris |éditeur=[[Éditions du Cerf]] |année=1986 |pages totales=725 |isbn=2-204-02332-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Carrier|lien auteur1=Claude Carrier|titre=Textes des Pyramides de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=Cybèle|année=2009-2010|pages totales=417|isbn=978-2-915840-10-0}} en 6 volumes. * {{Ouvrage|prénom1=Mohamed|nom1=Chiadmi (traducteur)|titre=Le Noble Coran|sous-titre=Nouvelle traduction française du sens de ses versets|lieu=Lyon|éditeur=Éditions Tawhid|année=2005|pages totales=760|lire en ligne=http://www.hisnulmuslim.com/coran/|id=Co}}. * {{Ouvrage|prénom1=Paul|nom1=Drach|prénom2=Robert-Jean|nom2=Victor|titre=Le Livre du juste Yaschar|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=Gnose|année=1981|pages totales=318|isbn=2-268-00096-6|lire en ligne=http://godieu.com/livre/livre-du-juste}}. * {{Ouvrage|prénom1=André|nom1=Fermat|prénom2=Michel|nom2=Lapidus|titre=Les Prophéties de l'Égypte ancienne|lieu=Fuveau|éditeur=La maison de Vie|année=1999|pages totales=250|isbn=2-909816-33-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Claude|nom1=Goyon|lien auteur1=Jean-Claude Goyon|titre=Confirmation du pouvoir royal au nouvel an|sous-titre=Brooklyn Museum papyrus 47.218.50|lieu=Le Caire|éditeur=IFAO|année=1972|pages totales=142|isbn=978-0-913696-17-0}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Claire|nom1=Lalouette|lien auteur1=Claire Lalouette|préface=[[Pierre Grimal]]|titre=Textes sacrés et textes profanes de l'ancienne {{noble-|Égypte I}}|sous-titre=Des Pharaons et des hommes|éditeur=Gallimard|année=1984|lieu=Paris|isbn=2070711765|pages totales=345}}. * {{Ouvrage|prénom1=Gustave|nom1=Lefebvre|titre=Romans et contes égyptiens de l'époque pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Librairie d'Amérique et d'Orient Adrien Maisonneuve|année=1949|réimpression=1976|pages totales=232}} * {{Ouvrage|langue=en|auteur1=[[Manéthon de Sebennytos|Manéthon]]|traducteur=W. G. Waddell|titre=Manetho with an english translation|lieu=Cambridge (Massachusetts)|éditeur=[[Harvard University Press]]|année=1940|réimpression=1964|lire en ligne=https://archive.org/stream/manethowithengli00maneuoft#page/n37/mode/2up}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Alessandro |nom1=Roccati |titre=La Littérature historique sous l'Ancien Empire égyptien |lieu=Paris |année=1982 |pages totales=320 |isbn=2-204-01895-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Louis|nom1=Segond|lien auteur1=Louis Segond|titre=La Sainte Bible|sous-titre=qui comprend l'Ancien et le Nouveau Testament traduits sur les textes originaux hébreu et grec|lieu=Genève|éditeur=La maison de la Bible|année=1968|lire en ligne=http://www.info-bible.org/lsg/INDEX.html}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|titre=Sagesses de l'Égypte pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale|année=2001|pages totales=414|isbn=2-7433-0332-8}}. ==== Webographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=José|nom1=Do Nascimento|titre=Le Concept de pharaon selon le lexique politique des langues africaines|année=2011|mois=juillet|écouter en ligne=https://www.youtube.com/watch?v=2XuZn_ZCpos}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 3 h 56 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|lien auteur1=Thomas Römer|titre=L'Instauration de la Pâque et le passage de la mer. L'historicisation d'un mythe|lieu=Paris|éditeur=[[Collège de France]]|date=10 avril 2014|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2014-04-10-14h00.htm|id=M1}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|titre=La Sortie d'Égypte|sous-titre=la construction d'une histoire mythique|lieu=Paris|éditeur=Collège de France|date=26 février 2015|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2015-02-26-14h00.htm|id=M2}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} === Articles connexes === * [[Attributs du pharaon]], * [[Titulature royale dans l'Égypte antique]], (ensemble des titres portés par pharaon). * Jeux vidéo ''[[pharaon (jeu vidéo)|Pharaon]]'' et ''[[Immortal Cities : Les Enfants du Nil]]''. 2s0rlmnhq3qeo7xwa13hz0ttz47k5t7 382050 382049 2026-05-31T17:25:22Z Memon2025 21315 /* */ 382050 wikitext text/x-wiki {{Short description|Title of Ancient Egyptian Kings}} {{Hiero | Pharaon | <hiero>pr:aA</hiero> |trans = Pr-ˁȝ | époque = égypte | align = right}} [[File:Statue of Ramses II from Karnak, granodiorite - C 1380 Museo Egizio (Turin) 01.jpg|thumb|Ramsès II assis sur son trône, tenant le [[sceptre Héqa]] et coiffé du [[khépresh]] - {{XIXe dynastie égyptienne}} - [[Musée égyptologique de Turin]].]] [[File:TuthmosisIII-2.JPG|thumb|Statue fragmentaire de {{noble|Thoutmôsis III}} - {{XVIIIe dynastie égyptienne}} - [[Musée de Louxor]].]] [[File:Huni-StatueHead BrooklynMuseum.jpg|thumb|Tête du pharaon [[Houni]] - {{IIIe dynastie égyptienne}} - [[Brooklyn Museum]].]] '''فرعون''' (Pharaoh) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاهن جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (حڪومت: 1353 - 1336 ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس III (1479 - 1425 ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (3150 ق.م.) کان 30 ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سيج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== ==الهيت== ==پڻ ڏسو== {{Portal|بادشاهت|قديم دنيا|قديم مصر}} * [[يوسف عليه السلام]] * [[موسيٰ عليه السلام]] * [[مصري ڪئلينڊر]] * [[قديم مصر]] * [[بادشاهت]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:فرعون]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآني اصطلاحون]] ==ٻاهرين لنڪس== {{Autres projets | wiktionary = pharaon | commons = Category:Pharaohs }} * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Adam|prénom2=Christiane|nom2=Ziegler|titre=Les pyramides d'Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Hachette Livre|Hachette Littérature]]|année=1999|pages totales=213|isbn=2-7028-2579-6}}. * {{Ouvrage|prénom1=Zahi|nom1=Hawass|lien auteur1=Zahi Hawass|directeur1=Zahi Hawass|titre=Trésors des Pyramides|lieu=Vercelli (Italie)|éditeur=White Star|année=2003|réimpression=2011|pages totales=416|isbn=978-88-6112-382-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Kent R.|nom1=Weeks|directeur1=Kent R. Weeks|titre=La Vallée des rois|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=2001|pages totales=434|isbn=978-2-7000-2154-7}}. ==== Dictionnaires ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Maria Carmela |nom1=Betrò |titre=Hiéroglyphes |sous-titre=Les mystères de l'écriture |lieu=Paris |éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1995 |pages totales=251 |isbn=2-08-012465-X}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Yvonne |nom1=Bonnamy |prénom2=Ashraf |nom2=Sadek |titre=Dictionnaire des hiéroglyphes |sous-titre=hiéroglyphes-français |lieu=Arles |éditeur=[[Actes Sud]] |année=2010 |pages totales=986 |isbn=978-2-7427-8922-1}}. * {{Ouvrage|langue originale=en|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Corteggiani|lien auteur1=Jean-Pierre Corteggiani|illustrateur=Laïla Ménassa|titre=L'Égypte ancienne et ses dieux, dictionnaire illustré|lieu=Paris|éditeur=éditions Fayard|année=2007|pages totales=589|isbn=978-2-213-62739-7}}. * {{Ouvrage|prénom1=Maurizio|nom1=Damiano-Appia|titre=L'Égypte. Dictionnaire encyclopédique de l'Ancienne Égypte et des civilisations nubiennes|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=1999|pages totales=295|isbn=2-7000-2143-6}}. * {{Ouvrage|langue=en| id = AHG | auteur = [[Alan Henderson Gardiner]] | titre = Egyptian Grammar | éditeur = Oxford University Press | année = 1973}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Michel|nom1=Dessoudeix|titre=Chronique de l'Égypte ancienne|sous-titre=Les pharaons, leur règne, leurs contemporains|lieu=Arles|éditeur=[[Actes Sud]]|année=2008|pages totales=780|isbn=978-2-7427-7612-2}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jean|nom1=Leclant|lien auteur1=Jean Leclant|responsabilité1=directeur|titre=Dictionnaire de l'Antiquité|lieu=Paris|éditeur=[[Presses universitaires de France|PUF]]|année=2005|réimpression=2011|pages totales=2390|isbn=978-2-13-058985-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Guy|nom1=Rachet|titre=Dictionnaire de la Civilisation égyptienne|lieu=Paris|éditeur=Larousse-Bordas|année=1998|pages totales=268|isbn=2-7028-1558-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|prénom2=Jean|nom2=Yoyotte|lien auteur2=Jean Yoyotte|titre=Dictionnaire des pharaons|lieu=Paris|éditeur=Éditions Noêsis|année=1988|réimpression=1998|pages totales=226|isbn=2-7028-2001-8}}. ==== Biographies des grands pharaons ==== (classement par ordre chronologique des règnes) * {{Ouvrage|prénom1=Michel|nom1=Baud|titre=Djéser et la {{IIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2002|réimpression=2007|pages totales=302|isbn=978-2-7564-0147-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nathalie|nom1=Favry|titre={{noble-|Sésostris Ier}} et le début de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2009|éditeur=Pygmalion|pages=380|isbn=9782756400617}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre={{noble-|Sésostris III}} et la fin de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2005|éditeur=Pygmalion|pages=332|isbn=2857048513}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christophe|nom1=Barbotin|titre=Âhmosis et le début de la {{XVIIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2008|pages totales=295|isbn=978-2-85704-860-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Joyce | nom1=Tyldesley | lien auteur1=Joyce Anne Tyldesley | titre=Hatshepsout | sous-titre=La femme pharaon | lieu=Monaco | éditeur=[[Éditions du Rocher]] | année=1997 | pages totales=289 | isbn=978-2-268-02516-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Christiane | nom1=Desroches Noblecourt| lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt | titre=La Reine mystérieuse Hatchepsout | lieu=Paris | éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]] | année=2002 | pages totales=502 | isbn=2-7028-7078-3}}. * {{Ouvrage|nom1=Maruéjol|prénom1=Florence|titre={{noble-|Thoutmosis III}} et la corégence avec Hatchepsout|éditeur=Pygmalion|année=2007|lieu=Paris|pages=478|isbn=9782857048947}}. * {{ouvrage|prénom1=Agnès|nom1=Cabrol|titre={{noble-|Amenhotep III}} le magnifique|éditeur=Le Rocher|lieu=Monaco|année=2000|pages totales=536|isbn=2268035832}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Dimitri|nom1=Laboury|titre=Akhenaton|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2010|pages totales=477|isbn=978-2-7564-0043-3}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=Toutânkhamon, vie et mort d'un pharaon|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1963|réimpression=1988|pages totales=312|isbn=2-85704-012-1}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Aude|nom1=Gros de Beler|lien auteur1=Aude Gros de Beler|titre=Toutânkhamon|lieu=Paris|éditeur=Molière / GLM|année=2000|pages totales=133|isbn=2-7028-4342-5}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Madeleine|nom1=Della Monica|titre=Horemheb|sous-titre=général pharaon|lieu=Paris|éditeur=Maisonneuve et Larose|année=2001|pages totales=151|isbn=2-7068-1468-3}}. * {{Article|nom1=Collectif|titre=Horemheb : Grand serviteur de l'État et pharaon|année=2014|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|lieu=Montségur|issn=1276-9223}}. * {{ouvrage|prénom1=Julie|nom1=Masquelier-Loorius|titre={{noble-|Séthi Ier}} et le début de la {{XIXe|dynastie}}|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=2013|pages totales=489|isbn=9782756400587}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|titre={{noble-|Ramsès II}}, la véritable histoire|pages totales=426|éditeur=Pygmalion|année=1996|isbn=285704481X|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Colette J.|nom1=Manouvrier|titre=Ramsès le dieu et les dieux ou la théologie politique de {{noble-|Ramsès II}}|année=1996|éditeur=Diffusion ANRT|lieu=Lille|isbn=9782729515454|pages=745|présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ephe_0000-0002_1995_num_108_104_15229}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Obsomer|titre={{noble-|Ramsès II}}|lieu=Paris|éditeur=Pygmalion|pages=558|isbn=9782756405889|année=2012}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Frédéric|nom1=Servajean|titre=Mérenptah et la fin de la {{XIXe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2014|pages totales=399|isbn=978-2-7564-0991-7}}. * {{ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre={{noble-|Ramsès III}}, histoire d'un règne|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=1993|pages=419|isbn=2857044089}}. * {{Ouvrage|auteur1=[[Charles Bonnet (orientaliste)|Claude Bonnet]]|titre=Les pharaons noirs|sous-titre=Une histoire de la Nubie|éditeur=Favre|date=10 septembre 2024|pages totales=216|isbn=978-2-8289-2154-5}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre=Douze reines d’Égypte qui ont changé l’Histoire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2013|pages totales=288|isbn=978-2-7564-0677-0|isbn2=2-7564-0677-5}}. ==== Études ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jan|nom1=Assmann|lien auteur1=Jan Assmann|titre=Maât, l'Égypte pharaonique et l'idée de justice sociale|lieu=Fuveau|éditeur=La Maison de Vie|année=1999|pages totales=173|isbn=2-909816-34-6}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=de|prénom1=Jan|nom1=Assmann|traducteur=Nathalie Baum|titre=Mort et au-delà dans l'Égypte ancienne|titre original=Tod und Jenseits im alten Ägypten|lieu=Monaco|éditeur=[[Éditions du Rocher]]|collection=Champollion|année=2003|pages totales=684|isbn=2-268-04358-4}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sydney H.|nom1=Aufrère|titre=Pharaon foudroyé|sous-titre=Du mythe à l'histoire|lieu=Gérardmer|éditeur=Pages du Monde|année=2010|pages totales=365|isbn=978-2-915867-31-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Baud |lien auteur1=Michel Baud |titre=Famille royale et pouvoir sous l'Ancien Empire égyptien |éditeur=[[Institut français d'archéologie orientale|IFAO]] |année=1999 |réimpression=2005 |pages totales=675 |isbn=978-2-7247-0248-4}}. * {{Ouvrage|prénom1=Marie-Ange|nom1=Bonhême|prénom2=Annie|nom2=Forgeau|titre=Pharaon|sous-titre=Les secrets du Pouvoir|lieu=Paris|éditeur=[[Armand Colin]]|année=1988|pages totales=349|isbn=2-200-37120-9}}. {{plume}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Peter A.|nom1=Clayton|traducteur=Florence Maruéjol|titre=Chronique des Pharaons|sous-titre=L'histoire règne par règne des souverains et des dynasties de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=[[Casterman]]|année=1995|pages totales=224|isbn=2-203-23304-4}}. {{plume}} * {{Article|nom1=Collectif|titre=Aspects de l'idéologie royale égyptienne|année=2014|lieu=Montségur|éditeur=Centre d'égyptologie|issn=1276-9223|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|numéro = 74}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sylvie|nom1=Cauville|titre=L'offrande aux dieux dans le temple égyptien|lieu=Paris-Leuven (Belgique)|éditeur=[[Peeters Publishers|Peeters]]|année=2011|pages totales=291|isbn=978-90-429-2568-7}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=La Femme au temps des Pharaons|lieu=Paris|éditeur=Stock / Pernoud|année=1986|réimpression=2000|pages totales=255|isbn=2-234-05281-5}}. * {{Article|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|éditeur=CFEETK|périodique=Cahiers de Karnak|année=2003|numéro=11|titre=À propos des piliers héraldiques de Karnak : une suggestion|lire en ligne=http://www.cfeetk.cnrs.fr/fichiers/Documents/Ressources-PDF/Karnak_11/Desroches_387-404.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Henri|nom1=Frankfort|traducteur=Jacques Marty et Paule Krieger|titre=La royauté et les dieux|sous-titre=Intégration de la société à la nature dans la religion de l'ancien Proche Orient|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1951|pages totales=436}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre=Les pharaons du Nouvel Empire|sous-titre=Une pensée stratégique (1550-1069 {{av JC}})|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=L'art de la guerre|année=2008|pages totales=281|isbn=978-2-268-06448-2}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nicolas-Christophe|nom1=Grimal|lien auteur1=Nicolas Grimal|titre=Les Termes de la propagande royale égyptienne de la {{XIXe|dynastie}} à la conquête d'Alexandre|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale / Diffusion de Boccard|année=1986|pages totales=764|issn=0398-3595}}. * {{Ouvrage|prénom1=Francis|nom1=Janot|titre=Momies|sous-titre=Rituels d'immortalité dans l'Égypte ancienne|éditeur=White Star|année=2008|pages totales=366|isbn=978-88-6112-153-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Rolf|nom1=Krauss|titre=Moïse le pharaon|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2000|pages totales=328|isbn=2-268-03781-9}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Claire|nom1=Lalouette|titre=Thèbes ou la naissance d'un empire|lieu=Paris|éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]]|année=1995|pages totales=643|isbn=2-08-081328-5}}. * {{Article|langue=en|prénom1=Maria Michela|nom1=Luiselli|titre=The Ancient Egyptian scene of Pharaoh smiting his enemies: an attempt to visualize cultural memory ?|périodique=Cultural Memory and Identity in ancient Societies|année=2011|lieu=Londres|passage=10-25|lire en ligne=https://www.academia.edu/4786379/_The_Ancient_Egyptian_scene_of_Pharaoh_smiting_his_enemies_An_attempt_to_visualise_cultural_memory_in_M._Bommas_ed._Memory_Culture_in_Ancient_Societies_vol._1_London_2011_pp._10-25}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|titre=Recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte. {{II}}|lieu=Le Caire|collection=Bibliothèque d'étude|numéro dans collection=122|année=1998|réimpression=2008|pages totales=423|isbn=978-2-7247-0217-0|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|préface=Charles de Lespinay et Raymond Verdier|titre=Égypte pharaonique|sous-titre=Nouvelles recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions L'Harmattan]]|année=2004|pages totales=391|isbn=2-7475-7706-6|lire en ligne=https://books.google.com/books?id=J-EQ9UIqHnkC&printsec=frontcover|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Thomas|nom1=Römer (préface)|titre=Ce que la Bible doit à l'Égypte|lieu=Paris|éditeur=Bayard / Le Monde de la Bible|année=2008|pages totales=284|isbn=978-2-227-47767-4|id=bib}}. * {{Article|prénom1=Georges|nom1=Posener|lien auteur1=Georges Posener|titre=De la divinité du pharaon|périodique=Cahiers de la Société Asiatique|numéro=15|année=1960|lieu=Paris|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|titre=Affaires et scandales sous les Ramsès|sous-titre=la crise des valeurs dans l'Égypte du nouvel Empire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1993|pages totales=274|isbn=2-85704-393-7}}. * {{Ouvrage|langue=en|prénom1=Toby A.H.|nom1=Wilkinson|titre=Early Dynastic Egypt|lieu=Londres|éditeur=[[Routledge]]|année=1999|pages totales=413|isbn=0-415-18633-1|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Hilary|nom1=Wilson|traducteur=[[Guy Rachet]]|titre=Lire et comprendre les hiéroglyphes|sous-titre=La méthode|éditeur=GLM|année=1993|réimpression=1996|pages totales=301|isbn=2-7028-1508-1}}. ==== Géographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Première partie ; To-Mehou, La Basse Égypte|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale, Librairie C. Klincksieck|année=1957|pages totales=224|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-1.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Deuxième partie ; To-Chemâ, La Haute Égypte|lieu=Paris|éditeur=Librairie C. Klincksieck|année=1961|pages totales=240|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-2.pdf}}. ==== Royauté sacrée ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Alfred|nom1=Adler|lien auteur1=Alfred Adler (ethnologue)|titre=La Mort est le masque du roi|sous-titre=la royauté sacrée des Moundang du Tchad|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1982|pages totales=430|isbn=2-228-13060-5}}. * {{Ouvrage|prénom1=Alfred|nom1=Adler|titre=Le pouvoir et l'interdit|sous-titre=Royauté et religion en Afrique noire|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Albin Michel|Albin Michel]]|année=2000|pages totales=330|isbn=2-226-11664-8}}. * {{Article|prénom1=Sydney H.|nom1= Aufrère|lien auteur1=Sydney Hervé Aufrère|titre=Quelques notes sur l'inceste en Égypte pharaonique, lagide et romaine|périodique=Barbares et civilisés dans l'Antiquité, cahier KUBABA 7|lieu=Paris|année=2005|éditeur=L'Harmattan|passage=269-279|lire en ligne=http://kubaba.univ-paris1.fr/2005/barbares_ci/aufrere.pdf}}. * {{Article|prénom1=Anne|nom1=Forgeau|titre=La mémoire du nom et l'ordre pharaonique|périodique=Histoire de la famille. Tome 1./ Mondes lointains|passage=175-208|éditeur=Armand Colin (Le Livre de poche)|année=1986|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Luc|nom1=de Heusch|lien auteur1=Luc de Heusch|titre=Écrits sur la royauté sacrée|lieu=Bruxelles|éditeur=Éditions de l'Université de Bruxelles|année=1987|pages totales=314|isbn=2-8004-0928-2}}. * {{Article|prénom1=Keith|nom1=Hopkins|titre=Le mariage frère-sœur en Égypte romaine|périodique=Épouser au plus proche : Inceste, prohibitions et stratégies matrimoniales autour de la Méditerranée|année=1994|lieu=Paris|passage=79-95|isbn=2713210097|éditeur=Éditions EHESS}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=en|prénom1=Stephen|nom1=Quirke|titre=Le culte de Rê|sous-titre=L'adoration du soleil dans l'Égypte antique|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2004|pages totales=255|isbn=2-268-04926-4}}. ==== Traductions ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Paul |nom1=Barguet |titre=Textes des Sarcophages égyptiens du Moyen Empire |lieu=Paris |éditeur=[[Éditions du Cerf]] |année=1986 |pages totales=725 |isbn=2-204-02332-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Carrier|lien auteur1=Claude Carrier|titre=Textes des Pyramides de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=Cybèle|année=2009-2010|pages totales=417|isbn=978-2-915840-10-0}} en 6 volumes. * {{Ouvrage|prénom1=Mohamed|nom1=Chiadmi (traducteur)|titre=Le Noble Coran|sous-titre=Nouvelle traduction française du sens de ses versets|lieu=Lyon|éditeur=Éditions Tawhid|année=2005|pages totales=760|lire en ligne=http://www.hisnulmuslim.com/coran/|id=Co}}. * {{Ouvrage|prénom1=Paul|nom1=Drach|prénom2=Robert-Jean|nom2=Victor|titre=Le Livre du juste Yaschar|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=Gnose|année=1981|pages totales=318|isbn=2-268-00096-6|lire en ligne=http://godieu.com/livre/livre-du-juste}}. * {{Ouvrage|prénom1=André|nom1=Fermat|prénom2=Michel|nom2=Lapidus|titre=Les Prophéties de l'Égypte ancienne|lieu=Fuveau|éditeur=La maison de Vie|année=1999|pages totales=250|isbn=2-909816-33-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Claude|nom1=Goyon|lien auteur1=Jean-Claude Goyon|titre=Confirmation du pouvoir royal au nouvel an|sous-titre=Brooklyn Museum papyrus 47.218.50|lieu=Le Caire|éditeur=IFAO|année=1972|pages totales=142|isbn=978-0-913696-17-0}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Claire|nom1=Lalouette|lien auteur1=Claire Lalouette|préface=[[Pierre Grimal]]|titre=Textes sacrés et textes profanes de l'ancienne {{noble-|Égypte I}}|sous-titre=Des Pharaons et des hommes|éditeur=Gallimard|année=1984|lieu=Paris|isbn=2070711765|pages totales=345}}. * {{Ouvrage|prénom1=Gustave|nom1=Lefebvre|titre=Romans et contes égyptiens de l'époque pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Librairie d'Amérique et d'Orient Adrien Maisonneuve|année=1949|réimpression=1976|pages totales=232}} * {{Ouvrage|langue=en|auteur1=[[Manéthon de Sebennytos|Manéthon]]|traducteur=W. G. Waddell|titre=Manetho with an english translation|lieu=Cambridge (Massachusetts)|éditeur=[[Harvard University Press]]|année=1940|réimpression=1964|lire en ligne=https://archive.org/stream/manethowithengli00maneuoft#page/n37/mode/2up}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Alessandro |nom1=Roccati |titre=La Littérature historique sous l'Ancien Empire égyptien |lieu=Paris |année=1982 |pages totales=320 |isbn=2-204-01895-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Louis|nom1=Segond|lien auteur1=Louis Segond|titre=La Sainte Bible|sous-titre=qui comprend l'Ancien et le Nouveau Testament traduits sur les textes originaux hébreu et grec|lieu=Genève|éditeur=La maison de la Bible|année=1968|lire en ligne=http://www.info-bible.org/lsg/INDEX.html}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|titre=Sagesses de l'Égypte pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale|année=2001|pages totales=414|isbn=2-7433-0332-8}}. ==== Webographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=José|nom1=Do Nascimento|titre=Le Concept de pharaon selon le lexique politique des langues africaines|année=2011|mois=juillet|écouter en ligne=https://www.youtube.com/watch?v=2XuZn_ZCpos}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 3 h 56 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|lien auteur1=Thomas Römer|titre=L'Instauration de la Pâque et le passage de la mer. L'historicisation d'un mythe|lieu=Paris|éditeur=[[Collège de France]]|date=10 avril 2014|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2014-04-10-14h00.htm|id=M1}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|titre=La Sortie d'Égypte|sous-titre=la construction d'une histoire mythique|lieu=Paris|éditeur=Collège de France|date=26 février 2015|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2015-02-26-14h00.htm|id=M2}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} === Articles connexes === * [[Attributs du pharaon]], * [[Titulature royale dans l'Égypte antique]], (ensemble des titres portés par pharaon). * Jeux vidéo ''[[pharaon (jeu vidéo)|Pharaon]]'' et ''[[Immortal Cities : Les Enfants du Nil]]''. hmfdv1wctxhdbmc8hlpfwtecmldo11f 382051 382050 2026-05-31T17:26:13Z Memon2025 21315 /* */ 382051 wikitext text/x-wiki {{Short description|Title of Ancient Egyptian Kings}} [[File:Statue of Ramses II from Karnak, granodiorite - C 1380 Museo Egizio (Turin) 01.jpg|thumb|Ramsès II assis sur son trône, tenant le [[sceptre Héqa]] et coiffé du [[khépresh]] - {{XIXe dynastie égyptienne}} - [[Musée égyptologique de Turin]].]] [[File:TuthmosisIII-2.JPG|thumb|Statue fragmentaire de {{noble|Thoutmôsis III}} - {{XVIIIe dynastie égyptienne}} - [[Musée de Louxor]].]] [[File:Huni-StatueHead BrooklynMuseum.jpg|thumb|Tête du pharaon [[Houni]] - {{IIIe dynastie égyptienne}} - [[Brooklyn Museum]].]] '''فرعون''' (Pharaoh) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاهن جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (حڪومت: 1353 - 1336 ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس III (1479 - 1425 ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (3150 ق.م.) کان 30 ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سيج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== ==الهيت== ==پڻ ڏسو== {{Portal|بادشاهت|قديم دنيا|قديم مصر}} * [[يوسف عليه السلام]] * [[موسيٰ عليه السلام]] * [[مصري ڪئلينڊر]] * [[قديم مصر]] * [[بادشاهت]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:فرعون]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآني اصطلاحون]] ==ٻاهرين لنڪس== {{Autres projets | wiktionary = pharaon | commons = Category:Pharaohs }} * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Adam|prénom2=Christiane|nom2=Ziegler|titre=Les pyramides d'Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Hachette Livre|Hachette Littérature]]|année=1999|pages totales=213|isbn=2-7028-2579-6}}. * {{Ouvrage|prénom1=Zahi|nom1=Hawass|lien auteur1=Zahi Hawass|directeur1=Zahi Hawass|titre=Trésors des Pyramides|lieu=Vercelli (Italie)|éditeur=White Star|année=2003|réimpression=2011|pages totales=416|isbn=978-88-6112-382-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Kent R.|nom1=Weeks|directeur1=Kent R. Weeks|titre=La Vallée des rois|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=2001|pages totales=434|isbn=978-2-7000-2154-7}}. ==== Dictionnaires ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Maria Carmela |nom1=Betrò |titre=Hiéroglyphes |sous-titre=Les mystères de l'écriture |lieu=Paris |éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1995 |pages totales=251 |isbn=2-08-012465-X}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Yvonne |nom1=Bonnamy |prénom2=Ashraf |nom2=Sadek |titre=Dictionnaire des hiéroglyphes |sous-titre=hiéroglyphes-français |lieu=Arles |éditeur=[[Actes Sud]] |année=2010 |pages totales=986 |isbn=978-2-7427-8922-1}}. * {{Ouvrage|langue originale=en|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Corteggiani|lien auteur1=Jean-Pierre Corteggiani|illustrateur=Laïla Ménassa|titre=L'Égypte ancienne et ses dieux, dictionnaire illustré|lieu=Paris|éditeur=éditions Fayard|année=2007|pages totales=589|isbn=978-2-213-62739-7}}. * {{Ouvrage|prénom1=Maurizio|nom1=Damiano-Appia|titre=L'Égypte. Dictionnaire encyclopédique de l'Ancienne Égypte et des civilisations nubiennes|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=1999|pages totales=295|isbn=2-7000-2143-6}}. * {{Ouvrage|langue=en| id = AHG | auteur = [[Alan Henderson Gardiner]] | titre = Egyptian Grammar | éditeur = Oxford University Press | année = 1973}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Michel|nom1=Dessoudeix|titre=Chronique de l'Égypte ancienne|sous-titre=Les pharaons, leur règne, leurs contemporains|lieu=Arles|éditeur=[[Actes Sud]]|année=2008|pages totales=780|isbn=978-2-7427-7612-2}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jean|nom1=Leclant|lien auteur1=Jean Leclant|responsabilité1=directeur|titre=Dictionnaire de l'Antiquité|lieu=Paris|éditeur=[[Presses universitaires de France|PUF]]|année=2005|réimpression=2011|pages totales=2390|isbn=978-2-13-058985-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Guy|nom1=Rachet|titre=Dictionnaire de la Civilisation égyptienne|lieu=Paris|éditeur=Larousse-Bordas|année=1998|pages totales=268|isbn=2-7028-1558-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|prénom2=Jean|nom2=Yoyotte|lien auteur2=Jean Yoyotte|titre=Dictionnaire des pharaons|lieu=Paris|éditeur=Éditions Noêsis|année=1988|réimpression=1998|pages totales=226|isbn=2-7028-2001-8}}. ==== Biographies des grands pharaons ==== (classement par ordre chronologique des règnes) * {{Ouvrage|prénom1=Michel|nom1=Baud|titre=Djéser et la {{IIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2002|réimpression=2007|pages totales=302|isbn=978-2-7564-0147-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nathalie|nom1=Favry|titre={{noble-|Sésostris Ier}} et le début de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2009|éditeur=Pygmalion|pages=380|isbn=9782756400617}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre={{noble-|Sésostris III}} et la fin de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2005|éditeur=Pygmalion|pages=332|isbn=2857048513}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christophe|nom1=Barbotin|titre=Âhmosis et le début de la {{XVIIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2008|pages totales=295|isbn=978-2-85704-860-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Joyce | nom1=Tyldesley | lien auteur1=Joyce Anne Tyldesley | titre=Hatshepsout | sous-titre=La femme pharaon | lieu=Monaco | éditeur=[[Éditions du Rocher]] | année=1997 | pages totales=289 | isbn=978-2-268-02516-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Christiane | nom1=Desroches Noblecourt| lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt | titre=La Reine mystérieuse Hatchepsout | lieu=Paris | éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]] | année=2002 | pages totales=502 | isbn=2-7028-7078-3}}. * {{Ouvrage|nom1=Maruéjol|prénom1=Florence|titre={{noble-|Thoutmosis III}} et la corégence avec Hatchepsout|éditeur=Pygmalion|année=2007|lieu=Paris|pages=478|isbn=9782857048947}}. * {{ouvrage|prénom1=Agnès|nom1=Cabrol|titre={{noble-|Amenhotep III}} le magnifique|éditeur=Le Rocher|lieu=Monaco|année=2000|pages totales=536|isbn=2268035832}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Dimitri|nom1=Laboury|titre=Akhenaton|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2010|pages totales=477|isbn=978-2-7564-0043-3}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=Toutânkhamon, vie et mort d'un pharaon|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1963|réimpression=1988|pages totales=312|isbn=2-85704-012-1}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Aude|nom1=Gros de Beler|lien auteur1=Aude Gros de Beler|titre=Toutânkhamon|lieu=Paris|éditeur=Molière / GLM|année=2000|pages totales=133|isbn=2-7028-4342-5}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Madeleine|nom1=Della Monica|titre=Horemheb|sous-titre=général pharaon|lieu=Paris|éditeur=Maisonneuve et Larose|année=2001|pages totales=151|isbn=2-7068-1468-3}}. * {{Article|nom1=Collectif|titre=Horemheb : Grand serviteur de l'État et pharaon|année=2014|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|lieu=Montségur|issn=1276-9223}}. * {{ouvrage|prénom1=Julie|nom1=Masquelier-Loorius|titre={{noble-|Séthi Ier}} et le début de la {{XIXe|dynastie}}|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=2013|pages totales=489|isbn=9782756400587}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|titre={{noble-|Ramsès II}}, la véritable histoire|pages totales=426|éditeur=Pygmalion|année=1996|isbn=285704481X|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Colette J.|nom1=Manouvrier|titre=Ramsès le dieu et les dieux ou la théologie politique de {{noble-|Ramsès II}}|année=1996|éditeur=Diffusion ANRT|lieu=Lille|isbn=9782729515454|pages=745|présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ephe_0000-0002_1995_num_108_104_15229}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Obsomer|titre={{noble-|Ramsès II}}|lieu=Paris|éditeur=Pygmalion|pages=558|isbn=9782756405889|année=2012}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Frédéric|nom1=Servajean|titre=Mérenptah et la fin de la {{XIXe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2014|pages totales=399|isbn=978-2-7564-0991-7}}. * {{ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre={{noble-|Ramsès III}}, histoire d'un règne|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=1993|pages=419|isbn=2857044089}}. * {{Ouvrage|auteur1=[[Charles Bonnet (orientaliste)|Claude Bonnet]]|titre=Les pharaons noirs|sous-titre=Une histoire de la Nubie|éditeur=Favre|date=10 septembre 2024|pages totales=216|isbn=978-2-8289-2154-5}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre=Douze reines d’Égypte qui ont changé l’Histoire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2013|pages totales=288|isbn=978-2-7564-0677-0|isbn2=2-7564-0677-5}}. ==== Études ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jan|nom1=Assmann|lien auteur1=Jan Assmann|titre=Maât, l'Égypte pharaonique et l'idée de justice sociale|lieu=Fuveau|éditeur=La Maison de Vie|année=1999|pages totales=173|isbn=2-909816-34-6}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=de|prénom1=Jan|nom1=Assmann|traducteur=Nathalie Baum|titre=Mort et au-delà dans l'Égypte ancienne|titre original=Tod und Jenseits im alten Ägypten|lieu=Monaco|éditeur=[[Éditions du Rocher]]|collection=Champollion|année=2003|pages totales=684|isbn=2-268-04358-4}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sydney H.|nom1=Aufrère|titre=Pharaon foudroyé|sous-titre=Du mythe à l'histoire|lieu=Gérardmer|éditeur=Pages du Monde|année=2010|pages totales=365|isbn=978-2-915867-31-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Baud |lien auteur1=Michel Baud |titre=Famille royale et pouvoir sous l'Ancien Empire égyptien |éditeur=[[Institut français d'archéologie orientale|IFAO]] |année=1999 |réimpression=2005 |pages totales=675 |isbn=978-2-7247-0248-4}}. * {{Ouvrage|prénom1=Marie-Ange|nom1=Bonhême|prénom2=Annie|nom2=Forgeau|titre=Pharaon|sous-titre=Les secrets du Pouvoir|lieu=Paris|éditeur=[[Armand Colin]]|année=1988|pages totales=349|isbn=2-200-37120-9}}. {{plume}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Peter A.|nom1=Clayton|traducteur=Florence Maruéjol|titre=Chronique des Pharaons|sous-titre=L'histoire règne par règne des souverains et des dynasties de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=[[Casterman]]|année=1995|pages totales=224|isbn=2-203-23304-4}}. {{plume}} * {{Article|nom1=Collectif|titre=Aspects de l'idéologie royale égyptienne|année=2014|lieu=Montségur|éditeur=Centre d'égyptologie|issn=1276-9223|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|numéro = 74}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sylvie|nom1=Cauville|titre=L'offrande aux dieux dans le temple égyptien|lieu=Paris-Leuven (Belgique)|éditeur=[[Peeters Publishers|Peeters]]|année=2011|pages totales=291|isbn=978-90-429-2568-7}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=La Femme au temps des Pharaons|lieu=Paris|éditeur=Stock / Pernoud|année=1986|réimpression=2000|pages totales=255|isbn=2-234-05281-5}}. * {{Article|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|éditeur=CFEETK|périodique=Cahiers de Karnak|année=2003|numéro=11|titre=À propos des piliers héraldiques de Karnak : une suggestion|lire en ligne=http://www.cfeetk.cnrs.fr/fichiers/Documents/Ressources-PDF/Karnak_11/Desroches_387-404.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Henri|nom1=Frankfort|traducteur=Jacques Marty et Paule Krieger|titre=La royauté et les dieux|sous-titre=Intégration de la société à la nature dans la religion de l'ancien Proche Orient|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1951|pages totales=436}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre=Les pharaons du Nouvel Empire|sous-titre=Une pensée stratégique (1550-1069 {{av JC}})|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=L'art de la guerre|année=2008|pages totales=281|isbn=978-2-268-06448-2}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nicolas-Christophe|nom1=Grimal|lien auteur1=Nicolas Grimal|titre=Les Termes de la propagande royale égyptienne de la {{XIXe|dynastie}} à la conquête d'Alexandre|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale / Diffusion de Boccard|année=1986|pages totales=764|issn=0398-3595}}. * {{Ouvrage|prénom1=Francis|nom1=Janot|titre=Momies|sous-titre=Rituels d'immortalité dans l'Égypte ancienne|éditeur=White Star|année=2008|pages totales=366|isbn=978-88-6112-153-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Rolf|nom1=Krauss|titre=Moïse le pharaon|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2000|pages totales=328|isbn=2-268-03781-9}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Claire|nom1=Lalouette|titre=Thèbes ou la naissance d'un empire|lieu=Paris|éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]]|année=1995|pages totales=643|isbn=2-08-081328-5}}. * {{Article|langue=en|prénom1=Maria Michela|nom1=Luiselli|titre=The Ancient Egyptian scene of Pharaoh smiting his enemies: an attempt to visualize cultural memory ?|périodique=Cultural Memory and Identity in ancient Societies|année=2011|lieu=Londres|passage=10-25|lire en ligne=https://www.academia.edu/4786379/_The_Ancient_Egyptian_scene_of_Pharaoh_smiting_his_enemies_An_attempt_to_visualise_cultural_memory_in_M._Bommas_ed._Memory_Culture_in_Ancient_Societies_vol._1_London_2011_pp._10-25}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|titre=Recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte. {{II}}|lieu=Le Caire|collection=Bibliothèque d'étude|numéro dans collection=122|année=1998|réimpression=2008|pages totales=423|isbn=978-2-7247-0217-0|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|préface=Charles de Lespinay et Raymond Verdier|titre=Égypte pharaonique|sous-titre=Nouvelles recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions L'Harmattan]]|année=2004|pages totales=391|isbn=2-7475-7706-6|lire en ligne=https://books.google.com/books?id=J-EQ9UIqHnkC&printsec=frontcover|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Thomas|nom1=Römer (préface)|titre=Ce que la Bible doit à l'Égypte|lieu=Paris|éditeur=Bayard / Le Monde de la Bible|année=2008|pages totales=284|isbn=978-2-227-47767-4|id=bib}}. * {{Article|prénom1=Georges|nom1=Posener|lien auteur1=Georges Posener|titre=De la divinité du pharaon|périodique=Cahiers de la Société Asiatique|numéro=15|année=1960|lieu=Paris|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|titre=Affaires et scandales sous les Ramsès|sous-titre=la crise des valeurs dans l'Égypte du nouvel Empire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1993|pages totales=274|isbn=2-85704-393-7}}. * {{Ouvrage|langue=en|prénom1=Toby A.H.|nom1=Wilkinson|titre=Early Dynastic Egypt|lieu=Londres|éditeur=[[Routledge]]|année=1999|pages totales=413|isbn=0-415-18633-1|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Hilary|nom1=Wilson|traducteur=[[Guy Rachet]]|titre=Lire et comprendre les hiéroglyphes|sous-titre=La méthode|éditeur=GLM|année=1993|réimpression=1996|pages totales=301|isbn=2-7028-1508-1}}. ==== Géographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Première partie ; To-Mehou, La Basse Égypte|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale, Librairie C. Klincksieck|année=1957|pages totales=224|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-1.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Deuxième partie ; To-Chemâ, La Haute Égypte|lieu=Paris|éditeur=Librairie C. Klincksieck|année=1961|pages totales=240|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-2.pdf}}. ==== Royauté sacrée ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Alfred|nom1=Adler|lien auteur1=Alfred Adler (ethnologue)|titre=La Mort est le masque du roi|sous-titre=la royauté sacrée des Moundang du Tchad|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1982|pages totales=430|isbn=2-228-13060-5}}. * {{Ouvrage|prénom1=Alfred|nom1=Adler|titre=Le pouvoir et l'interdit|sous-titre=Royauté et religion en Afrique noire|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Albin Michel|Albin Michel]]|année=2000|pages totales=330|isbn=2-226-11664-8}}. * {{Article|prénom1=Sydney H.|nom1= Aufrère|lien auteur1=Sydney Hervé Aufrère|titre=Quelques notes sur l'inceste en Égypte pharaonique, lagide et romaine|périodique=Barbares et civilisés dans l'Antiquité, cahier KUBABA 7|lieu=Paris|année=2005|éditeur=L'Harmattan|passage=269-279|lire en ligne=http://kubaba.univ-paris1.fr/2005/barbares_ci/aufrere.pdf}}. * {{Article|prénom1=Anne|nom1=Forgeau|titre=La mémoire du nom et l'ordre pharaonique|périodique=Histoire de la famille. Tome 1./ Mondes lointains|passage=175-208|éditeur=Armand Colin (Le Livre de poche)|année=1986|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Luc|nom1=de Heusch|lien auteur1=Luc de Heusch|titre=Écrits sur la royauté sacrée|lieu=Bruxelles|éditeur=Éditions de l'Université de Bruxelles|année=1987|pages totales=314|isbn=2-8004-0928-2}}. * {{Article|prénom1=Keith|nom1=Hopkins|titre=Le mariage frère-sœur en Égypte romaine|périodique=Épouser au plus proche : Inceste, prohibitions et stratégies matrimoniales autour de la Méditerranée|année=1994|lieu=Paris|passage=79-95|isbn=2713210097|éditeur=Éditions EHESS}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=en|prénom1=Stephen|nom1=Quirke|titre=Le culte de Rê|sous-titre=L'adoration du soleil dans l'Égypte antique|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2004|pages totales=255|isbn=2-268-04926-4}}. ==== Traductions ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Paul |nom1=Barguet |titre=Textes des Sarcophages égyptiens du Moyen Empire |lieu=Paris |éditeur=[[Éditions du Cerf]] |année=1986 |pages totales=725 |isbn=2-204-02332-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Carrier|lien auteur1=Claude Carrier|titre=Textes des Pyramides de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=Cybèle|année=2009-2010|pages totales=417|isbn=978-2-915840-10-0}} en 6 volumes. * {{Ouvrage|prénom1=Mohamed|nom1=Chiadmi (traducteur)|titre=Le Noble Coran|sous-titre=Nouvelle traduction française du sens de ses versets|lieu=Lyon|éditeur=Éditions Tawhid|année=2005|pages totales=760|lire en ligne=http://www.hisnulmuslim.com/coran/|id=Co}}. * {{Ouvrage|prénom1=Paul|nom1=Drach|prénom2=Robert-Jean|nom2=Victor|titre=Le Livre du juste Yaschar|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=Gnose|année=1981|pages totales=318|isbn=2-268-00096-6|lire en ligne=http://godieu.com/livre/livre-du-juste}}. * {{Ouvrage|prénom1=André|nom1=Fermat|prénom2=Michel|nom2=Lapidus|titre=Les Prophéties de l'Égypte ancienne|lieu=Fuveau|éditeur=La maison de Vie|année=1999|pages totales=250|isbn=2-909816-33-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Claude|nom1=Goyon|lien auteur1=Jean-Claude Goyon|titre=Confirmation du pouvoir royal au nouvel an|sous-titre=Brooklyn Museum papyrus 47.218.50|lieu=Le Caire|éditeur=IFAO|année=1972|pages totales=142|isbn=978-0-913696-17-0}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Claire|nom1=Lalouette|lien auteur1=Claire Lalouette|préface=[[Pierre Grimal]]|titre=Textes sacrés et textes profanes de l'ancienne {{noble-|Égypte I}}|sous-titre=Des Pharaons et des hommes|éditeur=Gallimard|année=1984|lieu=Paris|isbn=2070711765|pages totales=345}}. * {{Ouvrage|prénom1=Gustave|nom1=Lefebvre|titre=Romans et contes égyptiens de l'époque pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Librairie d'Amérique et d'Orient Adrien Maisonneuve|année=1949|réimpression=1976|pages totales=232}} * {{Ouvrage|langue=en|auteur1=[[Manéthon de Sebennytos|Manéthon]]|traducteur=W. G. Waddell|titre=Manetho with an english translation|lieu=Cambridge (Massachusetts)|éditeur=[[Harvard University Press]]|année=1940|réimpression=1964|lire en ligne=https://archive.org/stream/manethowithengli00maneuoft#page/n37/mode/2up}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Alessandro |nom1=Roccati |titre=La Littérature historique sous l'Ancien Empire égyptien |lieu=Paris |année=1982 |pages totales=320 |isbn=2-204-01895-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Louis|nom1=Segond|lien auteur1=Louis Segond|titre=La Sainte Bible|sous-titre=qui comprend l'Ancien et le Nouveau Testament traduits sur les textes originaux hébreu et grec|lieu=Genève|éditeur=La maison de la Bible|année=1968|lire en ligne=http://www.info-bible.org/lsg/INDEX.html}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|titre=Sagesses de l'Égypte pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale|année=2001|pages totales=414|isbn=2-7433-0332-8}}. ==== Webographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=José|nom1=Do Nascimento|titre=Le Concept de pharaon selon le lexique politique des langues africaines|année=2011|mois=juillet|écouter en ligne=https://www.youtube.com/watch?v=2XuZn_ZCpos}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 3 h 56 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|lien auteur1=Thomas Römer|titre=L'Instauration de la Pâque et le passage de la mer. L'historicisation d'un mythe|lieu=Paris|éditeur=[[Collège de France]]|date=10 avril 2014|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2014-04-10-14h00.htm|id=M1}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|titre=La Sortie d'Égypte|sous-titre=la construction d'une histoire mythique|lieu=Paris|éditeur=Collège de France|date=26 février 2015|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2015-02-26-14h00.htm|id=M2}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} === Articles connexes === * [[Attributs du pharaon]], * [[Titulature royale dans l'Égypte antique]], (ensemble des titres portés par pharaon). * Jeux vidéo ''[[pharaon (jeu vidéo)|Pharaon]]'' et ''[[Immortal Cities : Les Enfants du Nil]]''. 40ycsqz5vpal3wjtx9ys2554jri1qmc 382052 382051 2026-05-31T17:41:04Z Memon2025 21315 /* */ 382052 wikitext text/x-wiki {{Short description|Title of Ancient Egyptian Kings}} [[File:Statue of Ramses II from Karnak, granodiorite - C 1380 Museo Egizio (Turin) 01.jpg|thumb|ڪرنڪ، گرانوڊيورائيٽ مان رامسس II جو مجسمو. رامسس II پنهنجي تخت تي ويٺو آهي، "هيقا" جو عصا کڻي رهيو آهي ۽ ڪيپش هيڊ ڊريس پائي رهيو آهي - 19 هين خاندان - لڳ ڀڳ 1380 ق.م. - مصري ميوزيم، تورين، اٽلي. ]] [[File:TuthmosisIII-2.JPG|thumb|ٿوٽموس III جو ٽڪرا ٽڪرا مجسمو - 18 هين خاندان - لڪسر ميوزيم، مصر. ]] [[File:Huni-StatueHead BrooklynMuseum.jpg|thumb|هوني (ٽيون خاندان) جو سربراهه فرعون جو مجسمو - ٽيون خاندان - بروڪلن ميوزيم، نيو يارڪ، آمريڪا.]] '''فرعون''' (Pharaoh) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاهن جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (حڪومت: 1353 - 1336 ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس III (1479 - 1425 ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (3150 ق.م.) کان 30 ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سيج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. * ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== ==الهيت== ==پڻ ڏسو== {{Portal|بادشاهت|قديم دنيا|قديم مصر}} * [[يوسف عليه السلام]] * [[موسيٰ عليه السلام]] * [[مصري ڪئلينڊر]] * [[قديم مصر]] * [[بادشاهت]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:فرعون]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآني اصطلاحون]] ==ٻاهرين لنڪس== {{Autres projets | wiktionary = pharaon | commons = Category:Pharaohs }} * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Adam|prénom2=Christiane|nom2=Ziegler|titre=Les pyramides d'Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Hachette Livre|Hachette Littérature]]|année=1999|pages totales=213|isbn=2-7028-2579-6}}. * {{Ouvrage|prénom1=Zahi|nom1=Hawass|lien auteur1=Zahi Hawass|directeur1=Zahi Hawass|titre=Trésors des Pyramides|lieu=Vercelli (Italie)|éditeur=White Star|année=2003|réimpression=2011|pages totales=416|isbn=978-88-6112-382-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Kent R.|nom1=Weeks|directeur1=Kent R. Weeks|titre=La Vallée des rois|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=2001|pages totales=434|isbn=978-2-7000-2154-7}}. ==== Dictionnaires ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Maria Carmela |nom1=Betrò |titre=Hiéroglyphes |sous-titre=Les mystères de l'écriture |lieu=Paris |éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1995 |pages totales=251 |isbn=2-08-012465-X}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Yvonne |nom1=Bonnamy |prénom2=Ashraf |nom2=Sadek |titre=Dictionnaire des hiéroglyphes |sous-titre=hiéroglyphes-français |lieu=Arles |éditeur=[[Actes Sud]] |année=2010 |pages totales=986 |isbn=978-2-7427-8922-1}}. * {{Ouvrage|langue originale=en|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Corteggiani|lien auteur1=Jean-Pierre Corteggiani|illustrateur=Laïla Ménassa|titre=L'Égypte ancienne et ses dieux, dictionnaire illustré|lieu=Paris|éditeur=éditions Fayard|année=2007|pages totales=589|isbn=978-2-213-62739-7}}. * {{Ouvrage|prénom1=Maurizio|nom1=Damiano-Appia|titre=L'Égypte. Dictionnaire encyclopédique de l'Ancienne Égypte et des civilisations nubiennes|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=1999|pages totales=295|isbn=2-7000-2143-6}}. * {{Ouvrage|langue=en| id = AHG | auteur = [[Alan Henderson Gardiner]] | titre = Egyptian Grammar | éditeur = Oxford University Press | année = 1973}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Michel|nom1=Dessoudeix|titre=Chronique de l'Égypte ancienne|sous-titre=Les pharaons, leur règne, leurs contemporains|lieu=Arles|éditeur=[[Actes Sud]]|année=2008|pages totales=780|isbn=978-2-7427-7612-2}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jean|nom1=Leclant|lien auteur1=Jean Leclant|responsabilité1=directeur|titre=Dictionnaire de l'Antiquité|lieu=Paris|éditeur=[[Presses universitaires de France|PUF]]|année=2005|réimpression=2011|pages totales=2390|isbn=978-2-13-058985-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Guy|nom1=Rachet|titre=Dictionnaire de la Civilisation égyptienne|lieu=Paris|éditeur=Larousse-Bordas|année=1998|pages totales=268|isbn=2-7028-1558-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|prénom2=Jean|nom2=Yoyotte|lien auteur2=Jean Yoyotte|titre=Dictionnaire des pharaons|lieu=Paris|éditeur=Éditions Noêsis|année=1988|réimpression=1998|pages totales=226|isbn=2-7028-2001-8}}. ==== Biographies des grands pharaons ==== (classement par ordre chronologique des règnes) * {{Ouvrage|prénom1=Michel|nom1=Baud|titre=Djéser et la {{IIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2002|réimpression=2007|pages totales=302|isbn=978-2-7564-0147-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nathalie|nom1=Favry|titre={{noble-|Sésostris Ier}} et le début de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2009|éditeur=Pygmalion|pages=380|isbn=9782756400617}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre={{noble-|Sésostris III}} et la fin de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2005|éditeur=Pygmalion|pages=332|isbn=2857048513}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christophe|nom1=Barbotin|titre=Âhmosis et le début de la {{XVIIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2008|pages totales=295|isbn=978-2-85704-860-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Joyce | nom1=Tyldesley | lien auteur1=Joyce Anne Tyldesley | titre=Hatshepsout | sous-titre=La femme pharaon | lieu=Monaco | éditeur=[[Éditions du Rocher]] | année=1997 | pages totales=289 | isbn=978-2-268-02516-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Christiane | nom1=Desroches Noblecourt| lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt | titre=La Reine mystérieuse Hatchepsout | lieu=Paris | éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]] | année=2002 | pages totales=502 | isbn=2-7028-7078-3}}. * {{Ouvrage|nom1=Maruéjol|prénom1=Florence|titre={{noble-|Thoutmosis III}} et la corégence avec Hatchepsout|éditeur=Pygmalion|année=2007|lieu=Paris|pages=478|isbn=9782857048947}}. * {{ouvrage|prénom1=Agnès|nom1=Cabrol|titre={{noble-|Amenhotep III}} le magnifique|éditeur=Le Rocher|lieu=Monaco|année=2000|pages totales=536|isbn=2268035832}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Dimitri|nom1=Laboury|titre=Akhenaton|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2010|pages totales=477|isbn=978-2-7564-0043-3}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=Toutânkhamon, vie et mort d'un pharaon|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1963|réimpression=1988|pages totales=312|isbn=2-85704-012-1}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Aude|nom1=Gros de Beler|lien auteur1=Aude Gros de Beler|titre=Toutânkhamon|lieu=Paris|éditeur=Molière / GLM|année=2000|pages totales=133|isbn=2-7028-4342-5}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Madeleine|nom1=Della Monica|titre=Horemheb|sous-titre=général pharaon|lieu=Paris|éditeur=Maisonneuve et Larose|année=2001|pages totales=151|isbn=2-7068-1468-3}}. * {{Article|nom1=Collectif|titre=Horemheb : Grand serviteur de l'État et pharaon|année=2014|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|lieu=Montségur|issn=1276-9223}}. * {{ouvrage|prénom1=Julie|nom1=Masquelier-Loorius|titre={{noble-|Séthi Ier}} et le début de la {{XIXe|dynastie}}|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=2013|pages totales=489|isbn=9782756400587}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|titre={{noble-|Ramsès II}}, la véritable histoire|pages totales=426|éditeur=Pygmalion|année=1996|isbn=285704481X|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Colette J.|nom1=Manouvrier|titre=Ramsès le dieu et les dieux ou la théologie politique de {{noble-|Ramsès II}}|année=1996|éditeur=Diffusion ANRT|lieu=Lille|isbn=9782729515454|pages=745|présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ephe_0000-0002_1995_num_108_104_15229}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Obsomer|titre={{noble-|Ramsès II}}|lieu=Paris|éditeur=Pygmalion|pages=558|isbn=9782756405889|année=2012}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Frédéric|nom1=Servajean|titre=Mérenptah et la fin de la {{XIXe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2014|pages totales=399|isbn=978-2-7564-0991-7}}. * {{ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre={{noble-|Ramsès III}}, histoire d'un règne|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=1993|pages=419|isbn=2857044089}}. * {{Ouvrage|auteur1=[[Charles Bonnet (orientaliste)|Claude Bonnet]]|titre=Les pharaons noirs|sous-titre=Une histoire de la Nubie|éditeur=Favre|date=10 septembre 2024|pages totales=216|isbn=978-2-8289-2154-5}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre=Douze reines d’Égypte qui ont changé l’Histoire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2013|pages totales=288|isbn=978-2-7564-0677-0|isbn2=2-7564-0677-5}}. ==== Études ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jan|nom1=Assmann|lien auteur1=Jan Assmann|titre=Maât, l'Égypte pharaonique et l'idée de justice sociale|lieu=Fuveau|éditeur=La Maison de Vie|année=1999|pages totales=173|isbn=2-909816-34-6}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=de|prénom1=Jan|nom1=Assmann|traducteur=Nathalie Baum|titre=Mort et au-delà dans l'Égypte ancienne|titre original=Tod und Jenseits im alten Ägypten|lieu=Monaco|éditeur=[[Éditions du Rocher]]|collection=Champollion|année=2003|pages totales=684|isbn=2-268-04358-4}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sydney H.|nom1=Aufrère|titre=Pharaon foudroyé|sous-titre=Du mythe à l'histoire|lieu=Gérardmer|éditeur=Pages du Monde|année=2010|pages totales=365|isbn=978-2-915867-31-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Baud |lien auteur1=Michel Baud |titre=Famille royale et pouvoir sous l'Ancien Empire égyptien |éditeur=[[Institut français d'archéologie orientale|IFAO]] |année=1999 |réimpression=2005 |pages totales=675 |isbn=978-2-7247-0248-4}}. * {{Ouvrage|prénom1=Marie-Ange|nom1=Bonhême|prénom2=Annie|nom2=Forgeau|titre=Pharaon|sous-titre=Les secrets du Pouvoir|lieu=Paris|éditeur=[[Armand Colin]]|année=1988|pages totales=349|isbn=2-200-37120-9}}. {{plume}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Peter A.|nom1=Clayton|traducteur=Florence Maruéjol|titre=Chronique des Pharaons|sous-titre=L'histoire règne par règne des souverains et des dynasties de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=[[Casterman]]|année=1995|pages totales=224|isbn=2-203-23304-4}}. {{plume}} * {{Article|nom1=Collectif|titre=Aspects de l'idéologie royale égyptienne|année=2014|lieu=Montségur|éditeur=Centre d'égyptologie|issn=1276-9223|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|numéro = 74}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sylvie|nom1=Cauville|titre=L'offrande aux dieux dans le temple égyptien|lieu=Paris-Leuven (Belgique)|éditeur=[[Peeters Publishers|Peeters]]|année=2011|pages totales=291|isbn=978-90-429-2568-7}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=La Femme au temps des Pharaons|lieu=Paris|éditeur=Stock / Pernoud|année=1986|réimpression=2000|pages totales=255|isbn=2-234-05281-5}}. * {{Article|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|éditeur=CFEETK|périodique=Cahiers de Karnak|année=2003|numéro=11|titre=À propos des piliers héraldiques de Karnak : une suggestion|lire en ligne=http://www.cfeetk.cnrs.fr/fichiers/Documents/Ressources-PDF/Karnak_11/Desroches_387-404.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Henri|nom1=Frankfort|traducteur=Jacques Marty et Paule Krieger|titre=La royauté et les dieux|sous-titre=Intégration de la société à la nature dans la religion de l'ancien Proche Orient|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1951|pages totales=436}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre=Les pharaons du Nouvel Empire|sous-titre=Une pensée stratégique (1550-1069 {{av JC}})|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=L'art de la guerre|année=2008|pages totales=281|isbn=978-2-268-06448-2}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nicolas-Christophe|nom1=Grimal|lien auteur1=Nicolas Grimal|titre=Les Termes de la propagande royale égyptienne de la {{XIXe|dynastie}} à la conquête d'Alexandre|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale / Diffusion de Boccard|année=1986|pages totales=764|issn=0398-3595}}. * {{Ouvrage|prénom1=Francis|nom1=Janot|titre=Momies|sous-titre=Rituels d'immortalité dans l'Égypte ancienne|éditeur=White Star|année=2008|pages totales=366|isbn=978-88-6112-153-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Rolf|nom1=Krauss|titre=Moïse le pharaon|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2000|pages totales=328|isbn=2-268-03781-9}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Claire|nom1=Lalouette|titre=Thèbes ou la naissance d'un empire|lieu=Paris|éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]]|année=1995|pages totales=643|isbn=2-08-081328-5}}. * {{Article|langue=en|prénom1=Maria Michela|nom1=Luiselli|titre=The Ancient Egyptian scene of Pharaoh smiting his enemies: an attempt to visualize cultural memory ?|périodique=Cultural Memory and Identity in ancient Societies|année=2011|lieu=Londres|passage=10-25|lire en ligne=https://www.academia.edu/4786379/_The_Ancient_Egyptian_scene_of_Pharaoh_smiting_his_enemies_An_attempt_to_visualise_cultural_memory_in_M._Bommas_ed._Memory_Culture_in_Ancient_Societies_vol._1_London_2011_pp._10-25}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|titre=Recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte. {{II}}|lieu=Le Caire|collection=Bibliothèque d'étude|numéro dans collection=122|année=1998|réimpression=2008|pages totales=423|isbn=978-2-7247-0217-0|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|préface=Charles de Lespinay et Raymond Verdier|titre=Égypte pharaonique|sous-titre=Nouvelles recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions L'Harmattan]]|année=2004|pages totales=391|isbn=2-7475-7706-6|lire en ligne=https://books.google.com/books?id=J-EQ9UIqHnkC&printsec=frontcover|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Thomas|nom1=Römer (préface)|titre=Ce que la Bible doit à l'Égypte|lieu=Paris|éditeur=Bayard / Le Monde de la Bible|année=2008|pages totales=284|isbn=978-2-227-47767-4|id=bib}}. * {{Article|prénom1=Georges|nom1=Posener|lien auteur1=Georges Posener|titre=De la divinité du pharaon|périodique=Cahiers de la Société Asiatique|numéro=15|année=1960|lieu=Paris|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|titre=Affaires et scandales sous les Ramsès|sous-titre=la crise des valeurs dans l'Égypte du nouvel Empire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1993|pages totales=274|isbn=2-85704-393-7}}. * {{Ouvrage|langue=en|prénom1=Toby A.H.|nom1=Wilkinson|titre=Early Dynastic Egypt|lieu=Londres|éditeur=[[Routledge]]|année=1999|pages totales=413|isbn=0-415-18633-1|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Hilary|nom1=Wilson|traducteur=[[Guy Rachet]]|titre=Lire et comprendre les hiéroglyphes|sous-titre=La méthode|éditeur=GLM|année=1993|réimpression=1996|pages totales=301|isbn=2-7028-1508-1}}. ==== Géographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Première partie ; To-Mehou, La Basse Égypte|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale, Librairie C. Klincksieck|année=1957|pages totales=224|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-1.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Deuxième partie ; To-Chemâ, La Haute Égypte|lieu=Paris|éditeur=Librairie C. Klincksieck|année=1961|pages totales=240|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-2.pdf}}. ==== Royauté sacrée ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Alfred|nom1=Adler|lien auteur1=Alfred Adler (ethnologue)|titre=La Mort est le masque du roi|sous-titre=la royauté sacrée des Moundang du Tchad|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1982|pages totales=430|isbn=2-228-13060-5}}. * {{Ouvrage|prénom1=Alfred|nom1=Adler|titre=Le pouvoir et l'interdit|sous-titre=Royauté et religion en Afrique noire|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Albin Michel|Albin Michel]]|année=2000|pages totales=330|isbn=2-226-11664-8}}. * {{Article|prénom1=Sydney H.|nom1= Aufrère|lien auteur1=Sydney Hervé Aufrère|titre=Quelques notes sur l'inceste en Égypte pharaonique, lagide et romaine|périodique=Barbares et civilisés dans l'Antiquité, cahier KUBABA 7|lieu=Paris|année=2005|éditeur=L'Harmattan|passage=269-279|lire en ligne=http://kubaba.univ-paris1.fr/2005/barbares_ci/aufrere.pdf}}. * {{Article|prénom1=Anne|nom1=Forgeau|titre=La mémoire du nom et l'ordre pharaonique|périodique=Histoire de la famille. Tome 1./ Mondes lointains|passage=175-208|éditeur=Armand Colin (Le Livre de poche)|année=1986|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Luc|nom1=de Heusch|lien auteur1=Luc de Heusch|titre=Écrits sur la royauté sacrée|lieu=Bruxelles|éditeur=Éditions de l'Université de Bruxelles|année=1987|pages totales=314|isbn=2-8004-0928-2}}. * {{Article|prénom1=Keith|nom1=Hopkins|titre=Le mariage frère-sœur en Égypte romaine|périodique=Épouser au plus proche : Inceste, prohibitions et stratégies matrimoniales autour de la Méditerranée|année=1994|lieu=Paris|passage=79-95|isbn=2713210097|éditeur=Éditions EHESS}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=en|prénom1=Stephen|nom1=Quirke|titre=Le culte de Rê|sous-titre=L'adoration du soleil dans l'Égypte antique|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2004|pages totales=255|isbn=2-268-04926-4}}. ==== Traductions ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Paul |nom1=Barguet |titre=Textes des Sarcophages égyptiens du Moyen Empire |lieu=Paris |éditeur=[[Éditions du Cerf]] |année=1986 |pages totales=725 |isbn=2-204-02332-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Carrier|lien auteur1=Claude Carrier|titre=Textes des Pyramides de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=Cybèle|année=2009-2010|pages totales=417|isbn=978-2-915840-10-0}} en 6 volumes. * {{Ouvrage|prénom1=Mohamed|nom1=Chiadmi (traducteur)|titre=Le Noble Coran|sous-titre=Nouvelle traduction française du sens de ses versets|lieu=Lyon|éditeur=Éditions Tawhid|année=2005|pages totales=760|lire en ligne=http://www.hisnulmuslim.com/coran/|id=Co}}. * {{Ouvrage|prénom1=Paul|nom1=Drach|prénom2=Robert-Jean|nom2=Victor|titre=Le Livre du juste Yaschar|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=Gnose|année=1981|pages totales=318|isbn=2-268-00096-6|lire en ligne=http://godieu.com/livre/livre-du-juste}}. * {{Ouvrage|prénom1=André|nom1=Fermat|prénom2=Michel|nom2=Lapidus|titre=Les Prophéties de l'Égypte ancienne|lieu=Fuveau|éditeur=La maison de Vie|année=1999|pages totales=250|isbn=2-909816-33-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Claude|nom1=Goyon|lien auteur1=Jean-Claude Goyon|titre=Confirmation du pouvoir royal au nouvel an|sous-titre=Brooklyn Museum papyrus 47.218.50|lieu=Le Caire|éditeur=IFAO|année=1972|pages totales=142|isbn=978-0-913696-17-0}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Claire|nom1=Lalouette|lien auteur1=Claire Lalouette|préface=[[Pierre Grimal]]|titre=Textes sacrés et textes profanes de l'ancienne {{noble-|Égypte I}}|sous-titre=Des Pharaons et des hommes|éditeur=Gallimard|année=1984|lieu=Paris|isbn=2070711765|pages totales=345}}. * {{Ouvrage|prénom1=Gustave|nom1=Lefebvre|titre=Romans et contes égyptiens de l'époque pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Librairie d'Amérique et d'Orient Adrien Maisonneuve|année=1949|réimpression=1976|pages totales=232}} * {{Ouvrage|langue=en|auteur1=[[Manéthon de Sebennytos|Manéthon]]|traducteur=W. G. Waddell|titre=Manetho with an english translation|lieu=Cambridge (Massachusetts)|éditeur=[[Harvard University Press]]|année=1940|réimpression=1964|lire en ligne=https://archive.org/stream/manethowithengli00maneuoft#page/n37/mode/2up}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Alessandro |nom1=Roccati |titre=La Littérature historique sous l'Ancien Empire égyptien |lieu=Paris |année=1982 |pages totales=320 |isbn=2-204-01895-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Louis|nom1=Segond|lien auteur1=Louis Segond|titre=La Sainte Bible|sous-titre=qui comprend l'Ancien et le Nouveau Testament traduits sur les textes originaux hébreu et grec|lieu=Genève|éditeur=La maison de la Bible|année=1968|lire en ligne=http://www.info-bible.org/lsg/INDEX.html}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|titre=Sagesses de l'Égypte pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale|année=2001|pages totales=414|isbn=2-7433-0332-8}}. ==== Webographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=José|nom1=Do Nascimento|titre=Le Concept de pharaon selon le lexique politique des langues africaines|année=2011|mois=juillet|écouter en ligne=https://www.youtube.com/watch?v=2XuZn_ZCpos}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 3 h 56 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|lien auteur1=Thomas Römer|titre=L'Instauration de la Pâque et le passage de la mer. L'historicisation d'un mythe|lieu=Paris|éditeur=[[Collège de France]]|date=10 avril 2014|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2014-04-10-14h00.htm|id=M1}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|titre=La Sortie d'Égypte|sous-titre=la construction d'une histoire mythique|lieu=Paris|éditeur=Collège de France|date=26 février 2015|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2015-02-26-14h00.htm|id=M2}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} === Articles connexes === * [[Attributs du pharaon]], * [[Titulature royale dans l'Égypte antique]], (ensemble des titres portés par pharaon). * Jeux vidéo ''[[pharaon (jeu vidéo)|Pharaon]]'' et ''[[Immortal Cities : Les Enfants du Nil]]''. omx35hu8fp7uvxd61s0qvdr8qduqcje 382053 382052 2026-05-31T17:49:24Z Memon2025 21315 /* */ 382053 wikitext text/x-wiki {{Short description|Title of Ancient Egyptian Kings}} [[File:Statue of Ramses II from Karnak, granodiorite - C 1380 Museo Egizio (Turin) 01.jpg|thumb|ڪرنڪ، گرانوڊيورائيٽ مان رامسس II جو مجسمو. رامسس II پنهنجي تخت تي ويٺو آهي، "هيقا" جو عصا کڻي رهيو آهي ۽ ڪيپش هيڊ ڊريس پائي رهيو آهي - 19 هين خاندان - لڳ ڀڳ 1380 ق.م. - [[مصري ميوزيم، تورن]]، [[اٽلي]]. ]] [[File:TuthmosisIII-2.JPG|thumb|ٿوٽموس III جو ٽڪرا ٽڪرا مجسمو - 18 هين خاندان - [[لڪسر ميوزيم]]، [[مصر]]. ]] [[File:Huni-StatueHead BrooklynMuseum.jpg|thumb|هوني (ٽيون خاندان) جي سربراهه فرعون جو مجسمو - [[بروڪلن ميوزيم]]، [[نيو يارڪ شھر|نيو يارڪ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]].]] '''فرعون''' (<small>Pharaoh</small>) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاه جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (<small>حڪومت</small>: <small>1353</small> - <small>1336</small> ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس <small>III</small> (<small>1479</small> - <small>1425</small> ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (<small>3150</small> ق.م.) کان <small>30</small> ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. * ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== ==الهيت== ==پڻ ڏسو== {{Portal|بادشاهت|قديم دنيا|قديم مصر}} * [[يوسف عليه السلام]] * [[موسيٰ عليه السلام]] * [[مصري ڪئلينڊر]] * [[قديم مصر]] * [[بادشاهت]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:فرعون]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآني اصطلاحون]] ==ٻاهرين لنڪس== {{Autres projets | wiktionary = pharaon | commons = Category:Pharaohs }} * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Adam|prénom2=Christiane|nom2=Ziegler|titre=Les pyramides d'Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Hachette Livre|Hachette Littérature]]|année=1999|pages totales=213|isbn=2-7028-2579-6}}. * {{Ouvrage|prénom1=Zahi|nom1=Hawass|lien auteur1=Zahi Hawass|directeur1=Zahi Hawass|titre=Trésors des Pyramides|lieu=Vercelli (Italie)|éditeur=White Star|année=2003|réimpression=2011|pages totales=416|isbn=978-88-6112-382-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Kent R.|nom1=Weeks|directeur1=Kent R. Weeks|titre=La Vallée des rois|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=2001|pages totales=434|isbn=978-2-7000-2154-7}}. ==== Dictionnaires ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Maria Carmela |nom1=Betrò |titre=Hiéroglyphes |sous-titre=Les mystères de l'écriture |lieu=Paris |éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]] |année=1995 |pages totales=251 |isbn=2-08-012465-X}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Yvonne |nom1=Bonnamy |prénom2=Ashraf |nom2=Sadek |titre=Dictionnaire des hiéroglyphes |sous-titre=hiéroglyphes-français |lieu=Arles |éditeur=[[Actes Sud]] |année=2010 |pages totales=986 |isbn=978-2-7427-8922-1}}. * {{Ouvrage|langue originale=en|prénom1=Jean-Pierre|nom1=Corteggiani|lien auteur1=Jean-Pierre Corteggiani|illustrateur=Laïla Ménassa|titre=L'Égypte ancienne et ses dieux, dictionnaire illustré|lieu=Paris|éditeur=éditions Fayard|année=2007|pages totales=589|isbn=978-2-213-62739-7}}. * {{Ouvrage|prénom1=Maurizio|nom1=Damiano-Appia|titre=L'Égypte. Dictionnaire encyclopédique de l'Ancienne Égypte et des civilisations nubiennes|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Gründ]]|année=1999|pages totales=295|isbn=2-7000-2143-6}}. * {{Ouvrage|langue=en| id = AHG | auteur = [[Alan Henderson Gardiner]] | titre = Egyptian Grammar | éditeur = Oxford University Press | année = 1973}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Michel|nom1=Dessoudeix|titre=Chronique de l'Égypte ancienne|sous-titre=Les pharaons, leur règne, leurs contemporains|lieu=Arles|éditeur=[[Actes Sud]]|année=2008|pages totales=780|isbn=978-2-7427-7612-2}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jean|nom1=Leclant|lien auteur1=Jean Leclant|responsabilité1=directeur|titre=Dictionnaire de l'Antiquité|lieu=Paris|éditeur=[[Presses universitaires de France|PUF]]|année=2005|réimpression=2011|pages totales=2390|isbn=978-2-13-058985-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Guy|nom1=Rachet|titre=Dictionnaire de la Civilisation égyptienne|lieu=Paris|éditeur=Larousse-Bordas|année=1998|pages totales=268|isbn=2-7028-1558-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|prénom2=Jean|nom2=Yoyotte|lien auteur2=Jean Yoyotte|titre=Dictionnaire des pharaons|lieu=Paris|éditeur=Éditions Noêsis|année=1988|réimpression=1998|pages totales=226|isbn=2-7028-2001-8}}. ==== Biographies des grands pharaons ==== (classement par ordre chronologique des règnes) * {{Ouvrage|prénom1=Michel|nom1=Baud|titre=Djéser et la {{IIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2002|réimpression=2007|pages totales=302|isbn=978-2-7564-0147-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nathalie|nom1=Favry|titre={{noble-|Sésostris Ier}} et le début de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2009|éditeur=Pygmalion|pages=380|isbn=9782756400617}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre={{noble-|Sésostris III}} et la fin de la {{XIIe|dynastie}}|lieu=Paris|année=2005|éditeur=Pygmalion|pages=332|isbn=2857048513}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christophe|nom1=Barbotin|titre=Âhmosis et le début de la {{XVIIIe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2008|pages totales=295|isbn=978-2-85704-860-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Joyce | nom1=Tyldesley | lien auteur1=Joyce Anne Tyldesley | titre=Hatshepsout | sous-titre=La femme pharaon | lieu=Monaco | éditeur=[[Éditions du Rocher]] | année=1997 | pages totales=289 | isbn=978-2-268-02516-2}}. * {{Ouvrage | prénom1=Christiane | nom1=Desroches Noblecourt| lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt | titre=La Reine mystérieuse Hatchepsout | lieu=Paris | éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]] | année=2002 | pages totales=502 | isbn=2-7028-7078-3}}. * {{Ouvrage|nom1=Maruéjol|prénom1=Florence|titre={{noble-|Thoutmosis III}} et la corégence avec Hatchepsout|éditeur=Pygmalion|année=2007|lieu=Paris|pages=478|isbn=9782857048947}}. * {{ouvrage|prénom1=Agnès|nom1=Cabrol|titre={{noble-|Amenhotep III}} le magnifique|éditeur=Le Rocher|lieu=Monaco|année=2000|pages totales=536|isbn=2268035832}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Dimitri|nom1=Laboury|titre=Akhenaton|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2010|pages totales=477|isbn=978-2-7564-0043-3}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=Toutânkhamon, vie et mort d'un pharaon|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1963|réimpression=1988|pages totales=312|isbn=2-85704-012-1}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Aude|nom1=Gros de Beler|lien auteur1=Aude Gros de Beler|titre=Toutânkhamon|lieu=Paris|éditeur=Molière / GLM|année=2000|pages totales=133|isbn=2-7028-4342-5}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Madeleine|nom1=Della Monica|titre=Horemheb|sous-titre=général pharaon|lieu=Paris|éditeur=Maisonneuve et Larose|année=2001|pages totales=151|isbn=2-7068-1468-3}}. * {{Article|nom1=Collectif|titre=Horemheb : Grand serviteur de l'État et pharaon|année=2014|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|lieu=Montségur|issn=1276-9223}}. * {{ouvrage|prénom1=Julie|nom1=Masquelier-Loorius|titre={{noble-|Séthi Ier}} et le début de la {{XIXe|dynastie}}|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=2013|pages totales=489|isbn=9782756400587}}. * {{Ouvrage|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|titre={{noble-|Ramsès II}}, la véritable histoire|pages totales=426|éditeur=Pygmalion|année=1996|isbn=285704481X|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Colette J.|nom1=Manouvrier|titre=Ramsès le dieu et les dieux ou la théologie politique de {{noble-|Ramsès II}}|année=1996|éditeur=Diffusion ANRT|lieu=Lille|isbn=9782729515454|pages=745|présentation en ligne=http://www.persee.fr/web/revues/home/prescript/article/ephe_0000-0002_1995_num_108_104_15229}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Obsomer|titre={{noble-|Ramsès II}}|lieu=Paris|éditeur=Pygmalion|pages=558|isbn=9782756405889|année=2012}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Frédéric|nom1=Servajean|titre=Mérenptah et la fin de la {{XIXe|dynastie}}|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2014|pages totales=399|isbn=978-2-7564-0991-7}}. * {{ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre={{noble-|Ramsès III}}, histoire d'un règne|éditeur=Pygmalion|lieu=Paris|année=1993|pages=419|isbn=2857044089}}. * {{Ouvrage|auteur1=[[Charles Bonnet (orientaliste)|Claude Bonnet]]|titre=Les pharaons noirs|sous-titre=Une histoire de la Nubie|éditeur=Favre|date=10 septembre 2024|pages totales=216|isbn=978-2-8289-2154-5}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Tallet|lien auteur1=Pierre Tallet|titre=Douze reines d’Égypte qui ont changé l’Histoire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=2013|pages totales=288|isbn=978-2-7564-0677-0|isbn2=2-7564-0677-5}}. ==== Études ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Jan|nom1=Assmann|lien auteur1=Jan Assmann|titre=Maât, l'Égypte pharaonique et l'idée de justice sociale|lieu=Fuveau|éditeur=La Maison de Vie|année=1999|pages totales=173|isbn=2-909816-34-6}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=de|prénom1=Jan|nom1=Assmann|traducteur=Nathalie Baum|titre=Mort et au-delà dans l'Égypte ancienne|titre original=Tod und Jenseits im alten Ägypten|lieu=Monaco|éditeur=[[Éditions du Rocher]]|collection=Champollion|année=2003|pages totales=684|isbn=2-268-04358-4}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sydney H.|nom1=Aufrère|titre=Pharaon foudroyé|sous-titre=Du mythe à l'histoire|lieu=Gérardmer|éditeur=Pages du Monde|année=2010|pages totales=365|isbn=978-2-915867-31-2}}. * {{Ouvrage |prénom1=Michel |nom1=Baud |lien auteur1=Michel Baud |titre=Famille royale et pouvoir sous l'Ancien Empire égyptien |éditeur=[[Institut français d'archéologie orientale|IFAO]] |année=1999 |réimpression=2005 |pages totales=675 |isbn=978-2-7247-0248-4}}. * {{Ouvrage|prénom1=Marie-Ange|nom1=Bonhême|prénom2=Annie|nom2=Forgeau|titre=Pharaon|sous-titre=Les secrets du Pouvoir|lieu=Paris|éditeur=[[Armand Colin]]|année=1988|pages totales=349|isbn=2-200-37120-9}}. {{plume}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Peter A.|nom1=Clayton|traducteur=Florence Maruéjol|titre=Chronique des Pharaons|sous-titre=L'histoire règne par règne des souverains et des dynasties de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=[[Casterman]]|année=1995|pages totales=224|isbn=2-203-23304-4}}. {{plume}} * {{Article|nom1=Collectif|titre=Aspects de l'idéologie royale égyptienne|année=2014|lieu=Montségur|éditeur=Centre d'égyptologie|issn=1276-9223|périodique=[[Égypte, Afrique et Orient]]|numéro = 74}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Sylvie|nom1=Cauville|titre=L'offrande aux dieux dans le temple égyptien|lieu=Paris-Leuven (Belgique)|éditeur=[[Peeters Publishers|Peeters]]|année=2011|pages totales=291|isbn=978-90-429-2568-7}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|lien auteur1=Christiane Desroches Noblecourt|titre=La Femme au temps des Pharaons|lieu=Paris|éditeur=Stock / Pernoud|année=1986|réimpression=2000|pages totales=255|isbn=2-234-05281-5}}. * {{Article|prénom1=Christiane|nom1=Desroches Noblecourt|éditeur=CFEETK|périodique=Cahiers de Karnak|année=2003|numéro=11|titre=À propos des piliers héraldiques de Karnak : une suggestion|lire en ligne=http://www.cfeetk.cnrs.fr/fichiers/Documents/Ressources-PDF/Karnak_11/Desroches_387-404.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Henri|nom1=Frankfort|traducteur=Jacques Marty et Paule Krieger|titre=La royauté et les dieux|sous-titre=Intégration de la société à la nature dans la religion de l'ancien Proche Orient|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1951|pages totales=436}} * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Grandet|titre=Les pharaons du Nouvel Empire|sous-titre=Une pensée stratégique (1550-1069 {{av JC}})|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=L'art de la guerre|année=2008|pages totales=281|isbn=978-2-268-06448-2}}. * {{Ouvrage|prénom1=Nicolas-Christophe|nom1=Grimal|lien auteur1=Nicolas Grimal|titre=Les Termes de la propagande royale égyptienne de la {{XIXe|dynastie}} à la conquête d'Alexandre|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale / Diffusion de Boccard|année=1986|pages totales=764|issn=0398-3595}}. * {{Ouvrage|prénom1=Francis|nom1=Janot|titre=Momies|sous-titre=Rituels d'immortalité dans l'Égypte ancienne|éditeur=White Star|année=2008|pages totales=366|isbn=978-88-6112-153-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Rolf|nom1=Krauss|titre=Moïse le pharaon|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2000|pages totales=328|isbn=2-268-03781-9}}. * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Claire|nom1=Lalouette|titre=Thèbes ou la naissance d'un empire|lieu=Paris|éditeur=[[Groupe Flammarion|Flammarion]]|année=1995|pages totales=643|isbn=2-08-081328-5}}. * {{Article|langue=en|prénom1=Maria Michela|nom1=Luiselli|titre=The Ancient Egyptian scene of Pharaoh smiting his enemies: an attempt to visualize cultural memory ?|périodique=Cultural Memory and Identity in ancient Societies|année=2011|lieu=Londres|passage=10-25|lire en ligne=https://www.academia.edu/4786379/_The_Ancient_Egyptian_scene_of_Pharaoh_smiting_his_enemies_An_attempt_to_visualise_cultural_memory_in_M._Bommas_ed._Memory_Culture_in_Ancient_Societies_vol._1_London_2011_pp._10-25}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|titre=Recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte. {{II}}|lieu=Le Caire|collection=Bibliothèque d'étude|numéro dans collection=122|année=1998|réimpression=2008|pages totales=423|isbn=978-2-7247-0217-0|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Bernadette|nom1=Menu|préface=Charles de Lespinay et Raymond Verdier|titre=Égypte pharaonique|sous-titre=Nouvelles recherches sur l'histoire juridique, économique et sociale de l'ancienne Égypte|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions L'Harmattan]]|année=2004|pages totales=391|isbn=2-7475-7706-6|lire en ligne=https://books.google.com/books?id=J-EQ9UIqHnkC&printsec=frontcover|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Thomas|nom1=Römer (préface)|titre=Ce que la Bible doit à l'Égypte|lieu=Paris|éditeur=Bayard / Le Monde de la Bible|année=2008|pages totales=284|isbn=978-2-227-47767-4|id=bib}}. * {{Article|prénom1=Georges|nom1=Posener|lien auteur1=Georges Posener|titre=De la divinité du pharaon|périodique=Cahiers de la Société Asiatique|numéro=15|année=1960|lieu=Paris|plume=oui}} * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|titre=Affaires et scandales sous les Ramsès|sous-titre=la crise des valeurs dans l'Égypte du nouvel Empire|lieu=Paris|éditeur=[[Pygmalion (maison d'édition)|Pygmalion]]|année=1993|pages totales=274|isbn=2-85704-393-7}}. * {{Ouvrage|langue=en|prénom1=Toby A.H.|nom1=Wilkinson|titre=Early Dynastic Egypt|lieu=Londres|éditeur=[[Routledge]]|année=1999|pages totales=413|isbn=0-415-18633-1|plume=oui}} * {{Ouvrage|prénom1=Hilary|nom1=Wilson|traducteur=[[Guy Rachet]]|titre=Lire et comprendre les hiéroglyphes|sous-titre=La méthode|éditeur=GLM|année=1993|réimpression=1996|pages totales=301|isbn=2-7028-1508-1}}. ==== Géographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Première partie ; To-Mehou, La Basse Égypte|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale, Librairie C. Klincksieck|année=1957|pages totales=224|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-1.pdf}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pierre|nom1=Montet|lien auteur1=Pierre Montet|titre=Géographie de l'Égypte ancienne|sous-titre=Deuxième partie ; To-Chemâ, La Haute Égypte|lieu=Paris|éditeur=Librairie C. Klincksieck|année=1961|pages totales=240|lire en ligne=http://static.egyptology.ru/scarcebooks/montet/montet-2.pdf}}. ==== Royauté sacrée ==== * {{Ouvrage|langue=fr|prénom1=Alfred|nom1=Adler|lien auteur1=Alfred Adler (ethnologue)|titre=La Mort est le masque du roi|sous-titre=la royauté sacrée des Moundang du Tchad|lieu=Paris|éditeur=[[Payot (éditions)|Payot]]|année=1982|pages totales=430|isbn=2-228-13060-5}}. * {{Ouvrage|prénom1=Alfred|nom1=Adler|titre=Le pouvoir et l'interdit|sous-titre=Royauté et religion en Afrique noire|lieu=Paris|éditeur=[[Éditions Albin Michel|Albin Michel]]|année=2000|pages totales=330|isbn=2-226-11664-8}}. * {{Article|prénom1=Sydney H.|nom1= Aufrère|lien auteur1=Sydney Hervé Aufrère|titre=Quelques notes sur l'inceste en Égypte pharaonique, lagide et romaine|périodique=Barbares et civilisés dans l'Antiquité, cahier KUBABA 7|lieu=Paris|année=2005|éditeur=L'Harmattan|passage=269-279|lire en ligne=http://kubaba.univ-paris1.fr/2005/barbares_ci/aufrere.pdf}}. * {{Article|prénom1=Anne|nom1=Forgeau|titre=La mémoire du nom et l'ordre pharaonique|périodique=Histoire de la famille. Tome 1./ Mondes lointains|passage=175-208|éditeur=Armand Colin (Le Livre de poche)|année=1986|lieu=Paris}}. * {{Ouvrage|prénom1=Luc|nom1=de Heusch|lien auteur1=Luc de Heusch|titre=Écrits sur la royauté sacrée|lieu=Bruxelles|éditeur=Éditions de l'Université de Bruxelles|année=1987|pages totales=314|isbn=2-8004-0928-2}}. * {{Article|prénom1=Keith|nom1=Hopkins|titre=Le mariage frère-sœur en Égypte romaine|périodique=Épouser au plus proche : Inceste, prohibitions et stratégies matrimoniales autour de la Méditerranée|année=1994|lieu=Paris|passage=79-95|isbn=2713210097|éditeur=Éditions EHESS}}. * {{Ouvrage|langue=fr|langue originale=en|prénom1=Stephen|nom1=Quirke|titre=Le culte de Rê|sous-titre=L'adoration du soleil dans l'Égypte antique|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|année=2004|pages totales=255|isbn=2-268-04926-4}}. ==== Traductions ==== * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Paul |nom1=Barguet |titre=Textes des Sarcophages égyptiens du Moyen Empire |lieu=Paris |éditeur=[[Éditions du Cerf]] |année=1986 |pages totales=725 |isbn=2-204-02332-9}}. * {{Ouvrage|prénom1=Claude|nom1=Carrier|lien auteur1=Claude Carrier|titre=Textes des Pyramides de l'Égypte ancienne|lieu=Paris|éditeur=Cybèle|année=2009-2010|pages totales=417|isbn=978-2-915840-10-0}} en 6 volumes. * {{Ouvrage|prénom1=Mohamed|nom1=Chiadmi (traducteur)|titre=Le Noble Coran|sous-titre=Nouvelle traduction française du sens de ses versets|lieu=Lyon|éditeur=Éditions Tawhid|année=2005|pages totales=760|lire en ligne=http://www.hisnulmuslim.com/coran/|id=Co}}. * {{Ouvrage|prénom1=Paul|nom1=Drach|prénom2=Robert-Jean|nom2=Victor|titre=Le Livre du juste Yaschar|lieu=Monaco|éditeur=Le Rocher|collection=Gnose|année=1981|pages totales=318|isbn=2-268-00096-6|lire en ligne=http://godieu.com/livre/livre-du-juste}}. * {{Ouvrage|prénom1=André|nom1=Fermat|prénom2=Michel|nom2=Lapidus|titre=Les Prophéties de l'Égypte ancienne|lieu=Fuveau|éditeur=La maison de Vie|année=1999|pages totales=250|isbn=2-909816-33-8}}. * {{Ouvrage|prénom1=Jean-Claude|nom1=Goyon|lien auteur1=Jean-Claude Goyon|titre=Confirmation du pouvoir royal au nouvel an|sous-titre=Brooklyn Museum papyrus 47.218.50|lieu=Le Caire|éditeur=IFAO|année=1972|pages totales=142|isbn=978-0-913696-17-0}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Claire|nom1=Lalouette|lien auteur1=Claire Lalouette|préface=[[Pierre Grimal]]|titre=Textes sacrés et textes profanes de l'ancienne {{noble-|Égypte I}}|sous-titre=Des Pharaons et des hommes|éditeur=Gallimard|année=1984|lieu=Paris|isbn=2070711765|pages totales=345}}. * {{Ouvrage|prénom1=Gustave|nom1=Lefebvre|titre=Romans et contes égyptiens de l'époque pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Librairie d'Amérique et d'Orient Adrien Maisonneuve|année=1949|réimpression=1976|pages totales=232}} * {{Ouvrage|langue=en|auteur1=[[Manéthon de Sebennytos|Manéthon]]|traducteur=W. G. Waddell|titre=Manetho with an english translation|lieu=Cambridge (Massachusetts)|éditeur=[[Harvard University Press]]|année=1940|réimpression=1964|lire en ligne=https://archive.org/stream/manethowithengli00maneuoft#page/n37/mode/2up}}. * {{Ouvrage |langue=fr |prénom1=Alessandro |nom1=Roccati |titre=La Littérature historique sous l'Ancien Empire égyptien |lieu=Paris |année=1982 |pages totales=320 |isbn=2-204-01895-3}}. * {{Ouvrage|prénom1=Louis|nom1=Segond|lien auteur1=Louis Segond|titre=La Sainte Bible|sous-titre=qui comprend l'Ancien et le Nouveau Testament traduits sur les textes originaux hébreu et grec|lieu=Genève|éditeur=La maison de la Bible|année=1968|lire en ligne=http://www.info-bible.org/lsg/INDEX.html}}. * {{Ouvrage|prénom1=Pascal|nom1=Vernus|lien auteur1=Pascal Vernus|titre=Sagesses de l'Égypte pharaonique|lieu=Paris|éditeur=Imprimerie Nationale|année=2001|pages totales=414|isbn=2-7433-0332-8}}. ==== Webographie ==== * {{Ouvrage|prénom1=José|nom1=Do Nascimento|titre=Le Concept de pharaon selon le lexique politique des langues africaines|année=2011|mois=juillet|écouter en ligne=https://www.youtube.com/watch?v=2XuZn_ZCpos}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 3 h 56 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|lien auteur1=Thomas Römer|titre=L'Instauration de la Pâque et le passage de la mer. L'historicisation d'un mythe|lieu=Paris|éditeur=[[Collège de France]]|date=10 avril 2014|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2014-04-10-14h00.htm|id=M1}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} * {{Ouvrage|prénom1=Thomas|nom1=Römer|titre=La Sortie d'Égypte|sous-titre=la construction d'une histoire mythique|lieu=Paris|éditeur=Collège de France|date=26 février 2015|écouter en ligne=http://www.college-de-france.fr/site/thomas-romer/course-2015-02-26-14h00.htm|id=M2}}.{{Commentaire biblio|Conférence en ligne, durée 60 min.}} === Articles connexes === * [[Attributs du pharaon]], * [[Titulature royale dans l'Égypte antique]], (ensemble des titres portés par pharaon). * Jeux vidéo ''[[pharaon (jeu vidéo)|Pharaon]]'' et ''[[Immortal Cities : Les Enfants du Nil]]''. oya9qnilv0aozq42kbox14mdkfnbf4b 382054 382053 2026-05-31T17:50:00Z Memon2025 21315 382054 wikitext text/x-wiki {{Short description|Title of Ancient Egyptian Kings}} [[File:Statue of Ramses II from Karnak, granodiorite - C 1380 Museo Egizio (Turin) 01.jpg|thumb|ڪرنڪ، گرانوڊيورائيٽ مان رامسس II جو مجسمو. رامسس II پنهنجي تخت تي ويٺو آهي، "هيقا" جو عصا کڻي رهيو آهي ۽ ڪيپش هيڊ ڊريس پائي رهيو آهي - 19 هين خاندان - لڳ ڀڳ 1380 ق.م. - [[مصري ميوزيم، تورن]]، [[اٽلي]]. ]] [[File:TuthmosisIII-2.JPG|thumb|ٿوٽموس III جو ٽڪرا ٽڪرا مجسمو - 18 هين خاندان - [[لڪسر ميوزيم]]، [[مصر]]. ]] [[File:Huni-StatueHead BrooklynMuseum.jpg|thumb|هوني (ٽيون خاندان) جي سربراهه فرعون جو مجسمو - [[بروڪلن ميوزيم]]، [[نيو يارڪ شھر|نيو يارڪ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]].]] '''فرعون''' (<small>Pharaoh</small>) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاه جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (<small>حڪومت</small>: <small>1353</small> - <small>1336</small> ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس <small>III</small> (<small>1479</small> - <small>1425</small> ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (<small>3150</small> ق.م.) کان <small>30</small> ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. * ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== ==الهيت== ==پڻ ڏسو== {{Portal|بادشاهت|قديم دنيا|قديم مصر}} * [[يوسف عليه السلام]] * [[موسيٰ عليه السلام]] * [[مصري ڪئلينڊر]] * [[قديم مصر]] * [[بادشاهت]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:فرعون]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآني اصطلاحون]] 1nvn86dioaa5cz4s19nddflxo32ag08 382061 382054 2026-05-31T18:14:49Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين لنڪس */ 382061 wikitext text/x-wiki {{Short description|Title of Ancient Egyptian Kings}} [[File:Statue of Ramses II from Karnak, granodiorite - C 1380 Museo Egizio (Turin) 01.jpg|thumb|ڪرنڪ، گرانوڊيورائيٽ مان رامسس II جو مجسمو. رامسس II پنهنجي تخت تي ويٺو آهي، "هيقا" جو عصا کڻي رهيو آهي ۽ ڪيپش هيڊ ڊريس پائي رهيو آهي - 19 هين خاندان - لڳ ڀڳ 1380 ق.م. - [[مصري ميوزيم، تورن]]، [[اٽلي]]. ]] [[File:TuthmosisIII-2.JPG|thumb|ٿوٽموس III جو ٽڪرا ٽڪرا مجسمو - 18 هين خاندان - [[لڪسر ميوزيم]]، [[مصر]]. ]] [[File:Huni-StatueHead BrooklynMuseum.jpg|thumb|هوني (ٽيون خاندان) جي سربراهه فرعون جو مجسمو - [[بروڪلن ميوزيم]]، [[نيو يارڪ شھر|نيو يارڪ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]].]] '''فرعون''' (<small>Pharaoh</small>) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاه جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (<small>حڪومت</small>: <small>1353</small> - <small>1336</small> ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس <small>III</small> (<small>1479</small> - <small>1425</small> ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (<small>3150</small> ق.م.) کان <small>30</small> ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. * ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== ==الهيت== ==پڻ ڏسو== {{Portal|بادشاهت|قديم دنيا|قديم مصر}} * [[يوسف عليه السلام]] * [[موسيٰ عليه السلام]] * [[مصري ڪئلينڊر]] * [[قديم مصر]] * [[بادشاهت]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:فرعون]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآن]] 0brhsg4bbpycesen0pgwkvfct207yho 382062 382061 2026-05-31T18:16:15Z Memon2025 21315 /* ٻاهرين لنڪس */ 382062 wikitext text/x-wiki {{Short description|Title of Ancient Egyptian Kings}} [[File:Statue of Ramses II from Karnak, granodiorite - C 1380 Museo Egizio (Turin) 01.jpg|thumb|ڪرنڪ، گرانوڊيورائيٽ مان رامسس II جو مجسمو. رامسس II پنهنجي تخت تي ويٺو آهي، "هيقا" جو عصا کڻي رهيو آهي ۽ ڪيپش هيڊ ڊريس پائي رهيو آهي - 19 هين خاندان - لڳ ڀڳ 1380 ق.م. - [[مصري ميوزيم، تورن]]، [[اٽلي]]. ]] [[File:TuthmosisIII-2.JPG|thumb|ٿوٽموس III جو ٽڪرا ٽڪرا مجسمو - 18 هين خاندان - [[لڪسر ميوزيم]]، [[مصر]]. ]] [[File:Huni-StatueHead BrooklynMuseum.jpg|thumb|هوني (ٽيون خاندان) جي سربراهه فرعون جو مجسمو - [[بروڪلن ميوزيم]]، [[نيو يارڪ شھر|نيو يارڪ]]، [[آمريڪا جون گڏيل رياستون|آمريڪا]].]] '''فرعون''' (<small>Pharaoh</small>) [[قديم مصر]] جو بادشاهه هو. هي لقب "فرعون" اٺين خاندان کان پوءِ استعمال ۾ آيو ۽ بعد ۾ مصر جي سڀني پوئين بادشاهن سان منسوب ڪيو ويو. ان کان اڳ "فرعون" هڪ اصطلاح هئي جنهن جو مطلب "بادشاه جي انتظاميه" هو. ڪنهن به حڪمران لاءِ همعصر استعمال ٿيندڙ لقب جي سڀ کان پهرين تصديق ٿيل مثال [[اخناتون]] (<small>حڪومت</small>: <small>1353</small> - <small>1336</small> ق.م.) هئي، ممڪن طور تي ان کان اڳ جنهن جو حوالو ٿوٽموس <small>III</small> (<small>1479</small> - <small>1425</small> ق.م.) هڪ لکت هئي. جيتوڻيڪ هي لقب صرف نئين بادشاهت دوران اٺين خاندان ۾ استعمال ۾ آيو، پر اڄ جا عالم ان کي پهرين خاندان (<small>3150</small> ق.م.) کان <small>30</small> ق.م. ۾ رومن ريپبلڪ پاران مصر جي الحاق تائين استعمال ڪن تا. شروعاتي خاندانن ۾، قديم مصري بادشاهن جا ٽي لقب: هورس، سج ۽ مکي ([[wiktionary:nswt-bjtj|''nswt-bjtj'']]) ۽ ٻه عورتون يا نيبٽي ([[wiktionary:nbtj|''nbtj'']]) نالا هئا.<ref>{{Cite book |last=Wilkinson |first=Toby A. H. |url=https://books.google.com/books?id=lGGFAgAAQBAJ&dq=In+the+early+dynasties,+ancient+Egyptian+kings+used+to+have+up+to+three+titles:+the+Horus,+the+Sedge+and+Bee&pg=PA171 |title=Early Dynastic Egypt |date=2002 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-66420-7 |language=en}}</ref> گولڊن هورس ۽ نالن وارا لقب بعد ۾ شامل ڪيا ويا.<ref>{{Cite book |last=Bierbrier |first=Morris L. |url=https://books.google.com/books?id=Wp9u7bmexz8C&dq=The+Golden+Horus+as+well+as+the+nomen+and+prenomen+titles+were+added+later.&pg=PA242 |title=Historical Dictionary of Ancient Egypt |date=2008 |publisher=Scarecrow Press |isbn=978-0-8108-6250-0 |language=en}}</ref> مصري سماج ۾ مذهب روزمره جي زندگيءَ جو مرڪزي نقطو هو. بادشاهه جي ڪردارن مان هڪ ديوتائن ۽ ماڻهن جي وچ ۾ وچولي جو ڪردار هو. اهڙيءَ طرح بادشاهه کي ديوتائن لاءِ هڪ اهڙي ڪردار ۾ مقرر ڪيو ويو جيڪو شهري ۽ مذهبي منتظم ٻنهي جي حيثيت سان هو. بادشاهه مصر جي سڄي زمين جو مالڪ هو، قانون ٺاهيندو هو، ٽيڪس گڏ ڪندو هو ۽ فوج جي ڪمانڊر ان چيف طور ڪم ڪندو هو.<ref>{{حوالو ويب|date=1999|quote=20 December 2017|archivedate=27 November 1999}}</ref> مذهبي طور تي بادشاهه مذهبي رسمن جي نگراني ڪندو هو ۽ نون مندرن جي جڳهن جي چونڊ ڪندو هو. بادشاهه ڪائناتي نظم يا ماٽ ([[wiktionary:mꜣꜥt#Egyptian|mꜣꜥt]])، توازن ۽ انصاف کي برقرار رکڻ جو ذميوار هو ۽ ان جو هڪ حصو ملڪ جي دفاع لاءِ ضروري هو ته جنگ ۾ وڃڻ يا ٻين تي حملو ڪرڻ شامل هو جڏهن اهو سمجهيو ويندو هو ته اهو ماٽ ۾ جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ حصو وٺندو.<ref>{{حوالو ويب|date=2 September 2009|quote=20 December 2017|archivedate=20 April 2021}}</ref> اپر ۽ لوئر مصر جي اتحاد کان اڳ جي شروعاتي ڏينهن ۾، ديشرت يا "ڳاڙهو تاج"، لوئر مصر جي بادشاهت جي نمائندگي ڪندو هو،<ref>{{Cite book |last=Hagen |first=Rose-Marie |url=https://books.google.com/books?id=ORVIAQAAIAAJ&q=red+crown |title=Egypt Art |last2=Hagen |first2=Rainer |date=2007 |publisher=New Holland Publishers Pty, Ltd. |isbn=978-3-8228-5458-7 |language=en}}</ref> جڏهن ته هيجٽ، "اڇو تاج"، اپر مصر جي بادشاهن پاران پائڻ ويندو هو.<ref>{{حوالو ويب|quote=2022-05-02|date=7 March 2019|archivedate=2022-05-18}}</ref> (جهڙوڪ وسيلا حاصل ڪرڻ لاءِ) پشينت جي اتحاد کان پوءِ، ٻنهي بادشاهتن، ڳاڙهي ۽ اڇي تاجن جو ميلاپ فرعون جو سرڪاري تاج بڻجي ويو.<ref>{{Cite book |last=Gaskell |first=G. |url=https://books.google.com/books?id=PR24CwAAQBAJ&dq=pschent+crown&pg=PA189 |title=A Dictionary of the Sacred Language of All Scriptures and Myths |date=2016 |publisher=Routledge Revivals |isbn=978-1-317-58942-6 |language=en}}</ref> وقت سان گڏ مختلف خاندانن جهڙوڪ خات، نيمس، عاطف، همهم تاج ۽ خيپريش دوران نوي ٽوپيون متعارف ڪرايون ويون. ڪڏهن ڪڏهن انهن هيڊ ڊريس يا تاجن جو هڪ ميلاپ ڏيکاريو ويندو هو جيڪي گڏجي پائڻا پوندا هئا. * ==اشتقاق== قديم مصري ٻولي ۾ "پارواوا" (پاروʕوʔ) جي تلفظ سان ٻيهر تعمير ڪيل لقب جنهن مان يوناني مؤرخ هيروڊوٽس مصري بادشاهن مان هڪ جو نالو "فيرون" (ڪوئن يوناني: Φερων) ورتو. عبراني بائيبل ۾، لقب "فاروه" (عبراني: פרעה) جي طور تي پڻ اچي ٿو. ان مان سيپٽواجنٽ ۾، "فاراو" (ڪوئن يوناني: φαραώ) ۽ پوءِ لاطيني ۾، ٻئي -n اسٽيم اسم فرعون اچي ٿو. قرآن پڻ ان کي "فرعون" (عربي: فرعون) سان گڏ لکيو آهي (سوره يوسف جي ڪهاڻي ۾ سٺي بادشاهه جي برعڪس هتي هميشه ڪتاب جي خروج جي ڪهاڻي ۾ هڪ بڇڙي بادشاهه جو حوالو ڏنو ويو آهي). عربي مصري مان اصل آين کي يوناني مان -n جي آخر سان گڏ ڪري ٿو. انگريزي ۾ اصطلاح کي شروع ۾ "فاراو" (Pharao) لکيو ويندو هو. پر ڪنگ جيمس بائيبل لاءِ مترجمن عبراني مان "h" سان "فاراوه" (Pharaoh) کي بحال ڪيو. ساڳئي وقت، مصر ۾ "پاراوا" (par-ʕoʔ) شاهدي قبطي: ⲡⲣ̅ⲣⲟ pərro) ۾ ارتقا پذير ٿيو ۽ پوءِ p- کي قديم مصري pꜣ مان جي طور تي ٻيهر ترتيب ڏيندي ərro ڪيو. ٻيا قابل ذڪر نالا "nswt"، جن جو ترجمو "بادشاهه" ۾ ڪيو ويو آهي؛ "ḥm"، "عظمت"؛ "jty" "بادشاهه يا خودمختار" لاءِ؛ "nb" "رب" لاءِ؛ ۽ "ḥqꜣ" "حڪمران" لاءِ آهن. ==ڪم== ==ريگاليا== ==تاج== ==لقب== ==الهيت== ==پڻ ڏسو== {{Portal|بادشاهت|قديم دنيا|قديم مصر}} * [[يوسف عليه السلام]] * [[موسيٰ عليه السلام]] * [[مصري ڪئلينڊر]] * [[قديم مصر]] * [[بادشاهت]] ==نوٽ== ==حوالا== {{حوالا}} ==ذريعات== ==وڌيڪ پڙهڻ== ==ٻاهرين لنڪس== [[زمرو:فرعون]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:اصطلاح قرآن]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] 70grigeykbzpp4mnpmt2o45nrh7rkj6 0 98099 382004 2026-05-31T13:20:34Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1286017626|Zalkhan Mosque]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382004 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=زالخان مسجد<br> Zalkhan Mosque|native_name=Զալխանի մզկիթ (آرمينيائي)|image=1925-1926. Двор Шехерской мечети (мечеть Зал-хана).jpg|image_upright=1.4|caption=An illustration of the former mosque, {{circa|1925}}|map_type=|map_size=250|map_relief=1|map_caption=Location of the destroyed mosque in modern-day [[Armenia]]|coordinates=|location=14-16، ابوويان اسٽريٽ، [[يريوان]]|country=[[آرمينيا]]|religious_affiliation=[[شيعہ اسلام]]|rite=|region=|province=|district=|consecration_year=|status={{nowrap|[[Mosque]] {{small|(1687&ndash;1926)}}}}|functional_status='''Destroyed'''|leadership=|website=|architect=|architecture_type={{nowrap|[[Mosque architecture]]}}|architecture_style=[[اسلامي فن تعمير]]|facade_direction=|year_completed={{AH|1098}}|date_demolished=1926|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=One|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''زالخان مسجد''' (انگريزي: Zalkhan Mosque؛ آرمينيائي: {{Langx|hy|Զալխանի մզկիթ}})، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''زال خان مسجد''' يا '''شهر مسجد''' پڻ سڏيو ويندو آهي، <ref name="Mustafa">{{حوالو ويب|date=2013|quote=30 December 2024}}</ref> هڪ [[اثنا عشري|ٽوليور]] [[شيعہ اسلام|شيعه]] [[مسجد]] هئي، جيڪا [[يريوان]] جي شهري حصي ۾ واقع هئي، جيڪو جديد [[آرمينيا]] ۾ آهي. <ref>{{Cite book |last=Акопян, Т. X. |title=Очерк истории Еревана |date=1977 |publisher=Издательство Ереванского университета |location=Yerevan |page=131}}</ref> مسجد لڳ ڀڳ سال 1687ع ۾ ٺاهي وئي، ان وقت ايران هو، ۽ سمجهيو ويندو آهي ته سال 1926ع ۾ ڊاهي وئي. fmn4pwzat6kpojqcs0flxbdkv6zdlvz 382005 382004 2026-05-31T13:21:15Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آرمينيا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382005 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=زالخان مسجد<br> Zalkhan Mosque|native_name=Զալխանի մզկիթ (آرمينيائي)|image=1925-1926. Двор Шехерской мечети (мечеть Зал-хана).jpg|image_upright=1.4|caption=An illustration of the former mosque, {{circa|1925}}|map_type=|map_size=250|map_relief=1|map_caption=Location of the destroyed mosque in modern-day [[Armenia]]|coordinates=|location=14-16، ابوويان اسٽريٽ، [[يريوان]]|country=[[آرمينيا]]|religious_affiliation=[[شيعہ اسلام]]|rite=|region=|province=|district=|consecration_year=|status={{nowrap|[[Mosque]] {{small|(1687&ndash;1926)}}}}|functional_status='''Destroyed'''|leadership=|website=|architect=|architecture_type={{nowrap|[[Mosque architecture]]}}|architecture_style=[[اسلامي فن تعمير]]|facade_direction=|year_completed={{AH|1098}}|date_demolished=1926|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=One|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''زالخان مسجد''' (انگريزي: Zalkhan Mosque؛ آرمينيائي: {{Langx|hy|Զալխանի մզկիթ}})، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''زال خان مسجد''' يا '''شهر مسجد''' پڻ سڏيو ويندو آهي، <ref name="Mustafa">{{حوالو ويب|date=2013|quote=30 December 2024}}</ref> هڪ [[اثنا عشري|ٽوليور]] [[شيعہ اسلام|شيعه]] [[مسجد]] هئي، جيڪا [[يريوان]] جي شهري حصي ۾ واقع هئي، جيڪو جديد [[آرمينيا]] ۾ آهي. <ref>{{Cite book |last=Акопян, Т. X. |title=Очерк истории Еревана |date=1977 |publisher=Издательство Ереванского университета |location=Yerevan |page=131}}</ref> مسجد لڳ ڀڳ سال 1687ع ۾ ٺاهي وئي، ان وقت ايران هو، ۽ سمجهيو ويندو آهي ته سال 1926ع ۾ ڊاهي وئي. [[زمرو:آرمينيا]] ao0nzlyn40siz6rvizgna3vccpj48st 382006 382005 2026-05-31T13:21:41Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382006 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=زالخان مسجد<br> Zalkhan Mosque|native_name=Զալխանի մզկիթ (آرمينيائي)|image=1925-1926. Двор Шехерской мечети (мечеть Зал-хана).jpg|image_upright=1.4|caption=An illustration of the former mosque, {{circa|1925}}|map_type=|map_size=250|map_relief=1|map_caption=Location of the destroyed mosque in modern-day [[Armenia]]|coordinates=|location=14-16، ابوويان اسٽريٽ، [[يريوان]]|country=[[آرمينيا]]|religious_affiliation=[[شيعہ اسلام]]|rite=|region=|province=|district=|consecration_year=|status={{nowrap|[[Mosque]] {{small|(1687&ndash;1926)}}}}|functional_status='''Destroyed'''|leadership=|website=|architect=|architecture_type={{nowrap|[[Mosque architecture]]}}|architecture_style=[[اسلامي فن تعمير]]|facade_direction=|year_completed={{AH|1098}}|date_demolished=1926|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=One|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''زالخان مسجد''' (انگريزي: Zalkhan Mosque؛ آرمينيائي: {{Langx|hy|Զալխանի մզկիթ}})، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''زال خان مسجد''' يا '''شهر مسجد''' پڻ سڏيو ويندو آهي، <ref name="Mustafa">{{حوالو ويب|date=2013|quote=30 December 2024}}</ref> هڪ [[اثنا عشري|ٽوليور]] [[شيعہ اسلام|شيعه]] [[مسجد]] هئي، جيڪا [[يريوان]] جي شهري حصي ۾ واقع هئي، جيڪو جديد [[آرمينيا]] ۾ آهي. <ref>{{Cite book |last=Акопян, Т. X. |title=Очерк истории Еревана |date=1977 |publisher=Издательство Ереванского университета |location=Yerevan |page=131}}</ref> مسجد لڳ ڀڳ سال 1687ع ۾ ٺاهي وئي، ان وقت ايران هو، ۽ سمجهيو ويندو آهي ته سال 1926ع ۾ ڊاهي وئي. [[زمرو:آرمينيا]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] i14lt98q9fcij3t2xaabq4rqhvkxuyc 382007 382006 2026-05-31T13:22:06Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382007 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=زالخان مسجد<br> Zalkhan Mosque|native_name=Զալխանի մզկիթ (آرمينيائي)|image=1925-1926. Двор Шехерской мечети (мечеть Зал-хана).jpg|image_upright=1.4|caption=An illustration of the former mosque, {{circa|1925}}|map_type=|map_size=250|map_relief=1|map_caption=Location of the destroyed mosque in modern-day [[Armenia]]|coordinates=|location=14-16، ابوويان اسٽريٽ، [[يريوان]]|country=[[آرمينيا]]|religious_affiliation=[[شيعہ اسلام]]|rite=|region=|province=|district=|consecration_year=|status={{nowrap|[[Mosque]] {{small|(1687&ndash;1926)}}}}|functional_status='''Destroyed'''|leadership=|website=|architect=|architecture_type={{nowrap|[[Mosque architecture]]}}|architecture_style=[[اسلامي فن تعمير]]|facade_direction=|year_completed={{AH|1098}}|date_demolished=1926|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=One|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''زالخان مسجد''' (انگريزي: Zalkhan Mosque؛ آرمينيائي: {{Langx|hy|Զալխանի մզկիթ}})، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''زال خان مسجد''' يا '''شهر مسجد''' پڻ سڏيو ويندو آهي، <ref name="Mustafa">{{حوالو ويب|date=2013|quote=30 December 2024}}</ref> هڪ [[اثنا عشري|ٽوليور]] [[شيعہ اسلام|شيعه]] [[مسجد]] هئي، جيڪا [[يريوان]] جي شهري حصي ۾ واقع هئي، جيڪو جديد [[آرمينيا]] ۾ آهي. <ref>{{Cite book |last=Акопян, Т. X. |title=Очерк истории Еревана |date=1977 |publisher=Издательство Ереванского университета |location=Yerevan |page=131}}</ref> مسجد لڳ ڀڳ سال 1687ع ۾ ٺاهي وئي، ان وقت ايران هو، ۽ سمجهيو ويندو آهي ته سال 1926ع ۾ ڊاهي وئي. [[زمرو:آرمينيا]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] s6g2y1afw5b546z4ieaibv8rk4rpiv5 382008 382007 2026-05-31T13:26:04Z Ibne maryam 17680 /* */ 382008 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|building_name=زالخان مسجد<br> Zalkhan Mosque|native_name=Զալխանի մզկիթ (آرمينيائي)|image=1925-1926. Двор Шехерской мечети (мечеть Зал-хана).jpg|image_upright=1.4|caption=An illustration of the former mosque, {{circa|1925}}|map_type=|map_size=250|map_relief=1|map_caption=Location of the destroyed mosque in modern-day [[Armenia]]|coordinates=|location=14-16، ابوويان اسٽريٽ، [[يريوان]]|country=[[آرمينيا]]|religious_affiliation=[[شيعہ اسلام]]|rite=|region=|province=|district=|consecration_year=|status={{nowrap|[[Mosque]] {{small|(1687&ndash;1926)}}}}|functional_status='''Destroyed'''|leadership=|website=|architect=|architecture_type={{nowrap|[[Mosque architecture]]}}|architecture_style=[[اسلامي فن تعمير]]|facade_direction=|year_completed={{AH|1098}}|date_demolished=1926|construction_cost=|capacity=|length=|width=|width_nave=|height_max=|dome_quantity=One|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|materials=}} '''زالخان مسجد''' (انگريزي: Zalkhan Mosque؛ آرمينيائي: Զալխանի մզկիթ)، جنهن کي ڪڏهن ڪڏهن '''زال خان مسجد''' يا '''شهر مسجد''' پڻ سڏيو ويندو آهي،<ref name="Mustafa">{{حوالو ويب|date=2013|quote=30 December 2024}}</ref> هڪ [[اثنا عشري]] [[شيعہ اسلام|شيعه]] [[مسجد]] هئي، جيڪا [[يريوان]] جي شهري حصي ۾ واقع هئي، جيڪو جديد [[آرمينيا]] (جيڪو ان وقت [[ايران]] ۾ هو) ۾ آهي.<ref>{{Cite book |last=Акопян, Т. X. |title=Очерк истории Еревана |date=1977 |publisher=Издательство Ереванского университета |location=Yerevan |page=131}}</ref> مسجد لڳ ڀڳ سال 1687ع ۾ ٺاهي وئي ۽ سمجهيو ويندو آهي ته سال 1926ع ۾ ڊاهي وئي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:آرمينيا]] [[زمرو:آرمينيا جون مسجدون]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 3pq3n8bsqxatdck4h9xdjzdff5qgyuf 14 98100 382009 2026-05-31T13:26:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:آرمينيا]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 382009 wikitext text/x-wiki [[زمرو:آرمينيا]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 9vanfgc9j7thdgpfyy422hkm1xzqwzq 0 98101 382010 2026-05-31T13:35:55Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1342007931|Grand Mosque of Bobo-Dioulasso]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382010 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=بوبو-ديولاسو جامع مسجد<br> Grand Mosque of Bobo-Dioulasso|native_name=|native_name_lang=|image=Moschee von Bobo-Dioulasso.jpg|image_upright=|alt=|caption=بوبو-ديولاسو جامع مسجد|map_type=|map_size=250px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates=|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=بوبو-ديولاسو، هوويت صوبو، هاوت بيسن علائقو، [[برڪينا فاسو]]|country={{پرچم|برڪينا فاسو}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[مسجد]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=1812ع|year_completed=1832ع|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=Mud bricks; timber|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''بوبو-ديولاسو جامع مسجد (Grand Mosque of Bobo-Dioulasso)'''، بوبو-ديولاسو، ھوٽ صوبي ، ھائوٽس-باسين ريجن، [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] ۾ مٽي ۽ ڳاري سان ٺاهيل ھڪ تاريخي[[مسجد]] آھي. 0chirqr3cpatn1844fk2hzu6jfjwz6w 382011 382010 2026-05-31T13:36:35Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برڪينا فاسو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382011 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=بوبو-ديولاسو جامع مسجد<br> Grand Mosque of Bobo-Dioulasso|native_name=|native_name_lang=|image=Moschee von Bobo-Dioulasso.jpg|image_upright=|alt=|caption=بوبو-ديولاسو جامع مسجد|map_type=|map_size=250px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates=|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=بوبو-ديولاسو، هوويت صوبو، هاوت بيسن علائقو، [[برڪينا فاسو]]|country={{پرچم|برڪينا فاسو}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[مسجد]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=1812ع|year_completed=1832ع|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=Mud bricks; timber|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''بوبو-ديولاسو جامع مسجد (Grand Mosque of Bobo-Dioulasso)'''، بوبو-ديولاسو، ھوٽ صوبي ، ھائوٽس-باسين ريجن، [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] ۾ مٽي ۽ ڳاري سان ٺاهيل ھڪ تاريخي[[مسجد]] آھي. [[زمرو:برڪينا فاسو]] mlrmcreeoudsafzga09paxenz9g8me7 382012 382011 2026-05-31T13:36:58Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آفريڪا جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382012 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=بوبو-ديولاسو جامع مسجد<br> Grand Mosque of Bobo-Dioulasso|native_name=|native_name_lang=|image=Moschee von Bobo-Dioulasso.jpg|image_upright=|alt=|caption=بوبو-ديولاسو جامع مسجد|map_type=|map_size=250px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates=|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=بوبو-ديولاسو، هوويت صوبو، هاوت بيسن علائقو، [[برڪينا فاسو]]|country={{پرچم|برڪينا فاسو}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[مسجد]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=1812ع|year_completed=1832ع|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=Mud bricks; timber|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''بوبو-ديولاسو جامع مسجد (Grand Mosque of Bobo-Dioulasso)'''، بوبو-ديولاسو، ھوٽ صوبي ، ھائوٽس-باسين ريجن، [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] ۾ مٽي ۽ ڳاري سان ٺاهيل ھڪ تاريخي[[مسجد]] آھي. [[زمرو:برڪينا فاسو]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] 0lnw06yfizxklan8kjkv66yuj4tg9b4 382013 382012 2026-05-31T13:37:18Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382013 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=بوبو-ديولاسو جامع مسجد<br> Grand Mosque of Bobo-Dioulasso|native_name=|native_name_lang=|image=Moschee von Bobo-Dioulasso.jpg|image_upright=|alt=|caption=بوبو-ديولاسو جامع مسجد|map_type=|map_size=250px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates=|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=بوبو-ديولاسو، هوويت صوبو، هاوت بيسن علائقو، [[برڪينا فاسو]]|country={{پرچم|برڪينا فاسو}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[مسجد]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=1812ع|year_completed=1832ع|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=Mud bricks; timber|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''بوبو-ديولاسو جامع مسجد (Grand Mosque of Bobo-Dioulasso)'''، بوبو-ديولاسو، ھوٽ صوبي ، ھائوٽس-باسين ريجن، [[برڪینا فاسو|برڪينا فاسو]] ۾ مٽي ۽ ڳاري سان ٺاهيل ھڪ تاريخي[[مسجد]] آھي. [[زمرو:برڪينا فاسو]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] lly4nwmloc07y0ase3ikoqyl818oda6 382014 382013 2026-05-31T13:39:00Z Ibne maryam 17680 /* */ 382014 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=بوبو-ديولاسو جامع مسجد<br> Grand Mosque of Bobo-Dioulasso|native_name=|native_name_lang=|image=Moschee von Bobo-Dioulasso.jpg|image_upright=|alt=|caption=بوبو-ديولاسو جامع مسجد|map_type=|map_size=250px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates=|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=بوبو-ديولاسو، هوويت صوبو، هاوت بيسن علائقو، [[برڪينا فاسو]]|country={{پرچم|برڪينا فاسو}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[مسجد]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=1812ع|year_completed=1832ع|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=Mud bricks; timber|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''بوبو-ديولاسو جامع مسجد''' (Grand Mosque of Bobo-Dioulasso)، بوبو-ديولاسو، ھوٽ صوبي ، ھائوٽس-باسين ريجن، [[برڪینا فاسو]] ۾ مٽي ۽ ڳاري سان ٺاهيل ھڪ تاريخي [[مسجد]] آھي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برڪينا فاسو]] [[زمرو:برڪينا فاسو ۾ مسجدون]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] cc5608imv4l9r3oe4h3dogxv0d9yq3c 14 98102 382015 2026-05-31T13:39:28Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برڪينا فاسو]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 382015 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برڪينا فاسو]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 5gar2p2ayg08vohs2cht75c8fl4a89d 0 98103 382018 2026-05-31T14:57:12Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1339097479|Jinnah Memorial Mosque]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382018 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جناح يادگار مسجد<br> Jinnah Memorial Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=TnT St. Joseph Mohammed Ali Jinnah Memorial Mosque.jpg|image_upright=|alt=|caption=جناح يادگار مسجد|map_type=Trinidad and Tobago|map_size=225px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|10|39|06.0|N|61|24|48.5|W|type:landmark_region:TT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=Moulvi Ameer Ali|general_contractor=|established=|groundbreaking=1947|year_completed=1954|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,000 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جناح ميموريل مسجد''' (Jinnah Memorial Mosque)،سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو علائقي، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرينيڊاد ۽ ٽوباگو]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. leq22nhjw2cppjtjsfqa2amto5mhzi1 382019 382018 2026-05-31T14:58:15Z Ibne maryam 17680 /* */ 382019 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جناح يادگار مسجد<br> Jinnah Memorial Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=TnT St. Joseph Mohammed Ali Jinnah Memorial Mosque.jpg|image_upright=|alt=|caption=جناح يادگار مسجد|map_type=Trinidad and Tobago|map_size=225px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|10|39|06.0|N|61|24|48.5|W|type:landmark_region:TT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=Moulvi Ameer Ali|general_contractor=|established=|groundbreaking=1947|year_completed=1954|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,000 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جناح ميموريل مسجد''' (Jinnah Memorial Mosque)، سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو علائقي، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرينيڊاد ۽ ٽوباگو]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} t0bwmftbm4wiqztx2bvvu7pi168qp4p 382020 382019 2026-05-31T14:58:35Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382020 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جناح يادگار مسجد<br> Jinnah Memorial Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=TnT St. Joseph Mohammed Ali Jinnah Memorial Mosque.jpg|image_upright=|alt=|caption=جناح يادگار مسجد|map_type=Trinidad and Tobago|map_size=225px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|10|39|06.0|N|61|24|48.5|W|type:landmark_region:TT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=Moulvi Ameer Ali|general_contractor=|established=|groundbreaking=1947|year_completed=1954|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,000 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جناح ميموريل مسجد''' (Jinnah Memorial Mosque)، سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو علائقي، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرينيڊاد ۽ ٽوباگو]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] qm1ko6c6yaqhedv2rzj6ezsn1turmdm 382021 382020 2026-05-31T14:58:56Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڪئريبين ۾ مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382021 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جناح يادگار مسجد<br> Jinnah Memorial Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=TnT St. Joseph Mohammed Ali Jinnah Memorial Mosque.jpg|image_upright=|alt=|caption=جناح يادگار مسجد|map_type=Trinidad and Tobago|map_size=225px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|10|39|06.0|N|61|24|48.5|W|type:landmark_region:TT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=Moulvi Ameer Ali|general_contractor=|established=|groundbreaking=1947|year_completed=1954|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,000 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جناح ميموريل مسجد''' (Jinnah Memorial Mosque)، سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو علائقي، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرينيڊاد ۽ ٽوباگو]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] [[زمرو:ڪئريبين ۾ مسجدون]] 18sulzlma9itxx91jb8k2wxjx5gsh5g 382022 382021 2026-05-31T14:59:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:وچ آمريڪا ۾ مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382022 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جناح يادگار مسجد<br> Jinnah Memorial Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=TnT St. Joseph Mohammed Ali Jinnah Memorial Mosque.jpg|image_upright=|alt=|caption=جناح يادگار مسجد|map_type=Trinidad and Tobago|map_size=225px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|10|39|06.0|N|61|24|48.5|W|type:landmark_region:TT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=Moulvi Ameer Ali|general_contractor=|established=|groundbreaking=1947|year_completed=1954|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,000 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جناح ميموريل مسجد''' (Jinnah Memorial Mosque)، سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو علائقي، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرينيڊاد ۽ ٽوباگو]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] [[زمرو:ڪئريبين ۾ مسجدون]] [[زمرو:وچ آمريڪا ۾ مسجدون]] jaeejq8ozyartvy7xro4kv2ed3qxfeq 382023 382022 2026-05-31T14:59:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382023 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جناح يادگار مسجد<br> Jinnah Memorial Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=TnT St. Joseph Mohammed Ali Jinnah Memorial Mosque.jpg|image_upright=|alt=|caption=جناح يادگار مسجد|map_type=Trinidad and Tobago|map_size=225px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|10|39|06.0|N|61|24|48.5|W|type:landmark_region:TT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=Moulvi Ameer Ali|general_contractor=|established=|groundbreaking=1947|year_completed=1954|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,000 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جناح ميموريل مسجد''' (Jinnah Memorial Mosque)، سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو علائقي، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرينيڊاد ۽ ٽوباگو]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] [[زمرو:ڪئريبين ۾ مسجدون]] [[زمرو:وچ آمريڪا ۾ مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 0axjvmf0ehcosnyqn4mbr5tv15637r8 382024 382023 2026-05-31T15:00:51Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382024 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جناح يادگار مسجد<br> Jinnah Memorial Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=TnT St. Joseph Mohammed Ali Jinnah Memorial Mosque.jpg|image_upright=|alt=|caption=جناح يادگار مسجد|map_type=Trinidad and Tobago|map_size=225px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|10|39|06.0|N|61|24|48.5|W|type:landmark_region:TT|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[Mosque]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=Moulvi Ameer Ali|general_contractor=|established=|groundbreaking=1947|year_completed=1954|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,000 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=2|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جناح ميموريل مسجد''' (Jinnah Memorial Mosque)، سينٽ جوزف، ٽوناپونا-پيارڪو علائقي، [[ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو|ٽرينيڊاد ۽ ٽوباگو]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] [[زمرو:ڪئريبين ۾ مسجدون]] [[زمرو:وچ آمريڪا ۾ مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو ۾ مسجدون]] ozsp6hth9jk8vkd71z1gyfkc1ragg7p 14 98104 382025 2026-05-31T15:01:11Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] [[زمرو:ڪئريبين ۾ مسجدون]] [[زمرو:وچ آمريڪا ۾ مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 382025 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ٽرينيڊاڊ ۽ ٽوباگو]] [[زمرو:ڪئريبين ۾ مسجدون]] [[زمرو:وچ آمريڪا ۾ مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 8gf1s5dd6u8t9hwsh9jmqoetxwdufwx 10 98105 382038 2026-05-31T15:47:33Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Navbox | name = سنڌ جا ضلعا | title = [[سنڌ جا ضلعا|سنڌ جا ضلعا]] | state = {{{state|expanded}}} | listclass = hlist | image = [[File:Sindh Districts.svg|100px]] | above = صوبائي گاديءَ جو هنڌ: [[ڪراچي]] | group1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] | list1 = * [[بدين ضلعو|بدين]] * [[سجاول ضلعو|سجاول]] * [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] * [[دادو ضلعو|دادو]] * حيد... 382038 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = سنڌ جا ضلعا | title = [[سنڌ جا ضلعا|سنڌ جا ضلعا]] | state = {{{state|expanded}}} | listclass = hlist | image = [[File:Sindh Districts.svg|100px]] | above = صوبائي گاديءَ جو هنڌ: [[ڪراچي]] | group1 = [[حيدرآباد ڊويزن|حيدرآباد]] | list1 = * [[بدين ضلعو|بدين]] * [[سجاول ضلعو|سجاول]] * [[ٺٽو ضلعو|ٺٽو]] * [[دادو ضلعو|دادو]] * [[حيدرآباد ضلعو|حيدرآباد]] * [[ڄامشورو ضلعو|ڄامشورو]] * [[مٽياري ضلعو|مٽياري]] * [[ٽنڊو الهيار ضلعو|ٽنڊو الهيار]] * [[ٽنڊو محمد خان ضلعو|ٽنڊو محمد خان]] | group2 = [[ڪراچي ڊويزن|ڪراچي]] | list2 = * [[ڪراچي اوڀر ضلعو|ڪراچي اوڀر]] * [[ڪراچي ڏکڻ ضلعو|ڪراچي ڏکڻ]] * [[ڪراچي اولهه ضلعو|ڪراچي اولهه]] * [[ڪياماڙي ضلعو|ڪياماڙي]] * [[ڪورنگي ضلعو|ڪورنگي]] * [[ملير ضلعو|ملير]] * [[ڪراچي مرڪزي ضلعو|ناظم آباد (ڪراچي مرڪزي)]] | group3 = [[لاڙڪاڻو ڊويزن|لاڙڪاڻو]] | list3 = * [[جيڪب آباد ضلعو|جيڪب آباد]] * [[ڪشمور ضلعو|ڪشمور]] * [[لاڙڪاڻو ضلعو|لاڙڪاڻو]] * [[قمبر شهدادڪوٽ ضلعو|قمبر شهدادڪوٽ]] * [[شڪارپور ضلعو|شڪارپور]] | group4 = [[ميرپورخاص ڊويزن|ميرپورخاص]] | list4 = * [[ميرپورخاص ضلعو|ميرپورخاص]] * [[ٿرپارڪر ضلعو|ٿرپارڪر]] * [[عمرڪوٽ ضلعو|عمرڪوٽ]] | group5 = [[شهيد بينظيرآباد ڊويزن|شهيد بينظيرآباد]] | list5 = * [[نوشهروفيروز ضلعو|نوشهروفيروز]] * [[سانگهڙ ضلعو|سانگهڙ]] * [[شهيد بينظيرآباد ضلعو|شهيد بينظيرآباد]] | group6 = [[سکر ڊويزن|سکر]] | list6 = * [[گهوٽڪي ضلعو|گهوٽڪي]] * [[خيرپور ضلعو|خيرپور]] * [[سکر ضلعو|سکر]] }}<noinclude> {{Navbox documentation|expanded}} [[زمرو:پاڪستان جي انتظامي ورهاستن جا سانچا|سنڌ]] [[زمرو:سنڌ جا سانچا]] </noinclude> 405b9qid22xakkn049w8hqpythf5shq 14 98106 382055 2026-05-31T17:51:35Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآني اصطلاح]] 382055 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآني اصطلاح]] ajh9t24sc31x86nws2qfqya8pxr0z0z 382060 382055 2026-05-31T17:56:36Z Memon2025 21315 /* */ 382060 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] gpzlftnv0gw35cnzedrtogqhx0onur6 14 98107 382056 2026-05-31T17:52:57Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:مصر جي قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآني اصطلاح]] 382056 wikitext text/x-wiki [[زمرو:مصر جي قديم تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:قديم مصر ۾ لقب]] [[زمرو:مصري انڊيڪس]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قديم مصر جي تاريخ]] [[زمرو:قرآني اصطلاح]] 14wprlf496x0iq8u5szkc61howfuv5e 382059 382056 2026-05-31T17:56:07Z Memon2025 21315 /* */ 382059 wikitext text/x-wiki [[زمرو:قديم مصر]] [[زمرو:مصر جي تاريخ]] [[زمرو:مصر جي قديم تاريخ]] pwp2frexnivgi7r0umneyjzl51tq1re 14 98108 382057 2026-05-31T17:54:05Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:لقب]] [[زمرو:قديم مصر]] 382057 wikitext text/x-wiki [[زمرو:لقب]] [[زمرو:قديم مصر]] kypqi7x6xb1p8qgvmlv9oihzk64w480 14 98109 382058 2026-05-31T17:54:57Z Memon2025 21315 نئون صفحو: [[زمرو:انڊيڪس]] [[زمرو:مصر]] 382058 wikitext text/x-wiki [[زمرو:انڊيڪس]] [[زمرو:مصر]] 2az0omfobm84zv945e9zhnunt7610g0 0 98110 382063 2026-05-31T18:24:55Z Memon2025 21315 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1354639352|Index]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382063 wikitext text/x-wiki {{For|Wikipedia’s index|Wikipedia:Index|selfref=y}}'''انڊيڪس''' (Index){{plural form}} : '''انڊيڪس''' يا '''انڊيڪس''') عام طور تي حوالو ڏئي ٿو: * انڊيڪس (اشاعت)، ڪنهن اشاعت ۾ معلومات جي هڪ منظم فهرست. * ويب انڊيڪسنگ، انٽرنيٽ انڊيڪسنگ * هڪ انڊيڪس، هڪ ايسوسيئيٽو صف ۾ هڪ ڪنجي. انڊيڪس شايد هن جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿو: انڊيڪس ny0a3kf8ihl2bmq0grnr6jbud9k09fp 382066 382063 2026-05-31T18:36:55Z Memon2025 21315 /* */ 382066 wikitext text/x-wiki {{For|Wikipedia’s index|Wikipedia:Index|selfref=y}}'''انڊيڪس''' (Index){{plural form}} : '''انڊيڪس''' يا '''انڊيڪس''') عام طور تي حوالو ڏئي ٿو: * انڊيڪس (اشاعت)، ڪنهن اشاعت ۾ معلومات جي هڪ منظم فهرست. * ويب انڊيڪسنگ، انٽرنيٽ انڊيڪسنگ * هڪ انڊيڪس، هڪ ايسوسيئيٽو صف ۾ هڪ ڪنجي. انڊيڪس شايد هن جو حوالو پڻ ڏئي سگهي ٿو: ==فن، تفريح ۽ ميڊيا== ==ڪاروباري ادارا ۽ واقعا== ==ماليات== ==آمريڪا ۾ جڳهيون== * انڊيڪس، آرڪنساس، هڪ غير منظم ٿيل برادري * انڊيڪس، ڪينٽڪي، هڪ غير منظم ٿيل برادري * انڊيڪس، مسوري، هڪ ڀوت شهر * انڊيڪس، نيو يارڪ، هارٽ وِڪ ۽ اوٽسگو، نيو يارڪ ۾ هڪ ڳوٺ * انڊيڪس، ورجينيا، هڪ غير منظم ٿيل برادري * انڊيڪس، واشنگٽن، هڪ شهر * انڊيڪس، ويسٽ ورجينيا، هڪ غير منظم ٿيل برادري # ==پبلشنگ ۽ لائبريري اسٽڊيز== * انڊيڪس (ٽائپوگرافي)، هڪ هٿ يا مُٺي جي شڪل وارو اوقاف جو نشان * بائبليوگرافڪ انڊيڪس، هڪ باقاعده اپڊيٽ ٿيل اشاعت جيڪا مضمونن، ڪتابن يا ٻين معلوماتي شين جي فهرست ڏئي ٿي * حوالو انڊيڪس * انڊيڪس، نوجوانن ۽ نوجوانن لاءِ نقصانڪار ميڊيا جي فهرست لاءِ عام نالو (جرمني) * انڊيڪس ڪارڊ، ڊيٽا جي ننڍي مقدار کي رڪارڊ ڪرڻ ۽ ذخيرو ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي * انڊيڪس لائبرورم پروبيٽورم، ڪيٿولڪ چرچ پاران سينسر ڪيل اشاعتن جي هڪ فهرست * سينسرشپ تي انڊيڪس، هڪ اشاعتي تنظيم جيڪا اظهار جي آزادي لاءِ مهم هلائي ٿي، يا ساڳئي نالي جو ان جو رسالو * موضوع جي انڊيڪسنگ، ڪي ورڊز ذريعي دستاويز جي مواد کي بيان ڪندي * ٿمب انڊيڪس، هڪ اشاعت جي صفحن ۾ هڪ گول ڪٽ آئوٽ # ==سائنس، ٽيڪنالاجي ۽ رياضي== ==ٻيا استعمال== ==پڻ ڏسو== * انساني ترقي انڊيڪس * 100 انڊيڪس * انڊيڪسي، هڪ يوگوسلاو راڪ بينڊ gf7pz44f6k6sis3mdjtesu4io5n4v88 4 98111 382068 2026-05-31T18:43:09Z Memon2025 21315 نئون صفحو: ڏسو وڪيپيڊيا: انڊيڪس (ابهام ختم ڪرڻ). ڪميونٽي پورٽل ڊيش بورڊ ڊپارٽمينٽس مينٽيننس ٽاسڪ ڊسڪورڊ IRCMatrix.org ميٽ اپ ڊائريڪٽريز (پروٽوڪول مضمون ڪيئن انڊيڪس نوٽس بورڊز AIWikiProjects) شارٽ ڪٽ WP:DIR WP:INDEX هيٺ ڏنل وڪيپيڊيا جي ڊائريڪٽرين ۽ انڊيڪس جي فهرست آهي. وڪيپيڊيا ۾ نوان آهيو؟ شرو... 382068 wikitext text/x-wiki ڏسو وڪيپيڊيا: انڊيڪس (ابهام ختم ڪرڻ). ڪميونٽي پورٽل ڊيش بورڊ ڊپارٽمينٽس مينٽيننس ٽاسڪ ڊسڪورڊ IRCMatrix.org ميٽ اپ ڊائريڪٽريز (پروٽوڪول مضمون ڪيئن انڊيڪس نوٽس بورڊز AIWikiProjects) شارٽ ڪٽ WP:DIR WP:INDEX هيٺ ڏنل وڪيپيڊيا جي ڊائريڪٽرين ۽ انڊيڪس جي فهرست آهي. وڪيپيڊيا ۾ نوان آهيو؟ شروع ڪرڻ لاءِ توهان کي ڄاڻڻ جي ضرورت آهي هر شيءِ لاءِ وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺندڙ صفحي يا اسان جو سبق ڏسو. انتظامي صفحا انسائيڪلوپيڊيا مناسب مواد جا نالا اسپيس انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور پڙهندڙن جي استعمال لاءِ آهن. مواد انسائيڪلوپيڊيا جي وسيع مواد (مضمون) کي ڪيترن ئي مختلف "مواد جي جدول" ۾ منظم ڪيو ويو آهي جيئن هيٺ ڏٺو ويو آهي. قسمون نظرثاني خاڪا فهرستون پورٽل لغتون زمرا اشارا خاص ۽ سٺو مواد خاص مضمون سٺا مضمون نمايان فهرستون نمايان تصويرون نمايان موضوع سٺا موضوع موضوع موجوده واقعا حوالو ثقافت جاگرافي صحت تاريخ رياضي فطرت ماڻهو فلسفو مذهب سماج ٽيڪنالاجي جڳھون، ماڻهو، ۽ وقت تعليمي مضمون اڄ سالگره ملڪ ۽ علائقا هن سال موت وقت جون حدون صديون ڏهاڪا انڊيڪس A–Z انڊيڪس زمرا ڊيوي ڊيسيمل ڪلاس لائبريري آف ڪانگريس درجه بندي ڳالهائيندڙ مضمون مواد ڏانهن واپس vte وڪيپيڊيا ايڊيٽر نيويگيشن fi06snzbd3yqta0s49581azbin6mo7y 382069 382068 2026-05-31T18:44:45Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[وڪيپيڊيا:Directories and Indexes]] کي [[وڪيپيڊيا:و انڊيڪس]] ڏانھن چوريو 382068 wikitext text/x-wiki ڏسو وڪيپيڊيا: انڊيڪس (ابهام ختم ڪرڻ). ڪميونٽي پورٽل ڊيش بورڊ ڊپارٽمينٽس مينٽيننس ٽاسڪ ڊسڪورڊ IRCMatrix.org ميٽ اپ ڊائريڪٽريز (پروٽوڪول مضمون ڪيئن انڊيڪس نوٽس بورڊز AIWikiProjects) شارٽ ڪٽ WP:DIR WP:INDEX هيٺ ڏنل وڪيپيڊيا جي ڊائريڪٽرين ۽ انڊيڪس جي فهرست آهي. وڪيپيڊيا ۾ نوان آهيو؟ شروع ڪرڻ لاءِ توهان کي ڄاڻڻ جي ضرورت آهي هر شيءِ لاءِ وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺندڙ صفحي يا اسان جو سبق ڏسو. انتظامي صفحا انسائيڪلوپيڊيا مناسب مواد جا نالا اسپيس انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور پڙهندڙن جي استعمال لاءِ آهن. مواد انسائيڪلوپيڊيا جي وسيع مواد (مضمون) کي ڪيترن ئي مختلف "مواد جي جدول" ۾ منظم ڪيو ويو آهي جيئن هيٺ ڏٺو ويو آهي. قسمون نظرثاني خاڪا فهرستون پورٽل لغتون زمرا اشارا خاص ۽ سٺو مواد خاص مضمون سٺا مضمون نمايان فهرستون نمايان تصويرون نمايان موضوع سٺا موضوع موضوع موجوده واقعا حوالو ثقافت جاگرافي صحت تاريخ رياضي فطرت ماڻهو فلسفو مذهب سماج ٽيڪنالاجي جڳھون، ماڻهو، ۽ وقت تعليمي مضمون اڄ سالگره ملڪ ۽ علائقا هن سال موت وقت جون حدون صديون ڏهاڪا انڊيڪس A–Z انڊيڪس زمرا ڊيوي ڊيسيمل ڪلاس لائبريري آف ڪانگريس درجه بندي ڳالهائيندڙ مضمون مواد ڏانهن واپس vte وڪيپيڊيا ايڊيٽر نيويگيشن fi06snzbd3yqta0s49581azbin6mo7y 382071 382069 2026-05-31T18:46:27Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[وڪيپيڊيا:و انڊيڪس]] کي [[وڪيپيڊيا:ڊائريڪٽريون ۽ انڊيڪس]] ڏانھن چوريو 382068 wikitext text/x-wiki ڏسو وڪيپيڊيا: انڊيڪس (ابهام ختم ڪرڻ). ڪميونٽي پورٽل ڊيش بورڊ ڊپارٽمينٽس مينٽيننس ٽاسڪ ڊسڪورڊ IRCMatrix.org ميٽ اپ ڊائريڪٽريز (پروٽوڪول مضمون ڪيئن انڊيڪس نوٽس بورڊز AIWikiProjects) شارٽ ڪٽ WP:DIR WP:INDEX هيٺ ڏنل وڪيپيڊيا جي ڊائريڪٽرين ۽ انڊيڪس جي فهرست آهي. وڪيپيڊيا ۾ نوان آهيو؟ شروع ڪرڻ لاءِ توهان کي ڄاڻڻ جي ضرورت آهي هر شيءِ لاءِ وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺندڙ صفحي يا اسان جو سبق ڏسو. انتظامي صفحا انسائيڪلوپيڊيا مناسب مواد جا نالا اسپيس انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور پڙهندڙن جي استعمال لاءِ آهن. مواد انسائيڪلوپيڊيا جي وسيع مواد (مضمون) کي ڪيترن ئي مختلف "مواد جي جدول" ۾ منظم ڪيو ويو آهي جيئن هيٺ ڏٺو ويو آهي. قسمون نظرثاني خاڪا فهرستون پورٽل لغتون زمرا اشارا خاص ۽ سٺو مواد خاص مضمون سٺا مضمون نمايان فهرستون نمايان تصويرون نمايان موضوع سٺا موضوع موضوع موجوده واقعا حوالو ثقافت جاگرافي صحت تاريخ رياضي فطرت ماڻهو فلسفو مذهب سماج ٽيڪنالاجي جڳھون، ماڻهو، ۽ وقت تعليمي مضمون اڄ سالگره ملڪ ۽ علائقا هن سال موت وقت جون حدون صديون ڏهاڪا انڊيڪس A–Z انڊيڪس زمرا ڊيوي ڊيسيمل ڪلاس لائبريري آف ڪانگريس درجه بندي ڳالهائيندڙ مضمون مواد ڏانهن واپس vte وڪيپيڊيا ايڊيٽر نيويگيشن fi06snzbd3yqta0s49581azbin6mo7y 382073 382071 2026-05-31T18:56:37Z Memon2025 21315 /* */ 382073 wikitext text/x-wiki ڏسو وڪيپيڊيا: انڊيڪس (ابهام ختم ڪرڻ). • ڪميونٽي پورٽل • ڊيش بورڊ • ڊپارٽمينٽس • مينٽيننس • ٽاسڪ • ميٽ اپ • ڊائريڪٽريز (پروٽوڪول مضمون ڪيئن انڊيڪس) • نوٽس بورڊز * شارٽ ڪٽ WP:DIR WP:INDEX هيٺ ڏنل وڪيپيڊيا جي ڊائريڪٽرين ۽ انڊيڪس جي فهرست آهي. وڪيپيڊيا ۾ نوان آهيو؟ شروع ڪرڻ لاءِ توهان کي ڄاڻڻ جي ضرورت آهي هر شيءِ لاءِ وڪيپيڊيا ۾ حصو وٺندڙ صفحي يا اسان جو سبق ڏسو. ==انتظامي صفحا== انسائيڪلوپيڊيا مناسب مواد جا نالا اسپيس انسائيڪلوپيڊيا جي حصي طور پڙهندڙن جي استعمال لاءِ آهن. مواد انسائيڪلوپيڊيا جي وسيع مواد (مضمون) کي ڪيترن ئي مختلف "مواد جي جدول" ۾ منظم ڪيو ويو آهي جيئن هيٺ ڏٺو ويو آهي. * قسمون • نظرثاني • خاڪا • فهرستون • پورٽل • لغتون • زمرا • اشارا • خاص ۽ سٺو مواد • خاص مضمون • سٺا مضمون • نمايان فهرستون • نمايان تصويرون • نمايان موضوع • سٺا موضوع موضوع • موجوده واقعا • حوالو • ثقافت • جاگرافي • صحت • تاريخ • رياضي • فطرت • ماڻهو • فلسفو • مذهب • سماج • ٽيڪنالاجي • جڳھون، ماڻهو ۽ وقت • تعليمي مضمون • اڄ سالگره • ملڪ ۽ علائقا • هن سال موت • وقت جون حدون • صديون • ڏهاڪا • انڊيڪس • A–Z انڊيڪس • زمرا • ڊيوي ڊيسيمل ڪلاس • لائبريري آف ڪانگريس درجه بندي • ڳالهائيندڙ مضمون • مواد ڏانهن واپس • vte • وڪيپيڊيا ايڊيٽر • نيويگيشن gziz8qxkia5qcgxemod68wz6afdi4uf 4 98112 382070 2026-05-31T18:44:46Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[وڪيپيڊيا:Directories and Indexes]] کي [[وڪيپيڊيا:و انڊيڪس]] ڏانھن چوريو 382070 wikitext text/x-wiki #چوريو [[وڪيپيڊيا:و انڊيڪس]] a8exlhkxuct2wv02zhlhw4s2dpfq8qy 382114 382070 2026-05-31T23:10:22Z EmausBot 1754 Fixing double redirect from [[وڪيپيڊيا:و انڊيڪس]] to [[وڪيپيڊيا:ڊائريڪٽريون ۽ انڊيڪس]] 382114 wikitext text/x-wiki #چوريو [[وڪيپيڊيا:ڊائريڪٽريون ۽ انڊيڪس]] dmi3xh8mnn3olnf8viyro7gvxqeh1i3 4 98113 382072 2026-05-31T18:46:27Z Memon2025 21315 Memon2025 صفحي [[وڪيپيڊيا:و انڊيڪس]] کي [[وڪيپيڊيا:ڊائريڪٽريون ۽ انڊيڪس]] ڏانھن چوريو 382072 wikitext text/x-wiki #چوريو [[وڪيپيڊيا:ڊائريڪٽريون ۽ انڊيڪس]] dmi3xh8mnn3olnf8viyro7gvxqeh1i3 0 98114 382074 2026-05-31T19:11:27Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1320725800|Järvenpää Mosque]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382074 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جاروينپا مسجد<br> Järvenpää Mosque|native_name=Järvenpään moskeija (فنلينڊي ٻولي)|native_name_lang=fi|image=Järvenpään islamilainen rukoushuone - Keskitalontie 3 - Kinnari - Järvenpää.jpg|image_upright=|alt=|caption=جاروينپا مسجد، فن لينڊ|map_type=Finland|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Finland]]|coordinates={{coord|60.472651|N|25.101078|E|scale:80000_region:FI|display=it|format=dms}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[سني اسلام]]|locale=|location={{ill|Kinnari, Järvenpää|fi|Kinnari|lt=Kinnari}}, [[Järvenpää]], [[Uusimaa]]|country={{پرچم|فنلينڊ}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=[[The Finnish-Islamic Congregation]]|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=Mosque|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=1942|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جاروينپا مسجد''' (انگريزي: '''Järvenpää Mosque'''؛ فنلينڊي: {{langx|fi|Järvenpään moskeija}}) جيڪا [[فنلينڊ]] جي شهر جاروينپا ۾ واقع [[سني اسلام]] سان لاڳاپيل هڪ [[مسجد]] آهي. <ref>{{Cite book |last=Marjamäki, Marja-Leena |title=Suomen tataarimusiikki (in a book: Tugan Tel - Kirjoituksia Suomen tataareista. 2011. Reporter: Kadriye Bedretdin) |last2=Kolehmainen, Ilkka |publisher=Suomen Itämainen Seura |year=1980 |isbn=978-951-9380-78-0 |location=Helsinki |pages=355}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-08-29|archivedate=2021-07-10}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-08-29}}</ref> فنلينڊ جي تاتار برادري جي فنڊ سان، هي مسجد <small>1940</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ٺهي هئي ۽ اها فنلينڊ-اسلامڪ ڪانگريگيشن جي ملڪيت آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2015}}</ref> hgpjxlfutn8j12gbarrgs705t5h5n07 382075 382074 2026-05-31T19:12:20Z Ibne maryam 17680 added [[Category:فن لينڊ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382075 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جاروينپا مسجد<br> Järvenpää Mosque|native_name=Järvenpään moskeija (فنلينڊي ٻولي)|native_name_lang=fi|image=Järvenpään islamilainen rukoushuone - Keskitalontie 3 - Kinnari - Järvenpää.jpg|image_upright=|alt=|caption=جاروينپا مسجد، فن لينڊ|map_type=Finland|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Finland]]|coordinates={{coord|60.472651|N|25.101078|E|scale:80000_region:FI|display=it|format=dms}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[سني اسلام]]|locale=|location={{ill|Kinnari, Järvenpää|fi|Kinnari|lt=Kinnari}}, [[Järvenpää]], [[Uusimaa]]|country={{پرچم|فنلينڊ}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=[[The Finnish-Islamic Congregation]]|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=Mosque|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=1942|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جاروينپا مسجد''' (انگريزي: '''Järvenpää Mosque'''؛ فنلينڊي: {{langx|fi|Järvenpään moskeija}}) جيڪا [[فنلينڊ]] جي شهر جاروينپا ۾ واقع [[سني اسلام]] سان لاڳاپيل هڪ [[مسجد]] آهي. <ref>{{Cite book |last=Marjamäki, Marja-Leena |title=Suomen tataarimusiikki (in a book: Tugan Tel - Kirjoituksia Suomen tataareista. 2011. Reporter: Kadriye Bedretdin) |last2=Kolehmainen, Ilkka |publisher=Suomen Itämainen Seura |year=1980 |isbn=978-951-9380-78-0 |location=Helsinki |pages=355}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-08-29|archivedate=2021-07-10}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-08-29}}</ref> فنلينڊ جي تاتار برادري جي فنڊ سان، هي مسجد <small>1940</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ٺهي هئي ۽ اها فنلينڊ-اسلامڪ ڪانگريگيشن جي ملڪيت آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2015}}</ref> [[زمرو:فن لينڊ]] rs7pdp6r4h4l29wu1e5h1z03ynx5x5w 382076 382075 2026-05-31T19:12:55Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بالٽڪ علائقو]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382076 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جاروينپا مسجد<br> Järvenpää Mosque|native_name=Järvenpään moskeija (فنلينڊي ٻولي)|native_name_lang=fi|image=Järvenpään islamilainen rukoushuone - Keskitalontie 3 - Kinnari - Järvenpää.jpg|image_upright=|alt=|caption=جاروينپا مسجد، فن لينڊ|map_type=Finland|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Finland]]|coordinates={{coord|60.472651|N|25.101078|E|scale:80000_region:FI|display=it|format=dms}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[سني اسلام]]|locale=|location={{ill|Kinnari, Järvenpää|fi|Kinnari|lt=Kinnari}}, [[Järvenpää]], [[Uusimaa]]|country={{پرچم|فنلينڊ}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=[[The Finnish-Islamic Congregation]]|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=Mosque|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=1942|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جاروينپا مسجد''' (انگريزي: '''Järvenpää Mosque'''؛ فنلينڊي: {{langx|fi|Järvenpään moskeija}}) جيڪا [[فنلينڊ]] جي شهر جاروينپا ۾ واقع [[سني اسلام]] سان لاڳاپيل هڪ [[مسجد]] آهي. <ref>{{Cite book |last=Marjamäki, Marja-Leena |title=Suomen tataarimusiikki (in a book: Tugan Tel - Kirjoituksia Suomen tataareista. 2011. Reporter: Kadriye Bedretdin) |last2=Kolehmainen, Ilkka |publisher=Suomen Itämainen Seura |year=1980 |isbn=978-951-9380-78-0 |location=Helsinki |pages=355}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-08-29|archivedate=2021-07-10}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-08-29}}</ref> فنلينڊ جي تاتار برادري جي فنڊ سان، هي مسجد <small>1940</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ٺهي هئي ۽ اها فنلينڊ-اسلامڪ ڪانگريگيشن جي ملڪيت آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2015}}</ref> [[زمرو:فن لينڊ]] [[زمرو:بالٽڪ علائقو]] r0jc1kvgbmbui0bhhrik0uw7i32j9u8 382077 382076 2026-05-31T19:13:22Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382077 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جاروينپا مسجد<br> Järvenpää Mosque|native_name=Järvenpään moskeija (فنلينڊي ٻولي)|native_name_lang=fi|image=Järvenpään islamilainen rukoushuone - Keskitalontie 3 - Kinnari - Järvenpää.jpg|image_upright=|alt=|caption=جاروينپا مسجد، فن لينڊ|map_type=Finland|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Finland]]|coordinates={{coord|60.472651|N|25.101078|E|scale:80000_region:FI|display=it|format=dms}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[سني اسلام]]|locale=|location={{ill|Kinnari, Järvenpää|fi|Kinnari|lt=Kinnari}}, [[Järvenpää]], [[Uusimaa]]|country={{پرچم|فنلينڊ}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=[[The Finnish-Islamic Congregation]]|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=Mosque|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=1942|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جاروينپا مسجد''' (انگريزي: '''Järvenpää Mosque'''؛ فنلينڊي: {{langx|fi|Järvenpään moskeija}}) جيڪا [[فنلينڊ]] جي شهر جاروينپا ۾ واقع [[سني اسلام]] سان لاڳاپيل هڪ [[مسجد]] آهي. <ref>{{Cite book |last=Marjamäki, Marja-Leena |title=Suomen tataarimusiikki (in a book: Tugan Tel - Kirjoituksia Suomen tataareista. 2011. Reporter: Kadriye Bedretdin) |last2=Kolehmainen, Ilkka |publisher=Suomen Itämainen Seura |year=1980 |isbn=978-951-9380-78-0 |location=Helsinki |pages=355}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-08-29|archivedate=2021-07-10}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-08-29}}</ref> فنلينڊ جي تاتار برادري جي فنڊ سان، هي مسجد <small>1940</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ٺهي هئي ۽ اها فنلينڊ-اسلامڪ ڪانگريگيشن جي ملڪيت آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2015}}</ref> [[زمرو:فن لينڊ]] [[زمرو:بالٽڪ علائقو]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] 2wjghoajqfw3q4npkoiz9ff50399qyj 382078 382077 2026-05-31T19:13:42Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382078 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جاروينپا مسجد<br> Järvenpää Mosque|native_name=Järvenpään moskeija (فنلينڊي ٻولي)|native_name_lang=fi|image=Järvenpään islamilainen rukoushuone - Keskitalontie 3 - Kinnari - Järvenpää.jpg|image_upright=|alt=|caption=جاروينپا مسجد، فن لينڊ|map_type=Finland|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Finland]]|coordinates={{coord|60.472651|N|25.101078|E|scale:80000_region:FI|display=it|format=dms}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[سني اسلام]]|locale=|location={{ill|Kinnari, Järvenpää|fi|Kinnari|lt=Kinnari}}, [[Järvenpää]], [[Uusimaa]]|country={{پرچم|فنلينڊ}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=[[The Finnish-Islamic Congregation]]|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=Mosque|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=1942|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جاروينپا مسجد''' (انگريزي: '''Järvenpää Mosque'''؛ فنلينڊي: {{langx|fi|Järvenpään moskeija}}) جيڪا [[فنلينڊ]] جي شهر جاروينپا ۾ واقع [[سني اسلام]] سان لاڳاپيل هڪ [[مسجد]] آهي. <ref>{{Cite book |last=Marjamäki, Marja-Leena |title=Suomen tataarimusiikki (in a book: Tugan Tel - Kirjoituksia Suomen tataareista. 2011. Reporter: Kadriye Bedretdin) |last2=Kolehmainen, Ilkka |publisher=Suomen Itämainen Seura |year=1980 |isbn=978-951-9380-78-0 |location=Helsinki |pages=355}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-08-29|archivedate=2021-07-10}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-08-29}}</ref> فنلينڊ جي تاتار برادري جي فنڊ سان، هي مسجد <small>1940</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ٺهي هئي ۽ اها فنلينڊ-اسلامڪ ڪانگريگيشن جي ملڪيت آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2015}}</ref> [[زمرو:فن لينڊ]] [[زمرو:بالٽڪ علائقو]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] osbxykxh30vwibwt4pmtp7h2krnfuv5 382079 382078 2026-05-31T19:16:42Z Ibne maryam 17680 /* */ 382079 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جاروينپا مسجد<br> Järvenpää Mosque|native_name=Järvenpään moskeija (فنلينڊي ٻولي)|native_name_lang=fi|image=Järvenpään islamilainen rukoushuone - Keskitalontie 3 - Kinnari - Järvenpää.jpg|image_upright=|alt=|caption=جاروينپا مسجد، فن لينڊ|map_type=Finland|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[Finland]]|coordinates={{coord|60.472651|N|25.101078|E|scale:80000_region:FI|display=it|format=dms}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[سني اسلام]]|locale=|location={{ill|Kinnari, Järvenpää|fi|Kinnari|lt=Kinnari}}, [[Järvenpää]], [[Uusimaa]]|country={{پرچم|فنلينڊ}}|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=[[The Finnish-Islamic Congregation]]|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=Mosque|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=1942|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''جاروينپا مسجد''' (انگريزي: '''Järvenpää Mosque'''؛ فنلينڊي: Järvenpään moskeija)، [[فنلينڊ]] جي شهر جاروينپا ۾ واقع [[سني اسلام]] سان لاڳاپيل هڪ [[مسجد]] آهي. <ref>{{Cite book |last=Marjamäki, Marja-Leena |title=Suomen tataarimusiikki (in a book: Tugan Tel - Kirjoituksia Suomen tataareista. 2011. Reporter: Kadriye Bedretdin) |last2=Kolehmainen, Ilkka |publisher=Suomen Itämainen Seura |year=1980 |isbn=978-951-9380-78-0 |location=Helsinki |pages=355}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-08-29|archivedate=2021-07-10}}</ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2022-08-29}}</ref> فنلينڊ جي تاتار برادري جي فنڊ سان، هي مسجد <small>1940</small>ع جي ڏهاڪي ۾ ٺهي هئي ۽ اها فنلينڊ-اسلامڪ ڪانگريگيشن جي ملڪيت آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|date=2015}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:فن لينڊ]] [[زمرو:بالٽڪ علائقو]] [[زمرو:فن لينڊ ۾ مسجدون]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:بالٽڪ علائقي ۾ مسجدون]] c0q63alnx04z4cmqrbu2894nss7m4fu 14 98115 382080 2026-05-31T19:17:33Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:فن لينڊ]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:بالٽڪ علائقي ۾ مسجدون]] 382080 wikitext text/x-wiki [[زمرو:فن لينڊ]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:بالٽڪ علائقي ۾ مسجدون]] ikr0dngcymeh14dn7xk0ix4bgu2t6gs 14 98116 382081 2026-05-31T19:18:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بالٽڪ علائقو]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] 382081 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بالٽڪ علائقو]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] joz9ma86695w1qc5wknmi0tad43w7jq 14 98117 382087 2026-05-31T19:25:13Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:ڪينيڊا]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون مسجدون]] 382087 wikitext text/x-wiki [[زمرو:ڪينيڊا]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:اتر آمريڪا جون مسجدون]] tp3vds6zbe1v0ib4s3v8vzfluvf4kx3 14 98118 382092 2026-05-31T19:50:47Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{Navbox | name = ڪشمور ڪنڌڪوٽ ضلعي ۾ چاچڙ برادري جا ڳوٺ | title = [[ڪشمور ڪنڌڪوٽ ضلعو|ڪشمور ڪنڌڪوٽ ضلعي]] ۾ [[چاچڙ برادري]] جا ڳوٺ | state = {{{state|collapsed}}} | listclass = hlist | group1 = [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[تنگواڻي تعلقو]] | list1 = * [[باڏو چاچڙ]] * [[غوث بخش چاچڙ]] * [[رئيس محمد رمضان چاچڙ]] * وڏيرو محمد شريف چ... 382092 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ڪشمور ڪنڌڪوٽ ضلعي ۾ چاچڙ برادري جا ڳوٺ | title = [[ڪشمور ڪنڌڪوٽ ضلعو|ڪشمور ڪنڌڪوٽ ضلعي]] ۾ [[چاچڙ برادري]] جا ڳوٺ | state = {{{state|collapsed}}} | listclass = hlist | group1 = [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[تنگواڻي تعلقو]] | list1 = * [[باڏو چاچڙ]] * [[غوث بخش چاچڙ]] * [[رئيس محمد رمضان چاچڙ]] * [[وڏيرو محمد شريف چاچڙ]] * [[حاجي ٻولو خان چاچڙ]] * [[محمد حيات چاچڙ]] * [[حاجي عرض محمد چاچڙ]] * [[رئيس عبدالوهب چاچڙ]] * [[الله بخش چاچڙ]] * [[وڏيرو غلام قادر چاچڙ]] * [[قاضي رحمت الله چاچڙ]] * [[رئيس شفيع محمد چاچڙ]] * [[رئيس مبارڪ چاچڙ]] * [[جان محمد چاچڙ]] * [[محمد زمان چاچڙ]] * [[آندل چاچڙ]] * [[حڪيم چاچڙ]] * [[خير محمد چاچڙ]] * [[کيرو چاچڙ]] * [[رهزن چاچڙ]] * [[داتو چاچڙ]] * [[يار محمد چاچڙ]] * [[حاجي هاشم چاچڙ]] * [[سيفل چاچڙ]] * [[پيراڻو چاچڙ]] * [[ڄام سونهارو چاچڙ]] * [[رئيس عرض محمد چاچڙ]] * [[گل شير چاچڙ]] * [[چاچڙ ڳوٺ ڀنر]] * [[عبدالقادر چاچڙ]] * [[علي بخش چاچڙ]] * [[ملهار ملاڻي چاچڙ]] * [[رئيس بهادر چاچڙ]] * [[رئيس نور محمد چاچڙ]] * [[مٺو چاچڙ]] * [[حاجي سهراب چاچڙ]] * [[عبدالغفور چاچڙ رسالدار]] * [[حاجي نجم الدين چاچڙ، گولي مار]] * [[چاچڙ ڳوٺ، بي سيڪشن ٿاڻي ڀرسان]] * [[الف خان، سيفل ڀرسان]] | group2 = [[ڪشمور تعلقو]] | list2 = * [[حاجي دلي جان خان چاچڙ، کاهي شريف]] * [[ڄام بخشن چاچڙ]] * [[باکو فقير چاچڙ]] * [[حاجي محمد صالح خان چاچڙ]] * [[رئيس جلو خان چاچڙ]] * [[سيفل خان چاچڙ]] * [[رسول بخش خان چاچڙ]] * [[محمد عرب خان چاچڙ]] * [[الله وڌايو چاچڙ]] * [[تاج محمد خان چاچڙ]] * [[رئيس شادل چاچڙ]] * [[محمد عالم چاچڙ]] * [[باغ علي چاچڙ]] * [[دلاڻي چاچڙ]] * [[سيفل چاچڙ اگلاڻي]] * [[رئيس الله جڙيو چاچڙ]] * [[رئيس نواب چاچڙ]] * [[محمد رمضان چاچڙ سوڌاڻي]] * [[دتاڻي چاچڙ]] * [[الله داد چاچڙ]] * [[رسول بخش چاچڙ ڊونگاڻي]] * [[ارباب علي چاچڙ]] * [[نائب دل مراد چاچڙ]] * [[پير بخش چاچڙ]] * [[اقبال چاچڙ]] * [[رحيم بخش چاچڙ]] * [[رئيس غلام حسين چاچڙ]] * [[ڄام انور چاچڙ]] * [[چٽي مسجد شريف]] * [[عبدالڪريم چاچڙ راجداڻي]] * [[ڄام محمد اسماعيل چاچڙ]] * [[حاجي مورو چاچڙ]] * [[عطا محمد چاچڙ]] * [[حاجي وسڻو چاچڙ]] * [[ڄام نصير چاچڙ]] * [[حاجي منٺار چاچڙ]] * [[ڄام چنيسر چاچڙ]] * [[گل بيگ خان چاچڙ]] * [[رئيس سائين ڏنو چاچڙ]] * [[رئيس سانول چاچڙ]] * [[مينگل چاچڙ ملهاڻي]] * [[دل مراد چاچڙ ڳڙهيچو]] * [[خانداني چاچڙ]] * [[رئيس جان محمد چاچڙ]] * [[ڄام مينهون چاچڙ]] * [[رئيس سجاول چاچڙ]] * [[امير بخش چاچڙ]] * [[منشي واحد بخش چاچڙ]] * [[رئيس لال بخش چاچڙ]] * [[صاحب ڏنو چاچڙ]] * [[رئيس ڪامل چاچڙ]] * [[محمد يعقوب چاچڙ]] * [[سانول چاچڙ]] * [[سائين ڏنو چاچڙ ٺلهائي]] * [[وڏيرو علي بخش چاچڙ]] * [[بهادر چاچڙ]] * [[رئيس ساماڻو چاچڙ]] * [[خير محمد چاچڙ ٺلهائي]] * [[ڪامل چاچڙ]] * [[سعد چاچڙ]] * [[عبدالغني چاچڙ]] * [[رئيس فيض محمد چاچڙ]] * [[بخشو چاچڙ]] * [[فقير بخش چاچڙ]] * [[رئيس عبدالرسول چاچڙ]] * [[بخشن چاچڙ]] * [[جاني خان چاچڙ]] * [[سخي بخش چاچڙ]] * [[هدايت الله چاچڙ]] * [[منگهر چاچڙ ڦاٽڪ]] * [[سوڌي ڦاٽڪ]] * [[چاچڙ پل]] * [[پنهل خان چاچڙ]] * [[علي گل چاچڙ، ديهه حاجي خان]] * [[الله ورايو چاچڙ، سخي مٺل جکراڻي ڀرسان]] * [[چاچڙ، عبدالله ڊومڪي ڀرسان]] * [[چاچڙ، اسرار کوسو ڀرسان]] * [[منگهرا چاچڙ، ذوالفقار وزيراڻي ڀرسان]] | group3 = شهر | list3 = * [[ڪنڌڪوٽ]] * [[ڪشمور]] * [[گڊو]] * [[بڊاڻي]] }} hri8sxq2xid11wwsot03fnld7z4512v 382096 382092 2026-05-31T19:56:23Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو:ڪشمور ضلعي ۾ واقع چاچڙن جا ڳوٺ]] کي [[زمرو:ڪشمور ضلعي ۾ واقع چاچڙن جا ڳوٺ]] ڏانھن چوريو 382092 wikitext text/x-wiki {{Navbox | name = ڪشمور ڪنڌڪوٽ ضلعي ۾ چاچڙ برادري جا ڳوٺ | title = [[ڪشمور ڪنڌڪوٽ ضلعو|ڪشمور ڪنڌڪوٽ ضلعي]] ۾ [[چاچڙ برادري]] جا ڳوٺ | state = {{{state|collapsed}}} | listclass = hlist | group1 = [[ڪنڌڪوٽ تعلقو]] ۽ [[تنگواڻي تعلقو]] | list1 = * [[باڏو چاچڙ]] * [[غوث بخش چاچڙ]] * [[رئيس محمد رمضان چاچڙ]] * [[وڏيرو محمد شريف چاچڙ]] * [[حاجي ٻولو خان چاچڙ]] * [[محمد حيات چاچڙ]] * [[حاجي عرض محمد چاچڙ]] * [[رئيس عبدالوهب چاچڙ]] * [[الله بخش چاچڙ]] * [[وڏيرو غلام قادر چاچڙ]] * [[قاضي رحمت الله چاچڙ]] * [[رئيس شفيع محمد چاچڙ]] * [[رئيس مبارڪ چاچڙ]] * [[جان محمد چاچڙ]] * [[محمد زمان چاچڙ]] * [[آندل چاچڙ]] * [[حڪيم چاچڙ]] * [[خير محمد چاچڙ]] * [[کيرو چاچڙ]] * [[رهزن چاچڙ]] * [[داتو چاچڙ]] * [[يار محمد چاچڙ]] * [[حاجي هاشم چاچڙ]] * [[سيفل چاچڙ]] * [[پيراڻو چاچڙ]] * [[ڄام سونهارو چاچڙ]] * [[رئيس عرض محمد چاچڙ]] * [[گل شير چاچڙ]] * [[چاچڙ ڳوٺ ڀنر]] * [[عبدالقادر چاچڙ]] * [[علي بخش چاچڙ]] * [[ملهار ملاڻي چاچڙ]] * [[رئيس بهادر چاچڙ]] * [[رئيس نور محمد چاچڙ]] * [[مٺو چاچڙ]] * [[حاجي سهراب چاچڙ]] * [[عبدالغفور چاچڙ رسالدار]] * [[حاجي نجم الدين چاچڙ، گولي مار]] * [[چاچڙ ڳوٺ، بي سيڪشن ٿاڻي ڀرسان]] * [[الف خان، سيفل ڀرسان]] | group2 = [[ڪشمور تعلقو]] | list2 = * [[حاجي دلي جان خان چاچڙ، کاهي شريف]] * [[ڄام بخشن چاچڙ]] * [[باکو فقير چاچڙ]] * [[حاجي محمد صالح خان چاچڙ]] * [[رئيس جلو خان چاچڙ]] * [[سيفل خان چاچڙ]] * [[رسول بخش خان چاچڙ]] * [[محمد عرب خان چاچڙ]] * [[الله وڌايو چاچڙ]] * [[تاج محمد خان چاچڙ]] * [[رئيس شادل چاچڙ]] * [[محمد عالم چاچڙ]] * [[باغ علي چاچڙ]] * [[دلاڻي چاچڙ]] * [[سيفل چاچڙ اگلاڻي]] * [[رئيس الله جڙيو چاچڙ]] * [[رئيس نواب چاچڙ]] * [[محمد رمضان چاچڙ سوڌاڻي]] * [[دتاڻي چاچڙ]] * [[الله داد چاچڙ]] * [[رسول بخش چاچڙ ڊونگاڻي]] * [[ارباب علي چاچڙ]] * [[نائب دل مراد چاچڙ]] * [[پير بخش چاچڙ]] * [[اقبال چاچڙ]] * [[رحيم بخش چاچڙ]] * [[رئيس غلام حسين چاچڙ]] * [[ڄام انور چاچڙ]] * [[چٽي مسجد شريف]] * [[عبدالڪريم چاچڙ راجداڻي]] * [[ڄام محمد اسماعيل چاچڙ]] * [[حاجي مورو چاچڙ]] * [[عطا محمد چاچڙ]] * [[حاجي وسڻو چاچڙ]] * [[ڄام نصير چاچڙ]] * [[حاجي منٺار چاچڙ]] * [[ڄام چنيسر چاچڙ]] * [[گل بيگ خان چاچڙ]] * [[رئيس سائين ڏنو چاچڙ]] * [[رئيس سانول چاچڙ]] * [[مينگل چاچڙ ملهاڻي]] * [[دل مراد چاچڙ ڳڙهيچو]] * [[خانداني چاچڙ]] * [[رئيس جان محمد چاچڙ]] * [[ڄام مينهون چاچڙ]] * [[رئيس سجاول چاچڙ]] * [[امير بخش چاچڙ]] * [[منشي واحد بخش چاچڙ]] * [[رئيس لال بخش چاچڙ]] * [[صاحب ڏنو چاچڙ]] * [[رئيس ڪامل چاچڙ]] * [[محمد يعقوب چاچڙ]] * [[سانول چاچڙ]] * [[سائين ڏنو چاچڙ ٺلهائي]] * [[وڏيرو علي بخش چاچڙ]] * [[بهادر چاچڙ]] * [[رئيس ساماڻو چاچڙ]] * [[خير محمد چاچڙ ٺلهائي]] * [[ڪامل چاچڙ]] * [[سعد چاچڙ]] * [[عبدالغني چاچڙ]] * [[رئيس فيض محمد چاچڙ]] * [[بخشو چاچڙ]] * [[فقير بخش چاچڙ]] * [[رئيس عبدالرسول چاچڙ]] * [[بخشن چاچڙ]] * [[جاني خان چاچڙ]] * [[سخي بخش چاچڙ]] * [[هدايت الله چاچڙ]] * [[منگهر چاچڙ ڦاٽڪ]] * [[سوڌي ڦاٽڪ]] * [[چاچڙ پل]] * [[پنهل خان چاچڙ]] * [[علي گل چاچڙ، ديهه حاجي خان]] * [[الله ورايو چاچڙ، سخي مٺل جکراڻي ڀرسان]] * [[چاچڙ، عبدالله ڊومڪي ڀرسان]] * [[چاچڙ، اسرار کوسو ڀرسان]] * [[منگهرا چاچڙ، ذوالفقار وزيراڻي ڀرسان]] | group3 = شهر | list3 = * [[ڪنڌڪوٽ]] * [[ڪشمور]] * [[گڊو]] * [[بڊاڻي]] }} hri8sxq2xid11wwsot03fnld7z4512v 10 98119 382097 2026-05-31T19:56:23Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو:ڪشمور ضلعي ۾ واقع چاچڙن جا ڳوٺ]] کي [[زمرو:ڪشمور ضلعي ۾ واقع چاچڙن جا ڳوٺ]] ڏانھن چوريو 382097 wikitext text/x-wiki #چوريو [[:زمرو:ڪشمور ضلعي ۾ واقع چاچڙن جا ڳوٺ]] f4buj2p588wt597ez4wro0obn1amz8c 10 98120 382106 2026-05-31T21:18:19Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{دستاويزات ذيلي صفحو}} <!-- مھرباني ڪري زمرا ھيٺ ڏنل جڳھ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪي ڳنڍڻيون وڪيڊيٽا تي رکو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --> {{Lua|ماڊيول:Graph}} {{Lua sidebar}} == استعمال == هي سانچو مختلف قسمن جا چارٽ ۽ گراف ڏيکارڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن ۾ لائين چارٽ، بار چارٽ، ايريا... 382106 wikitext text/x-wiki {{دستاويزات ذيلي صفحو}} <!-- مھرباني ڪري زمرا ھيٺ ڏنل جڳھ تي شامل ڪريو ۽ بين الوڪي ڳنڍڻيون وڪيڊيٽا تي رکو (ڏسو [[وڪيپيڊيا:وڪيڊيٽا]]) --> {{Lua|ماڊيول:Graph}} {{Lua sidebar}} == استعمال == هي سانچو مختلف قسمن جا چارٽ ۽ گراف ڏيکارڻ لاءِ استعمال ٿيندو آهي، جن ۾ لائين چارٽ، بار چارٽ، ايريا چارٽ، پائي چارٽ ۽ اسڪيٽر پلاٽ شامل آهن. == CSV2Chart == جيڪڏهن توهان وٽ [[LibreOffice Calc]]، [[Microsoft Excel]] يا [[R (پروگرامنگ ٻولي)|R]] مان CSV فائل جي صورت ۾ ڊيٽا موجود هجي ته ان کي چارٽ ۾ تبديل ڪري سگهجي ٿو. CSV فائل جي پهرين قطار ۾ ڪالمن جا عنوان هجڻ گهرجن ۽ باقي قطارن ۾ عددي (Integer يا Float) ڊيٽا هجڻ گهرجي. [https://niebert.github.io/csv2wikichart_app CSV2WikiChart] وڪيپيڊيا ۽ وڪيورسٽي لاءِ اهڙو اوزار آهي جيڪو CSV ڊيٽا کي چارٽ ۾ تبديل ڪري ٿو. گراف ايڪسٽينشن جي عارضي غيرفعال هجڻ سبب ان ۾ [[SVG]] برآمد ڪرڻ جي سهولت پڻ شامل ڪئي وئي آهي. == پيراميٽر == {{ماڊيول:Graph/doc|chart|nocat=yes}} == مثال == === بنيادي مثال === ==== لائين چارٽ ==== <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width = 450 | height = 150 | type = line | x = 1,2,3,4,5,6,7,8,9 | y = 10,12,6,14,2,10,7,9,12 }} </syntaxhighlight> ==== ايريا چارٽ ==== <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width=400 | height=100 | type=area | x=1,2,3,4,5,6,7,8 | y=10,12,6,14,2,10,7,9 }} </syntaxhighlight> نوٽ: ايريا چارٽ ۾ Y-محور هميشه صفر کان شروع ٿيندو آهي. ==== بار چارٽ ==== <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width=400 | height=100 | xAxisTitle=ايڪس محور | yAxisTitle=وائي محور | type=rect | x=1,2,3,4,5,6,7,8 | y=10,12,6,14,2,10,7,9 }} </syntaxhighlight> === گھڻن ڊيٽا سيريز سان چارٽ === ==== ٻه لائينون رکندڙ لائين چارٽ ==== <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width=400 | height=150 | xAxisTitle=ايڪس | yAxisTitle=وائي | legend=ليجنڊ | type=line | x=1,2,3,4,5,6,7,8 | y1=10,12,6,14,2,10,7,9 | y1Title=سيريز 1 | y2=2,4,6,8,13,11,9,2 | y2Title=سيريز 2 | colors=#0000aa,#ff8000 }} </syntaxhighlight> ==== گھڻن سيريز وارو ايريا چارٽ ==== <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width=400 | height=100 | xAxisTitle=ايڪس | yAxisTitle=وائي | legend=ليجنڊ | type=area | x=1,2,3,4,5,6,7,8 | y1=10,12,6,14,2,10,7,9 | y2=2,4,6,8,13,11,9,2 | colors=#800000aa,#80ff8000 }} </syntaxhighlight> ==== گھڻن سيريز وارو بار چارٽ ==== <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width=400 | height=100 | xAxisTitle=ايڪس | yAxisTitle=وائي | legend=ليجنڊ | type=rect | x=1,2,3,4,5,6,7,8 | y1=10,12,6,14,2,10,7,9 | y2=2,4,6,8,13,11,9,2 | colors=#800000aa,#80ff8000 }} </syntaxhighlight> ==== اسٽيڪڊ ايريا چارٽ ==== <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width=400 | height=150 | xAxisTitle=ايڪس | yAxisTitle=وائي | legend=ليجنڊ | type=stackedarea | x=1,2,3,4,5,6,7,8 | y1=10,12,6,14,2,10,7,9 | y2=2,4,6,8,13,11,9,2 | interpolate=monotone | colors=seagreen,orchid }} </syntaxhighlight> ==== اسٽيڪڊ بار چارٽ ==== <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width=400 | height=150 | xAxisTitle=ايڪس | yAxisTitle=وائي | legend=ليجنڊ | type=stackedrect | x=1,2,3,4,5,6,7,8 | y1=10,12,6,14,2,10,7,9 | y2=2,4,6,8,13,11,9,2 | y1Title=ڊيٽا الف | y2Title=ڊيٽا ب | colors=seagreen,orchid }} </syntaxhighlight> === پائي چارٽ === بنيادي پائي چارٽ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width=100 | height=100 | type=pie | legend=حرف | x=A,B,C,D,E,F,G,H,I | y1=100,200,150,300,100,100,150,50,200 }} </syntaxhighlight> قدرن سان پائي چارٽ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width=100 | height=100 | type=pie | legend=حرف | x=A,B,C,D,E,F,G,H,I | y1=100,200,150,300,100,100,150,50,200 | showValues= }} </syntaxhighlight> ڊونٽ (Donut) چارٽ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width=100 | height=100 | type=pie | innerRadius=40 | legend=حرف | x=A,B,C,D,E,F,G,H,I | y1=100,200,150,300,100,100,150,50,200 }} </syntaxhighlight> === اسڪيٽر پلاٽ === <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width=500 | height=200 | type=line | x=15.7,10.8,68.5,33.4,23.8,42.2,27.1,38.2,13.5,74.3 | y1=1517,970,4075,3819,2106,2919,2428,2164,1393,7603 | showSymbols=1 | linewidth=0 }} </syntaxhighlight> === سيڪڙو استعمال ڪندي === * جيڪڏهن <code>xAxisFormat=%</code> يا <code>yAxisFormat=%</code> مقرر ڪيو وڃي ته محور تي سيڪڙو نشان (%) ڏيکاريو ويندو. * قدر <code>1</code> برابر 100٪ هوندو. * مثال طور <code>.25</code> برابر 25٪ هوندو. === ليجنڊ (Legend) === گھڻن ڊيٽا سيريز لاءِ ليجنڊ شامل ڪري سگهجي ٿي: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | width=400 | height=150 | legend=ليجنڊ | y1Title=نيرو | y2Title=نارنگي | type=line | x=1,2,3,4,5,6,7,8 | y1=10,12,6,14,2,10,7,9 | y2=2,4,6,8,13,11,9,2 }} </syntaxhighlight> === تشريحون (Annotations) === افقي تشريحون: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | hAnnotatonsLine=4,5,6 | hAnnotatonsLabel=ليبل 4,ليبل 5,ليبل 6 | type=line | x=0,1,2,3 | y1=0,3,2,5 }} </syntaxhighlight> عمودي تشريحون: <syntaxhighlight lang="wikitext"> {{Graph:Chart | vAnnotatonsLine=1,2,3 | vAnnotatonsLabel=ليبل 1,ليبل 2,ليبل 3 | type=area | x=0,1,2,3 | y1=3,1,2,6 }} </syntaxhighlight> === ڏيک (Display) === چارٽ کي [[سانچو:Image frame]] اندر رکڻ سان اهو تصويري فريم جي صورت ۾ ڏيکاري سگهجي ٿو ۽ متن ان جي چوڌاري وهندو رهندو. == پڻ ڏسو == {{Graph, chart and plot templates|cat=no}} <includeonly>{{Sandbox other|| [[زمرو:گراف ايڪسٽينشن استعمال ڪندڙ سانچا]] }}</includeonly> 3bemk2hajwlie35pnpchwlp6j7xjo0s 828 98121 382107 2026-05-31T21:21:32Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: -- ATTENTION: Please edit this code at https://de.wikipedia.org/wiki/Modul:Graph -- This way all wiki languages can stay in sync. Thank you! -- -- BUGS: X-Axis label format bug? (xAxisFormat =) https://en.wikipedia.org/wiki/Template_talk:Graph:Chart#X-Axis_label_format_bug?_(xAxisFormat_=) -- linewidths - doesnt work for two values (eg 0, 1) but work if added third value of both are zeros? Same for marksStroke - probably bug in Graph extension -- clamp - "c... 382107 Scribunto text/plain -- ATTENTION: Please edit this code at https://de.wikipedia.org/wiki/Modul:Graph -- This way all wiki languages can stay in sync. Thank you! -- -- BUGS: X-Axis label format bug? (xAxisFormat =) https://en.wikipedia.org/wiki/Template_talk:Graph:Chart#X-Axis_label_format_bug?_(xAxisFormat_=) -- linewidths - doesnt work for two values (eg 0, 1) but work if added third value of both are zeros? Same for marksStroke - probably bug in Graph extension -- clamp - "clamp" used to avoid marks outside marks area, "clip" should be use instead but not working in Graph extension, see https://phabricator.wikimedia.org/T251709 -- TODO: -- marks: -- - line strokeDash + serialization, -- - symStroke serialization -- - symbolsNoFill serialization -- - arbitrary SVG path symbol shape as symbolsShape argument -- - annotations -- - vertical / horizontal line at specific values [DONE] 2020-09-01 -- - rectangle shape for x,y data range -- - graph type serialization (deep rebuild reqired) -- - second axis (deep rebuild required - assignment of series to one of two axies) -- Version History (_PLEASE UPDATE when modifying anything_): -- 2020-09-01 Vertical and horizontal line annotations -- 2020-08-08 New logic for "nice" for x axis (problem with scale when xType = "date") and grid -- 2020-06-21 Serializes symbol size -- transparent symbosls (from line colour) - buggy (incorrect opacity on overlap with line) -- Linewidth serialized with "linewidths" -- Variable symbol size and shape of symbols on line charts, default showSymbols = 2, default symbolsShape = circle, symbolsStroke = 0 -- p.chartDebuger(frame) for easy debug and JSON output -- 2020-06-07 Allow lowercase variables for use with [[Template:Wikidata list]] -- 2020-05-27 Map: allow specification which feature to display and changing the map center -- 2020-04-08 Change default showValues.fontcolor from black to persistentGrey -- 2020-04-06 Logarithmic scale outputs wrong axis labels when "nice"=true -- 2020-03-11 Allow user-defined scale types, e.g. logarithmic scale -- 2019-11-08 Apply color-inversion-friendliness to legend title, labels, and xGrid -- 2019-01-24 Allow comma-separated lists to contain values with commas -- 2018-10-13 Fix browser color-inversion issues via #54595d per [[mw:Template:Graph:PageViews]] -- 2018-09-16 Allow disabling the legend for templates -- 2018-09-10 Allow grid lines -- 2018-08-26 Use user-defined order for stacked charts -- 2018-02-11 Force usage of explicitely provided x minimum and/or maximum values, rotation of x labels -- 2017-08-08 Added showSymbols param to show symbols on line charts -- 2016-05-16 Added encodeTitleForPath() to help all path-based APIs graphs like pageviews -- 2016-03-20 Allow omitted data for charts, labels for line charts with string (ordinal) scale at point location -- 2016-01-28 For maps, always use wikiraw:// protocol. https:// will be disabled soon. local p = {} --add debug text to this string with eg. debuglog = debuglog .. "" .. "\n\n" .. "- " .. debug.traceback() .. "result type: ".. type(result) .. " result: \n\n" .. mw.dumpObject(result) --invoke chartDebuger() to get graph JSON and this string debuglog = "Debug " .. "\n\n" local baseMapDirectory = "Module:Graph/" local persistentGrey = "#54595d" local shapes = {} shapes = { circle = "circle", x= "M-.5,-.5L.5,.5M.5,-.5L-.5,.5" , square = "square", cross = "cross", diamond = "diamond", triangle_up = "triangle-up", triangle_down = "triangle-down", triangle_right = "triangle-right", triangle_left = "triangle-left", banana = "m -0.5281,0.2880 0.0020,0.0192 m 0,0 c 0.1253,0.0543 0.2118,0.0679 0.3268,0.0252 0.1569,-0.0582 0.3663,-0.1636 0.4607,-0.3407 0.0824,-0.1547 0.1202,-0.2850 0.0838,-0.4794 l 0.0111,-0.1498 -0.0457,-0.0015 c -0.0024,0.3045 -0.1205,0.5674 -0.3357,0.7414 -0.1409,0.1139 -0.3227,0.1693 -0.5031,0.1856 m 0,0 c 0.1804,-0.0163 0.3622,-0.0717 0.5031,-0.1856 0.2152,-0.1739 0.3329,-0.4291 0.3357,-0.7414 l -0.0422,0.0079 c 0,0 -0.0099,0.1111 -0.0227,0.1644 -0.0537,0.1937 -0.1918,0.3355 -0.3349,0.4481 -0.1393,0.1089 -0.2717,0.2072 -0.4326,0.2806 l -0.0062,0.0260" } local function numericArray(csv) if not csv then return end local list = mw.text.split(csv, "%s*,%s*") local result = {} local isInteger = true for i = 1, #list do if list[i] == "" then result[i] = nil else result[i] = tonumber(list[i]) if not result[i] then return end if isInteger then local int, frac = math.modf(result[i]) isInteger = frac == 0.0 end end end return result, isInteger end local function stringArray(text) if not text then return end local list = mw.text.split(mw.ustring.gsub(tostring(text), "\\,", "<COMMA>"), ",", true) for i = 1, #list do list[i] = mw.ustring.gsub(mw.text.trim(list[i]), "<COMMA>", ",") end return list end local function isTable(t) return type(t) == "table" end local function copy(x) if type(x) == "table" then local result = {} for key, value in pairs(x) do result[key] = copy(value) end return result else return x end end function p.map(frame) -- map path data for geographic objects local basemap = frame.args.basemap or "Template:Graph:Map/Inner/Worldmap2c-json" -- WorldMap name and/or location may vary from wiki to wiki -- scaling factor local scale = tonumber(frame.args.scale) or 100 -- map projection, see https://github.com/mbostock/d3/wiki/Geo-Projections local projection = frame.args.projection or "equirectangular" -- defaultValue for geographic objects without data local defaultValue = frame.args.defaultValue or frame.args.defaultvalue local scaleType = frame.args.scaleType or frame.args.scaletype or "linear" -- minimaler Wertebereich (nur für numerische Daten) local domainMin = tonumber(frame.args.domainMin or frame.args.domainmin) -- maximaler Wertebereich (nur für numerische Daten) local domainMax = tonumber(frame.args.domainMax or frame.args.domainmax) -- Farbwerte der Farbskala (nur für numerische Daten) local colorScale = frame.args.colorScale or frame.args.colorscale or "category10" -- show legend local legend = frame.args.legend -- the map feature to display local feature = frame.args.feature or "countries" -- map center local center = numericArray(frame.args.center) -- format JSON output local formatJson = frame.args.formatjson -- map data are key-value pairs: keys are non-lowercase strings (ideally ISO codes) which need to match the "id" values of the map path data local values = {} local isNumbers = nil for name, value in pairs(frame.args) do if mw.ustring.find(name, "^[^%l]+$") and value and value ~= "" then if isNumbers == nil then isNumbers = tonumber(value) end local data = { id = name, v = value } if isNumbers then data.v = tonumber(data.v) end table.insert(values, data) end end if not defaultValue then if isNumbers then defaultValue = 0 else defaultValue = "silver" end end -- create highlight scale local scales if isNumbers then if colorScale then colorScale = string.lower(colorScale) end if colorScale == "category10" or colorScale == "category20" then else colorScale = stringArray(colorScale) end scales = { { name = "color", type = scaleType, domain = { data = "highlights", field = "v" }, range = colorScale, nice = true, zero = false } } if domainMin then scales[1].domainMin = domainMin end if domainMax then scales[1].domainMax = domainMax end local exponent = string.match(scaleType, "pow%s+(%d+%.?%d+)") -- check for exponent if exponent then scales[1].type = "pow" scales[1].exponent = exponent end end -- create legend if legend then legend = { { fill = "color", offset = 120, properties = { title = { fontSize = { value = 14 } }, labels = { fontSize = { value = 12 } }, legend = { stroke = { value = "silver" }, strokeWidth = { value = 1.5 } } } } } end -- get map url local basemapUrl if (string.sub(basemap, 1, 10) == "wikiraw://") then basemapUrl = basemap else -- if not a (supported) url look for a colon as namespace separator. If none prepend default map directory name. if not string.find(basemap, ":") then basemap = baseMapDirectory .. basemap end basemapUrl = "wikiraw:///" .. mw.uri.encode(mw.title.new(basemap).prefixedText, "PATH") end local output = { version = 2, width = 1, -- generic value as output size depends solely on map size and scaling factor height = 1, -- ditto data = { { -- data source for the highlights name = "highlights", values = values }, { -- data source for map paths data name = feature, url = basemapUrl, format = { type = "topojson", feature = feature }, transform = { { -- geographic transformation ("geopath") of map paths data type = "geopath", value = "data", -- data source scale = scale, translate = { 0, 0 }, center = center, projection = projection }, { -- join ("zip") of mutiple data source: here map paths data and highlights type = "lookup", keys = { "id" }, -- key for map paths data on = "highlights", -- name of highlight data source onKey = "id", -- key for highlight data source as = { "zipped" }, -- name of resulting table default = { v = defaultValue } -- default value for geographic objects that could not be joined } } } }, marks = { -- output markings (map paths and highlights) { type = "path", from = { data = feature }, properties = { enter = { path = { field = "layout_path" } }, update = { fill = { field = "zipped.v" } }, hover = { fill = { value = "darkgrey" } } } } }, legends = legend } if (scales) then output.scales = scales output.marks[1].properties.update.fill.scale = "color" end local flags if formatJson then flags = mw.text.JSON_PRETTY end return mw.text.jsonEncode(output, flags) end local function deserializeXData(serializedX, xType, xMin, xMax) local x if not xType or xType == "integer" or xType == "number" then local isInteger x, isInteger = numericArray(serializedX) if x then xMin = tonumber(xMin) xMax = tonumber(xMax) if not xType then if isInteger then xType = "integer" else xType = "number" end end else if xType then error("Numbers expected for parameter 'x'") end end end if not x then x = stringArray(serializedX) if not xType then xType = "string" end end return x, xType, xMin, xMax end local function deserializeYData(serializedYs, yType, yMin, yMax) local y = {} local areAllInteger = true for yNum, value in pairs(serializedYs) do local yValues if not yType or yType == "integer" or yType == "number" then local isInteger yValues, isInteger = numericArray(value) if yValues then areAllInteger = areAllInteger and isInteger else if yType then error("Numbers expected for parameter '" .. name .. "'") else return deserializeYData(serializedYs, "string", yMin, yMax) end end end if not yValues then yValues = stringArray(value) end y[yNum] = yValues end if not yType then if areAllInteger then yType = "integer" else yType = "number" end end if yType == "integer" or yType == "number" then yMin = tonumber(yMin) yMax = tonumber(yMax) end return y, yType, yMin, yMax end local function convertXYToManySeries(x, y, xType, yType, seriesTitles) local data = { name = "chart", format = { type = "json", parse = { x = xType, y = yType } }, values = {} } for i = 1, #y do local yLen = table.maxn(y[i]) for j = 1, #x do if j <= yLen and y[i][j] then table.insert(data.values, { series = seriesTitles[i], x = x[j], y = y[i][j] }) end end end return data end local function convertXYToSingleSeries(x, y, xType, yType, yNames) local data = { name = "chart", format = { type = "json", parse = { x = xType } }, values = {} } for j = 1, #y do data.format.parse[yNames[j]] = yType end for i = 1, #x do local item = { x = x[i] } for j = 1, #y do item[yNames[j]] = y[j][i] end table.insert(data.values, item) end return data end local function getXScale(chartType, stacked, xMin, xMax, xType, xScaleType) if chartType == "pie" then return end local xscale = { name = "x", range = "width", zero = false, -- do not include zero value domain = { data = "chart", field = "x" } } if xScaleType then xscale.type = xScaleType else xscale.type = "linear" end if xMin then xscale.domainMin = xMin end if xMax then xscale.domainMax = xMax end if xMin or xMax then xscale.clamp = true xscale.nice = false end if chartType == "rect" then xscale.type = "ordinal" if not stacked then xscale.padding = 0.2 end -- pad each bar group else if xType == "date" then xscale.type = "time" elseif xType == "string" then xscale.type = "ordinal" xscale.points = true end end if xType and xType ~= "date" and xScaleType ~= "log" then xscale.nice = true end -- force round numbers for x scale, but "log" and "date" scale outputs a wrong "nice" scale return xscale end local function getYScale(chartType, stacked, yMin, yMax, yType, yScaleType) if chartType == "pie" then return end local yscale = { name = "y", --type = yScaleType or "linear", range = "height", -- area charts have the lower boundary of their filling at y=0 (see marks.properties.enter.y2), therefore these need to start at zero zero = chartType ~= "line", nice = yScaleType ~= "log" -- force round numbers for y scale, but log scale outputs a wrong "nice" scale } if yScaleType then yscale.type = yScaleType else yscale.type = "linear" end if yMin then yscale.domainMin = yMin end if yMax then yscale.domainMax = yMax end if yMin or yMax then yscale.clamp = true end if yType == "date" then yscale.type = "time" elseif yType == "string" then yscale.type = "ordinal" end if stacked then yscale.domain = { data = "stats", field = "sum_y" } else yscale.domain = { data = "chart", field = "y" } end return yscale end local function getColorScale(colors, chartType, xCount, yCount) if not colors then if (chartType == "pie" and xCount > 10) or yCount > 10 then colors = "category20" else colors = "category10" end end local colorScale = { name = "color", type = "ordinal", range = colors, domain = { data = "chart", field = "series" } } if chartType == "pie" then colorScale.domain.field = "x" end return colorScale end local function getAlphaColorScale(colors, y) local alphaScale -- if there is at least one color in the format "#aarrggbb", create a transparency (alpha) scale if isTable(colors) then local alphas = {} local hasAlpha = false for i = 1, #colors do local a, rgb = string.match(colors[i], "#(%x%x)(%x%x%x%x%x%x)") if a then hasAlpha = true alphas[i] = tostring(tonumber(a, 16) / 255.0) colors[i] = "#" .. rgb else alphas[i] = "1" end end for i = #colors + 1, #y do alphas[i] = "1" end if hasAlpha then alphaScale = { name = "transparency", type = "ordinal", range = alphas } end end return alphaScale end local function getLineScale(linewidths, chartType) local lineScale = {} lineScale = { name = "line", type = "ordinal", range = linewidths, domain = { data = "chart", field = "series" } } return lineScale end local function getSymSizeScale(symSize) local SymSizeScale = {} SymSizeScale = { name = "symSize", type = "ordinal", range = symSize, domain = { data = "chart", field = "series" } } return SymSizeScale end local function getSymShapeScale(symShape) local SymShapeScale = {} SymShapeScale = { name = "symShape", type = "ordinal", range = symShape, domain = { data = "chart", field = "series" } } return SymShapeScale end local function getValueScale(fieldName, min, max, type) local valueScale = { name = fieldName, type = type or "linear", domain = { data = "chart", field = fieldName }, range = { min, max } } return valueScale end local function addInteractionToChartVisualisation(plotMarks, colorField, dataField) -- initial setup if not plotMarks.properties.enter then plotMarks.properties.enter = {} end plotMarks.properties.enter[colorField] = { scale = "color", field = dataField } -- action when cursor is over plot mark: highlight if not plotMarks.properties.hover then plotMarks.properties.hover = {} end plotMarks.properties.hover[colorField] = { value = "red" } -- action when cursor leaves plot mark: reset to initial setup if not plotMarks.properties.update then plotMarks.properties.update = {} end plotMarks.properties.update[colorField] = { scale = "color", field = dataField } end local function getPieChartVisualisation(yCount, innerRadius, outerRadius, linewidth, radiusScale) local chartvis = { type = "arc", from = { data = "chart", transform = { { field = "y", type = "pie" } } }, properties = { enter = { innerRadius = { value = innerRadius }, outerRadius = { }, startAngle = { field = "layout_start" }, endAngle = { field = "layout_end" }, stroke = { value = "white" }, strokeWidth = { value = linewidth or 1 } } } } if radiusScale then chartvis.properties.enter.outerRadius.scale = radiusScale.name chartvis.properties.enter.outerRadius.field = radiusScale.domain.field else chartvis.properties.enter.outerRadius.value = outerRadius end addInteractionToChartVisualisation(chartvis, "fill", "x") return chartvis end local function getChartVisualisation(chartType, stacked, colorField, yCount, innerRadius, outerRadius, linewidth, alphaScale, radiusScale, lineScale, interpolate) if chartType == "pie" then return getPieChartVisualisation(yCount, innerRadius, outerRadius, linewidth, radiusScale) end local chartvis = { type = chartType, properties = { -- chart creation event handler enter = { x = { scale = "x", field = "x" }, y = { scale = "y", field = "y" } } } } addInteractionToChartVisualisation(chartvis, colorField, "series") if colorField == "stroke" then chartvis.properties.enter.strokeWidth = { value = linewidth or 2.5 } if type(lineScale) =="table" then chartvis.properties.enter.strokeWidth.value = nil chartvis.properties.enter.strokeWidth = { scale = "line", field= "series" } end end if interpolate then chartvis.properties.enter.interpolate = { value = interpolate } end if alphaScale then chartvis.properties.update[colorField .. "Opacity"] = { scale = "transparency" } end -- for bars and area charts set the lower bound of their areas if chartType == "rect" or chartType == "area" then if stacked then -- for stacked charts this lower bound is the end of the last stacking element chartvis.properties.enter.y2 = { scale = "y", field = "layout_end" } else --[[ for non-stacking charts the lower bound is y=0 TODO: "yscale.zero" is currently set to "true" for this case, but "false" for all other cases. For the similar behavior "y2" should actually be set to where y axis crosses the x axis, if there are only positive or negative values in the data ]] chartvis.properties.enter.y2 = { scale = "y", value = 0 } end end -- for bar charts ... if chartType == "rect" then -- set 1 pixel width between the bars chartvis.properties.enter.width = { scale = "x", band = true, offset = -1 } -- for multiple series the bar marking needs to use the "inner" series scale, whereas the "outer" x scale is used by the grouping if not stacked and yCount > 1 then chartvis.properties.enter.x.scale = "series" chartvis.properties.enter.x.field = "series" chartvis.properties.enter.width.scale = "series" end end -- stacked charts have their own (stacked) y values if stacked then chartvis.properties.enter.y.field = "layout_start" end -- if there are multiple series group these together if yCount == 1 then chartvis.from = { data = "chart" } else -- if there are multiple series, connect colors to series chartvis.properties.update[colorField].field = "series" if alphaScale then chartvis.properties.update[colorField .. "Opacity"].field = "series" end -- if there are multiple series, connect linewidths to series if chartype == "line" then chartvis.properties.update["strokeWidth"].field = "series" end -- apply a grouping (facetting) transformation chartvis = { type = "group", marks = { chartvis }, from = { data = "chart", transform = { { type = "facet", groupby = { "series" } } } } } -- for stacked charts apply a stacking transformation if stacked then table.insert(chartvis.from.transform, 1, { type = "stack", groupby = { "x" }, sortby = { "-_id" }, field = "y" } ) else -- for bar charts the series are side-by-side grouped by x if chartType == "rect" then -- for bar charts with multiple series: each serie is grouped by the x value, therefore the series need their own scale within each x group local groupScale = { name = "series", type = "ordinal", range = "width", domain = { field = "series" } } chartvis.from.transform[1].groupby = "x" chartvis.scales = { groupScale } chartvis.properties = { enter = { x = { field = "key", scale = "x" }, width = { scale = "x", band = true } } } end end end return chartvis end local function getTextMarks(chartvis, chartType, outerRadius, scales, radiusScale, yType, showValues) local properties if chartType == "rect" then properties = { x = { scale = chartvis.properties.enter.x.scale, field = chartvis.properties.enter.x.field }, y = { scale = chartvis.properties.enter.y.scale, field = chartvis.properties.enter.y.field, offset = -(tonumber(showValues.offset) or -4) }, --dx = { scale = chartvis.properties.enter.x.scale, band = true, mult = 0.5 }, -- for horizontal text dy = { scale = chartvis.properties.enter.x.scale, band = true, mult = 0.5 }, -- for vertical text align = { }, baseline = { value = "middle" }, fill = { }, angle = { value = -90 }, fontSize = { value = tonumber(showValues.fontsize) or 11 } } if properties.y.offset >= 0 then properties.align.value = "right" properties.fill.value = showValues.fontcolor or "white" else properties.align.value = "left" properties.fill.value = showValues.fontcolor or persistentGrey end elseif chartType == "pie" then properties = { x = { group = "width", mult = 0.5 }, y = { group = "height", mult = 0.5 }, radius = { offset = tonumber(showValues.offset) or -4 }, theta = { field = "layout_mid" }, fill = { value = showValues.fontcolor or persistentGrey }, baseline = { }, angle = { }, fontSize = { value = tonumber(showValues.fontsize) or math.ceil(outerRadius / 10) } } if (showValues.angle or "midangle") == "midangle" then properties.align = { value = "center" } properties.angle = { field = "layout_mid", mult = 180.0 / math.pi } if properties.radius.offset >= 0 then properties.baseline.value = "bottom" else if not showValues.fontcolor then properties.fill.value = "white" end properties.baseline.value = "top" end elseif tonumber(showValues.angle) then -- qunatize scale for aligning text left on right half-circle and right on left half-circle local alignScale = { name = "align", type = "quantize", domainMin = 0.0, domainMax = math.pi * 2, range = { "left", "right" } } table.insert(scales, alignScale) properties.align = { scale = alignScale.name, field = "layout_mid" } properties.angle = { value = tonumber(showValues.angle) } properties.baseline.value = "middle" if not tonumber(showValues.offset) then properties.radius.offset = 4 end end if radiusScale then properties.radius.scale = radiusScale.name properties.radius.field = radiusScale.domain.field else properties.radius.value = outerRadius end end if properties then if showValues.format then local template = "datum.y" if yType == "integer" or yType == "number" then template = template .. "|number:'" .. showValues.format .. "'" elseif yType == "date" then template = template .. "|time:" .. showValues.format .. "'" end properties.text = { template = "{{" .. template .. "}}" } else properties.text = { field = "y" } end local textmarks = { type = "text", properties = { enter = properties } } if chartvis.from then textmarks.from = copy(chartvis.from) end return textmarks end end local function getSymbolMarks(chartvis, symSize, symShape, symStroke, noFill, alphaScale) local symbolmarks symbolmarks = { type = "symbol", properties = { enter = { x = { scale = "x", field = "x" }, y = { scale = "y", field = "y" }, strokeWidth = { value = symStroke }, stroke = { scale = "color", field = "series" }, fill = { scale = "color", field = "series" }, } } } if type(symShape) == "string" then symbolmarks.properties.enter.shape = { value = symShape } end if type(symShape) == "table" then symbolmarks.properties.enter.shape = { scale = "symShape", field = "series" } end if type(symSize) == "number" then symbolmarks.properties.enter.size = { value = symSize } end if type(symSize) == "table" then symbolmarks.properties.enter.size = { scale = "symSize", field = "series" } end if noFill then symbolmarks.properties.enter.fill = nil end if alphaScale then symbolmarks.properties.enter.fillOpacity = { scale = "transparency", field = "series" } symbolmarks.properties.enter.strokeOpacity = { scale = "transparency", field = "series" } end if chartvis.from then symbolmarks.from = copy(chartvis.from) end return symbolmarks end local function getAnnoMarks(chartvis, stroke, fill, opacity) local vannolines, hannolines, vannoLabels, vannoLabels vannolines = { type = "rule", from = { data = "v_anno" }, properties = { update = { x = { scale = "x", field = "x" }, y = { value = 0 }, y2 = { field = { group = "height" } }, strokeWidth = { value = stroke }, stroke = { value = persistentGrey }, opacity = { value = opacity } } } } vannolabels = { type = "text", from = { data = "v_anno" }, properties = { update = { x = { scale = "x", field = "x", offset = 3 }, y = { field = { group = "height" }, offset = -3 }, text = { field = "label" }, baseline = { value = "top" }, angle = { value = -90 }, fill = { value = persistentGrey }, opacity = { value = opacity } } } } hannolines = { type = "rule", from = { data = "h_anno" }, properties = { update = { y = { scale = "y", field = "y" }, x = { value = 0 }, x2 = { field = { group = "width" } }, strokeWidth = { value = stroke }, stroke = { value = persistentGrey }, opacity = { value = opacity } } } } hannolabels = { type = "text", from = { data = "h_anno" }, properties = { update = { y = { scale = "y", field = "y", offset = 3 }, x = { value = 0 , offset = 3 }, text = { field = "label" }, baseline = { value = "top" }, angle = { value = 0 }, fill = { value = persistentGrey }, opacity = { value = opacity } } } } return vannolines, vannolabels, hannolines, hannolabels end local function getAxes(xTitle, xAxisFormat, xAxisAngle, xType, xGrid, yTitle, yAxisFormat, yType, yGrid, chartType) local xAxis, yAxis if chartType ~= "pie" then if xType == "integer" and not xAxisFormat then xAxisFormat = "d" end xAxis = { type = "x", scale = "x", title = xTitle, format = xAxisFormat, grid = xGrid } if xAxisAngle then local xAxisAlign if xAxisAngle < 0 then xAxisAlign = "right" else xAxisAlign = "left" end xAxis.properties = { title = { fill = { value = persistentGrey } }, labels = { angle = { value = xAxisAngle }, align = { value = xAxisAlign }, fill = { value = persistentGrey } }, ticks = { stroke = { value = persistentGrey } }, axis = { stroke = { value = persistentGrey }, strokeWidth = { value = 2 } }, grid = { stroke = { value = persistentGrey } } } else xAxis.properties = { title = { fill = { value = persistentGrey } }, labels = { fill = { value = persistentGrey } }, ticks = { stroke = { value = persistentGrey } }, axis = { stroke = { value = persistentGrey }, strokeWidth = { value = 2 } }, grid = { stroke = { value = persistentGrey } } } end if yType == "integer" and not yAxisFormat then yAxisFormat = "d" end yAxis = { type = "y", scale = "y", title = yTitle, format = yAxisFormat, grid = yGrid } yAxis.properties = { title = { fill = { value = persistentGrey } }, labels = { fill = { value = persistentGrey } }, ticks = { stroke = { value = persistentGrey } }, axis = { stroke = { value = persistentGrey }, strokeWidth = { value = 2 } }, grid = { stroke = { value = persistentGrey } } } end return xAxis, yAxis end local function getLegend(legendTitle, chartType, outerRadius) local legend = { fill = "color", stroke = "color", title = legendTitle, } legend.properties = { title = { fill = { value = persistentGrey }, }, labels = { fill = { value = persistentGrey }, }, } if chartType == "pie" then legend.properties = { -- move legend from center position to top legend = { y = { value = -outerRadius }, }, title = { fill = { value = persistentGrey } }, labels = { fill = { value = persistentGrey }, }, } end return legend end function p.chart(frame) -- chart width and height local graphwidth = tonumber(frame.args.width) or 200 local graphheight = tonumber(frame.args.height) or 200 -- chart type local chartType = frame.args.type or "line" -- interpolation mode for line and area charts: linear, step-before, step-after, basis, basis-open, basis-closed (type=line only), bundle (type=line only), cardinal, cardinal-open, cardinal-closed (type=line only), monotone local interpolate = frame.args.interpolate -- mark colors (if no colors are given, the default 10 color palette is used) local colorString = frame.args.colors if colorString then colorString = string.lower(colorString) end local colors = stringArray(colorString) -- for line charts, the thickness of the line; for pie charts the gap between each slice local linewidth = tonumber(frame.args.linewidth) local linewidthsString = frame.args.linewidths local linewidths if linewidthsString and linewidthsString ~= "" then linewidths = numericArray(linewidthsString) or false end -- x and y axis caption local xTitle = frame.args.xAxisTitle or frame.args.xaxistitle local yTitle = frame.args.yAxisTitle or frame.args.yaxistitle -- x and y value types local xType = frame.args.xType or frame.args.xtype local yType = frame.args.yType or frame.args.ytype -- override x and y axis minimum and maximum local xMin = frame.args.xAxisMin or frame.args.xaxismin local xMax = frame.args.xAxisMax or frame.args.xaxismax local yMin = frame.args.yAxisMin or frame.args.yaxismin local yMax = frame.args.yAxisMax or frame.args.yaxismax -- override x and y axis label formatting local xAxisFormat = frame.args.xAxisFormat or frame.args.xaxisformat local yAxisFormat = frame.args.yAxisFormat or frame.args.yaxisformat local xAxisAngle = tonumber(frame.args.xAxisAngle) or tonumber(frame.args.xaxisangle) -- x and y scale types local xScaleType = frame.args.xScaleType or frame.args.xscaletype local yScaleType = frame.args.yScaleType or frame.args.yscaletype -- log scale require minimum > 0, for now it's no possible to plot negative values on log - TODO see: https://www.mathworks.com/matlabcentral/answers/1792-log-scale-graphic-with-negative-value -- if xScaleType == "log" then -- if (not xMin or tonumber(xMin) <= 0) then xMin = 0.1 end -- if not xType then xType = "number" end -- end -- if yScaleType == "log" then -- if (not yMin or tonumber(yMin) <= 0) then yMin = 0.1 end -- if not yType then yType = "number" end -- end -- show grid local xGrid = frame.args.xGrid or frame.args.xgrid or false local yGrid = frame.args.yGrid or frame.args.ygrid or false -- for line chart, show a symbol at each data point local showSymbols = frame.args.showSymbols or frame.args.showsymbols local symbolsShape = frame.args.symbolsShape or frame.args.symbolsshape local symbolsNoFill = frame.args.symbolsNoFill or frame.args.symbolsnofill local symbolsStroke = tonumber(frame.args.symbolsStroke or frame.args.symbolsstroke) -- show legend with given title local legendTitle = frame.args.legend -- show values as text local showValues = frame.args.showValues or frame.args.showvalues -- show v- and h-line annotations local v_annoLineString = frame.args.vAnnotatonsLine or frame.args.vannotatonsline local h_annoLineString = frame.args.hAnnotatonsLine or frame.args.hannotatonsline local v_annoLabelString = frame.args.vAnnotatonsLabel or frame.args.vannotatonslabel local h_annoLabelString = frame.args.hAnnotatonsLabel or frame.args.hannotatonslabel -- decode annotations cvs local v_annoLine, v_annoLabel, h_annoLine, h_annoLabel if v_annoLineString and v_annoLineString ~= "" then if xType == "number" or xType == "integer" then v_annoLine = numericArray(v_annoLineString) else v_annoLine = stringArray(v_annoLineString) end v_annoLabel = stringArray(v_annoLabelString) end if h_annoLineString and h_annoLineString ~= "" then if yType == "number" or yType == "integer" then h_annoLine = numericArray(h_annoLineString) else h_annoLine = stringArray(h_annoLineString) end h_annoLabel = stringArray(h_annoLabelString) end -- pie chart radiuses local innerRadius = tonumber(frame.args.innerRadius) or tonumber(frame.args.innerradius) or 0 local outerRadius = math.min(graphwidth, graphheight) -- format JSON output local formatJson = frame.args.formatjson -- get x values local x x, xType, xMin, xMax = deserializeXData(frame.args.x, xType, xMin, xMax) -- get y values (series) local yValues = {} local seriesTitles = {} for name, value in pairs(frame.args) do local yNum if name == "y" then yNum = 1 else yNum = tonumber(string.match(name, "^y(%d+)$")) end if yNum then yValues[yNum] = value -- name the series: default is "y<number>". Can be overwritten using the "y<number>Title" parameters. seriesTitles[yNum] = frame.args["y" .. yNum .. "Title"] or frame.args["y" .. yNum .. "title"] or name end end local y y, yType, yMin, yMax = deserializeYData(yValues, yType, yMin, yMax) -- create data tuples, consisting of series index, x value, y value local data if chartType == "pie" then -- for pie charts the second second series is merged into the first series as radius values data = convertXYToSingleSeries(x, y, xType, yType, { "y", "r" }) else data = convertXYToManySeries(x, y, xType, yType, seriesTitles) end -- configure stacked charts local stacked = false local stats if string.sub(chartType, 1, 7) == "stacked" then chartType = string.sub(chartType, 8) if #y > 1 then -- ignore stacked charts if there is only one series stacked = true -- aggregate data by cumulative y values stats = { name = "stats", source = "chart", transform = { { type = "aggregate", groupby = { "x" }, summarize = { y = "sum" } } } } end end -- add annotations to data local vannoData, hannoData if v_annoLine then vannoData = { name = "v_anno", format = { type = "json", parse = { x = xType } }, values = {} } for i = 1, #v_annoLine do local item = { x = v_annoLine[i], label = v_annoLabel[i] } table.insert(vannoData.values, item) end end if h_annoLine then hannoData = { name = "h_anno", format = { type = "json", parse = { y = yType } }, values = {} } for i = 1, #h_annoLine do local item = { y = h_annoLine[i], label = h_annoLabel[i] } table.insert(hannoData.values, item) end end -- create scales local scales = {} local xscale = getXScale(chartType, stacked, xMin, xMax, xType, xScaleType) table.insert(scales, xscale) local yscale = getYScale(chartType, stacked, yMin, yMax, yType, yScaleType) table.insert(scales, yscale) local colorScale = getColorScale(colors, chartType, #x, #y) table.insert(scales, colorScale) local alphaScale = getAlphaColorScale(colors, y) table.insert(scales, alphaScale) local lineScale if (linewidths) and (chartType == "line") then lineScale = getLineScale(linewidths, chartType) table.insert(scales, lineScale) end local radiusScale if chartType == "pie" and #y > 1 then radiusScale = getValueScale("r", 0, outerRadius) table.insert(scales, radiusScale) end -- decide if lines (strokes) or areas (fills) should be drawn local colorField if chartType == "line" then colorField = "stroke" else colorField = "fill" end -- create chart markings local chartvis = getChartVisualisation(chartType, stacked, colorField, #y, innerRadius, outerRadius, linewidth, alphaScale, radiusScale, lineScale, interpolate) local marks = { chartvis } -- text marks if showValues then if type(showValues) == "string" then -- deserialize as table local keyValues = mw.text.split(showValues, "%s*,%s*") showValues = {} for _, kv in ipairs(keyValues) do local key, value = mw.ustring.match(kv, "^%s*(.-)%s*:%s*(.-)%s*$") if key then showValues[key] = value end end end local chartmarks = chartvis if chartmarks.marks then chartmarks = chartmarks.marks[1] end local textmarks = getTextMarks(chartmarks, chartType, outerRadius, scales, radiusScale, yType, showValues) if chartmarks ~= chartvis then table.insert(chartvis.marks, textmarks) else table.insert(marks, textmarks) end end -- grids if xGrid then if xGrid == "0" then xGrid = false elseif xGrid == 0 then xGrid = false elseif xGrid == "false" then xGrid = false elseif xGrid == "n" then xGrid = false else xGrid = true end end if yGrid then if yGrid == "0" then yGrid = false elseif yGrid == 0 then yGrid = false elseif yGrid == "false" then yGrid = false elseif yGrid == "n" then yGrid = false else yGrid = true end end -- symbol marks if showSymbols and chartType ~= "rect" then local chartmarks = chartvis if chartmarks.marks then chartmarks = chartmarks.marks[1] end if type(showSymbols) == "string" then if showSymbols == "" then showSymbols = true else showSymbols = numericArray(showSymbols) end else showSymbols = tonumber(showSymbols) end -- custom size local symSize if type(showSymbols) == "number" then symSize = tonumber(showSymbols*showSymbols*8.5) elseif type(showSymbols) == "table" then symSize = {} for k, v in pairs(showSymbols) do symSize[k]=v*v*8.5 -- "size" acc to Vega syntax is area of symbol end else symSize = 50 end -- symSizeScale local symSizeScale = {} if type(symSize) == "table" then symSizeScale = getSymSizeScale(symSize) table.insert(scales, symSizeScale) end -- custom shape if stringArray(symbolsShape) and #stringArray(symbolsShape) > 1 then symbolsShape = stringArray(symbolsShape) end local symShape = " " if type(symbolsShape) == "string" and shapes[symbolsShape] then symShape = shapes[symbolsShape] elseif type(symbolsShape) == "table" then symShape = {} for k, v in pairs(symbolsShape) do if symbolsShape[k] and shapes[symbolsShape[k]] then symShape[k]=shapes[symbolsShape[k]] else symShape[k] = "circle" end end else symShape = "circle" end -- symShapeScale local symShapeScale = {} if type(symShape) == "table" then symShapeScale = getSymShapeScale(symShape) table.insert(scales, symShapeScale) end -- custom stroke local symStroke if (type(symbolsStroke) == "number") then symStroke = tonumber(symbolsStroke) -- TODO symStroke serialization -- elseif type(symbolsStroke) == "table" then -- symStroke = {} -- for k, v in pairs(symbolsStroke) do -- symStroke[k]=symbolsStroke[k] -- --always draw x with stroke -- if symbolsShape[k] == "x" then symStroke[k] = 2.5 end --always draw x with stroke -- if symbolsNoFill[k] then symStroke[k] = 2.5 end -- end else symStroke = 0 --always draw x with stroke if symbolsShape == "x" then symStroke = 2.5 end --always draw x with stroke if symbolsNoFill then symStroke = 2.5 end end -- TODO -- symStrokeScale -- local symStrokeScale = {} -- if type(symStroke) == "table" then -- symStrokeScale = getSymStrokeScale(symStroke) -- table.insert(scales, symStrokeScale) -- end local symbolmarks = getSymbolMarks(chartmarks, symSize, symShape, symStroke, symbolsNoFill, alphaScale) if chartmarks ~= chartvis then table.insert(chartvis.marks, symbolmarks) else table.insert(marks, symbolmarks) end end local vannolines, vannolabels, hannolines, hannolabels = getAnnoMarks(chartmarks, persistentGrey, persistentGrey, 0.75) if vannoData then table.insert(marks, vannolines) table.insert(marks, vannolabels) end if hannoData then table.insert(marks, hannolines) table.insert(marks, hannolabels) end -- axes local xAxis, yAxis = getAxes(xTitle, xAxisFormat, xAxisAngle, xType, xGrid, yTitle, yAxisFormat, yType, yGrid, chartType) -- legend local legend if legendTitle and tonumber(legendTitle) ~= 0 then legend = getLegend(legendTitle, chartType, outerRadius) end -- construct final output object local output = { version = 2, width = graphwidth, height = graphheight, data = { data }, scales = scales, axes = { xAxis, yAxis }, marks = marks, legends = { legend } } if vannoData then table.insert(output.data, vannoData) end if hannoData then table.insert(output.data, hannoData) end if stats then table.insert(output.data, stats) end local flags if formatJson then flags = mw.text.JSON_PRETTY end return mw.text.jsonEncode(output, flags) end function p.mapWrapper(frame) return p.map(frame:getParent()) end function p.chartWrapper(frame) return p.chart(frame:getParent()) end function p.chartDebuger(frame) return "\n\nchart JSON\n ".. p.chart(frame) .. " \n\n" .. debuglog end -- Given an HTML-encoded title as first argument, e.g. one produced with {{ARTICLEPAGENAME}}, -- convert it into a properly URL path-encoded string -- This function is critical for any graph that uses path-based APIs, e.g. PageViews graph function p.encodeTitleForPath(frame) return mw.uri.encode(mw.text.decode(mw.text.trim(frame.args[1])), 'PATH') end function p.chartCompatible(frame) local not_chart_args = { "colors", "xAxisMin", "xAxisMax", "yAxisMin", "yAxisMax", "xAxisAngle", "xScaleType", "yScaleType", "linewidth", "linewidths", "showSymbols", "symbolsShape", "symbolsNoFill", "symbolsStroke", "showValues", "innerRadius", "xGrid", "yGrid", "annotations" } local pframe = frame:getParent() local b = 0 local t = 0 for t=1,18,1 do if pframe.args[not_chart_args[t]] then break else b = b + 1 end t = t + 1 end if b == 18 then if pframe.args["name"] then return "[[Category:Graphs to Port]]" else return "[[Category:Graphs to be ported needing names]]" end end end return p tugfrix1s77mwtd1gjaa79i5w0t1hnv 10 98122 382109 2026-05-31T21:52:47Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{ Documentation subpage}} <!-- مھرباني ڪري زمرا ھيٺ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪيڊيٽا تي رکو --> {{notice|{{tl|بار چارٽ}} 4 ڪالمن ۽ 30 قطارن تائين ڊيٽا سنڀالي سگھي ٿو۔}} {{Uses TemplateStyles|Template:Bar chart/styles.css}} ھي سانچو ھڪ افقي '''بار چارٽ''' ٺاھڻ لاءِ استعمال ٿيندو آھي، جيڪو صفحي تي ھيٺ اسڪرول ٿ... 382109 wikitext text/x-wiki {{ Documentation subpage}} <!-- مھرباني ڪري زمرا ھيٺ شامل ڪريو ۽ بين الويڪي ڳنڍڻيون وڪيڊيٽا تي رکو --> {{notice|{{tl|بار چارٽ}} 4 ڪالمن ۽ 30 قطارن تائين ڊيٽا سنڀالي سگھي ٿو۔}} {{Uses TemplateStyles|Template:Bar chart/styles.css}} ھي سانچو ھڪ افقي '''بار چارٽ''' ٺاھڻ لاءِ استعمال ٿيندو آھي، جيڪو صفحي تي ھيٺ اسڪرول ٿيندو آھي ۽ اھڙي نموني ڏيکاريو ويندو آھي جو متن تي ٻڌل ويب برائوزر به ان کي پڙھي سگھن۔ ڊيٽا جون شيون سادا انگ ٿي سگھن ٿيون يا سانچي جي پيراميٽرن جي بنياد تي ڪيل حسابن جا نتيجا به ٿي سگھن ٿا۔ ھر ڊيٽا قدر (مثال طور data1=7، data2=23 ...) پھرين ڪالم ۾، پيراميٽر '''data_max=''' سان ماپيو ويندو آھي ۽ بارن جي ويڪر '''bar_width=''' ۾ ڏنل <code>em</code> يونٽن موجب طئي ٿيندي آھي، جيئن '''bar_width=16'''۔ ڊفالٽ طور تي ڊيٽا جا انگ بارن جي اندر ڏيکاريا ويندا آھن، پر جيڪڏھن ڪنھن ننڍي قدر جي ڪري بار تمام ننڍو ٺھي وڃي ته انگ بار کان ٻاھر به ڏيکارجي سگھي ٿو۔ ھر بار سان تبصرو پڻ شامل ڪري سگھجي ٿو، مثال طور '''comment7=xx'''، جيڪو بار 7 جي انگ کان پوءِ '''(xx)''' طور ظاھر ٿيندو۔ ٻن ڪالمن واري بار چارٽ لاءِ ٻئي ڪالم جا پيراميٽر '''col2_''' سان شروع ٿيندا آھن، جيئن '''col2_data_max=110'''، '''col2_data3=67''' ۽ '''col2_comment3=zz'''۔ وڌيڪ مثال لاءِ ھيٺ ''"ٻن ڊيٽا ڪالمن وارو مثال"'' ڏسو۔ ھڪ بار چارٽ عام طور تي سيڪنڊ جي پنجين حصي کان به گھٽ وقت ۾ تيار ٿي ويندو آھي۔ == استعمال ۽ پيراميٽر == :ڊيٽا واري خاني ۾ انگن کان سواءِ ٻيو متن يا غلط اوقاف ڏيڻ سان ''Expression error'' پيدا ٿيندي۔ <syntaxhighlight lang="wikitext" style="overflow: auto;"> {{Bar chart | title = <!-- جدول کان مٿي ٿلهي اکرن ۾ عنوان؛ ڊفالٽ "شھرن جي آبادي موجب فھرست" --> | table_width = <!-- پوري جدول جي ويڪر (em ۾) --> | bar_width = <!-- ڊفالٽ 30. بنا فارميٽ وارو انگ هجڻ ضروري --> | label_type = <!-- ليبل ڪالم جو عنوان؛ ڊفالٽ "شھر" --> | label1 = <!-- قطار 1 جو ليبل --> | label2 = <!-- قطار 2 جو ليبل --> ... | label30 = <!-- قطار 30 جو ليبل --> | data_type = <!-- ڪالم 1 جي ڊيٽا جو عنوان؛ ڊفالٽ "آبادي" --> | data_max = <!-- ڪالم 1 جي وڌ ۾ وڌ قدر --> | data1 = <!-- قطار 1، ڪالم 1 جي ڊيٽا --> | comment1 = <!-- قطار 1، ڪالم 1 جو تبصرو --> ... | data30 = <!-- قطار 30، ڪالم 1 جي ڊيٽا --> | comment30 = <!-- قطار 30، ڪالم 1 جو تبصرو --> | col2_data_type = <!-- ڪالم 2 جي ڊيٽا جو عنوان --> | col2_data_max = <!-- ڪالم 2 جي وڌ ۾ وڌ قدر --> | col2_data1 = <!-- قطار 1، ڪالم 2 جي ڊيٽا --> | col2_comment1 = <!-- قطار 1، ڪالم 2 جو تبصرو --> ... | col2_data30 = <!-- قطار 30، ڪالم 2 جي ڊيٽا --> | col2_comment30 = <!-- قطار 30، ڪالم 2 جو تبصرو --> }} </syntaxhighlight> == سڌائي (Alignment) == چارٽ کي صفحي جي ساڄي پاسي آڻڻ لاءِ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | float = right </syntaxhighlight> چارٽ کي کاٻي پاسي آڻڻ لاءِ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | float = left </syntaxhighlight> چارٽ کي وچ ۾ آڻڻ لاءِ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | float = center </syntaxhighlight> ڊفالٽ طور ڪا سڌائي لاڳو نه ٿيندي آھي۔ == ڪيپشن == چارٽ جي ھيٺان وضاحتي لکت شامل ڪرڻ لاءِ: <syntaxhighlight lang="wikitext"> | caption = </syntaxhighlight> == خالي خانا == جيڪڏھن ڪنھن خاني ۾ ڊيٽا موجود نه ھجي ته ان جي جاءِ تي '''–''' يا '''—''' (يا ساڳي قسم جي ڊيش) استعمال ڪريو۔ خاني کي مڪمل خالي ڇڏڻ سان ڪالمن جي سڌائي بگڙي سگھي ٿي۔ == مثال == {{Bar chart | title = فو جا سڀ کان وڏا شھر، 2009ع مردم شماري | bar_width = 35 | data_max = 600000 | label_type = شھر | data_type = آبادي | label1 = شھر 1 | data1 = 540,921 | label2 = شھر 2 | data2 = 194,343 | label3 = شھر 3 | data3 = 190,414 | label4 = شھر 4 | data4 = 134,669 | label5 = شھر 5 | data5 = 114,983 }} == تبصرن سان مثال == {{Bar chart | title = سالياني [[آمدني مسافر]] انگ اکر | label_type = سال | data_type = مسافر (گذريل سال جي ڀيٽ ۾ تبديلي) | data_max = 170,000 | label3 = 2003-04 | data3 = 110,649 | comment3 = +17.8% | label4 = 2004-05 | data4 = 130,429 | comment4 = +17.9% | label5 = 2005-06 | data5 = 138,547 | comment5 = +6.2% | label6 = 2006-07 | data6 = 138,844 | comment6 = +0.2% | label7 = 2007-08 | data7 = 149,544 | comment7 = +7.7% | label8 = 2008-09 | data8 = 148,435 | comment8 = -0.7% | label9 = 2009-10 | data9 = 168,147 | comment9 = +13.3% }} == ٻن ڊيٽا ڪالمن وارو مثال == {{Bar chart | title = سالياني مسافر ۽ جهازن جي حرڪت جا انگ اکر | bar_width = 20 | label_type = [[مالي سال]] | label1 = 2001-02 | label2 = 2002-03 | label3 = 2003-04 | label4 = 2004-05 | label5 = 2005-06 | label6 = 2006-07 | label7 = 2007-08 | label8 = 2008-09 | label9 = 2009-10 | data_type = آمدني وارا مسافر | data_max = 66,000 | data1 = 20,194 | data2 = 22,057 | data3 = 34,794 | data4 = 49,234 | data5 = 57,732 | data6 = 64,881 | data7 = 63,904 | data8 = 54,718 | data9 = 52,210 | col2_data_type = جهازن جون حرڪتون | col2_data_max = 3,200 | col2_data1 = 2,281 | col2_data2 = 2,633 | col2_data3 = 2,664 | col2_data4 = 2,754 | col2_data5 = 3,004 | col2_data6 = 2,956 | col2_data7 = 2,912 | col2_data8 = 2,811 | col2_data9 = 2,791 }} == پڻ ڏسو == {{Graph, chart and plot templates|cat=no}} <includeonly>{{Sandbox other|| [[زمرو:گراف ايڪسٽينشن استعمال ڪندڙ سانچا]] }}</includeonly> fy4gp7niutwvjayhontjoym9tczpczt 10 98123 382110 2026-05-31T21:57:21Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: /* Prevent overflow behavior in mobile skins, */ body.skin-minerva div.mw-graph { max-width: 100%; overflow: auto; } 382110 sanitized-css text/css /* Prevent overflow behavior in mobile skins, */ body.skin-minerva div.mw-graph { max-width: 100%; overflow: auto; } 7ajgj5d0285jumjmwjlotpunj1lbcq3 10 98124 382130 2026-06-01T03:33:19Z Intisar Ali 8681 Intisar Ali صفحي [[سانچو:Interlanguage link]] کي [[سانچو:Inter language link]] ڏانھن چوريو: مناسب عنوان ڏنو ويو 382130 wikitext text/x-wiki #چوريو [[سانچو:Inter language link]] 0u465y2xdg90r033lhv7yrdasw9sd99 10 98125 382132 2026-06-01T03:40:54Z Intisar Ali 8681 نئون صفحو: {{#if:{{{sortable|}}} |<span style="display:none;">{{{1|}}}</span> }}{{#if:{{{i|}}} |<nowiki/>'' }}{{#switch:{{{lk|}}} |no|off = fl. |yes|on = [[Floruit|fl.]] |abbr |#default = {{Abbr|fl.|floruit}} }}{{#if:{{{i|}}} |''<nowiki/> }}{{#if:{{{1|}}} |<span style="white-space:nowrap;">&thinsp;{{{1}}}</span> }}{{#if:{{{2|}}} |&nbsp;– {{Abbr|c.|circa}}<span style="white-space:nowrap;">&thinsp;{{{2}}}</span> }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 382132 wikitext text/x-wiki {{#if:{{{sortable|}}} |<span style="display:none;">{{{1|}}}</span> }}{{#if:{{{i|}}} |<nowiki/>'' }}{{#switch:{{{lk|}}} |no|off = fl. |yes|on = [[Floruit|fl.]] |abbr |#default = {{Abbr|fl.|floruit}} }}{{#if:{{{i|}}} |''<nowiki/> }}{{#if:{{{1|}}} |<span style="white-space:nowrap;">&thinsp;{{{1}}}</span> }}{{#if:{{{2|}}} |&nbsp;– {{Abbr|c.|circa}}<span style="white-space:nowrap;">&thinsp;{{{2}}}</span> }}<noinclude> {{Documentation}} </noinclude> 1p4bf51gc09ui96d20b13qfjdq71t8n 14 98126 382134 2026-06-01T03:45:00Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 382134 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 98127 382135 2026-06-01T03:47:12Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 382135 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 98128 382136 2026-06-01T03:49:41Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 382136 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 14 98129 382138 2026-06-01T03:55:43Z JogiAsad 4693 خالي صفحو سرجيو ويو 382138 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 0 98130 382144 2026-06-01T06:04:45Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1330852587|Sidi Okba Mosque]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382144 wikitext text/x-wiki {{For|the mosque in Kairouan, Tunisia|قيروان جي جامع مسجد}} '''سيدي عقبه مسجد''' (عربي: {{langx|ar|مسجد سيدي عقبة|Masjid Sīdī ʻUqbah}}) الجزائر جي شهر بسڪرا جي ويجهو سيدي عقبه ڳوٺ ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. هتي پهرين ڀيرا سال 686ع ۾ هڪ مقبرو قائم ڪيو ويو هو جتي اسلامي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي [[صحابي|ساٿي]] ۽ اتر آفريڪا ۾ المغرب مغرب جي مسلمان فتح جي مشهور ڪمانڊرن مان هڪ، عقبه بن نافع جي باقيات کي رکيو ويو هو، جيڪو ان کي الجزائر جي قديم ترين مسلم يادگارن مان هڪ بڻائي ٿو. <ref name=":1">{{Cite book |last=Benouis |first=Farida |url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |title=An Architecture of Light: Islamic Art in Algeria |last2=Chérid |first2=Houria |last3=Drias |first3=Lakhdar |last4=Semar |first4=Amine |publisher=Museum With No Frontiers |year=2022 |isbn=9783902782229 |pages= |language=en |translator-last=Harter |translator-first=Judy |chapter=I.1.a Sidi Okba |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530120515/https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |archive-date=2023-05-30 |url-status=live}}</ref> مسجد مقبري جي چوڌاري ٺهيل هئي ۽ صدين کان ڪيترائي ڀيرا ان جي مرمت ٿي چڪي آهي. سال 2009ع کان وٺي، تاريخي عمارت کي هڪ تمام وڏي جديد مذهبي ڪمپليڪس ۾ ضم ڪيو ويو آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|archivedate=2022-01-11|quote=2022-01-11}}</ref> <ref name="mu">{{حوالو ويب|quote=2023-08-08|archivedate=2020-02-17}}</ref> <ref name=":2">{{حوالو ويب|date=2018|archivedate=2025-11-19|quote=2026-01-02}}</ref> dq8047k4r2zkoitgr494t19jck22rd9 382145 382144 2026-06-01T06:05:57Z Ibne maryam 17680 added [[Category:الجزائر جي قديم تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382145 wikitext text/x-wiki {{For|the mosque in Kairouan, Tunisia|قيروان جي جامع مسجد}} '''سيدي عقبه مسجد''' (عربي: {{langx|ar|مسجد سيدي عقبة|Masjid Sīdī ʻUqbah}}) الجزائر جي شهر بسڪرا جي ويجهو سيدي عقبه ڳوٺ ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. هتي پهرين ڀيرا سال 686ع ۾ هڪ مقبرو قائم ڪيو ويو هو جتي اسلامي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي [[صحابي|ساٿي]] ۽ اتر آفريڪا ۾ المغرب مغرب جي مسلمان فتح جي مشهور ڪمانڊرن مان هڪ، عقبه بن نافع جي باقيات کي رکيو ويو هو، جيڪو ان کي الجزائر جي قديم ترين مسلم يادگارن مان هڪ بڻائي ٿو. <ref name=":1">{{Cite book |last=Benouis |first=Farida |url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |title=An Architecture of Light: Islamic Art in Algeria |last2=Chérid |first2=Houria |last3=Drias |first3=Lakhdar |last4=Semar |first4=Amine |publisher=Museum With No Frontiers |year=2022 |isbn=9783902782229 |pages= |language=en |translator-last=Harter |translator-first=Judy |chapter=I.1.a Sidi Okba |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530120515/https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |archive-date=2023-05-30 |url-status=live}}</ref> مسجد مقبري جي چوڌاري ٺهيل هئي ۽ صدين کان ڪيترائي ڀيرا ان جي مرمت ٿي چڪي آهي. سال 2009ع کان وٺي، تاريخي عمارت کي هڪ تمام وڏي جديد مذهبي ڪمپليڪس ۾ ضم ڪيو ويو آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|archivedate=2022-01-11|quote=2022-01-11}}</ref> <ref name="mu">{{حوالو ويب|quote=2023-08-08|archivedate=2020-02-17}}</ref> <ref name=":2">{{حوالو ويب|date=2018|archivedate=2025-11-19|quote=2026-01-02}}</ref> [[زمرو:الجزائر جي قديم تاريخ]] 9jldl7b7px0kqz9jwvk8jjeh3cczvjd 382146 382145 2026-06-01T06:06:27Z Ibne maryam 17680 added [[Category:آفريڪا جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382146 wikitext text/x-wiki {{For|the mosque in Kairouan, Tunisia|قيروان جي جامع مسجد}} '''سيدي عقبه مسجد''' (عربي: {{langx|ar|مسجد سيدي عقبة|Masjid Sīdī ʻUqbah}}) الجزائر جي شهر بسڪرا جي ويجهو سيدي عقبه ڳوٺ ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. هتي پهرين ڀيرا سال 686ع ۾ هڪ مقبرو قائم ڪيو ويو هو جتي اسلامي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي [[صحابي|ساٿي]] ۽ اتر آفريڪا ۾ المغرب مغرب جي مسلمان فتح جي مشهور ڪمانڊرن مان هڪ، عقبه بن نافع جي باقيات کي رکيو ويو هو، جيڪو ان کي الجزائر جي قديم ترين مسلم يادگارن مان هڪ بڻائي ٿو. <ref name=":1">{{Cite book |last=Benouis |first=Farida |url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |title=An Architecture of Light: Islamic Art in Algeria |last2=Chérid |first2=Houria |last3=Drias |first3=Lakhdar |last4=Semar |first4=Amine |publisher=Museum With No Frontiers |year=2022 |isbn=9783902782229 |pages= |language=en |translator-last=Harter |translator-first=Judy |chapter=I.1.a Sidi Okba |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530120515/https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |archive-date=2023-05-30 |url-status=live}}</ref> مسجد مقبري جي چوڌاري ٺهيل هئي ۽ صدين کان ڪيترائي ڀيرا ان جي مرمت ٿي چڪي آهي. سال 2009ع کان وٺي، تاريخي عمارت کي هڪ تمام وڏي جديد مذهبي ڪمپليڪس ۾ ضم ڪيو ويو آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|archivedate=2022-01-11|quote=2022-01-11}}</ref> <ref name="mu">{{حوالو ويب|quote=2023-08-08|archivedate=2020-02-17}}</ref> <ref name=":2">{{حوالو ويب|date=2018|archivedate=2025-11-19|quote=2026-01-02}}</ref> [[زمرو:الجزائر جي قديم تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] nygtz07orapok54oi9n9152etpfn94b 382147 382146 2026-06-01T06:07:17Z Ibne maryam 17680 added [[Category:اتر آفريڪا جي قديم تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382147 wikitext text/x-wiki {{For|the mosque in Kairouan, Tunisia|قيروان جي جامع مسجد}} '''سيدي عقبه مسجد''' (عربي: {{langx|ar|مسجد سيدي عقبة|Masjid Sīdī ʻUqbah}}) الجزائر جي شهر بسڪرا جي ويجهو سيدي عقبه ڳوٺ ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. هتي پهرين ڀيرا سال 686ع ۾ هڪ مقبرو قائم ڪيو ويو هو جتي اسلامي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي [[صحابي|ساٿي]] ۽ اتر آفريڪا ۾ المغرب مغرب جي مسلمان فتح جي مشهور ڪمانڊرن مان هڪ، عقبه بن نافع جي باقيات کي رکيو ويو هو، جيڪو ان کي الجزائر جي قديم ترين مسلم يادگارن مان هڪ بڻائي ٿو. <ref name=":1">{{Cite book |last=Benouis |first=Farida |url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |title=An Architecture of Light: Islamic Art in Algeria |last2=Chérid |first2=Houria |last3=Drias |first3=Lakhdar |last4=Semar |first4=Amine |publisher=Museum With No Frontiers |year=2022 |isbn=9783902782229 |pages= |language=en |translator-last=Harter |translator-first=Judy |chapter=I.1.a Sidi Okba |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530120515/https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |archive-date=2023-05-30 |url-status=live}}</ref> مسجد مقبري جي چوڌاري ٺهيل هئي ۽ صدين کان ڪيترائي ڀيرا ان جي مرمت ٿي چڪي آهي. سال 2009ع کان وٺي، تاريخي عمارت کي هڪ تمام وڏي جديد مذهبي ڪمپليڪس ۾ ضم ڪيو ويو آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|archivedate=2022-01-11|quote=2022-01-11}}</ref> <ref name="mu">{{حوالو ويب|quote=2023-08-08|archivedate=2020-02-17}}</ref> <ref name=":2">{{حوالو ويب|date=2018|archivedate=2025-11-19|quote=2026-01-02}}</ref> [[زمرو:الجزائر جي قديم تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي قديم تاريخ]] poc62o0ry81ilkv3610f5c4hubhetti 382148 382147 2026-06-01T06:07:40Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382148 wikitext text/x-wiki {{For|the mosque in Kairouan, Tunisia|قيروان جي جامع مسجد}} '''سيدي عقبه مسجد''' (عربي: {{langx|ar|مسجد سيدي عقبة|Masjid Sīdī ʻUqbah}}) الجزائر جي شهر بسڪرا جي ويجهو سيدي عقبه ڳوٺ ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. هتي پهرين ڀيرا سال 686ع ۾ هڪ مقبرو قائم ڪيو ويو هو جتي اسلامي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي [[صحابي|ساٿي]] ۽ اتر آفريڪا ۾ المغرب مغرب جي مسلمان فتح جي مشهور ڪمانڊرن مان هڪ، عقبه بن نافع جي باقيات کي رکيو ويو هو، جيڪو ان کي الجزائر جي قديم ترين مسلم يادگارن مان هڪ بڻائي ٿو. <ref name=":1">{{Cite book |last=Benouis |first=Farida |url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |title=An Architecture of Light: Islamic Art in Algeria |last2=Chérid |first2=Houria |last3=Drias |first3=Lakhdar |last4=Semar |first4=Amine |publisher=Museum With No Frontiers |year=2022 |isbn=9783902782229 |pages= |language=en |translator-last=Harter |translator-first=Judy |chapter=I.1.a Sidi Okba |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530120515/https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |archive-date=2023-05-30 |url-status=live}}</ref> مسجد مقبري جي چوڌاري ٺهيل هئي ۽ صدين کان ڪيترائي ڀيرا ان جي مرمت ٿي چڪي آهي. سال 2009ع کان وٺي، تاريخي عمارت کي هڪ تمام وڏي جديد مذهبي ڪمپليڪس ۾ ضم ڪيو ويو آهي. <ref name=":0">{{حوالو ويب|archivedate=2022-01-11|quote=2022-01-11}}</ref> <ref name="mu">{{حوالو ويب|quote=2023-08-08|archivedate=2020-02-17}}</ref> <ref name=":2">{{حوالو ويب|date=2018|archivedate=2025-11-19|quote=2026-01-02}}</ref> [[زمرو:الجزائر جي قديم تاريخ]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي قديم تاريخ]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] l1gmjk6g773o89u2x56djlfqmxyt5o6 382149 382148 2026-06-01T06:12:30Z Ibne maryam 17680 /* */ 382149 wikitext text/x-wiki {{For|the mosque in Kairouan, Tunisia|قيروان جي جامع مسجد}} '''سيدي عقبه مسجد''' (عربي: مسجد سيدي عقبة) الجزائر جي شهر بسڪرا جي ويجهو سيدي عقبه ڳوٺ ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. هتي پهرين ڀيرا سال 686ع ۾ هڪ مقبرو قائم ڪيو ويو هو جتي پيغمبر [[محمد ﷺ]] جي [[صحابي]] ۽ اتر آفريڪا ۾ المغرب جي مسلمان فتح جي مشهور ڪمانڊرن مان هڪ، عقبه بن نافع جي باقيات کي رکيو ويو هو، جيڪا ان کي الجزائر جي قديم ترين مسلم يادگارن مان هڪ بڻائي ٿو.<ref name=":1">{{Cite book |last=Benouis |first=Farida |url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |title=An Architecture of Light: Islamic Art in Algeria |last2=Chérid |first2=Houria |last3=Drias |first3=Lakhdar |last4=Semar |first4=Amine |publisher=Museum With No Frontiers |year=2022 |isbn=9783902782229 |pages= |language=en |translator-last=Harter |translator-first=Judy |chapter=I.1.a Sidi Okba |access-date=2023-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230530120515/https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ |archive-date=2023-05-30 |url-status=live}}</ref> مسجد مقبري جي چوڌاري ٺهيل هئي ۽ صدين کان ڪيترائي ڀيرا ان جي مرمت ٿي چڪي آهي. سال 2009ع کان وٺي، تاريخي عمارت کي هڪ تمام وڏي جديد مذهبي ڪمپليڪس ۾ ضم ڪيو ويو آهي.<ref name=":0">{{حوالو ويب|archivedate=2022-01-11|quote=2022-01-11}}</ref> <ref name="mu">{{حوالو ويب|quote=2023-08-08|archivedate=2020-02-17}}</ref> <ref name=":2">{{حوالو ويب|date=2018|archivedate=2025-11-19|quote=2026-01-02}}</ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:الجزائر]] [[زمرو:الجزائر ۾ مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:الجزائر جي قديم تاريخ]] [[زمرو:اتر آفريڪا جي قديم تاريخ]] 7pssqvui2bnk7fex3n30fbww4lrut17 14 98131 382150 2026-06-01T06:12:59Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:الجزائر]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] 382150 wikitext text/x-wiki [[زمرو:الجزائر]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:آفريڪا جون مسجدون]] lfd50ys1esegcwwdjvi21pgcn6vg49f 0 98132 382151 2026-06-01T06:28:34Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1340235078|Pancha Kashmiri Takiya Masjid]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382151 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=پانچا ڪشميري تڪيه مسجد<br> Pancha Kashmiri Takiya Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=Ghanta Ghar and Nepali Jame Masjid -IMG4170.jpg|image_upright=1|alt=|caption=پانچا ڪشميري تڪيه مسجد، [[کٽمنڊو]]، [[نيپال]]|map_type=Kathmandu|map_size=220px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|27.7087|N|85.315|E|type:landmark_region:NP|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=[[Kathmandu]], [[Bagmati Province|Bagmati]], [[Nepal]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|municipality=|district=|territory=|prefecture=|state=|province=Bagmati|region=|country=Nepal|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''پانچا ڪشميري تڪيه مسجد،''' جيڪا عام طور تي '''ڪشميري مسجد''' جي نالي سان مشهور آهي، 15 صدي عيسوي ۾ ٺهيل، [[نيپال]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي. ڪشمير جا مسلمان بادشاهه رتنا مالا جي دور ۾ واپار لاءِ نيپال ۾ داخل ٿيا ۽ مسجد بادشاهه پرتاپ مالا جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. مسجد جي ڪيتري ئي مرمتن سان گذري آهي. ڪشمير ۾ تشدد جي ڪري گهڻا ڪشميري ماڻهو کٽمنڊو لڏي آيا. موجوده مسجد بادشاهه پرٿوي نارائن شاهه جي زماني ۾ مسلمانن پاران ٺاهي وئي هئي. مسجد جا ٽي آهن، مرڪزي نماز جو هال، صحن ۽ هڪ مدرسو آهي. [[Haji Mishkin Shah|حاجي مشڪين شاهه]] ۽ خواجه غياث الدين شاهه جا مقبرا احاطي جي اندر آهن. 97jbqo8nolapqmnryyf1sy34rpc6dcj 382152 382151 2026-06-01T06:29:10Z Ibne maryam 17680 added [[Category:نيپال]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382152 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=پانچا ڪشميري تڪيه مسجد<br> Pancha Kashmiri Takiya Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=Ghanta Ghar and Nepali Jame Masjid -IMG4170.jpg|image_upright=1|alt=|caption=پانچا ڪشميري تڪيه مسجد، [[کٽمنڊو]]، [[نيپال]]|map_type=Kathmandu|map_size=220px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|27.7087|N|85.315|E|type:landmark_region:NP|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=[[Kathmandu]], [[Bagmati Province|Bagmati]], [[Nepal]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|municipality=|district=|territory=|prefecture=|state=|province=Bagmati|region=|country=Nepal|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''پانچا ڪشميري تڪيه مسجد،''' جيڪا عام طور تي '''ڪشميري مسجد''' جي نالي سان مشهور آهي، 15 صدي عيسوي ۾ ٺهيل، [[نيپال]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي. ڪشمير جا مسلمان بادشاهه رتنا مالا جي دور ۾ واپار لاءِ نيپال ۾ داخل ٿيا ۽ مسجد بادشاهه پرتاپ مالا جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. مسجد جي ڪيتري ئي مرمتن سان گذري آهي. ڪشمير ۾ تشدد جي ڪري گهڻا ڪشميري ماڻهو کٽمنڊو لڏي آيا. موجوده مسجد بادشاهه پرٿوي نارائن شاهه جي زماني ۾ مسلمانن پاران ٺاهي وئي هئي. مسجد جا ٽي آهن، مرڪزي نماز جو هال، صحن ۽ هڪ مدرسو آهي. [[Haji Mishkin Shah|حاجي مشڪين شاهه]] ۽ خواجه غياث الدين شاهه جا مقبرا احاطي جي اندر آهن. [[زمرو:نيپال]] aul1s30b2da7n0nb6taf4s426mpz1b0 382153 382152 2026-06-01T06:37:25Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382153 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=پانچا ڪشميري تڪيه مسجد<br> Pancha Kashmiri Takiya Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=Ghanta Ghar and Nepali Jame Masjid -IMG4170.jpg|image_upright=1|alt=|caption=پانچا ڪشميري تڪيه مسجد، [[کٽمنڊو]]، [[نيپال]]|map_type=Kathmandu|map_size=220px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|27.7087|N|85.315|E|type:landmark_region:NP|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=[[Kathmandu]], [[Bagmati Province|Bagmati]], [[Nepal]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|municipality=|district=|territory=|prefecture=|state=|province=Bagmati|region=|country=Nepal|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''پانچا ڪشميري تڪيه مسجد،''' جيڪا عام طور تي '''ڪشميري مسجد''' جي نالي سان مشهور آهي، 15 صدي عيسوي ۾ ٺهيل، [[نيپال]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي. ڪشمير جا مسلمان بادشاهه رتنا مالا جي دور ۾ واپار لاءِ نيپال ۾ داخل ٿيا ۽ مسجد بادشاهه پرتاپ مالا جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. مسجد جي ڪيتري ئي مرمتن سان گذري آهي. ڪشمير ۾ تشدد جي ڪري گهڻا ڪشميري ماڻهو کٽمنڊو لڏي آيا. موجوده مسجد بادشاهه پرٿوي نارائن شاهه جي زماني ۾ مسلمانن پاران ٺاهي وئي هئي. مسجد جا ٽي آهن، مرڪزي نماز جو هال، صحن ۽ هڪ مدرسو آهي. [[Haji Mishkin Shah|حاجي مشڪين شاهه]] ۽ خواجه غياث الدين شاهه جا مقبرا احاطي جي اندر آهن. [[زمرو:نيپال]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] 3cl99u0lh7b4142kqvdscwe2sabyo99 382154 382153 2026-06-01T06:38:17Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382154 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=پانچا ڪشميري تڪيه مسجد<br> Pancha Kashmiri Takiya Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=Ghanta Ghar and Nepali Jame Masjid -IMG4170.jpg|image_upright=1|alt=|caption=پانچا ڪشميري تڪيه مسجد، [[کٽمنڊو]]، [[نيپال]]|map_type=Kathmandu|map_size=220px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|27.7087|N|85.315|E|type:landmark_region:NP|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=[[Kathmandu]], [[Bagmati Province|Bagmati]], [[Nepal]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|municipality=|district=|territory=|prefecture=|state=|province=Bagmati|region=|country=Nepal|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''پانچا ڪشميري تڪيه مسجد،''' جيڪا عام طور تي '''ڪشميري مسجد''' جي نالي سان مشهور آهي، 15 صدي عيسوي ۾ ٺهيل، [[نيپال]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي. ڪشمير جا مسلمان بادشاهه رتنا مالا جي دور ۾ واپار لاءِ نيپال ۾ داخل ٿيا ۽ مسجد بادشاهه پرتاپ مالا جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. مسجد جي ڪيتري ئي مرمتن سان گذري آهي. ڪشمير ۾ تشدد جي ڪري گهڻا ڪشميري ماڻهو کٽمنڊو لڏي آيا. موجوده مسجد بادشاهه پرٿوي نارائن شاهه جي زماني ۾ مسلمانن پاران ٺاهي وئي هئي. مسجد جا ٽي آهن، مرڪزي نماز جو هال، صحن ۽ هڪ مدرسو آهي. [[Haji Mishkin Shah|حاجي مشڪين شاهه]] ۽ خواجه غياث الدين شاهه جا مقبرا احاطي جي اندر آهن. [[زمرو:نيپال]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] gvnba6j34xo8mgcr5e9yuc3csoxbnqg 382155 382154 2026-06-01T06:40:20Z Ibne maryam 17680 /* */ 382155 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=پانچا ڪشميري تڪيه مسجد<br> Pancha Kashmiri Takiya Mosque|native_name=|native_name_lang=|image=Ghanta Ghar and Nepali Jame Masjid -IMG4170.jpg|image_upright=1|alt=|caption=پانچا ڪشميري تڪيه مسجد، [[کٽمنڊو]]، [[نيپال]]|map_type=Kathmandu|map_size=220px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|27.7087|N|85.315|E|type:landmark_region:NP|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=[[Kathmandu]], [[Bagmati Province|Bagmati]], [[Nepal]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|municipality=|district=|territory=|prefecture=|state=|province=Bagmati|region=|country=Nepal|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed=|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''پانچا ڪشميري تڪيه مسجد،''' جيڪا عام طور تي '''ڪشميري مسجد''' جي نالي سان مشهور آهي، 15 صدي عيسوي ۾ ٺهيل، [[نيپال]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي. ڪشمير جا مسلمان بادشاهه رتنا مالا جي دور ۾ واپار لاءِ نيپال ۾ داخل ٿيا ۽ مسجد بادشاهه پرتاپ مالا جي دور ۾ تعمير ڪئي وئي هئي. مسجد جي ڪيتري ئي مرمتن سان گذري آهي. ڪشمير ۾ تشدد جي ڪري گهڻا ڪشميري ماڻهو کٽمنڊو لڏي آيا. موجوده مسجد بادشاهه [[پرٿوي نارائن شاهه]] جي زماني ۾ مسلمانن پاران ٺاهي وئي هئي. مسجد جا ٽي آهن، مرڪزي نماز جو هال، صحن ۽ هڪ مدرسو آهي. حاجي مشڪين شاهه ۽ خواجه غياث الدين شاهه جا مقبرا احاطي جي اندر آهن. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:نيپال]] [[زمرو:نيپال جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] nwuloedjhww3tl0wvs0c3v2958tzh9z 14 98133 382156 2026-06-01T06:40:53Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:نيپال]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 382156 wikitext text/x-wiki [[زمرو:نيپال]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] cxu5veew2tse7djojuclfgr4f32c0kk 0 98134 382159 2026-06-01T06:49:56Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1322235243|Minsk Cathedral Mosque]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382159 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=منسڪ ڪيٿڊرل مسجد<br> Minsk Cathedral Mosque|native_name=Мінская Саборная Мячэць|native_name_lang=be|image=New Minsk mosque p02.jpg|image_upright=|alt=|caption=منسڪ ڪيٿڊرل مسجد، [[منسڪ]]، [[بيلاروس]]|map_type=Belarus|map_size=220px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|53|55|2.03|N|27|31|34.61|E|type:landmark_region:BY|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=[[Tsentralny District, Minsk|Tsentralny]], [[Minsk]], [[Belarus]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=[[Tatarstan|Tatarian]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=November 2016|groundbreaking=February 2004|year_completed=June 2016|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,500 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area={{cvt|2800|m2}}|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''منسڪ ڪيٿيڊرل مسجد''' (روسي: {{langx|be|Мінская Саборная Мячэць|Minskaja Sabornaja Miačeć}}) مرڪزي ضلعي (Tsentralny District)، [[منسڪ|منسک]]، [[بيلاروس]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. هي ملڪ جي سڀ کان وڏي مسجد آهي. r6q8zyv7s221n2rad8vpnqzxhoiaosd 382160 382159 2026-06-01T06:50:43Z Ibne maryam 17680 added [[Category:بيلاروس]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382160 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=منسڪ ڪيٿڊرل مسجد<br> Minsk Cathedral Mosque|native_name=Мінская Саборная Мячэць|native_name_lang=be|image=New Minsk mosque p02.jpg|image_upright=|alt=|caption=منسڪ ڪيٿڊرل مسجد، [[منسڪ]]، [[بيلاروس]]|map_type=Belarus|map_size=220px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|53|55|2.03|N|27|31|34.61|E|type:landmark_region:BY|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=[[Tsentralny District, Minsk|Tsentralny]], [[Minsk]], [[Belarus]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=[[Tatarstan|Tatarian]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=November 2016|groundbreaking=February 2004|year_completed=June 2016|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,500 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area={{cvt|2800|m2}}|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''منسڪ ڪيٿيڊرل مسجد''' (روسي: {{langx|be|Мінская Саборная Мячэць|Minskaja Sabornaja Miačeć}}) مرڪزي ضلعي (Tsentralny District)، [[منسڪ|منسک]]، [[بيلاروس]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. هي ملڪ جي سڀ کان وڏي مسجد آهي. [[زمرو:بيلاروس]] olvuhuf65d6a80qiq9xo7igonr1qqee 382161 382160 2026-06-01T06:51:05Z Ibne maryam 17680 added [[Category:منسڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382161 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=منسڪ ڪيٿڊرل مسجد<br> Minsk Cathedral Mosque|native_name=Мінская Саборная Мячэць|native_name_lang=be|image=New Minsk mosque p02.jpg|image_upright=|alt=|caption=منسڪ ڪيٿڊرل مسجد، [[منسڪ]]، [[بيلاروس]]|map_type=Belarus|map_size=220px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|53|55|2.03|N|27|31|34.61|E|type:landmark_region:BY|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=[[Tsentralny District, Minsk|Tsentralny]], [[Minsk]], [[Belarus]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=[[Tatarstan|Tatarian]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=November 2016|groundbreaking=February 2004|year_completed=June 2016|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,500 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area={{cvt|2800|m2}}|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''منسڪ ڪيٿيڊرل مسجد''' (روسي: {{langx|be|Мінская Саборная Мячэць|Minskaja Sabornaja Miačeć}}) مرڪزي ضلعي (Tsentralny District)، [[منسڪ|منسک]]، [[بيلاروس]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. هي ملڪ جي سڀ کان وڏي مسجد آهي. [[زمرو:بيلاروس]] [[زمرو:منسڪ]] pkzvwd5anhn8fnwdlnxqbw6famyrmqh 382162 382161 2026-06-01T06:52:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382162 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=منسڪ ڪيٿڊرل مسجد<br> Minsk Cathedral Mosque|native_name=Мінская Саборная Мячэць|native_name_lang=be|image=New Minsk mosque p02.jpg|image_upright=|alt=|caption=منسڪ ڪيٿڊرل مسجد، [[منسڪ]]، [[بيلاروس]]|map_type=Belarus|map_size=220px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|53|55|2.03|N|27|31|34.61|E|type:landmark_region:BY|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=[[Tsentralny District, Minsk|Tsentralny]], [[Minsk]], [[Belarus]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=[[Tatarstan|Tatarian]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=November 2016|groundbreaking=February 2004|year_completed=June 2016|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,500 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area={{cvt|2800|m2}}|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''منسڪ ڪيٿيڊرل مسجد''' (روسي: {{langx|be|Мінская Саборная Мячэць|Minskaja Sabornaja Miačeć}}) مرڪزي ضلعي (Tsentralny District)، [[منسڪ|منسک]]، [[بيلاروس]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. هي ملڪ جي سڀ کان وڏي مسجد آهي. [[زمرو:بيلاروس]] [[زمرو:منسڪ]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] tfzasxnfjk3dh71e1a59m93sv35un9f 382163 382162 2026-06-01T06:52:24Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382163 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=منسڪ ڪيٿڊرل مسجد<br> Minsk Cathedral Mosque|native_name=Мінская Саборная Мячэць|native_name_lang=be|image=New Minsk mosque p02.jpg|image_upright=|alt=|caption=منسڪ ڪيٿڊرل مسجد، [[منسڪ]]، [[بيلاروس]]|map_type=Belarus|map_size=220px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|53|55|2.03|N|27|31|34.61|E|type:landmark_region:BY|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=[[Tsentralny District, Minsk|Tsentralny]], [[Minsk]], [[Belarus]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=[[Tatarstan|Tatarian]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=November 2016|groundbreaking=February 2004|year_completed=June 2016|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,500 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area={{cvt|2800|m2}}|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''منسڪ ڪيٿيڊرل مسجد''' (روسي: {{langx|be|Мінская Саборная Мячэць|Minskaja Sabornaja Miačeć}}) مرڪزي ضلعي (Tsentralny District)، [[منسڪ|منسک]]، [[بيلاروس]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. هي ملڪ جي سڀ کان وڏي مسجد آهي. [[زمرو:بيلاروس]] [[زمرو:منسڪ]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 4h69lq39bxnh2agddwcv1r6d82nhdtg 382164 382163 2026-06-01T06:56:08Z Ibne maryam 17680 /* */ 382164 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=منسڪ ڪيٿڊرل مسجد<br> Minsk Cathedral Mosque|native_name=Мінская Саборная Мячэць|native_name_lang=be|image=New Minsk mosque p02.jpg|image_upright=|alt=|caption=منسڪ ڪيٿڊرل مسجد، [[منسڪ]]، [[بيلاروس]]|map_type=Belarus|map_size=220px|map_alt=|map_relief=yes|map_caption=|coordinates={{coord|53|55|2.03|N|27|31|34.61|E|type:landmark_region:BY|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=[[Tsentralny District, Minsk|Tsentralny]], [[Minsk]], [[Belarus]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|cercle=|sector=|administration=|consecration_year=|organisational_status=<!-- or <nowiki>|</nowiki> organizational_status = -->|functional_status=|heritage_designation=|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type=[[mosque]]|architecture_style=[[Tatarstan|Tatarian]]|founded_by=|creator=|funded_by=|general_contractor=|established=November 2016|groundbreaking=February 2004|year_completed=June 2016|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=1,500 worshippers|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=1|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area={{cvt|2800|m2}}|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|footnotes=|website=}} '''منسڪ ڪيٿيڊرل مسجد''' (روسي: Мінская Саборная Мячэць، منسڪايا سابورنايا مياچيتس) مرڪزي ضلعي (Tsentralny District)، [[منسڪ]]، [[بيلاروس]] ۾ هڪ [[مسجد]] آهي. هي ملڪ جي سڀ کان وڏي مسجد آهي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:بيلاروس]] [[زمرو:منسڪ]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:بيلاروس ۾ مسجدون]] 82l8g60m6tt4xu3753b8ba4e7kd4l2y 14 98135 382165 2026-06-01T06:56:55Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بيلاروس]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 382165 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بيلاروس]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] ec7ohgdrd5lqwts2pbpmw15bmskpc13 14 98136 382167 2026-06-01T06:58:41Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بيلاروس]] [[زمرو:بيلاروس ۾ شهر]] 382167 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بيلاروس]] [[زمرو:بيلاروس ۾ شهر]] t1dcv6kx6y47vdt3yjjx9k0dai9je8g 0 98137 382170 2026-06-01T07:17:19Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1338312669|Mesquita Brasil]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382170 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=برازيل مسجد<br> Mosque Brazil|native_name=Mesquita Brasil ([[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]])|native_name_lang=pt|image=Mesquita.JPG|image_upright=1.4|alt=Mesquita Brasil photo|caption=Mesquita Brasil, in June 2007|map_type=Brazil Sao Paulo|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[São Paulo (state)|São Paulo]]|coordinates={{coord|-23.55818666694093|-46.61821255870387|display=it|format=dms|region:BR_type:landmark}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=Avenida do Estado, 5382, [[Cambuci (district of São Paulo)|Cambuci]], [[São Paulo]], [[São Paulo (state)|São Paulo]] (state)|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|country=[[Brazil]]|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=Muslim Beneficent Society of São Paulo|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type={{nowrap|[[Mosque architecture]]}}|architecture_style=|founded_by=Muslim Beneficent Society of São Paulo|creator=|funded_by=|general_contractor=|established={{nowrap|1927 {{small|(as an organization)}}}}|groundbreaking=1940|year_completed=1960|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=One|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=One|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|website={{url|mesquitabrasil.com.br}}<br/>{{in lang|pt}}|footnotes=<ref name="a1" /><ref name="a2" />}} <references /> '''برازيل مسجد''' يا '''ميسڪيتا برازيل''' ( پرتگالي: ، {{Literally|Mosque Brazil}}) [[برازيل|برازيل جي]] [[سائو پالو|ساؤ پولو]] شهر جي مرڪزي ضلعي ڪمبوچي ۾ واقع هڪ [[مسجد]] آهي. <ref name="a4">{{حوالو ويب|quote=20 September 2018}}</ref> مسجد سال 1929ع ۾ ساؤ پولو جي مسلم بينيفيسينٽ سوسائٽي پاران مڪمل ڪئي وئي. <ref name="a1" /> <ref name="a2" /> <ref name="a1" /> ميسڪيتا برازيل برازيل جي سڀ کان پراڻي مسجد آهي <ref name="a4" /> <ref name="a3">{{حوالو ويب|archivedate=11 October 2002|quote=20 September 2018}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20021011201444/http://www.mesquitabrasil.com.br/histfoto.htm "Muslims and Brazil"]. ''mesquitabrasil.com.br'' (in Brazilian Portuguese). Archived from [http://www.mesquitabrasil.com.br:80/histfoto.htm the original] on October 11, 2002<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 20,</span> 2018</span>.</cite> [[Category:CS1 Brazilian Portuguese-language sources (pt-br)]]</ref> <ref name="a2">{{حوالو ويب|quote=20 September 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.youtube.com/watch?v=bropDXmypWI "Brazil's 'oldest' mosque - an historic reminder of the country's diversity"]. ''youtube.com''. AP Archive<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 20,</span> 2018</span>.</cite></ref> ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي. <ref name="a1">{{حوالو ويب|date=17 May 2018|quote=20 September 2018}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.jmnoticia.com.br/2018/05/17/mesquita-brasil-nao-quer-arrebanhar-fieis-garante-instituicao/ "Mesquita Brasil não quer arrebanhar fiéis, garante entidade ao JM Notícia"]. ''jmnoticia.com.br'' (in Brazilian Portuguese). May 17, 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 20,</span> 2018</span>.</cite> [[Category:CS1 Brazilian Portuguese-language sources (pt-br)]]</ref> qqw1enfoqa3sdss6t4q914gxxyx97sj 382171 382170 2026-06-01T07:17:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:برازيل]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382171 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=برازيل مسجد<br> Mosque Brazil|native_name=Mesquita Brasil ([[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]])|native_name_lang=pt|image=Mesquita.JPG|image_upright=1.4|alt=Mesquita Brasil photo|caption=Mesquita Brasil, in June 2007|map_type=Brazil Sao Paulo|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[São Paulo (state)|São Paulo]]|coordinates={{coord|-23.55818666694093|-46.61821255870387|display=it|format=dms|region:BR_type:landmark}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=Avenida do Estado, 5382, [[Cambuci (district of São Paulo)|Cambuci]], [[São Paulo]], [[São Paulo (state)|São Paulo]] (state)|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|country=[[Brazil]]|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=Muslim Beneficent Society of São Paulo|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type={{nowrap|[[Mosque architecture]]}}|architecture_style=|founded_by=Muslim Beneficent Society of São Paulo|creator=|funded_by=|general_contractor=|established={{nowrap|1927 {{small|(as an organization)}}}}|groundbreaking=1940|year_completed=1960|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=One|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=One|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|website={{url|mesquitabrasil.com.br}}<br/>{{in lang|pt}}|footnotes=<ref name="a1" /><ref name="a2" />}} <references /> '''برازيل مسجد''' يا '''ميسڪيتا برازيل''' ( پرتگالي: ، {{Literally|Mosque Brazil}}) [[برازيل|برازيل جي]] [[سائو پالو|ساؤ پولو]] شهر جي مرڪزي ضلعي ڪمبوچي ۾ واقع هڪ [[مسجد]] آهي. <ref name="a4">{{حوالو ويب|quote=20 September 2018}}</ref> مسجد سال 1929ع ۾ ساؤ پولو جي مسلم بينيفيسينٽ سوسائٽي پاران مڪمل ڪئي وئي. <ref name="a1" /> <ref name="a2" /> <ref name="a1" /> ميسڪيتا برازيل برازيل جي سڀ کان پراڻي مسجد آهي <ref name="a4" /> <ref name="a3">{{حوالو ويب|archivedate=11 October 2002|quote=20 September 2018}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20021011201444/http://www.mesquitabrasil.com.br/histfoto.htm "Muslims and Brazil"]. ''mesquitabrasil.com.br'' (in Brazilian Portuguese). Archived from [http://www.mesquitabrasil.com.br:80/histfoto.htm the original] on October 11, 2002<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 20,</span> 2018</span>.</cite> [[Category:CS1 Brazilian Portuguese-language sources (pt-br)]]</ref> <ref name="a2">{{حوالو ويب|quote=20 September 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.youtube.com/watch?v=bropDXmypWI "Brazil's 'oldest' mosque - an historic reminder of the country's diversity"]. ''youtube.com''. AP Archive<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 20,</span> 2018</span>.</cite></ref> ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي. <ref name="a1">{{حوالو ويب|date=17 May 2018|quote=20 September 2018}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.jmnoticia.com.br/2018/05/17/mesquita-brasil-nao-quer-arrebanhar-fieis-garante-instituicao/ "Mesquita Brasil não quer arrebanhar fiéis, garante entidade ao JM Notícia"]. ''jmnoticia.com.br'' (in Brazilian Portuguese). May 17, 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 20,</span> 2018</span>.</cite> [[Category:CS1 Brazilian Portuguese-language sources (pt-br)]] [[زمرو:برازيل]] </ref> 72swwh4kfdk7g9tjbw4uvhogc1r9sv2 382172 382171 2026-06-01T07:18:34Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ڏکڻ آمريڪا جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382172 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=برازيل مسجد<br> Mosque Brazil|native_name=Mesquita Brasil ([[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]])|native_name_lang=pt|image=Mesquita.JPG|image_upright=1.4|alt=Mesquita Brasil photo|caption=Mesquita Brasil, in June 2007|map_type=Brazil Sao Paulo|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[São Paulo (state)|São Paulo]]|coordinates={{coord|-23.55818666694093|-46.61821255870387|display=it|format=dms|region:BR_type:landmark}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=Avenida do Estado, 5382, [[Cambuci (district of São Paulo)|Cambuci]], [[São Paulo]], [[São Paulo (state)|São Paulo]] (state)|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|country=[[Brazil]]|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=Muslim Beneficent Society of São Paulo|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type={{nowrap|[[Mosque architecture]]}}|architecture_style=|founded_by=Muslim Beneficent Society of São Paulo|creator=|funded_by=|general_contractor=|established={{nowrap|1927 {{small|(as an organization)}}}}|groundbreaking=1940|year_completed=1960|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=One|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=One|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|website={{url|mesquitabrasil.com.br}}<br/>{{in lang|pt}}|footnotes=<ref name="a1" /><ref name="a2" />}} <references /> '''برازيل مسجد''' يا '''ميسڪيتا برازيل''' ( پرتگالي: ، {{Literally|Mosque Brazil}}) [[برازيل|برازيل جي]] [[سائو پالو|ساؤ پولو]] شهر جي مرڪزي ضلعي ڪمبوچي ۾ واقع هڪ [[مسجد]] آهي. <ref name="a4">{{حوالو ويب|quote=20 September 2018}}</ref> مسجد سال 1929ع ۾ ساؤ پولو جي مسلم بينيفيسينٽ سوسائٽي پاران مڪمل ڪئي وئي. <ref name="a1" /> <ref name="a2" /> <ref name="a1" /> ميسڪيتا برازيل برازيل جي سڀ کان پراڻي مسجد آهي <ref name="a4" /> <ref name="a3">{{حوالو ويب|archivedate=11 October 2002|quote=20 September 2018}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20021011201444/http://www.mesquitabrasil.com.br/histfoto.htm "Muslims and Brazil"]. ''mesquitabrasil.com.br'' (in Brazilian Portuguese). Archived from [http://www.mesquitabrasil.com.br:80/histfoto.htm the original] on October 11, 2002<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 20,</span> 2018</span>.</cite> [[Category:CS1 Brazilian Portuguese-language sources (pt-br)]]</ref> <ref name="a2">{{حوالو ويب|quote=20 September 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.youtube.com/watch?v=bropDXmypWI "Brazil's 'oldest' mosque - an historic reminder of the country's diversity"]. ''youtube.com''. AP Archive<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 20,</span> 2018</span>.</cite></ref> ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي. <ref name="a1">{{حوالو ويب|date=17 May 2018|quote=20 September 2018}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.jmnoticia.com.br/2018/05/17/mesquita-brasil-nao-quer-arrebanhar-fieis-garante-instituicao/ "Mesquita Brasil não quer arrebanhar fiéis, garante entidade ao JM Notícia"]. ''jmnoticia.com.br'' (in Brazilian Portuguese). May 17, 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 20,</span> 2018</span>.</cite> [[Category:CS1 Brazilian Portuguese-language sources (pt-br)]] [[زمرو:برازيل]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جون مسجدون]] </ref> sb54mwg2q99hncc0za7vglg3kwzl4vc 382173 382172 2026-06-01T07:18:56Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382173 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=برازيل مسجد<br> Mosque Brazil|native_name=Mesquita Brasil ([[پورچوگالي ٻولي|پورچوگالي]])|native_name_lang=pt|image=Mesquita.JPG|image_upright=1.4|alt=Mesquita Brasil photo|caption=Mesquita Brasil, in June 2007|map_type=Brazil Sao Paulo|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=Location of the mosque in [[São Paulo (state)|São Paulo]]|coordinates={{coord|-23.55818666694093|-46.61821255870387|display=it|format=dms|region:BR_type:landmark}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=Avenida do Estado, 5382, [[Cambuci (district of São Paulo)|Cambuci]], [[São Paulo]], [[São Paulo (state)|São Paulo]] (state)|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|country=[[Brazil]]|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[Mosque]]|functional_status=Active|heritage_designation=|ownership=Muslim Beneficent Society of São Paulo|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type={{nowrap|[[Mosque architecture]]}}|architecture_style=|founded_by=Muslim Beneficent Society of São Paulo|creator=|funded_by=|general_contractor=|established={{nowrap|1927 {{small|(as an organization)}}}}|groundbreaking=1940|year_completed=1960|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=One|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=One|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|website={{url|mesquitabrasil.com.br}}<br/>{{in lang|pt}}|footnotes=<ref name="a1" /><ref name="a2" />}} <references /> '''برازيل مسجد''' يا '''ميسڪيتا برازيل''' ( پرتگالي: ، {{Literally|Mosque Brazil}}) [[برازيل|برازيل جي]] [[سائو پالو|ساؤ پولو]] شهر جي مرڪزي ضلعي ڪمبوچي ۾ واقع هڪ [[مسجد]] آهي. <ref name="a4">{{حوالو ويب|quote=20 September 2018}}</ref> مسجد سال 1929ع ۾ ساؤ پولو جي مسلم بينيفيسينٽ سوسائٽي پاران مڪمل ڪئي وئي. <ref name="a1" /> <ref name="a2" /> <ref name="a1" /> ميسڪيتا برازيل برازيل جي سڀ کان پراڻي مسجد آهي <ref name="a4" /> <ref name="a3">{{حوالو ويب|archivedate=11 October 2002|quote=20 September 2018}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20021011201444/http://www.mesquitabrasil.com.br/histfoto.htm "Muslims and Brazil"]. ''mesquitabrasil.com.br'' (in Brazilian Portuguese). Archived from [http://www.mesquitabrasil.com.br:80/histfoto.htm the original] on October 11, 2002<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 20,</span> 2018</span>.</cite> [[Category:CS1 Brazilian Portuguese-language sources (pt-br)]]</ref> <ref name="a2">{{حوالو ويب|quote=20 September 2018}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://www.youtube.com/watch?v=bropDXmypWI "Brazil's 'oldest' mosque - an historic reminder of the country's diversity"]. ''youtube.com''. AP Archive<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 20,</span> 2018</span>.</cite></ref> ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي. <ref name="a1">{{حوالو ويب|date=17 May 2018|quote=20 September 2018}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.jmnoticia.com.br/2018/05/17/mesquita-brasil-nao-quer-arrebanhar-fieis-garante-instituicao/ "Mesquita Brasil não quer arrebanhar fiéis, garante entidade ao JM Notícia"]. ''jmnoticia.com.br'' (in Brazilian Portuguese). May 17, 2018<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">September 20,</span> 2018</span>.</cite> [[Category:CS1 Brazilian Portuguese-language sources (pt-br)]] [[زمرو:برازيل]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] </ref> qpbguwcvpgp2kmxi4mvfvepayuu4txz 382174 382173 2026-06-01T07:28:31Z Ibne maryam 17680 /* */ 382174 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=برازيل مسجد<br> Mosque Brazil|native_name=Mesquita Brasil ([[پورچوگيزي ٻولي|پرتگالي]])|native_name_lang=pt|image=Mesquita.JPG|image_upright=1.4|alt=Mesquita Brasil photo|caption=جون 2007ع ۾ برازيل مسجد جو ڏيک|map_type=Brazil Sao Paulo|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=سائو پالو رياست ۾ مسجد جي جاء|coordinates={{coord|-23.55818666694093|-46.61821255870387|display=it|format=dms|region:BR_type:landmark}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=5382، ايوينيدا دو ايستادو، ڪئمبوشي، سائو پالو رياست، [[برازيل]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|country={{پرچم|برازيل}}|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[مسجد]]|functional_status=فعال|heritage_designation=|ownership=مسلم بينيفيشنٽ سوسائٽي آف سائو پالو|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type={{nowrap|[[اسلامي فن تعمير]]}}|architecture_style=|founded_by=مسلم بينيفيشنٽ سوسائٽي آف سائو پالو|creator=|funded_by=|general_contractor=|established={{nowrap|1927 {{small|(هڪ تنظيم طور)}}}}|groundbreaking=1940ع|year_completed=1960ع|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=هڪ|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=هڪ|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|website={{url|mesquitabrasil.com.br}}<br/>{{in lang|pt}}|footnotes=<ref name="a1" /><ref name="a2" />}} <references /> '''برازيل مسجد''' يا '''ميسڪيتا برازيل''' ( [[پورچوگيزي ٻولي|پرتگالي]]: ، {{Literally|Mosque Brazil}}) [[برازيل|برازيل جي]] [[سائو پالو|ساؤ پولو]] شهر جي مرڪزي ضلعي ڪمبوچي ۾ واقع هڪ [[مسجد]] آهي. <ref name="a4">{{حوالو ويب|quote=20 September 2018}}</ref> مسجد سال 1929ع ۾ ساؤ پولو جي مسلم بينيفيسينٽ سوسائٽي پاران مڪمل ڪئي وئي. <ref name="a1" /> <ref name="a2" /> <ref name="a1" /> ميسڪيتا برازيل برازيل جي سڀ کان پراڻي مسجد آهي <ref name="a4" /> <ref name="a3">{{حوالو ويب|archivedate=11 October 2002|quote=20 September 2018}} [[Category:CS1 Brazilian Portuguese-language sources (pt-br)]]</ref> <ref name="a2">{{حوالو ويب|quote=20 September 2018}}</ref> ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي. <ref name="a1">{{حوالو ويب|date=17 May 2018|quote=20 September 2018}} [[Category:CS1 Brazilian Portuguese-language sources (pt-br)]] [[زمرو:برازيل]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] </ref> o2rzb1s0yptv2sbls15tfjx25gsayjp 382175 382174 2026-06-01T07:32:46Z Ibne maryam 17680 /* */ 382175 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=برازيل مسجد<br> Mosque Brazil |native_name=Mesquita Brasil ([[پورچوگيزي ٻولي|پرتگالي]])|native_name_lang=pt|image=Mesquita.JPG|image_upright=1.4|alt=Mesquita Brasil photo|caption=جون 2007ع ۾ برازيل مسجد جو ڏيک|map_type=Brazil Sao Paulo|map_size=250|map_alt=|map_relief=1|map_caption=سائو پالو رياست ۾ مسجد جي جاء|coordinates={{coord|-23.55818666694093|-46.61821255870387|display=it|format=dms|region:BR_type:landmark}}|coordinates_footnotes=|religious_affiliation=[[اسلام]]|locale=|location=5382، ايوينيدا دو ايستادو، ڪئمبوشي، سائو پالو رياست، [[برازيل]]|deity=|rite=|sect=|tradition=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki> festivals = -->|country={{پرچم|برازيل}}|administration=|consecration_year=|organisational_status=[[مسجد]]|functional_status=فعال|heritage_designation=|ownership=مسلم بينيفيشنٽ سوسائٽي آف سائو پالو|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|architect=|architecture_type={{nowrap|[[اسلامي فن تعمير]]}}|architecture_style=|founded_by=مسلم بينيفيشنٽ سوسائٽي آف سائو پالو|creator=|funded_by=|general_contractor=|established={{nowrap|1927 {{small|(هڪ تنظيم طور)}}}}|groundbreaking=1940ع|year_completed=1960ع|construction_cost=|date_demolished=<!-- or <nowiki>|</nowiki> date_destroyed = -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=هڪ|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=هڪ|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki> elevation_ft = -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|website={{url|mesquitabrasil.com.br}}<br/>{{in lang|pt}}|footnotes=<ref name="a1" /><ref name="a2" />}} '''برازيل مسجد''' يا '''ميسڪيتا برازيل''' ( [[پورچوگيزي ٻولي|پرتگالي]]:Mesquita Brasil ) [[برازيل|برازيل جي]] [[سائو پالو|ساؤ پولو]] شهر جي مرڪزي ضلعي ڪمبوچي ۾ واقع هڪ [[مسجد]] آهي.<ref name="a4">{{حوالو ويب|quote=20 September 2018}}</ref> مسجد سال 1929ع ۾ ساؤ پولو جي مسلم بينيفيسينٽ سوسائٽي پاران مڪمل ڪئي وئي.<ref name="a1" /> <ref name="a2" /> <ref name="a1" /> ميسڪيتا برازيل برازيل جي سڀ کان پراڻي مسجد<ref name="a4" /> <ref name="a3">{{حوالو ويب|archivedate=11 October 2002|quote=20 September 2018}} [[Category:CS1 Brazilian Portuguese-language sources (pt-br)]]</ref> <ref name="a2">{{حوالو ويب|quote=20 September 2018}}</ref> ۽ [[ڏکڻ آمريڪا]] جي قديم ترين مسجدن مان هڪ آهي.<ref name="a1">{{حوالو ويب|date=17 May 2018|quote=20 September 2018}} [[Category:CS1 Brazilian Portuguese-language sources (pt-br)]] </ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:برازيل]] [[زمرو:برازيل ۾ مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جون مسجدون]] npxqhni1fs5h0m1ny146yzjhom6w3bh 14 98138 382176 2026-06-01T07:33:14Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:برازيل]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جون مسجدون]] 382176 wikitext text/x-wiki [[زمرو:برازيل]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:ڏکڻ آمريڪا جون مسجدون]] 5reblvy9cc0uiov4b6h7mvy8a7kkm1b 0 98139 382177 2026-06-01T08:42:23Z Ibne maryam 17680 صفحي "[[:en:Special:Redirect/revision/1348359829|Juma Mosque, Tbilisi]]" جي شروعاتي ڀاڱي جو ترجمو ڪندي سرجيو ويو 382177 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جمعه مسجد<br> Juma Mosque|native_name={{lang|ka|ქართული ტექსტი}} <br> Cümə məscidi|native_name_lang=ka|image=Juma Mosque of Tbilisi.jpg|image_upright=|alt=|caption=جمعه مسجد، [[تبليسي]]، [[جارجيا]]، سال 2022ع ۾|religious_affiliation=[[اسلام]]|tradition=|sect=[[Sunni Islam|Sunni]] and [[Shia Muslims|Shia]]|district=|prefecture=|province=|region=|deity=|rite=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki>festivals= -->|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki>organizational_status= -->|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|consecration_year=|functional_status=Active|location=Botanical Street, [[Old Tbilisi]]|locale=|municipality=|cercle=|state=|country=[[Georgia (country)|Georgia]]|map_type=|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|grid_name=|grid_position=|sector=|territory=|administration=|coordinates={{coord|41|41|14|N|44|48|37|E|region:GA_type:landmark|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|heritage_designation=|architect=Giovanni Scudieri {{small|(1851)}}|architecture_type=Mosque|architecture_style={{ubl|[[Neo-Gothic architecture|Neo-Gothic]]|[[Islamic architecture|Islamic]]}}|founded_by=|creator=|funded_by=[[Zeynalabdin Taghiyev]] {{small|(1895)}}|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed={{ubl|{{nowrap|18th century {{small|(original)}}}}|1851 {{small|(rebuild)}}|1895 {{small|(current)}}}}|construction_cost=|date_demolished=1740s {{small|(since rebuilt)}}<!-- or <nowiki>|</nowiki>date_destroyed= -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=Red-brick|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki>elevation_ft= -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|delisted1_date=|website=|module=<!-- for embedding other infobox templates -->|footnotes=}} '''جمعه مسجد''' (جارجيائي: {{langx|ka|ქართული ტექსტი}}؛ آزربائيجاني: {{Langx|az|Cümə məscidi}}) [[جارجيا]] جي تاريخي پراڻي شهر [[تبليسي]] ۾ واحد بچيل [[مسجد]] آهي. <ref name="GT">{{حوالو ويب|date=2023-07-04|quote=2025-07-01}}</ref> بوٽنيڪل اسٽريٽ تي ناريڪلا قلعي جي پيرن ۾ واقع، اهو [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعہ اسلام|شيعه مسلمانن]] ٻنهي جي گڏيل استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي. <ref name="ET">{{حوالو ويب|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://eurasia.travel/georgia/tbilisi/juma-mosque/ "Juma Mosque in Tbilisi"]. ''Eurasia Travel''.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-07-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://1tv.ge/lang/en/news/georgian-pm-wishes-happy-ramadan-bayram-to-muslims-at-tbilisis-juma-mosque/ "Georgian PM wishes happy Ramadan Bayram to Muslims at Tbilisi's Juma Mosque"]. ''1TV''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2025</span>.</cite></ref> tcf9iyycrzgxmy71fviz9k047mnill6 382178 382177 2026-06-01T08:42:53Z Ibne maryam 17680 added [[Category:جارجيا]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382178 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جمعه مسجد<br> Juma Mosque|native_name={{lang|ka|ქართული ტექსტი}} <br> Cümə məscidi|native_name_lang=ka|image=Juma Mosque of Tbilisi.jpg|image_upright=|alt=|caption=جمعه مسجد، [[تبليسي]]، [[جارجيا]]، سال 2022ع ۾|religious_affiliation=[[اسلام]]|tradition=|sect=[[Sunni Islam|Sunni]] and [[Shia Muslims|Shia]]|district=|prefecture=|province=|region=|deity=|rite=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki>festivals= -->|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki>organizational_status= -->|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|consecration_year=|functional_status=Active|location=Botanical Street, [[Old Tbilisi]]|locale=|municipality=|cercle=|state=|country=[[Georgia (country)|Georgia]]|map_type=|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|grid_name=|grid_position=|sector=|territory=|administration=|coordinates={{coord|41|41|14|N|44|48|37|E|region:GA_type:landmark|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|heritage_designation=|architect=Giovanni Scudieri {{small|(1851)}}|architecture_type=Mosque|architecture_style={{ubl|[[Neo-Gothic architecture|Neo-Gothic]]|[[Islamic architecture|Islamic]]}}|founded_by=|creator=|funded_by=[[Zeynalabdin Taghiyev]] {{small|(1895)}}|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed={{ubl|{{nowrap|18th century {{small|(original)}}}}|1851 {{small|(rebuild)}}|1895 {{small|(current)}}}}|construction_cost=|date_demolished=1740s {{small|(since rebuilt)}}<!-- or <nowiki>|</nowiki>date_destroyed= -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=Red-brick|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki>elevation_ft= -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|delisted1_date=|website=|module=<!-- for embedding other infobox templates -->|footnotes=}} '''جمعه مسجد''' (جارجيائي: {{langx|ka|ქართული ტექსტი}}؛ آزربائيجاني: {{Langx|az|Cümə məscidi}}) [[جارجيا]] جي تاريخي پراڻي شهر [[تبليسي]] ۾ واحد بچيل [[مسجد]] آهي. <ref name="GT">{{حوالو ويب|date=2023-07-04|quote=2025-07-01}}</ref> بوٽنيڪل اسٽريٽ تي ناريڪلا قلعي جي پيرن ۾ واقع، اهو [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعہ اسلام|شيعه مسلمانن]] ٻنهي جي گڏيل استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي. <ref name="ET">{{حوالو ويب|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://eurasia.travel/georgia/tbilisi/juma-mosque/ "Juma Mosque in Tbilisi"]. ''Eurasia Travel''.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-07-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://1tv.ge/lang/en/news/georgian-pm-wishes-happy-ramadan-bayram-to-muslims-at-tbilisis-juma-mosque/ "Georgian PM wishes happy Ramadan Bayram to Muslims at Tbilisi's Juma Mosque"]. ''1TV''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2025</span>.</cite></ref> [[زمرو:جارجيا]] lx8x4z2qxtqh8ols8nlgt6l5icb5zzg 382179 382178 2026-06-01T08:43:20Z Ibne maryam 17680 added [[Category:تبليسي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382179 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جمعه مسجد<br> Juma Mosque|native_name={{lang|ka|ქართული ტექსტი}} <br> Cümə məscidi|native_name_lang=ka|image=Juma Mosque of Tbilisi.jpg|image_upright=|alt=|caption=جمعه مسجد، [[تبليسي]]، [[جارجيا]]، سال 2022ع ۾|religious_affiliation=[[اسلام]]|tradition=|sect=[[Sunni Islam|Sunni]] and [[Shia Muslims|Shia]]|district=|prefecture=|province=|region=|deity=|rite=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki>festivals= -->|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki>organizational_status= -->|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|consecration_year=|functional_status=Active|location=Botanical Street, [[Old Tbilisi]]|locale=|municipality=|cercle=|state=|country=[[Georgia (country)|Georgia]]|map_type=|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|grid_name=|grid_position=|sector=|territory=|administration=|coordinates={{coord|41|41|14|N|44|48|37|E|region:GA_type:landmark|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|heritage_designation=|architect=Giovanni Scudieri {{small|(1851)}}|architecture_type=Mosque|architecture_style={{ubl|[[Neo-Gothic architecture|Neo-Gothic]]|[[Islamic architecture|Islamic]]}}|founded_by=|creator=|funded_by=[[Zeynalabdin Taghiyev]] {{small|(1895)}}|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed={{ubl|{{nowrap|18th century {{small|(original)}}}}|1851 {{small|(rebuild)}}|1895 {{small|(current)}}}}|construction_cost=|date_demolished=1740s {{small|(since rebuilt)}}<!-- or <nowiki>|</nowiki>date_destroyed= -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=Red-brick|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki>elevation_ft= -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|delisted1_date=|website=|module=<!-- for embedding other infobox templates -->|footnotes=}} '''جمعه مسجد''' (جارجيائي: {{langx|ka|ქართული ტექსტი}}؛ آزربائيجاني: {{Langx|az|Cümə məscidi}}) [[جارجيا]] جي تاريخي پراڻي شهر [[تبليسي]] ۾ واحد بچيل [[مسجد]] آهي. <ref name="GT">{{حوالو ويب|date=2023-07-04|quote=2025-07-01}}</ref> بوٽنيڪل اسٽريٽ تي ناريڪلا قلعي جي پيرن ۾ واقع، اهو [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعہ اسلام|شيعه مسلمانن]] ٻنهي جي گڏيل استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي. <ref name="ET">{{حوالو ويب|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://eurasia.travel/georgia/tbilisi/juma-mosque/ "Juma Mosque in Tbilisi"]. ''Eurasia Travel''.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-07-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://1tv.ge/lang/en/news/georgian-pm-wishes-happy-ramadan-bayram-to-muslims-at-tbilisis-juma-mosque/ "Georgian PM wishes happy Ramadan Bayram to Muslims at Tbilisi's Juma Mosque"]. ''1TV''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2025</span>.</cite></ref> [[زمرو:جارجيا]] [[زمرو:تبليسي]] 1yev87jzla3m0dfdvvj0uudt2xg0zbf 382180 382179 2026-06-01T08:43:49Z Ibne maryam 17680 added [[Category:يورپ جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382180 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جمعه مسجد<br> Juma Mosque|native_name={{lang|ka|ქართული ტექსტი}} <br> Cümə məscidi|native_name_lang=ka|image=Juma Mosque of Tbilisi.jpg|image_upright=|alt=|caption=جمعه مسجد، [[تبليسي]]، [[جارجيا]]، سال 2022ع ۾|religious_affiliation=[[اسلام]]|tradition=|sect=[[Sunni Islam|Sunni]] and [[Shia Muslims|Shia]]|district=|prefecture=|province=|region=|deity=|rite=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki>festivals= -->|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki>organizational_status= -->|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|consecration_year=|functional_status=Active|location=Botanical Street, [[Old Tbilisi]]|locale=|municipality=|cercle=|state=|country=[[Georgia (country)|Georgia]]|map_type=|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|grid_name=|grid_position=|sector=|territory=|administration=|coordinates={{coord|41|41|14|N|44|48|37|E|region:GA_type:landmark|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|heritage_designation=|architect=Giovanni Scudieri {{small|(1851)}}|architecture_type=Mosque|architecture_style={{ubl|[[Neo-Gothic architecture|Neo-Gothic]]|[[Islamic architecture|Islamic]]}}|founded_by=|creator=|funded_by=[[Zeynalabdin Taghiyev]] {{small|(1895)}}|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed={{ubl|{{nowrap|18th century {{small|(original)}}}}|1851 {{small|(rebuild)}}|1895 {{small|(current)}}}}|construction_cost=|date_demolished=1740s {{small|(since rebuilt)}}<!-- or <nowiki>|</nowiki>date_destroyed= -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=Red-brick|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki>elevation_ft= -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|delisted1_date=|website=|module=<!-- for embedding other infobox templates -->|footnotes=}} '''جمعه مسجد''' (جارجيائي: {{langx|ka|ქართული ტექსტი}}؛ آزربائيجاني: {{Langx|az|Cümə məscidi}}) [[جارجيا]] جي تاريخي پراڻي شهر [[تبليسي]] ۾ واحد بچيل [[مسجد]] آهي. <ref name="GT">{{حوالو ويب|date=2023-07-04|quote=2025-07-01}}</ref> بوٽنيڪل اسٽريٽ تي ناريڪلا قلعي جي پيرن ۾ واقع، اهو [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعہ اسلام|شيعه مسلمانن]] ٻنهي جي گڏيل استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي. <ref name="ET">{{حوالو ويب|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://eurasia.travel/georgia/tbilisi/juma-mosque/ "Juma Mosque in Tbilisi"]. ''Eurasia Travel''.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-07-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://1tv.ge/lang/en/news/georgian-pm-wishes-happy-ramadan-bayram-to-muslims-at-tbilisis-juma-mosque/ "Georgian PM wishes happy Ramadan Bayram to Muslims at Tbilisi's Juma Mosque"]. ''1TV''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2025</span>.</cite></ref> [[زمرو:جارجيا]] [[زمرو:تبليسي]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] 9rv7mzz6kdxeqge2qump9ibxxocko6f 382181 382180 2026-06-01T08:44:13Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جون مسجدون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382181 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جمعه مسجد<br> Juma Mosque|native_name={{lang|ka|ქართული ტექსტი}} <br> Cümə məscidi|native_name_lang=ka|image=Juma Mosque of Tbilisi.jpg|image_upright=|alt=|caption=جمعه مسجد، [[تبليسي]]، [[جارجيا]]، سال 2022ع ۾|religious_affiliation=[[اسلام]]|tradition=|sect=[[Sunni Islam|Sunni]] and [[Shia Muslims|Shia]]|district=|prefecture=|province=|region=|deity=|rite=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki>festivals= -->|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki>organizational_status= -->|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|consecration_year=|functional_status=Active|location=Botanical Street, [[Old Tbilisi]]|locale=|municipality=|cercle=|state=|country=[[Georgia (country)|Georgia]]|map_type=|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|grid_name=|grid_position=|sector=|territory=|administration=|coordinates={{coord|41|41|14|N|44|48|37|E|region:GA_type:landmark|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|heritage_designation=|architect=Giovanni Scudieri {{small|(1851)}}|architecture_type=Mosque|architecture_style={{ubl|[[Neo-Gothic architecture|Neo-Gothic]]|[[Islamic architecture|Islamic]]}}|founded_by=|creator=|funded_by=[[Zeynalabdin Taghiyev]] {{small|(1895)}}|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed={{ubl|{{nowrap|18th century {{small|(original)}}}}|1851 {{small|(rebuild)}}|1895 {{small|(current)}}}}|construction_cost=|date_demolished=1740s {{small|(since rebuilt)}}<!-- or <nowiki>|</nowiki>date_destroyed= -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=Red-brick|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki>elevation_ft= -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|delisted1_date=|website=|module=<!-- for embedding other infobox templates -->|footnotes=}} '''جمعه مسجد''' (جارجيائي: {{langx|ka|ქართული ტექსტი}}؛ آزربائيجاني: {{Langx|az|Cümə məscidi}}) [[جارجيا]] جي تاريخي پراڻي شهر [[تبليسي]] ۾ واحد بچيل [[مسجد]] آهي. <ref name="GT">{{حوالو ويب|date=2023-07-04|quote=2025-07-01}}</ref> بوٽنيڪل اسٽريٽ تي ناريڪلا قلعي جي پيرن ۾ واقع، اهو [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعہ اسلام|شيعه مسلمانن]] ٻنهي جي گڏيل استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي. <ref name="ET">{{حوالو ويب|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://eurasia.travel/georgia/tbilisi/juma-mosque/ "Juma Mosque in Tbilisi"]. ''Eurasia Travel''.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-07-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://1tv.ge/lang/en/news/georgian-pm-wishes-happy-ramadan-bayram-to-muslims-at-tbilisis-juma-mosque/ "Georgian PM wishes happy Ramadan Bayram to Muslims at Tbilisi's Juma Mosque"]. ''1TV''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2025</span>.</cite></ref> [[زمرو:جارجيا]] [[زمرو:تبليسي]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] sbfqv60yn637lr0mqeb2qrrncccsojh 382182 382181 2026-06-01T08:44:36Z Ibne maryam 17680 added [[Category:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382182 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جمعه مسجد<br> Juma Mosque|native_name={{lang|ka|ქართული ტექსტი}} <br> Cümə məscidi|native_name_lang=ka|image=Juma Mosque of Tbilisi.jpg|image_upright=|alt=|caption=جمعه مسجد، [[تبليسي]]، [[جارجيا]]، سال 2022ع ۾|religious_affiliation=[[اسلام]]|tradition=|sect=[[Sunni Islam|Sunni]] and [[Shia Muslims|Shia]]|district=|prefecture=|province=|region=|deity=|rite=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki>festivals= -->|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki>organizational_status= -->|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|consecration_year=|functional_status=Active|location=Botanical Street, [[Old Tbilisi]]|locale=|municipality=|cercle=|state=|country=[[Georgia (country)|Georgia]]|map_type=|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|grid_name=|grid_position=|sector=|territory=|administration=|coordinates={{coord|41|41|14|N|44|48|37|E|region:GA_type:landmark|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|heritage_designation=|architect=Giovanni Scudieri {{small|(1851)}}|architecture_type=Mosque|architecture_style={{ubl|[[Neo-Gothic architecture|Neo-Gothic]]|[[Islamic architecture|Islamic]]}}|founded_by=|creator=|funded_by=[[Zeynalabdin Taghiyev]] {{small|(1895)}}|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed={{ubl|{{nowrap|18th century {{small|(original)}}}}|1851 {{small|(rebuild)}}|1895 {{small|(current)}}}}|construction_cost=|date_demolished=1740s {{small|(since rebuilt)}}<!-- or <nowiki>|</nowiki>date_destroyed= -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=Red-brick|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki>elevation_ft= -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|delisted1_date=|website=|module=<!-- for embedding other infobox templates -->|footnotes=}} '''جمعه مسجد''' (جارجيائي: {{langx|ka|ქართული ტექსტი}}؛ آزربائيجاني: {{Langx|az|Cümə məscidi}}) [[جارجيا]] جي تاريخي پراڻي شهر [[تبليسي]] ۾ واحد بچيل [[مسجد]] آهي. <ref name="GT">{{حوالو ويب|date=2023-07-04|quote=2025-07-01}}</ref> بوٽنيڪل اسٽريٽ تي ناريڪلا قلعي جي پيرن ۾ واقع، اهو [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعہ اسلام|شيعه مسلمانن]] ٻنهي جي گڏيل استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي. <ref name="ET">{{حوالو ويب|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://eurasia.travel/georgia/tbilisi/juma-mosque/ "Juma Mosque in Tbilisi"]. ''Eurasia Travel''.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-07-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://1tv.ge/lang/en/news/georgian-pm-wishes-happy-ramadan-bayram-to-muslims-at-tbilisis-juma-mosque/ "Georgian PM wishes happy Ramadan Bayram to Muslims at Tbilisi's Juma Mosque"]. ''1TV''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2025</span>.</cite></ref> [[زمرو:جارجيا]] [[زمرو:تبليسي]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] fbn9akh5kggpsxtojkterdymajx4c3b 382183 382182 2026-06-01T08:47:22Z Ibne maryam 17680 /* */ 382183 wikitext text/x-wiki {{ڄاڻخانو مذهبي عمارت|name=جمعه مسجد<br> Juma Mosque|native_name={{lang|ka|ქართული ტექსტი}} <br> Cümə məscidi|native_name_lang=ka|image=Juma Mosque of Tbilisi.jpg|image_upright=|alt=|caption=جمعه مسجد، [[تبليسي]]، [[جارجيا]]، سال 2022ع ۾|religious_affiliation=[[اسلام]]|tradition=|sect=[[Sunni Islam|Sunni]] and [[Shia Muslims|Shia]]|district=|prefecture=|province=|region=|deity=|rite=|festival=<!-- or <nowiki>|</nowiki>festivals= -->|organisational_status=[[Mosque]]<!-- or <nowiki>|</nowiki>organizational_status= -->|ownership=|governing_body=|leadership=|bhattaraka=|patron=|consecration_year=|functional_status=Active|location=Botanical Street, [[Old Tbilisi]]|locale=|municipality=|cercle=|state=|country=[[Georgia (country)|Georgia]]|map_type=|map_size=|map_alt=|map_relief=|map_caption=|grid_name=|grid_position=|sector=|territory=|administration=|coordinates={{coord|41|41|14|N|44|48|37|E|region:GA_type:landmark|display=inline,title}}|coordinates_footnotes=|heritage_designation=|architect=Giovanni Scudieri {{small|(1851)}}|architecture_type=Mosque|architecture_style={{ubl|[[Neo-Gothic architecture|Neo-Gothic]]|[[Islamic architecture|Islamic]]}}|founded_by=|creator=|funded_by=[[Zeynalabdin Taghiyev]] {{small|(1895)}}|general_contractor=|established=|groundbreaking=|year_completed={{ubl|{{nowrap|18th century {{small|(original)}}}}|1851 {{small|(rebuild)}}|1895 {{small|(current)}}}}|construction_cost=|date_demolished=1740s {{small|(since rebuilt)}}<!-- or <nowiki>|</nowiki>date_destroyed= -->|facade_direction=|capacity=|length=|width=|width_nave=|interior_area=|height_max=|dome_quantity=|dome_height_outer=|dome_height_inner=|dome_dia_outer=|dome_dia_inner=|minaret_quantity=1|minaret_height=|spire_quantity=|spire_height=|site_area=|temple_quantity=|monument_quantity=|shrine_quantity=|inscriptions=|materials=Red-brick|elevation_m=<!-- or <nowiki>|</nowiki>elevation_ft= -->|elevation_footnotes=|nrhp=|designated=|added=|refnum=|delisted1_date=|website=|module=<!-- for embedding other infobox templates -->|footnotes=}} '''جمعه مسجد''' (جارجيائي: ქართული ტექსტი؛ آزربائيجاني: Cümə məscidi) [[جارجيا]] جي تاريخي پراڻي شهر [[تبليسي]] ۾ واحد بچيل [[مسجد]] آهي.<ref name="GT">{{حوالو ويب|date=2023-07-04|quote=2025-07-01}}</ref> بوٽنيڪل اسٽريٽ تي ناريڪلا قلعي جي پيرن ۾ واقع، اهو [[سني اسلام|سني]] ۽ [[شيعہ اسلام|شيعه مسلمانن]] ٻنهي جي گڏيل استعمال لاءِ قابل ذڪر آهي.<ref name="ET">{{حوالو ويب|quote=}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://eurasia.travel/georgia/tbilisi/juma-mosque/ "Juma Mosque in Tbilisi"]. ''Eurasia Travel''.</cite></ref> <ref>{{حوالو ويب|quote=2025-07-01}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="">[https://1tv.ge/lang/en/news/georgian-pm-wishes-happy-ramadan-bayram-to-muslims-at-tbilisis-juma-mosque/ "Georgian PM wishes happy Ramadan Bayram to Muslims at Tbilisi's Juma Mosque"]. ''1TV''<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">1 July</span> 2025</span>.</cite></ref> ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:جارجيا]] [[زمرو:تبليسي]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] [[زمرو:جارجيا جون مسجدون]] 4ud1jjkgot1tm13pn5ypbr1klmfotjl 14 98140 382184 2026-06-01T08:48:02Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جارجيا]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 382184 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جارجيا]] [[زمرو:يورپ جون مسجدون]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] g7ss8kkwd5iwgi96coqjaujvj1rnrpj 14 98141 382186 2026-06-01T08:50:05Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:جارجيا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] 382186 wikitext text/x-wiki [[زمرو:جارجيا]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] ifp6f4qz8qh14z1kbal8qzf4jhsuung 14 98142 382188 2026-06-01T09:45:42Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:بغداد]] [[زمرو:عراق ۾ مسجدون]] 382188 wikitext text/x-wiki [[زمرو:بغداد]] [[زمرو:عراق ۾ مسجدون]] b2t7n5dybcd67pttq2pta8mt4aifn1h 14 98143 382189 2026-06-01T09:46:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عراق]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] 382189 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عراق]] [[زمرو:ايشيا جون مسجدون]] [[زمرو:مسجدون بلحاظ ملڪ]] elglts26p0uvc9gbjd3upozs026ijwo 14 98144 382191 2026-06-01T09:48:12Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:عراق ۾ شهر]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] 382191 wikitext text/x-wiki [[زمرو:عراق ۾ شهر]] [[زمرو:سلڪ روڊ سان گڏ آباد هنڌ]] 778j8y50xragyj1xu2d2hru3av7npy3 0 98145 382196 2026-06-01T10:11:19Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: '''ريشم روڊ''' (Silk Road) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي 15 صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي 6,400 ڪلوميٽر (4,000 ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻا... 382196 wikitext text/x-wiki '''ريشم روڊ''' (Silk Road) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي 15 صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي 6,400 ڪلوميٽر (4,000 ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. "ريشم روڊ" جو نالو 19هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه 20 هين ۽ 21 هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" (Silk Routes) جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي وچ، اوڀر، ڏکڻ، ڏکڻ اوڀر ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] 69k026i0jec16eteaeem3shorgtbb2v 382197 382196 2026-06-01T10:11:48Z Ibne maryam 17680 added [[Category:روڊ ۽ شاھراھون]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382197 wikitext text/x-wiki '''ريشم روڊ''' (Silk Road) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي 15 صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي 6,400 ڪلوميٽر (4,000 ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. "ريشم روڊ" جو نالو 19هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه 20 هين ۽ 21 هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" (Silk Routes) جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي وچ، اوڀر، ڏکڻ، ڏکڻ اوڀر ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] 6490zagg30vlbbmb4ezgn7nna4tdu9v 382198 382197 2026-06-01T10:12:28Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جي تاريخ]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382198 wikitext text/x-wiki '''ريشم روڊ''' (Silk Road) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي 15 صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي 6,400 ڪلوميٽر (4,000 ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. "ريشم روڊ" جو نالو 19هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه 20 هين ۽ 21 هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" (Silk Routes) جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي وچ، اوڀر، ڏکڻ، ڏکڻ اوڀر ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] ehupjei8v7ssbz6g5cui5fjm3z14w6o 382199 382198 2026-06-01T10:13:02Z Ibne maryam 17680 added [[Category:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] [[وڪيپيڊيا:ھاٽ ڪيٽ|ھاٽ ڪيت]] جي مدد سان 382199 wikitext text/x-wiki '''ريشم روڊ''' (Silk Road) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي 15 صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي 6,400 ڪلوميٽر (4,000 ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. "ريشم روڊ" جو نالو 19هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه 20 هين ۽ 21 هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" (Silk Routes) جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي وچ، اوڀر، ڏکڻ، ڏکڻ اوڀر ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] 73c5ecpq6w0i3snzz9vx44r09tro3ey 382201 382199 2026-06-01T10:17:53Z Ibne maryam 17680 /* */ 382201 wikitext text/x-wiki '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي. ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] 9amnyd5bflh3c4wmo0cqsfay0bdh6gx 382202 382201 2026-06-01T10:24:47Z Ibne maryam 17680 382202 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، چيني: ، فارسي، ازبڪ، تاجڪ: ) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي. The '''Silk Road'''{{efn|{{zh|s=丝绸之路|t=絲綢之路|p=Sīchóu zhī lù|scase=yes}}{{pb}}{{langx|kk|Ұлы Жібек жолы}}; {{langx|uz|Buyuk Ipak yoʻli}}; {{langx|fa|جاده ابریشم}}; {{langx|it|Via della seta}}}} was a network of [[Asia|Asian]] [[Trade route|trade routes]] active from the second century&nbsp;BCE until the mid-15th century.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> Spanning over {{cvt|6400|km}} on land, it played a central role in facilitating economic, cultural, political, and religious interactions between the [[Eastern world|Eastern]] and [[Western world]]s.<ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> The name "Silk Road" was coined in the late 19th century, but some 20th- and 21st-century historians instead prefer the term '''Silk Routes''', on the grounds that it more accurately describes the intricate web of land and sea routes connecting [[Central Asia|Central]], [[East Asia|East]], [[South Asia|South]], [[Southeast Asia|Southeast]], and [[West Asia]] as well as [[East Africa]] and [[Southern Europe]].<ref name=":5" /> In fact, some scholars criticise or even dismiss the idea of silk roads and call for a new definition or alternate term. According to them, the literature using this term has "privileged the sedentary and literate empires at either end of [[Eurasia]]" thereby ignoring the contributions of steppe nomads. In addition, the classic definition sidelines prominent civilisations such as [[India]] and [[Iran]].{{sfn|Henderson |L. Morgan |Salonia |2024|p=1-2}} The Silk Road derives its name from the highly lucrative trade of [[silk]] [[textile]]s that were [[History of Silk|primarily produced]] in [[China]]. The network began with the expansion of the [[Han dynasty]] (202&nbsp;BCE{{snd}}220&nbsp;CE) into Central Asia around 114&nbsp;BCE, through the missions and explorations of the Chinese imperial envoy [[Zhang Qian]],<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> which brought the region [[Protectorate of the Western Regions|under unified control]]. The Chinese took great interest in the security of their trade products, and extended the [[Great Wall of China]] to ensure the protection of the trade route.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> The [[Parthian Empire]] provided a vital bridge connecting the network to the [[Mediterranean Sea|Mediterranean]]. Meanwhile, the rise of the [[Roman Empire]] in the west further established the western terminus of the interconnected trade system.{{sfn|Henderson |L. Morgan |Salonia |2024|p=9}} By the first century&nbsp;CE, Chinese silk was widely sought after in [[Ancient Rome|Rome]], [[Ancient Egypt|Egypt]], and [[Ancient Greece|Greece]].<ref name=":5" /> Other lucrative commodities from the East included tea, dyes, perfumes, and [[porcelain]]; among Western exports were horses, camels, honey, wine, and gold. Aside from generating substantial wealth for emerging mercantile classes, the proliferation of goods such as [[paper]] and [[gunpowder]] greatly affected the trajectory of political history in several theatres in Eurasia and beyond. The Silk Road was utilized over a period that saw immense political variation across the continent, exemplified by major events such as the [[Black Death]] and the [[Mongol invasions and conquests|Mongol conquests]]. The network was highly decentralized, and security was sparse: travelers faced constant threats of banditry and nomadic raiders, and long expanses of inhospitable terrain. Few individuals traveled the entire length of the Silk Road, instead relying on a succession of middlemen based at various stopping points along the way. In addition to goods, the network facilitated an unprecedented exchange of religious ([[Silk Road transmission of Buddhism|especially Buddhist]]), philosophical, and scientific thought, much of which was [[syncretised]] by societies along the way.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} Likewise, a wide variety of people used the routes. Diseases such as [[plague (disease)|plague]] also spread along the Silk Road, possibly contributing to the Black Death.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> From 1453 onwards, the [[Ottoman Empire]] began competing with other [[gunpowder empires]] for greater control over the overland routes, which prompted European polities to seek alternatives while themselves gaining leverage over their trade partners.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> This marked the beginning of the [[Age of Discovery]], [[European colonialism]], and the further intensification of [[globalization]]. In the 21st century, the name "New Silk Road" is used to describe several large infrastructure projects along many of the historic trade routes; among the best known include the [[Eurasian Land Bridge]] and the Chinese [[Belt and Road Initiative]] (BRI). [[UNESCO]] designated the [[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor|Chang'an-Tianshan corridor of the Silk Road]] as a [[World Heritage Site]] in 2014, and the [[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor|Zarafshan-Karakum Corridor]] in 2023. The Fergana-Syrdarya Corridor, the [[Silk Road sites in India|Indian]] and Iranian portions, and the remaining sites in China remain on the tentative lists. Despite the popular imagination, Silk Road was never a singular east-west trade route that linked China to the Mediterranean, nor was there unrestricted trade before the Mongol Empire. It was a network of routes. Even [[Marco Polo]], often linked to the Silk Road, never used the term despite traveling during a time of Mongol-enabled ease of movement.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref>⁹ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] klnvm5i8tg28efl1zyseus2qe48jfw4 382203 382202 2026-06-01T10:31:21Z Ibne maryam 17680 /* */ 382203 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، چيني: 絲綢之路، شي چو زهي، فارسي: جاده ابریشم، قازق، ازبڪ، تاجڪ: Ұлы Жібек жолы، اطالوي: Via della seta) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي. The '''Silk Road'''{{efn|{{zh|s=丝绸之路|t=絲綢之路|p=Sīchóu zhī lù|scase=yes}}{{pb}}{{langx|kk| }}; {{langx|uz|Buyuk Ipak yoʻli}}; {{langx|fa| }}; {{langx|it| }}}} was a network of [[Asia|Asian]] [[Trade route|trade routes]] active from the second century&nbsp;BCE until the mid-15th century.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> Spanning over {{cvt|6400|km}} on land, it played a central role in facilitating economic, cultural, political, and religious interactions between the [[Eastern world|Eastern]] and [[Western world]]s.<ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> The name "Silk Road" was coined in the late 19th century, but some 20th- and 21st-century historians instead prefer the term '''Silk Routes''', on the grounds that it more accurately describes the intricate web of land and sea routes connecting [[Central Asia|Central]], [[East Asia|East]], [[South Asia|South]], [[Southeast Asia|Southeast]], and [[West Asia]] as well as [[East Africa]] and [[Southern Europe]].<ref name=":5" /> In fact, some scholars criticise or even dismiss the idea of silk roads and call for a new definition or alternate term. According to them, the literature using this term has "privileged the sedentary and literate empires at either end of [[Eurasia]]" thereby ignoring the contributions of steppe nomads. In addition, the classic definition sidelines prominent civilisations such as [[India]] and [[Iran]].{{sfn|Henderson |L. Morgan |Salonia |2024|p=1-2}} The Silk Road derives its name from the highly lucrative trade of [[silk]] [[textile]]s that were [[History of Silk|primarily produced]] in [[China]]. The network began with the expansion of the [[Han dynasty]] (202&nbsp;BCE{{snd}}220&nbsp;CE) into Central Asia around 114&nbsp;BCE, through the missions and explorations of the Chinese imperial envoy [[Zhang Qian]],<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> which brought the region [[Protectorate of the Western Regions|under unified control]]. The Chinese took great interest in the security of their trade products, and extended the [[Great Wall of China]] to ensure the protection of the trade route.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> The [[Parthian Empire]] provided a vital bridge connecting the network to the [[Mediterranean Sea|Mediterranean]]. Meanwhile, the rise of the [[Roman Empire]] in the west further established the western terminus of the interconnected trade system.{{sfn|Henderson |L. Morgan |Salonia |2024|p=9}} By the first century&nbsp;CE, Chinese silk was widely sought after in [[Ancient Rome|Rome]], [[Ancient Egypt|Egypt]], and [[Ancient Greece|Greece]].<ref name=":5" /> Other lucrative commodities from the East included tea, dyes, perfumes, and [[porcelain]]; among Western exports were horses, camels, honey, wine, and gold. Aside from generating substantial wealth for emerging mercantile classes, the proliferation of goods such as [[paper]] and [[gunpowder]] greatly affected the trajectory of political history in several theatres in Eurasia and beyond. The Silk Road was utilized over a period that saw immense political variation across the continent, exemplified by major events such as the [[Black Death]] and the [[Mongol invasions and conquests|Mongol conquests]]. The network was highly decentralized, and security was sparse: travelers faced constant threats of banditry and nomadic raiders, and long expanses of inhospitable terrain. Few individuals traveled the entire length of the Silk Road, instead relying on a succession of middlemen based at various stopping points along the way. In addition to goods, the network facilitated an unprecedented exchange of religious ([[Silk Road transmission of Buddhism|especially Buddhist]]), philosophical, and scientific thought, much of which was [[syncretised]] by societies along the way.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} Likewise, a wide variety of people used the routes. Diseases such as [[plague (disease)|plague]] also spread along the Silk Road, possibly contributing to the Black Death.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> From 1453 onwards, the [[Ottoman Empire]] began competing with other [[gunpowder empires]] for greater control over the overland routes, which prompted European polities to seek alternatives while themselves gaining leverage over their trade partners.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> This marked the beginning of the [[Age of Discovery]], [[European colonialism]], and the further intensification of [[globalization]]. In the 21st century, the name "New Silk Road" is used to describe several large infrastructure projects along many of the historic trade routes; among the best known include the [[Eurasian Land Bridge]] and the Chinese [[Belt and Road Initiative]] (BRI). [[UNESCO]] designated the [[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor|Chang'an-Tianshan corridor of the Silk Road]] as a [[World Heritage Site]] in 2014, and the [[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor|Zarafshan-Karakum Corridor]] in 2023. The Fergana-Syrdarya Corridor, the [[Silk Road sites in India|Indian]] and Iranian portions, and the remaining sites in China remain on the tentative lists. Despite the popular imagination, Silk Road was never a singular east-west trade route that linked China to the Mediterranean, nor was there unrestricted trade before the Mongol Empire. It was a network of routes. Even [[Marco Polo]], often linked to the Silk Road, never used the term despite traveling during a time of Mongol-enabled ease of movement.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref>⁹ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] pp00m04n052ajuxif8bv3n3rerc6ncw 382204 382203 2026-06-01T10:37:10Z Ibne maryam 17680 /* */ 382204 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، <small>[[چيني ٻولي|چيني]]: 絲綢之路، شي چو زهي، [[فارسي ٻولي|فارسي]]: جاده ابریشم، قازق، ازبڪ، [[روسي ٻولي|تاجڪ ٻولي]]: Ұлы Жібек жолы، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: Via della seta</small>) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. <ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Henderson|L. Morgan|Salonia|2024|p=1-2}} The Silk Road derives its name from the highly lucrative trade of [[silk]] [[textile]]s that were [[History of Silk|primarily produced]] in [[China]]. The network began with the expansion of the [[Han dynasty]] (202&nbsp;BCE{{snd}}220&nbsp;CE) into Central Asia around 114&nbsp;BCE, through the missions and explorations of the Chinese imperial envoy [[Zhang Qian]],<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> which brought the region [[Protectorate of the Western Regions|under unified control]]. The Chinese took great interest in the security of their trade products, and extended the [[Great Wall of China]] to ensure the protection of the trade route.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> The [[Parthian Empire]] provided a vital bridge connecting the network to the [[Mediterranean Sea|Mediterranean]]. Meanwhile, the rise of the [[Roman Empire]] in the west further established the western terminus of the interconnected trade system.{{sfn|Henderson |L. Morgan |Salonia |2024|p=9}} By the first century&nbsp;CE, Chinese silk was widely sought after in [[Ancient Rome|Rome]], [[Ancient Egypt|Egypt]], and [[Ancient Greece|Greece]].<ref name=":5" /> Other lucrative commodities from the East included tea, dyes, perfumes, and [[porcelain]]; among Western exports were horses, camels, honey, wine, and gold. Aside from generating substantial wealth for emerging mercantile classes, the proliferation of goods such as [[paper]] and [[gunpowder]] greatly affected the trajectory of political history in several theatres in Eurasia and beyond. The Silk Road was utilized over a period that saw immense political variation across the continent, exemplified by major events such as the [[Black Death]] and the [[Mongol invasions and conquests|Mongol conquests]]. The network was highly decentralized, and security was sparse: travelers faced constant threats of banditry and nomadic raiders, and long expanses of inhospitable terrain. Few individuals traveled the entire length of the Silk Road, instead relying on a succession of middlemen based at various stopping points along the way. In addition to goods, the network facilitated an unprecedented exchange of religious ([[Silk Road transmission of Buddhism|especially Buddhist]]), philosophical, and scientific thought, much of which was [[syncretised]] by societies along the way.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} Likewise, a wide variety of people used the routes. Diseases such as [[plague (disease)|plague]] also spread along the Silk Road, possibly contributing to the Black Death.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> From 1453 onwards, the [[Ottoman Empire]] began competing with other [[gunpowder empires]] for greater control over the overland routes, which prompted European polities to seek alternatives while themselves gaining leverage over their trade partners.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> This marked the beginning of the [[Age of Discovery]], [[European colonialism]], and the further intensification of [[globalization]]. In the 21st century, the name "New Silk Road" is used to describe several large infrastructure projects along many of the historic trade routes; among the best known include the [[Eurasian Land Bridge]] and the Chinese [[Belt and Road Initiative]] (BRI). [[UNESCO]] designated the [[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor|Chang'an-Tianshan corridor of the Silk Road]] as a [[World Heritage Site]] in 2014, and the [[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor|Zarafshan-Karakum Corridor]] in 2023. The Fergana-Syrdarya Corridor, the [[Silk Road sites in India|Indian]] and Iranian portions, and the remaining sites in China remain on the tentative lists. Despite the popular imagination, Silk Road was never a singular east-west trade route that linked China to the Mediterranean, nor was there unrestricted trade before the Mongol Empire. It was a network of routes. Even [[Marco Polo]], often linked to the Silk Road, never used the term despite traveling during a time of Mongol-enabled ease of movement.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref>⁹ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] t07uvhj5pa6po3fjpd3nnortj0hl9q4 382205 382204 2026-06-01T11:07:59Z Ibne maryam 17680 /* */ 382205 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، <small>[[چيني ٻولي|چيني]]: 絲綢之路، شي چو زهي، [[فارسي ٻولي|فارسي]]: جاده ابریشم، قازق، ازبڪ، [[روسي ٻولي|تاجڪ ٻولي]]: Ұлы Жібек жолы، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: Via della seta</small>) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. <ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Henderson|L. Morgan|Salonia|2024|p=1-2}} ريشم روڊ جو نالو ريشم جي ڪپڙي جي انتهائي منافعي بخش واپار مان نڪتل آهي، جيڪا بنيادي طور تي چين ۾ پيدا ڪيا ويندا هئا. نيٽ ورڪ 114 قبل مسيح جي آس پاس هان خاندان (202 قبل مسيح - 220 عيسوي) جي، چيني شاهي سفير ژانگ ڪيوان جي مشن ۽ ڳولا ذريعي، وچ ايشيا ۾ توسيع سان شروع ٿيو،<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> جنهن علائقي کي متحد ڪنٽرول هيٺ آندو. چيني پنهنجي واپاري شين جي حفاظت ۾ وڏي دلچسپي ورتي ۽ واپاري رستي جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ لاءِ، چين جي عظيم ديوار کي وڌايو.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> پارٿي سلطنت نيٽ ورڪ کي رومي سمنڊ جي علائقي سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم پل فراهم ڪيو. ساڳئي وقت اولهه ۾ رومي سلطنت جي عروج هڪ ٻئي سان ڳنڍيل واپاري نظام جي اولهائين مرڪز کي وڌيڪ قائم ڪيو. پهرين صدي عيسوي تائين، چيني ريشم جي روم، مصر ۽ يونان ۾ وڏي پيماني تي طلب ڪئي وئي. اوڀر مان ٻيون منافعي بخش شين ۾ چانهه، رنگ، عطر ۽ چيني مٽيءَ جا ٿانو شامل هئا. اولهائين برآمدات ۾ گھوڙا، اُٺ، ماکي، شراب ۽ سون شامل هئا. اڀرندڙ واپاري طبقن لاءِ ڪافي دولت پيدا ڪرڻ کان سواء، سامان، جهڙوڪ ڪاغذ ۽ بارود، جي واڌ يوريشيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن ئي منظرن ۾، سياسي تاريخ جي رفتار کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ريشم روڊ کي هڪ اهڙي عرصي دوران استعمال ڪيو ويو، جڏهن سڄي ايشيا کنڊ ۾ وڏي سياسي تبديلي، جنهن جي مثال طور اهم واقعا، جهڙوڪ بليڪ ڊيٿ (يورپ ۾ طاعون جي مها وبا) ۽ منگول فتحون، ڏٺي ويون. نيٽ ورڪ انتهائي غير مرڪزي هو ۽ سيڪيورٽي گهٽ هئي. مسافرن کي ڌاڙيلن ۽ خانہ بدوش حملي آورن جي مسلسل خطرن ۽ غير مهمان نواز علائقن جي ڊگهي پکيڙ کي منهن ڏيڻو پوندو هو. ڪجھ ماڻهو سلڪ روڊ جي پوري ڊيگهه ۾ سفر ڪن جي بدران، رستي ۾ مختلف اسٽاپنگ پوائنٽن تي ٻڌل وچولين جي تسلسل تي ڀروسو ڪندا هئا. سامان کان سواء، نيٽ ورڪ مذهبي (خاص طور تي ٻڌمت)، فلسفياتي ۽ سائنسي سوچ جي بي مثال تبادلي کي آسان بڻايو. جنهن مان گهڻو ڪجهه رستي ۾ سماجن پاران هم وقت سازي ڪئي وئي.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} ساڳئي طرح، ماڻهن جي هڪ وسيع قسم جا رستا استعمال ڪيا. بيماريون، جهڙوڪ طاعون، پڻ سلڪ روڊ تي پکڙجي ويون. ممڪن طور تي بليڪ ڊيٿ ۾ حصو وٺي.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> سال 1453ع کان پوءِ، عثماني سلطنت، زميني رستن تي وڌيڪ ڪنٽرول لاءِ ٻين بارود واري سلطنتن سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو. جنهن يورپي سياست کي متبادل ڳولڻ تي مجبور ڪيو، جڏهن ته پاڻ پنهنجن واپاري ڀائيوارن تي فائدو حاصل ڪري رهيا هئا.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> هي دريافت جي دور جي شروعات، يورپي نوآبادياتي نظام ۽ عالمگيريت جي وڌيڪ شدت جو نشان هو. 21هين صدي ۾، "نئون سلڪ روڊ" جو نالو، ڪيترن ئي تاريخي واپاري رستن سان گڏ، ڪيترن ئي وڏن انفراسٽرڪچر منصوبن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ مشهور ۾ يوريشين لينڊ پل ۽ چيني بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو (BRI) شامل آهن. يونيسڪو سال 2014ع ۾ سلڪ روڊ جي چانگ آن-تيانشان ڪوريڊور کي ۽ سال 2023ع ۾ زرفشان-ڪاراڪم ڪوريڊور کي، عالمي ورثو قرار ڏنو. The Fergana-Syrdarya Corridor, the [[Silk Road sites in India|Indian]] and Iranian portions, and the remaining sites in China remain on the tentative lists. Despite the popular imagination, Silk Road was never a singular east-west trade route that linked China to the Mediterranean, nor was there unrestricted trade before the Mongol Empire. It was a network of routes. Even [[Marco Polo]], often linked to the Silk Road, never used the term despite traveling during a time of Mongol-enabled ease of movement.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref>⁹ ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] bi6mnsivhh3vaej8zv1nitbslgij4md 382206 382205 2026-06-01T11:21:02Z Ibne maryam 17680 /* */ 382206 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، <small>[[چيني ٻولي|چيني]]: 絲綢之路، شي چو زهي، [[فارسي ٻولي|فارسي]]: جاده ابریشم، قازق، ازبڪ، [[روسي ٻولي|تاجڪ ٻولي]]: Ұлы Жібек жолы، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: Via della seta</small>) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. <ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Henderson|L. Morgan|Salonia|2024|p=1-2}} ريشم روڊ جو نالو ريشم جي ڪپڙي جي انتهائي منافعي بخش واپار مان نڪتل آهي، جيڪا بنيادي طور تي چين ۾ پيدا ڪيا ويندا هئا. نيٽ ورڪ 114 قبل مسيح جي آس پاس هان خاندان (202 قبل مسيح - 220 عيسوي) جي، چيني شاهي سفير ژانگ ڪيوان جي مشن ۽ ڳولا ذريعي، وچ ايشيا ۾ توسيع سان شروع ٿيو،<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> جنهن علائقي کي متحد ڪنٽرول هيٺ آندو. چيني پنهنجي واپاري شين جي حفاظت ۾ وڏي دلچسپي ورتي ۽ واپاري رستي جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ لاءِ، چين جي عظيم ديوار کي وڌايو.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> پارٿي سلطنت نيٽ ورڪ کي رومي سمنڊ جي علائقي سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم پل فراهم ڪيو. ساڳئي وقت اولهه ۾ رومي سلطنت جي عروج هڪ ٻئي سان ڳنڍيل واپاري نظام جي اولهائين مرڪز کي وڌيڪ قائم ڪيو. پهرين صدي عيسوي تائين، چيني ريشم جي روم، مصر ۽ يونان ۾ وڏي پيماني تي طلب ڪئي وئي. اوڀر مان ٻيون منافعي بخش شين ۾ چانهه، رنگ، عطر ۽ چيني مٽيءَ جا ٿانو شامل هئا. اولهائين برآمدات ۾ گھوڙا، اُٺ، ماکي، شراب ۽ سون شامل هئا. اڀرندڙ واپاري طبقن لاءِ ڪافي دولت پيدا ڪرڻ کان سواء، سامان، جهڙوڪ ڪاغذ ۽ بارود، جي واڌ يوريشيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن ئي منظرن ۾، سياسي تاريخ جي رفتار کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ريشم روڊ کي هڪ اهڙي عرصي دوران استعمال ڪيو ويو، جڏهن سڄي ايشيا کنڊ ۾ وڏي سياسي تبديلي، جنهن جي مثال طور اهم واقعا، جهڙوڪ بليڪ ڊيٿ (يورپ ۾ طاعون جي مها وبا) ۽ منگول فتحون، ڏٺي ويون. نيٽ ورڪ انتهائي غير مرڪزي هو ۽ سيڪيورٽي گهٽ هئي. مسافرن کي ڌاڙيلن ۽ خانہ بدوش حملي آورن جي مسلسل خطرن ۽ غير مهمان نواز علائقن جي ڊگهي پکيڙ کي منهن ڏيڻو پوندو هو. ڪجھ ماڻهو سلڪ روڊ جي پوري ڊيگهه ۾ سفر ڪن جي بدران، رستي ۾ مختلف اسٽاپنگ پوائنٽن تي ٻڌل وچولين جي تسلسل تي ڀروسو ڪندا هئا. سامان کان سواء، نيٽ ورڪ مذهبي (خاص طور تي ٻڌمت)، فلسفياتي ۽ سائنسي سوچ جي بي مثال تبادلي کي آسان بڻايو. جنهن مان گهڻو ڪجهه رستي ۾ سماجن پاران هم وقت سازي ڪئي وئي.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} ساڳئي طرح، ماڻهن جي هڪ وسيع قسم جا رستا استعمال ڪيا. بيماريون، جهڙوڪ طاعون، پڻ سلڪ روڊ تي پکڙجي ويون. ممڪن طور تي بليڪ ڊيٿ ۾ حصو وٺي.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> سال 1453ع کان پوءِ، عثماني سلطنت، زميني رستن تي وڌيڪ ڪنٽرول لاءِ ٻين بارود واري سلطنتن سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو. جنهن يورپي سياست کي متبادل ڳولڻ تي مجبور ڪيو، جڏهن ته پاڻ پنهنجن واپاري ڀائيوارن تي فائدو حاصل ڪري رهيا هئا.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> هي دريافت جي دور جي شروعات، يورپي نوآبادياتي نظام ۽ عالمگيريت جي وڌيڪ شدت جو نشان هو. 21هين صدي ۾، "نئون سلڪ روڊ" جو نالو، ڪيترن ئي تاريخي واپاري رستن سان گڏ، ڪيترن ئي وڏن انفراسٽرڪچر منصوبن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ مشهور ۾ يوريشين لينڊ پل ۽ چيني بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو (BRI) شامل آهن. يونيسڪو سال 2014ع ۾ سلڪ روڊ جي چانگ آن-تيانشان ڪوريڊور کي ۽ سال 2023ع ۾ زرفشان-ڪاراڪم ڪوريڊور کي، عالمي ورثو قرار ڏنو. فرغانه-سيردريا ڪوريڊور، روڊ جا هندستاني ۽ ايراني حصا ۽ چين ۾ باقي ماڳ عارضي فهرستن تي آهن. مشهور خيال جي باوجود، ريشم روڊ ڪڏهن به هڪ واحد اوڀر-اولهه واپاري رستو نه هو، جيڪو چين کي رومي سمنڊ جي علائقن سان ڳنڍيندو هو ۽ نه ئي منگول سلطنت کان اڳ اها ڪو غير محدود واپاري رستو هو. اهو رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. اڪثر ڪري ريشم روڊ سان ڳنڍيل، مارڪو پولو به، منگولن جي فعال حرڪت جي آساني جي دور ۾ سفر ڪرڻ جي باوجود، ڪڏهن به اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref> == نالا ۽ اهميت == == رستا == == تاريخ == == مذهبن جي واڌ == == فن جي واڌ == == سهائتا == == گيلري == == پڻ ڏسو == <nowiki>*</nowiki> قراقرم هاءِ وي <nowiki>*</nowiki> سي-پيڪ <nowiki>*</nowiki> وچ ايشيا جي تاريخ == حوالا == == وڌيڪ پڙهڻ == == ٻاهرين لنڪس == ==حوالا== {{حوالا}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] mr8o04jy8sxne4p2id4tl73nigvrvw9 382207 382206 2026-06-01T11:21:31Z Ibne maryam 17680 382207 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، <small>[[چيني ٻولي|چيني]]: 絲綢之路، شي چو زهي، [[فارسي ٻولي|فارسي]]: جاده ابریشم، قازق، ازبڪ، [[روسي ٻولي|تاجڪ ٻولي]]: Ұлы Жібек жолы، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: Via della seta</small>) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. <ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Henderson|L. Morgan|Salonia|2024|p=1-2}} ريشم روڊ جو نالو ريشم جي ڪپڙي جي انتهائي منافعي بخش واپار مان نڪتل آهي، جيڪا بنيادي طور تي چين ۾ پيدا ڪيا ويندا هئا. نيٽ ورڪ 114 قبل مسيح جي آس پاس هان خاندان (202 قبل مسيح - 220 عيسوي) جي، چيني شاهي سفير ژانگ ڪيوان جي مشن ۽ ڳولا ذريعي، وچ ايشيا ۾ توسيع سان شروع ٿيو،<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> جنهن علائقي کي متحد ڪنٽرول هيٺ آندو. چيني پنهنجي واپاري شين جي حفاظت ۾ وڏي دلچسپي ورتي ۽ واپاري رستي جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ لاءِ، چين جي عظيم ديوار کي وڌايو.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> پارٿي سلطنت نيٽ ورڪ کي رومي سمنڊ جي علائقي سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم پل فراهم ڪيو. ساڳئي وقت اولهه ۾ رومي سلطنت جي عروج هڪ ٻئي سان ڳنڍيل واپاري نظام جي اولهائين مرڪز کي وڌيڪ قائم ڪيو. پهرين صدي عيسوي تائين، چيني ريشم جي روم، مصر ۽ يونان ۾ وڏي پيماني تي طلب ڪئي وئي. اوڀر مان ٻيون منافعي بخش شين ۾ چانهه، رنگ، عطر ۽ چيني مٽيءَ جا ٿانو شامل هئا. اولهائين برآمدات ۾ گھوڙا، اُٺ، ماکي، شراب ۽ سون شامل هئا. اڀرندڙ واپاري طبقن لاءِ ڪافي دولت پيدا ڪرڻ کان سواء، سامان، جهڙوڪ ڪاغذ ۽ بارود، جي واڌ يوريشيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن ئي منظرن ۾، سياسي تاريخ جي رفتار کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ريشم روڊ کي هڪ اهڙي عرصي دوران استعمال ڪيو ويو، جڏهن سڄي ايشيا کنڊ ۾ وڏي سياسي تبديلي، جنهن جي مثال طور اهم واقعا، جهڙوڪ بليڪ ڊيٿ (يورپ ۾ طاعون جي مها وبا) ۽ منگول فتحون، ڏٺي ويون. نيٽ ورڪ انتهائي غير مرڪزي هو ۽ سيڪيورٽي گهٽ هئي. مسافرن کي ڌاڙيلن ۽ خانہ بدوش حملي آورن جي مسلسل خطرن ۽ غير مهمان نواز علائقن جي ڊگهي پکيڙ کي منهن ڏيڻو پوندو هو. ڪجھ ماڻهو سلڪ روڊ جي پوري ڊيگهه ۾ سفر ڪن جي بدران، رستي ۾ مختلف اسٽاپنگ پوائنٽن تي ٻڌل وچولين جي تسلسل تي ڀروسو ڪندا هئا. سامان کان سواء، نيٽ ورڪ مذهبي (خاص طور تي ٻڌمت)، فلسفياتي ۽ سائنسي سوچ جي بي مثال تبادلي کي آسان بڻايو. جنهن مان گهڻو ڪجهه رستي ۾ سماجن پاران هم وقت سازي ڪئي وئي.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} ساڳئي طرح، ماڻهن جي هڪ وسيع قسم جا رستا استعمال ڪيا. بيماريون، جهڙوڪ طاعون، پڻ سلڪ روڊ تي پکڙجي ويون. ممڪن طور تي بليڪ ڊيٿ ۾ حصو وٺي.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> سال 1453ع کان پوءِ، عثماني سلطنت، زميني رستن تي وڌيڪ ڪنٽرول لاءِ ٻين بارود واري سلطنتن سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو. جنهن يورپي سياست کي متبادل ڳولڻ تي مجبور ڪيو، جڏهن ته پاڻ پنهنجن واپاري ڀائيوارن تي فائدو حاصل ڪري رهيا هئا.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> هي دريافت جي دور جي شروعات، يورپي نوآبادياتي نظام ۽ عالمگيريت جي وڌيڪ شدت جو نشان هو. 21هين صدي ۾، "نئون سلڪ روڊ" جو نالو، ڪيترن ئي تاريخي واپاري رستن سان گڏ، ڪيترن ئي وڏن انفراسٽرڪچر منصوبن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ مشهور ۾ يوريشين لينڊ پل ۽ چيني بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو (BRI) شامل آهن. يونيسڪو سال 2014ع ۾ سلڪ روڊ جي چانگ آن-تيانشان ڪوريڊور کي ۽ سال 2023ع ۾ زرفشان-ڪاراڪم ڪوريڊور کي، عالمي ورثو قرار ڏنو. فرغانه-سيردريا ڪوريڊور، روڊ جا هندستاني ۽ ايراني حصا ۽ چين ۾ باقي ماڳ عارضي فهرستن تي آهن. مشهور خيال جي باوجود، ريشم روڊ ڪڏهن به هڪ واحد اوڀر-اولهه واپاري رستو نه هو، جيڪو چين کي رومي سمنڊ جي علائقن سان ڳنڍيندو هو ۽ نه ئي منگول سلطنت کان اڳ اها ڪو غير محدود واپاري رستو هو. اهو رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. اڪثر ڪري ريشم روڊ سان ڳنڍيل، مارڪو پولو به، منگولن جي فعال حرڪت جي آساني جي دور ۾ سفر ڪرڻ جي باوجود، ڪڏهن به اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref> == نالا ۽ اهميت == == رستا == == تاريخ == == مذهبن جي واڌ == == فن جي واڌ == == سهائتا == == گيلري == == پڻ ڏسو == <nowiki>*</nowiki> قراقرم هاءِ وي <nowiki>*</nowiki> سي-پيڪ <nowiki>*</nowiki> وچ ايشيا جي تاريخ == حوالا == == وڌيڪ پڙهڻ == == ٻاهرين لنڪس == [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] lsj9uxigfyocnej9q64ck4ehe33wfvc 382208 382207 2026-06-01T11:21:54Z Ibne maryam 17680 /* حوالا */ 382208 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، <small>[[چيني ٻولي|چيني]]: 絲綢之路، شي چو زهي، [[فارسي ٻولي|فارسي]]: جاده ابریشم، قازق، ازبڪ، [[روسي ٻولي|تاجڪ ٻولي]]: Ұлы Жібек жолы، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: Via della seta</small>) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. <ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Henderson|L. Morgan|Salonia|2024|p=1-2}} ريشم روڊ جو نالو ريشم جي ڪپڙي جي انتهائي منافعي بخش واپار مان نڪتل آهي، جيڪا بنيادي طور تي چين ۾ پيدا ڪيا ويندا هئا. نيٽ ورڪ 114 قبل مسيح جي آس پاس هان خاندان (202 قبل مسيح - 220 عيسوي) جي، چيني شاهي سفير ژانگ ڪيوان جي مشن ۽ ڳولا ذريعي، وچ ايشيا ۾ توسيع سان شروع ٿيو،<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> جنهن علائقي کي متحد ڪنٽرول هيٺ آندو. چيني پنهنجي واپاري شين جي حفاظت ۾ وڏي دلچسپي ورتي ۽ واپاري رستي جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ لاءِ، چين جي عظيم ديوار کي وڌايو.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> پارٿي سلطنت نيٽ ورڪ کي رومي سمنڊ جي علائقي سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم پل فراهم ڪيو. ساڳئي وقت اولهه ۾ رومي سلطنت جي عروج هڪ ٻئي سان ڳنڍيل واپاري نظام جي اولهائين مرڪز کي وڌيڪ قائم ڪيو. پهرين صدي عيسوي تائين، چيني ريشم جي روم، مصر ۽ يونان ۾ وڏي پيماني تي طلب ڪئي وئي. اوڀر مان ٻيون منافعي بخش شين ۾ چانهه، رنگ، عطر ۽ چيني مٽيءَ جا ٿانو شامل هئا. اولهائين برآمدات ۾ گھوڙا، اُٺ، ماکي، شراب ۽ سون شامل هئا. اڀرندڙ واپاري طبقن لاءِ ڪافي دولت پيدا ڪرڻ کان سواء، سامان، جهڙوڪ ڪاغذ ۽ بارود، جي واڌ يوريشيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن ئي منظرن ۾، سياسي تاريخ جي رفتار کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ريشم روڊ کي هڪ اهڙي عرصي دوران استعمال ڪيو ويو، جڏهن سڄي ايشيا کنڊ ۾ وڏي سياسي تبديلي، جنهن جي مثال طور اهم واقعا، جهڙوڪ بليڪ ڊيٿ (يورپ ۾ طاعون جي مها وبا) ۽ منگول فتحون، ڏٺي ويون. نيٽ ورڪ انتهائي غير مرڪزي هو ۽ سيڪيورٽي گهٽ هئي. مسافرن کي ڌاڙيلن ۽ خانہ بدوش حملي آورن جي مسلسل خطرن ۽ غير مهمان نواز علائقن جي ڊگهي پکيڙ کي منهن ڏيڻو پوندو هو. ڪجھ ماڻهو سلڪ روڊ جي پوري ڊيگهه ۾ سفر ڪن جي بدران، رستي ۾ مختلف اسٽاپنگ پوائنٽن تي ٻڌل وچولين جي تسلسل تي ڀروسو ڪندا هئا. سامان کان سواء، نيٽ ورڪ مذهبي (خاص طور تي ٻڌمت)، فلسفياتي ۽ سائنسي سوچ جي بي مثال تبادلي کي آسان بڻايو. جنهن مان گهڻو ڪجهه رستي ۾ سماجن پاران هم وقت سازي ڪئي وئي.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} ساڳئي طرح، ماڻهن جي هڪ وسيع قسم جا رستا استعمال ڪيا. بيماريون، جهڙوڪ طاعون، پڻ سلڪ روڊ تي پکڙجي ويون. ممڪن طور تي بليڪ ڊيٿ ۾ حصو وٺي.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> سال 1453ع کان پوءِ، عثماني سلطنت، زميني رستن تي وڌيڪ ڪنٽرول لاءِ ٻين بارود واري سلطنتن سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو. جنهن يورپي سياست کي متبادل ڳولڻ تي مجبور ڪيو، جڏهن ته پاڻ پنهنجن واپاري ڀائيوارن تي فائدو حاصل ڪري رهيا هئا.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> هي دريافت جي دور جي شروعات، يورپي نوآبادياتي نظام ۽ عالمگيريت جي وڌيڪ شدت جو نشان هو. 21هين صدي ۾، "نئون سلڪ روڊ" جو نالو، ڪيترن ئي تاريخي واپاري رستن سان گڏ، ڪيترن ئي وڏن انفراسٽرڪچر منصوبن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ مشهور ۾ يوريشين لينڊ پل ۽ چيني بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو (BRI) شامل آهن. يونيسڪو سال 2014ع ۾ سلڪ روڊ جي چانگ آن-تيانشان ڪوريڊور کي ۽ سال 2023ع ۾ زرفشان-ڪاراڪم ڪوريڊور کي، عالمي ورثو قرار ڏنو. فرغانه-سيردريا ڪوريڊور، روڊ جا هندستاني ۽ ايراني حصا ۽ چين ۾ باقي ماڳ عارضي فهرستن تي آهن. مشهور خيال جي باوجود، ريشم روڊ ڪڏهن به هڪ واحد اوڀر-اولهه واپاري رستو نه هو، جيڪو چين کي رومي سمنڊ جي علائقن سان ڳنڍيندو هو ۽ نه ئي منگول سلطنت کان اڳ اها ڪو غير محدود واپاري رستو هو. اهو رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. اڪثر ڪري ريشم روڊ سان ڳنڍيل، مارڪو پولو به، منگولن جي فعال حرڪت جي آساني جي دور ۾ سفر ڪرڻ جي باوجود، ڪڏهن به اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref> == نالا ۽ اهميت == == رستا == == تاريخ == == مذهبن جي واڌ == == فن جي واڌ == == سهائتا == == گيلري == == پڻ ڏسو == <nowiki>*</nowiki> قراقرم هاءِ وي <nowiki>*</nowiki> سي-پيڪ <nowiki>*</nowiki> وچ ايشيا جي تاريخ ==حوالا== {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == == ٻاهرين لنڪس == [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] 9uk6djv9wrevz39g5sz3ttivtgp721h 382209 382208 2026-06-01T11:24:41Z Ibne maryam 17680 /* ٻاهريان ڳنڍڻا */ 382209 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، <small>[[چيني ٻولي|چيني]]: 絲綢之路، شي چو زهي، [[فارسي ٻولي|فارسي]]: جاده ابریشم، قازق، ازبڪ، [[روسي ٻولي|تاجڪ ٻولي]]: Ұлы Жібек жолы، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: Via della seta</small>) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. <ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Henderson|L. Morgan|Salonia|2024|p=1-2}} ريشم روڊ جو نالو ريشم جي ڪپڙي جي انتهائي منافعي بخش واپار مان نڪتل آهي، جيڪا بنيادي طور تي چين ۾ پيدا ڪيا ويندا هئا. نيٽ ورڪ 114 قبل مسيح جي آس پاس هان خاندان (202 قبل مسيح - 220 عيسوي) جي، چيني شاهي سفير ژانگ ڪيوان جي مشن ۽ ڳولا ذريعي، وچ ايشيا ۾ توسيع سان شروع ٿيو،<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> جنهن علائقي کي متحد ڪنٽرول هيٺ آندو. چيني پنهنجي واپاري شين جي حفاظت ۾ وڏي دلچسپي ورتي ۽ واپاري رستي جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ لاءِ، چين جي عظيم ديوار کي وڌايو.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> پارٿي سلطنت نيٽ ورڪ کي رومي سمنڊ جي علائقي سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم پل فراهم ڪيو. ساڳئي وقت اولهه ۾ رومي سلطنت جي عروج هڪ ٻئي سان ڳنڍيل واپاري نظام جي اولهائين مرڪز کي وڌيڪ قائم ڪيو. پهرين صدي عيسوي تائين، چيني ريشم جي روم، مصر ۽ يونان ۾ وڏي پيماني تي طلب ڪئي وئي. اوڀر مان ٻيون منافعي بخش شين ۾ چانهه، رنگ، عطر ۽ چيني مٽيءَ جا ٿانو شامل هئا. اولهائين برآمدات ۾ گھوڙا، اُٺ، ماکي، شراب ۽ سون شامل هئا. اڀرندڙ واپاري طبقن لاءِ ڪافي دولت پيدا ڪرڻ کان سواء، سامان، جهڙوڪ ڪاغذ ۽ بارود، جي واڌ يوريشيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن ئي منظرن ۾، سياسي تاريخ جي رفتار کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ريشم روڊ کي هڪ اهڙي عرصي دوران استعمال ڪيو ويو، جڏهن سڄي ايشيا کنڊ ۾ وڏي سياسي تبديلي، جنهن جي مثال طور اهم واقعا، جهڙوڪ بليڪ ڊيٿ (يورپ ۾ طاعون جي مها وبا) ۽ منگول فتحون، ڏٺي ويون. نيٽ ورڪ انتهائي غير مرڪزي هو ۽ سيڪيورٽي گهٽ هئي. مسافرن کي ڌاڙيلن ۽ خانہ بدوش حملي آورن جي مسلسل خطرن ۽ غير مهمان نواز علائقن جي ڊگهي پکيڙ کي منهن ڏيڻو پوندو هو. ڪجھ ماڻهو سلڪ روڊ جي پوري ڊيگهه ۾ سفر ڪن جي بدران، رستي ۾ مختلف اسٽاپنگ پوائنٽن تي ٻڌل وچولين جي تسلسل تي ڀروسو ڪندا هئا. سامان کان سواء، نيٽ ورڪ مذهبي (خاص طور تي ٻڌمت)، فلسفياتي ۽ سائنسي سوچ جي بي مثال تبادلي کي آسان بڻايو. جنهن مان گهڻو ڪجهه رستي ۾ سماجن پاران هم وقت سازي ڪئي وئي.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} ساڳئي طرح، ماڻهن جي هڪ وسيع قسم جا رستا استعمال ڪيا. بيماريون، جهڙوڪ طاعون، پڻ سلڪ روڊ تي پکڙجي ويون. ممڪن طور تي بليڪ ڊيٿ ۾ حصو وٺي.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> سال 1453ع کان پوءِ، عثماني سلطنت، زميني رستن تي وڌيڪ ڪنٽرول لاءِ ٻين بارود واري سلطنتن سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو. جنهن يورپي سياست کي متبادل ڳولڻ تي مجبور ڪيو، جڏهن ته پاڻ پنهنجن واپاري ڀائيوارن تي فائدو حاصل ڪري رهيا هئا.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> هي دريافت جي دور جي شروعات، يورپي نوآبادياتي نظام ۽ عالمگيريت جي وڌيڪ شدت جو نشان هو. 21هين صدي ۾، "نئون سلڪ روڊ" جو نالو، ڪيترن ئي تاريخي واپاري رستن سان گڏ، ڪيترن ئي وڏن انفراسٽرڪچر منصوبن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ مشهور ۾ يوريشين لينڊ پل ۽ چيني بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو (BRI) شامل آهن. يونيسڪو سال 2014ع ۾ سلڪ روڊ جي چانگ آن-تيانشان ڪوريڊور کي ۽ سال 2023ع ۾ زرفشان-ڪاراڪم ڪوريڊور کي، عالمي ورثو قرار ڏنو. فرغانه-سيردريا ڪوريڊور، روڊ جا هندستاني ۽ ايراني حصا ۽ چين ۾ باقي ماڳ عارضي فهرستن تي آهن. مشهور خيال جي باوجود، ريشم روڊ ڪڏهن به هڪ واحد اوڀر-اولهه واپاري رستو نه هو، جيڪو چين کي رومي سمنڊ جي علائقن سان ڳنڍيندو هو ۽ نه ئي منگول سلطنت کان اڳ اها ڪو غير محدود واپاري رستو هو. اهو رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. اڪثر ڪري ريشم روڊ سان ڳنڍيل، مارڪو پولو به، منگولن جي فعال حرڪت جي آساني جي دور ۾ سفر ڪرڻ جي باوجود، ڪڏهن به اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref> == نالا ۽ اهميت == == رستا == == تاريخ == == مذهبن جي واڌ == == فن جي واڌ == == سهائتا == == گيلري == == پڻ ڏسو == <nowiki>*</nowiki> قراقرم هاءِ وي <nowiki>*</nowiki> سي-پيڪ <nowiki>*</nowiki> وچ ايشيا جي تاريخ ==حوالا== {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikivoyage|Silk Road}} * [http://depts.washington.edu/silkroad/maps/maps.html Silk Road Atlas (University of Washington)] * [http://arquivo.pt/wayback/20160315145417/http://www.ess.uci.edu/%7Eoliver/silk.html "The Silk Road]," a historical overview by Oliver Wild * [http://www.silk-road.com/toc/newsletter.html ''The Silk Road Journal''], a freely available scholarly journal run by [[Daniel Waugh (historian)|Daniel Waugh]] * [https://www.youtube.com/watch?v=97HlvtaWwik "The New Silk Road"] – a lecture by Paul Lacourbe at [[TEDx]] Danubia 2013 * [[Pepe Escobar|Escobar, Pepe]] (February 2015). "[http://www.tomdispatch.com/post/175959/tomgram%3A_pepe_escobar%2C_inside_china%27s_%22new_normal%22/ Year of the Sheep, Century of the Dragon? New Silk Roads and the Chinese Vision of a Brave New (Trade) World]," an essay at [[Tom Engelhardt|Tom Dispatch]] {{Authority control}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] almet30yp4uey6gmytkdul5zn0hnkj3 382210 382209 2026-06-01T11:31:44Z Ibne maryam 17680 382210 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، <small>[[چيني ٻولي|چيني]]: 絲綢之路، شي چو زهي، [[فارسي ٻولي|فارسي]]: جاده ابریشم، قازق، ازبڪ، [[روسي ٻولي|تاجڪ ٻولي]]: Ұлы Жібек жолы، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: Via della seta</small>) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. <ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Henderson|L. Morgan|Salonia|2024|p=1-2}} ريشم روڊ جو نالو ريشم جي ڪپڙي جي انتهائي منافعي بخش واپار مان نڪتل آهي، جيڪا بنيادي طور تي چين ۾ پيدا ڪيا ويندا هئا. نيٽ ورڪ 114 قبل مسيح جي آس پاس هان خاندان (202 قبل مسيح - 220 عيسوي) جي، چيني شاهي سفير ژانگ ڪيوان جي مشن ۽ ڳولا ذريعي، وچ ايشيا ۾ توسيع سان شروع ٿيو،<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> جنهن علائقي کي متحد ڪنٽرول هيٺ آندو. چيني پنهنجي واپاري شين جي حفاظت ۾ وڏي دلچسپي ورتي ۽ واپاري رستي جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ لاءِ، چين جي عظيم ديوار کي وڌايو.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> پارٿي سلطنت نيٽ ورڪ کي رومي سمنڊ جي علائقي سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم پل فراهم ڪيو. ساڳئي وقت اولهه ۾ رومي سلطنت جي عروج هڪ ٻئي سان ڳنڍيل واپاري نظام جي اولهائين مرڪز کي وڌيڪ قائم ڪيو. پهرين صدي عيسوي تائين، چيني ريشم جي روم، مصر ۽ يونان ۾ وڏي پيماني تي طلب ڪئي وئي. اوڀر مان ٻيون منافعي بخش شين ۾ چانهه، رنگ، عطر ۽ چيني مٽيءَ جا ٿانو شامل هئا. اولهائين برآمدات ۾ گھوڙا، اُٺ، ماکي، شراب ۽ سون شامل هئا. اڀرندڙ واپاري طبقن لاءِ ڪافي دولت پيدا ڪرڻ کان سواء، سامان، جهڙوڪ ڪاغذ ۽ بارود، جي واڌ يوريشيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن ئي منظرن ۾، سياسي تاريخ جي رفتار کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ريشم روڊ کي هڪ اهڙي عرصي دوران استعمال ڪيو ويو، جڏهن سڄي ايشيا کنڊ ۾ وڏي سياسي تبديلي، جنهن جي مثال طور اهم واقعا، جهڙوڪ بليڪ ڊيٿ (يورپ ۾ طاعون جي مها وبا) ۽ منگول فتحون، ڏٺي ويون. نيٽ ورڪ انتهائي غير مرڪزي هو ۽ سيڪيورٽي گهٽ هئي. مسافرن کي ڌاڙيلن ۽ خانہ بدوش حملي آورن جي مسلسل خطرن ۽ غير مهمان نواز علائقن جي ڊگهي پکيڙ کي منهن ڏيڻو پوندو هو. ڪجھ ماڻهو سلڪ روڊ جي پوري ڊيگهه ۾ سفر ڪن جي بدران، رستي ۾ مختلف اسٽاپنگ پوائنٽن تي ٻڌل وچولين جي تسلسل تي ڀروسو ڪندا هئا. سامان کان سواء، نيٽ ورڪ مذهبي (خاص طور تي ٻڌمت)، فلسفياتي ۽ سائنسي سوچ جي بي مثال تبادلي کي آسان بڻايو. جنهن مان گهڻو ڪجهه رستي ۾ سماجن پاران هم وقت سازي ڪئي وئي.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} ساڳئي طرح، ماڻهن جي هڪ وسيع قسم جا رستا استعمال ڪيا. بيماريون، جهڙوڪ طاعون، پڻ سلڪ روڊ تي پکڙجي ويون. ممڪن طور تي بليڪ ڊيٿ ۾ حصو وٺي.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> سال 1453ع کان پوءِ، عثماني سلطنت، زميني رستن تي وڌيڪ ڪنٽرول لاءِ ٻين بارود واري سلطنتن سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو. جنهن يورپي سياست کي متبادل ڳولڻ تي مجبور ڪيو، جڏهن ته پاڻ پنهنجن واپاري ڀائيوارن تي فائدو حاصل ڪري رهيا هئا.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> هي دريافت جي دور جي شروعات، يورپي نوآبادياتي نظام ۽ عالمگيريت جي وڌيڪ شدت جو نشان هو. 21هين صدي ۾، "نئون سلڪ روڊ" جو نالو، ڪيترن ئي تاريخي واپاري رستن سان گڏ، ڪيترن ئي وڏن انفراسٽرڪچر منصوبن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ مشهور ۾ يوريشين لينڊ پل ۽ چيني بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو (BRI) شامل آهن. يونيسڪو سال 2014ع ۾ سلڪ روڊ جي چانگ آن-تيانشان ڪوريڊور کي ۽ سال 2023ع ۾ زرفشان-ڪاراڪم ڪوريڊور کي، عالمي ورثو قرار ڏنو. فرغانه-سيردريا ڪوريڊور، روڊ جا هندستاني ۽ ايراني حصا ۽ چين ۾ باقي ماڳ عارضي فهرستن تي آهن. مشهور خيال جي باوجود، ريشم روڊ ڪڏهن به هڪ واحد اوڀر-اولهه واپاري رستو نه هو، جيڪو چين کي رومي سمنڊ جي علائقن سان ڳنڍيندو هو ۽ نه ئي منگول سلطنت کان اڳ اها ڪو غير محدود واپاري رستو هو. اهو رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. اڪثر ڪري ريشم روڊ سان ڳنڍيل، مارڪو پولو به، منگولن جي فعال حرڪت جي آساني جي دور ۾ سفر ڪرڻ جي باوجود، ڪڏهن به اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref> == نالا ۽ اهميت == == رستا == == تاريخ == == مذهبن جي واڌ == == فن جي واڌ == == سهائتا == == گيلري == == پڻ ڏسو == <nowiki>*</nowiki> قراقرم هاءِ وي <nowiki>*</nowiki> سي-پيڪ <nowiki>*</nowiki> وچ ايشيا جي تاريخ ==حوالا== {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikivoyage|Silk Road}} * [http://depts.washington.edu/silkroad/maps/maps.html Silk Road Atlas (University of Washington)] * [http://arquivo.pt/wayback/20160315145417/http://www.ess.uci.edu/%7Eoliver/silk.html "The Silk Road]," a historical overview by Oliver Wild * [http://www.silk-road.com/toc/newsletter.html ''The Silk Road Journal''], a freely available scholarly journal run by [[Daniel Waugh (historian)|Daniel Waugh]] * [https://www.youtube.com/watch?v=97HlvtaWwik "The New Silk Road"] – a lecture by Paul Lacourbe at [[TEDx]] Danubia 2013 * [[Pepe Escobar|Escobar, Pepe]] (February 2015). "[http://www.tomdispatch.com/post/175959/tomgram%3A_pepe_escobar%2C_inside_china%27s_%22new_normal%22/ Year of the Sheep, Century of the Dragon? New Silk Roads and the Chinese Vision of a Brave New (Trade) World]," an essay at [[Tom Engelhardt|Tom Dispatch]] {{Authority control}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو: افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو: قديم ميسوپوٽيميا]] [[زمرو: قديم بين الاقوامي تعلقات]] [[زمرو: قديم روڊ ۽ رستا]] [[زمرو: ايران جي اقتصادي تاريخ]] [[زمرو: يوريشيائي تاريخ]] [[زمرو: قديم روم جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو: پاڪستان جو پرڏيهي واپار]] [[زمرو: هان خاندان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو: چين ۾ پرڏيهي واپار جي تاريخ]] [[زمرو: شاهي چين جي تاريخ]] [[زمرو: بين الاقوامي تعلقات جي تاريخ]] [[زمرو: خراسان جي تاريخ]] [[زمرو: بين الاقوامي روڊ نيٽ ورڪ]] [[زمرو: وچين ايشيا]] [[زمرو: روڊ ايشيا]] [[زمرو: ريشم]] [[زمرو: واپاري رستا]] [[زمرو: چين ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: قازقستان ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: تاجڪستان ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: چين-رومن سلطنت تعلقات]] [[زمرو: ٽرانسپورٽ جي قديم تاريخ]] [[زمرو: وچين دور جا روڊ ۽ ٽريڪ]] [[زمرو:هان خاندان]] [[زمرو:چين جي اقتصادي تاريخ]] [[زمرو:اوڀرين دنيا]] [[زمرو:ريشم]] [[زمرو:واپاري رستا]] [[زمرو:ايشيا ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:چين ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:قزاقستان ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ سياحتي ڪشش]] i1cwbqytq5t9agkd38vhdf8tnlkp31m 382211 382210 2026-06-01T11:43:17Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 382211 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، <small>[[چيني ٻولي|چيني]]: 絲綢之路، شي چو زهي، [[فارسي ٻولي|فارسي]]: جاده ابریشم، قازق، ازبڪ، [[روسي ٻولي|تاجڪ ٻولي]]: Ұлы Жібек жолы، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: Via della seta</small>) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. <ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Henderson|L. Morgan|Salonia|2024|p=1-2}} ريشم روڊ جو نالو ريشم جي ڪپڙي جي انتهائي منافعي بخش واپار مان نڪتل آهي، جيڪا بنيادي طور تي چين ۾ پيدا ڪيا ويندا هئا. نيٽ ورڪ 114 قبل مسيح جي آس پاس هان خاندان (202 قبل مسيح - 220 عيسوي) جي، چيني شاهي سفير ژانگ ڪيوان جي مشن ۽ ڳولا ذريعي، وچ ايشيا ۾ توسيع سان شروع ٿيو،<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> جنهن علائقي کي متحد ڪنٽرول هيٺ آندو. چيني پنهنجي واپاري شين جي حفاظت ۾ وڏي دلچسپي ورتي ۽ واپاري رستي جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ لاءِ، چين جي عظيم ديوار کي وڌايو.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> پارٿي سلطنت نيٽ ورڪ کي رومي سمنڊ جي علائقي سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم پل فراهم ڪيو. ساڳئي وقت اولهه ۾ رومي سلطنت جي عروج هڪ ٻئي سان ڳنڍيل واپاري نظام جي اولهائين مرڪز کي وڌيڪ قائم ڪيو. پهرين صدي عيسوي تائين، چيني ريشم جي روم، مصر ۽ يونان ۾ وڏي پيماني تي طلب ڪئي وئي. اوڀر مان ٻيون منافعي بخش شين ۾ چانهه، رنگ، عطر ۽ چيني مٽيءَ جا ٿانو شامل هئا. اولهائين برآمدات ۾ گھوڙا، اُٺ، ماکي، شراب ۽ سون شامل هئا. اڀرندڙ واپاري طبقن لاءِ ڪافي دولت پيدا ڪرڻ کان سواء، سامان، جهڙوڪ ڪاغذ ۽ بارود، جي واڌ يوريشيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن ئي منظرن ۾، سياسي تاريخ جي رفتار کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ريشم روڊ کي هڪ اهڙي عرصي دوران استعمال ڪيو ويو، جڏهن سڄي ايشيا کنڊ ۾ وڏي سياسي تبديلي، جنهن جي مثال طور اهم واقعا، جهڙوڪ بليڪ ڊيٿ (يورپ ۾ طاعون جي مها وبا) ۽ منگول فتحون، ڏٺي ويون. نيٽ ورڪ انتهائي غير مرڪزي هو ۽ سيڪيورٽي گهٽ هئي. مسافرن کي ڌاڙيلن ۽ خانہ بدوش حملي آورن جي مسلسل خطرن ۽ غير مهمان نواز علائقن جي ڊگهي پکيڙ کي منهن ڏيڻو پوندو هو. ڪجھ ماڻهو سلڪ روڊ جي پوري ڊيگهه ۾ سفر ڪن جي بدران، رستي ۾ مختلف اسٽاپنگ پوائنٽن تي ٻڌل وچولين جي تسلسل تي ڀروسو ڪندا هئا. سامان کان سواء، نيٽ ورڪ مذهبي (خاص طور تي ٻڌمت)، فلسفياتي ۽ سائنسي سوچ جي بي مثال تبادلي کي آسان بڻايو. جنهن مان گهڻو ڪجهه رستي ۾ سماجن پاران هم وقت سازي ڪئي وئي.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} ساڳئي طرح، ماڻهن جي هڪ وسيع قسم جا رستا استعمال ڪيا. بيماريون، جهڙوڪ طاعون، پڻ سلڪ روڊ تي پکڙجي ويون. ممڪن طور تي بليڪ ڊيٿ ۾ حصو وٺي.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> سال 1453ع کان پوءِ، عثماني سلطنت، زميني رستن تي وڌيڪ ڪنٽرول لاءِ ٻين بارود واري سلطنتن سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو. جنهن يورپي سياست کي متبادل ڳولڻ تي مجبور ڪيو، جڏهن ته پاڻ پنهنجن واپاري ڀائيوارن تي فائدو حاصل ڪري رهيا هئا.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> هي دريافت جي دور جي شروعات، يورپي نوآبادياتي نظام ۽ عالمگيريت جي وڌيڪ شدت جو نشان هو. 21هين صدي ۾، "نئون سلڪ روڊ" جو نالو، ڪيترن ئي تاريخي واپاري رستن سان گڏ، ڪيترن ئي وڏن انفراسٽرڪچر منصوبن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ مشهور ۾ يوريشين لينڊ پل ۽ چيني بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو (BRI) شامل آهن. يونيسڪو سال 2014ع ۾ سلڪ روڊ جي چانگ آن-تيانشان ڪوريڊور کي ۽ سال 2023ع ۾ زرفشان-ڪاراڪم ڪوريڊور کي، عالمي ورثو قرار ڏنو. فرغانه-سيردريا ڪوريڊور، روڊ جا هندستاني ۽ ايراني حصا ۽ چين ۾ باقي ماڳ عارضي فهرستن تي آهن. مشهور خيال جي باوجود، ريشم روڊ ڪڏهن به هڪ واحد اوڀر-اولهه واپاري رستو نه هو، جيڪو چين کي رومي سمنڊ جي علائقن سان ڳنڍيندو هو ۽ نه ئي منگول سلطنت کان اڳ اها ڪو غير محدود واپاري رستو هو. اهو رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. اڪثر ڪري ريشم روڊ سان ڳنڍيل، مارڪو پولو به، منگولن جي فعال حرڪت جي آساني جي دور ۾ سفر ڪرڻ جي باوجود، ڪڏهن به اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref> == نالا ۽ اهميت == == رستا == == تاريخ == == مذهبن جي واڌ == == فن جي واڌ == == سهائتا == == گيلري == == پڻ ڏسو == * قراقرم هاءِ وي * چين پاڪستان اقتصادي راهداري * وچ ايشيا جي تاريخ ==حوالا== {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikivoyage|Silk Road}} * [http://depts.washington.edu/silkroad/maps/maps.html Silk Road Atlas (University of Washington)] * [http://arquivo.pt/wayback/20160315145417/http://www.ess.uci.edu/%7Eoliver/silk.html "The Silk Road]," a historical overview by Oliver Wild * [http://www.silk-road.com/toc/newsletter.html ''The Silk Road Journal''], a freely available scholarly journal run by [[Daniel Waugh (historian)|Daniel Waugh]] * [https://www.youtube.com/watch?v=97HlvtaWwik "The New Silk Road"] – a lecture by Paul Lacourbe at [[TEDx]] Danubia 2013 * [[Pepe Escobar|Escobar, Pepe]] (February 2015). "[http://www.tomdispatch.com/post/175959/tomgram%3A_pepe_escobar%2C_inside_china%27s_%22new_normal%22/ Year of the Sheep, Century of the Dragon? New Silk Roads and the Chinese Vision of a Brave New (Trade) World]," an essay at [[Tom Engelhardt|Tom Dispatch]] {{Authority control}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو: افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو: قديم ميسوپوٽيميا]] [[زمرو: قديم بين الاقوامي تعلقات]] [[زمرو: قديم روڊ ۽ رستا]] [[زمرو: ايران جي اقتصادي تاريخ]] [[زمرو: يوريشيائي تاريخ]] [[زمرو: قديم روم جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو: پاڪستان جو پرڏيهي واپار]] [[زمرو: هان خاندان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو: چين ۾ پرڏيهي واپار جي تاريخ]] [[زمرو: شاهي چين جي تاريخ]] [[زمرو: بين الاقوامي تعلقات جي تاريخ]] [[زمرو: خراسان جي تاريخ]] [[زمرو: بين الاقوامي روڊ نيٽ ورڪ]] [[زمرو: وچين ايشيا]] [[زمرو: روڊ ايشيا]] [[زمرو: ريشم]] [[زمرو: واپاري رستا]] [[زمرو: چين ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: قازقستان ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: تاجڪستان ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: چين-رومن سلطنت تعلقات]] [[زمرو: ٽرانسپورٽ جي قديم تاريخ]] [[زمرو: وچين دور جا روڊ ۽ ٽريڪ]] [[زمرو:هان خاندان]] [[زمرو:چين جي اقتصادي تاريخ]] [[زمرو:اوڀرين دنيا]] [[زمرو:ريشم]] [[زمرو:واپاري رستا]] [[زمرو:ايشيا ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:چين ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:قزاقستان ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ سياحتي ڪشش]] 184kypw3n9fe3zzd5l6uwl2f1kbfqlt 382212 382211 2026-06-01T11:44:21Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 382212 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، <small>[[چيني ٻولي|چيني]]: 絲綢之路، شي چو زهي، [[فارسي ٻولي|فارسي]]: جاده ابریشم، قازق، ازبڪ، [[روسي ٻولي|تاجڪ ٻولي]]: Ұлы Жібек жолы، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: Via della seta</small>) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. <ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Henderson|L. Morgan|Salonia|2024|p=1-2}} ريشم روڊ جو نالو ريشم جي ڪپڙي جي انتهائي منافعي بخش واپار مان نڪتل آهي، جيڪا بنيادي طور تي چين ۾ پيدا ڪيا ويندا هئا. نيٽ ورڪ 114 قبل مسيح جي آس پاس هان خاندان (202 قبل مسيح - 220 عيسوي) جي، چيني شاهي سفير ژانگ ڪيوان جي مشن ۽ ڳولا ذريعي، وچ ايشيا ۾ توسيع سان شروع ٿيو،<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> جنهن علائقي کي متحد ڪنٽرول هيٺ آندو. چيني پنهنجي واپاري شين جي حفاظت ۾ وڏي دلچسپي ورتي ۽ واپاري رستي جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ لاءِ، چين جي عظيم ديوار کي وڌايو.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> پارٿي سلطنت نيٽ ورڪ کي رومي سمنڊ جي علائقي سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم پل فراهم ڪيو. ساڳئي وقت اولهه ۾ رومي سلطنت جي عروج هڪ ٻئي سان ڳنڍيل واپاري نظام جي اولهائين مرڪز کي وڌيڪ قائم ڪيو. پهرين صدي عيسوي تائين، چيني ريشم جي روم، مصر ۽ يونان ۾ وڏي پيماني تي طلب ڪئي وئي. اوڀر مان ٻيون منافعي بخش شين ۾ چانهه، رنگ، عطر ۽ چيني مٽيءَ جا ٿانو شامل هئا. اولهائين برآمدات ۾ گھوڙا، اُٺ، ماکي، شراب ۽ سون شامل هئا. اڀرندڙ واپاري طبقن لاءِ ڪافي دولت پيدا ڪرڻ کان سواء، سامان، جهڙوڪ ڪاغذ ۽ بارود، جي واڌ يوريشيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن ئي منظرن ۾، سياسي تاريخ جي رفتار کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ريشم روڊ کي هڪ اهڙي عرصي دوران استعمال ڪيو ويو، جڏهن سڄي ايشيا کنڊ ۾ وڏي سياسي تبديلي، جنهن جي مثال طور اهم واقعا، جهڙوڪ بليڪ ڊيٿ (يورپ ۾ طاعون جي مها وبا) ۽ منگول فتحون، ڏٺي ويون. نيٽ ورڪ انتهائي غير مرڪزي هو ۽ سيڪيورٽي گهٽ هئي. مسافرن کي ڌاڙيلن ۽ خانہ بدوش حملي آورن جي مسلسل خطرن ۽ غير مهمان نواز علائقن جي ڊگهي پکيڙ کي منهن ڏيڻو پوندو هو. ڪجھ ماڻهو سلڪ روڊ جي پوري ڊيگهه ۾ سفر ڪن جي بدران، رستي ۾ مختلف اسٽاپنگ پوائنٽن تي ٻڌل وچولين جي تسلسل تي ڀروسو ڪندا هئا. سامان کان سواء، نيٽ ورڪ مذهبي (خاص طور تي ٻڌمت)، فلسفياتي ۽ سائنسي سوچ جي بي مثال تبادلي کي آسان بڻايو. جنهن مان گهڻو ڪجهه رستي ۾ سماجن پاران هم وقت سازي ڪئي وئي.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} ساڳئي طرح، ماڻهن جي هڪ وسيع قسم جا رستا استعمال ڪيا. بيماريون، جهڙوڪ طاعون، پڻ سلڪ روڊ تي پکڙجي ويون. ممڪن طور تي بليڪ ڊيٿ ۾ حصو وٺي.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> سال 1453ع کان پوءِ، عثماني سلطنت، زميني رستن تي وڌيڪ ڪنٽرول لاءِ ٻين بارود واري سلطنتن سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو. جنهن يورپي سياست کي متبادل ڳولڻ تي مجبور ڪيو، جڏهن ته پاڻ پنهنجن واپاري ڀائيوارن تي فائدو حاصل ڪري رهيا هئا.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> هي دريافت جي دور جي شروعات، يورپي نوآبادياتي نظام ۽ عالمگيريت جي وڌيڪ شدت جو نشان هو. 21هين صدي ۾، "نئون سلڪ روڊ" جو نالو، ڪيترن ئي تاريخي واپاري رستن سان گڏ، ڪيترن ئي وڏن انفراسٽرڪچر منصوبن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ مشهور ۾ يوريشين لينڊ پل ۽ چيني بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو (BRI) شامل آهن. يونيسڪو سال 2014ع ۾ سلڪ روڊ جي چانگ آن-تيانشان ڪوريڊور کي ۽ سال 2023ع ۾ زرفشان-ڪاراڪم ڪوريڊور کي، عالمي ورثو قرار ڏنو. فرغانه-سيردريا ڪوريڊور، روڊ جا هندستاني ۽ ايراني حصا ۽ چين ۾ باقي ماڳ عارضي فهرستن تي آهن. مشهور خيال جي باوجود، ريشم روڊ ڪڏهن به هڪ واحد اوڀر-اولهه واپاري رستو نه هو، جيڪو چين کي رومي سمنڊ جي علائقن سان ڳنڍيندو هو ۽ نه ئي منگول سلطنت کان اڳ اها ڪو غير محدود واپاري رستو هو. اهو رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. اڪثر ڪري ريشم روڊ سان ڳنڍيل، مارڪو پولو به، منگولن جي فعال حرڪت جي آساني جي دور ۾ سفر ڪرڻ جي باوجود، ڪڏهن به اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref> == نالا ۽ اهميت == == رستا == == تاريخ == == مذهبن جي واڌ == == فن جي واڌ == == سهائتا == == گيلري == == پڻ ڏسو == {{Portal|Asia|China|Central Aia}} * قراقرم هاءِ وي * چين پاڪستان اقتصادي راهداري * وچ ايشيا جي تاريخ ==حوالا== {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikivoyage|Silk Road}} * [http://depts.washington.edu/silkroad/maps/maps.html Silk Road Atlas (University of Washington)] * [http://arquivo.pt/wayback/20160315145417/http://www.ess.uci.edu/%7Eoliver/silk.html "The Silk Road]," a historical overview by Oliver Wild * [http://www.silk-road.com/toc/newsletter.html ''The Silk Road Journal''], a freely available scholarly journal run by [[Daniel Waugh (historian)|Daniel Waugh]] * [https://www.youtube.com/watch?v=97HlvtaWwik "The New Silk Road"] – a lecture by Paul Lacourbe at [[TEDx]] Danubia 2013 * [[Pepe Escobar|Escobar, Pepe]] (February 2015). "[http://www.tomdispatch.com/post/175959/tomgram%3A_pepe_escobar%2C_inside_china%27s_%22new_normal%22/ Year of the Sheep, Century of the Dragon? New Silk Roads and the Chinese Vision of a Brave New (Trade) World]," an essay at [[Tom Engelhardt|Tom Dispatch]] {{Authority control}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو: افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو: قديم ميسوپوٽيميا]] [[زمرو: قديم بين الاقوامي تعلقات]] [[زمرو: قديم روڊ ۽ رستا]] [[زمرو: ايران جي اقتصادي تاريخ]] [[زمرو: يوريشيائي تاريخ]] [[زمرو: قديم روم جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو: پاڪستان جو پرڏيهي واپار]] [[زمرو: هان خاندان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو: چين ۾ پرڏيهي واپار جي تاريخ]] [[زمرو: شاهي چين جي تاريخ]] [[زمرو: بين الاقوامي تعلقات جي تاريخ]] [[زمرو: خراسان جي تاريخ]] [[زمرو: بين الاقوامي روڊ نيٽ ورڪ]] [[زمرو: وچين ايشيا]] [[زمرو: روڊ ايشيا]] [[زمرو: ريشم]] [[زمرو: واپاري رستا]] [[زمرو: چين ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: قازقستان ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: تاجڪستان ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: چين-رومن سلطنت تعلقات]] [[زمرو: ٽرانسپورٽ جي قديم تاريخ]] [[زمرو: وچين دور جا روڊ ۽ ٽريڪ]] [[زمرو:هان خاندان]] [[زمرو:چين جي اقتصادي تاريخ]] [[زمرو:اوڀرين دنيا]] [[زمرو:ريشم]] [[زمرو:واپاري رستا]] [[زمرو:ايشيا ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:چين ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:قزاقستان ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ سياحتي ڪشش]] g5m3oxar20gvm1tybv8oriplnwrejus 382213 382212 2026-06-01T11:44:55Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 382213 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، <small>[[چيني ٻولي|چيني]]: 絲綢之路، شي چو زهي، [[فارسي ٻولي|فارسي]]: جاده ابریشم، قازق، ازبڪ، [[روسي ٻولي|تاجڪ ٻولي]]: Ұлы Жібек жолы، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: Via della seta</small>) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. <ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Henderson|L. Morgan|Salonia|2024|p=1-2}} ريشم روڊ جو نالو ريشم جي ڪپڙي جي انتهائي منافعي بخش واپار مان نڪتل آهي، جيڪا بنيادي طور تي چين ۾ پيدا ڪيا ويندا هئا. نيٽ ورڪ 114 قبل مسيح جي آس پاس هان خاندان (202 قبل مسيح - 220 عيسوي) جي، چيني شاهي سفير ژانگ ڪيوان جي مشن ۽ ڳولا ذريعي، وچ ايشيا ۾ توسيع سان شروع ٿيو،<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> جنهن علائقي کي متحد ڪنٽرول هيٺ آندو. چيني پنهنجي واپاري شين جي حفاظت ۾ وڏي دلچسپي ورتي ۽ واپاري رستي جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ لاءِ، چين جي عظيم ديوار کي وڌايو.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> پارٿي سلطنت نيٽ ورڪ کي رومي سمنڊ جي علائقي سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم پل فراهم ڪيو. ساڳئي وقت اولهه ۾ رومي سلطنت جي عروج هڪ ٻئي سان ڳنڍيل واپاري نظام جي اولهائين مرڪز کي وڌيڪ قائم ڪيو. پهرين صدي عيسوي تائين، چيني ريشم جي روم، مصر ۽ يونان ۾ وڏي پيماني تي طلب ڪئي وئي. اوڀر مان ٻيون منافعي بخش شين ۾ چانهه، رنگ، عطر ۽ چيني مٽيءَ جا ٿانو شامل هئا. اولهائين برآمدات ۾ گھوڙا، اُٺ، ماکي، شراب ۽ سون شامل هئا. اڀرندڙ واپاري طبقن لاءِ ڪافي دولت پيدا ڪرڻ کان سواء، سامان، جهڙوڪ ڪاغذ ۽ بارود، جي واڌ يوريشيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن ئي منظرن ۾، سياسي تاريخ جي رفتار کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ريشم روڊ کي هڪ اهڙي عرصي دوران استعمال ڪيو ويو، جڏهن سڄي ايشيا کنڊ ۾ وڏي سياسي تبديلي، جنهن جي مثال طور اهم واقعا، جهڙوڪ بليڪ ڊيٿ (يورپ ۾ طاعون جي مها وبا) ۽ منگول فتحون، ڏٺي ويون. نيٽ ورڪ انتهائي غير مرڪزي هو ۽ سيڪيورٽي گهٽ هئي. مسافرن کي ڌاڙيلن ۽ خانہ بدوش حملي آورن جي مسلسل خطرن ۽ غير مهمان نواز علائقن جي ڊگهي پکيڙ کي منهن ڏيڻو پوندو هو. ڪجھ ماڻهو سلڪ روڊ جي پوري ڊيگهه ۾ سفر ڪن جي بدران، رستي ۾ مختلف اسٽاپنگ پوائنٽن تي ٻڌل وچولين جي تسلسل تي ڀروسو ڪندا هئا. سامان کان سواء، نيٽ ورڪ مذهبي (خاص طور تي ٻڌمت)، فلسفياتي ۽ سائنسي سوچ جي بي مثال تبادلي کي آسان بڻايو. جنهن مان گهڻو ڪجهه رستي ۾ سماجن پاران هم وقت سازي ڪئي وئي.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} ساڳئي طرح، ماڻهن جي هڪ وسيع قسم جا رستا استعمال ڪيا. بيماريون، جهڙوڪ طاعون، پڻ سلڪ روڊ تي پکڙجي ويون. ممڪن طور تي بليڪ ڊيٿ ۾ حصو وٺي.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> سال 1453ع کان پوءِ، عثماني سلطنت، زميني رستن تي وڌيڪ ڪنٽرول لاءِ ٻين بارود واري سلطنتن سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو. جنهن يورپي سياست کي متبادل ڳولڻ تي مجبور ڪيو، جڏهن ته پاڻ پنهنجن واپاري ڀائيوارن تي فائدو حاصل ڪري رهيا هئا.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> هي دريافت جي دور جي شروعات، يورپي نوآبادياتي نظام ۽ عالمگيريت جي وڌيڪ شدت جو نشان هو. 21هين صدي ۾، "نئون سلڪ روڊ" جو نالو، ڪيترن ئي تاريخي واپاري رستن سان گڏ، ڪيترن ئي وڏن انفراسٽرڪچر منصوبن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ مشهور ۾ يوريشين لينڊ پل ۽ چيني بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو (BRI) شامل آهن. يونيسڪو سال 2014ع ۾ سلڪ روڊ جي چانگ آن-تيانشان ڪوريڊور کي ۽ سال 2023ع ۾ زرفشان-ڪاراڪم ڪوريڊور کي، عالمي ورثو قرار ڏنو. فرغانه-سيردريا ڪوريڊور، روڊ جا هندستاني ۽ ايراني حصا ۽ چين ۾ باقي ماڳ عارضي فهرستن تي آهن. مشهور خيال جي باوجود، ريشم روڊ ڪڏهن به هڪ واحد اوڀر-اولهه واپاري رستو نه هو، جيڪو چين کي رومي سمنڊ جي علائقن سان ڳنڍيندو هو ۽ نه ئي منگول سلطنت کان اڳ اها ڪو غير محدود واپاري رستو هو. اهو رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. اڪثر ڪري ريشم روڊ سان ڳنڍيل، مارڪو پولو به، منگولن جي فعال حرڪت جي آساني جي دور ۾ سفر ڪرڻ جي باوجود، ڪڏهن به اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref> == نالا ۽ اهميت == == رستا == == تاريخ == == مذهبن جي واڌ == == فن جي واڌ == == سهائتا == == گيلري == == پڻ ڏسو == {{Portal|Asia|China|Central Asia}} * قراقرم هاءِ وي * چين پاڪستان اقتصادي راهداري * وچ ايشيا جي تاريخ ==حوالا== {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikivoyage|Silk Road}} * [http://depts.washington.edu/silkroad/maps/maps.html Silk Road Atlas (University of Washington)] * [http://arquivo.pt/wayback/20160315145417/http://www.ess.uci.edu/%7Eoliver/silk.html "The Silk Road]," a historical overview by Oliver Wild * [http://www.silk-road.com/toc/newsletter.html ''The Silk Road Journal''], a freely available scholarly journal run by [[Daniel Waugh (historian)|Daniel Waugh]] * [https://www.youtube.com/watch?v=97HlvtaWwik "The New Silk Road"] – a lecture by Paul Lacourbe at [[TEDx]] Danubia 2013 * [[Pepe Escobar|Escobar, Pepe]] (February 2015). "[http://www.tomdispatch.com/post/175959/tomgram%3A_pepe_escobar%2C_inside_china%27s_%22new_normal%22/ Year of the Sheep, Century of the Dragon? New Silk Roads and the Chinese Vision of a Brave New (Trade) World]," an essay at [[Tom Engelhardt|Tom Dispatch]] {{Authority control}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو: افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو: قديم ميسوپوٽيميا]] [[زمرو: قديم بين الاقوامي تعلقات]] [[زمرو: قديم روڊ ۽ رستا]] [[زمرو: ايران جي اقتصادي تاريخ]] [[زمرو: يوريشيائي تاريخ]] [[زمرو: قديم روم جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو: پاڪستان جو پرڏيهي واپار]] [[زمرو: هان خاندان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو: چين ۾ پرڏيهي واپار جي تاريخ]] [[زمرو: شاهي چين جي تاريخ]] [[زمرو: بين الاقوامي تعلقات جي تاريخ]] [[زمرو: خراسان جي تاريخ]] [[زمرو: بين الاقوامي روڊ نيٽ ورڪ]] [[زمرو: وچين ايشيا]] [[زمرو: روڊ ايشيا]] [[زمرو: ريشم]] [[زمرو: واپاري رستا]] [[زمرو: چين ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: قازقستان ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: تاجڪستان ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: چين-رومن سلطنت تعلقات]] [[زمرو: ٽرانسپورٽ جي قديم تاريخ]] [[زمرو: وچين دور جا روڊ ۽ ٽريڪ]] [[زمرو:هان خاندان]] [[زمرو:چين جي اقتصادي تاريخ]] [[زمرو:اوڀرين دنيا]] [[زمرو:ريشم]] [[زمرو:واپاري رستا]] [[زمرو:ايشيا ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:چين ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:قزاقستان ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ سياحتي ڪشش]] 8yy5a7vcq2i9nzqqyqksrd71nl6jrfe 382214 382213 2026-06-01T11:47:06Z Ibne maryam 17680 /* پڻ ڏسو */ 382214 wikitext text/x-wiki {{Short description|Historical network of Eurasian trade routes}} {{hatnote group| {{other uses}} {{redirect|Silk Route}} {{redirect|Silk Way|the cargo airlines based in [[Azerbaijan]]|Silk Way Airlines|and|Silk Way West Airlines}} }} {{Infobox road | name = Silk Road | map = Silk road Kazakhstan.svg | map_alt = Map of Eurasia with drawn lines for overland routes | map_notes = Main routes of the Silk Road | time_period = {{circa|114&nbsp;BCE|1450&nbsp;CE}}; {{time interval|-114}} ago | embedded = {{Designation list|embed=yes | designation1=WHS | designation1_offname=[[Silk Roads: the Routes Network of Chang'an-Tianshan Corridor]] | designation1_date = 2014 (38th [[World Heritage Committee|session]]) | designation1_type = Cultural | designation1_criteria = ii, iii, v, vi | designation1_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1442 1442] | designation1_free1name = Region | designation1_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] | designation2=WHS | designation2_offname=[[Silk Roads: Zarafshan-Karakum Corridor]] | designation2_date = 2023 (45th [[World Heritage Committee|session]]) | designation2_type = Cultural | designation2_criteria = ii, iii, v | designation2_number = [https://whc.unesco.org/en/list/1675 1675] | designation2_free1name = Region | designation2_free1value = [[List of World Heritage Sites in Asia|Asia-Pacific]] }}{{Infobox Chinese|order=ts|child=yes|headercolor=#CEDFF2 | t = 絲綢之路 | s = 丝绸之路 | p = Sīchóu zhī lù | w = {{tonesup|Ssu1 ch{{wg-apos}}ou1 chih1 lu4}} }} }} '''ريشم روڊ''' (<small>Silk</small> <small>Road</small>، <small>[[چيني ٻولي|چيني]]: 絲綢之路، شي چو زهي، [[فارسي ٻولي|فارسي]]: جاده ابریشم، قازق، ازبڪ، [[روسي ٻولي|تاجڪ ٻولي]]: Ұлы Жібек жолы، [[اطالوي ٻولي|اطالوي]]: Via della seta</small>) ٻي صدي قبل مسيح کان وٺي <small>15</small>هين صدي جي وچ تائين سرگرم، زمين تي <small>6,400</small> ڪلوميٽر (<small>4,000</small> ميل) کان وڌيڪ پکڙيل، ايشيائي واپاري رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو.<ref name=":5">{{Cite web |date=26 July 2019 |title=The Silk Road |url=http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |archive-url=https://web.archive.org/web/20200201071552/http://www.nationalgeographic.org/encyclopedia/silk-road/ |access-date=25 January 2022 |website=National Geographic Society |archive-date=1 February 2020}}</ref> هن اوڀرين دنيا ([[ايشيا]]) ۽ اولهائين دنيا ([[يورپ]] ۽ [[آفريڪا]]) جي وچ ۾ اقتصادي، ثقافتي، سياسي ۽ مذهبي رابطي کي آسان بڻائڻ ۾ مرڪزي ڪردار ادا ڪيو. <ref>{{Cite web |publisher=Miho Museum |location=Shiga|volume=23 |date=March 2009 |title=Eurasian winds toward Silla |url=http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160409105904/http://www.miho.or.jp/english/member/shangrila/tpshan23.htm |archive-date=9 April 2016}}</ref><ref name=":4">{{Cite book |last=Gan |first=Fuxi |url=https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |title=Ancient Glass Research Along the Silk Road |year=2009 |others=Shanghai Institute of Optics and Fine Mechanics, Chinese Academy of Sciences |isbn=978-9-812-83356-3 |edition=Ancient Glass Research along the Silk Road, World Scientific |page=41 |publisher=World Scientific |archive-url=https://web.archive.org/web/20180227164624/https://books.google.com/books?id=MJhpDQAAQBAJ&pg=PA1 |archive-date=27 February 2018 |url-status=live}}</ref><ref>{{Cite book |last=Elisseeff |first=Vadime |title=The Silk Roads: Highways of Culture and Commerce |publisher=UNESCO |year=2001 |isbn=978-9-231-03652-1}}</ref> "ريشم روڊ" جو نالو <small>19</small>هين صدي جي آخر ۾ ٺاهيو ويو هو. پر ڪجهه <small>20</small>هين ۽ <small>21</small>هين صدي جا مورخ ان جي بدران "ريشم رستا" <small>(Silk Routes)</small> جي اصطلاح کي، انهي بنياد تي ترجيح ڏين ٿا ته اها وڌيڪ صحيح طور تي [[وچ ايشيا|وچ]]، [[اوڀر ايشيا|اوڀر]]، [[ڏکڻ ايشيا|ڏکڻ]]، [[ڏکڻ اوڀر ايشيا|ڏکڻ اوڀر]] ۽ [[اولهه ايشيا]] ۽ انهي سان گڏ [[اوڀر آفريڪا]] ۽ [[ڏاکڻي يورپ|ڏکڻ يورپ]] کي ڳنڍيندڙ زميني ۽ سامونڊي رستن جي پيچيده نيٽ ورڪ کي بيان ڪري ٿي. ڪجهه عالم تنقيد ڪن ٿا يا ريشم روڊ جي خيال کي به رد ڪن ٿا ۽ هڪ نئين تعريف يا متبادل اصطلاح جو مطالبو ڪن ٿا. انهن جي مطابق، هن اصطلاح کي استعمال ڪندڙ ادب "[[يوريشيا]] جي ٻنهي پاسن تي ترقي يافته ۽ پڙهيل لکيل سلطنتن کي امتيازي حيثيت ڏني آهي". ان ڪري ميداني خانه بدوشن جي تهذيبن کي نظرانداز ڪيو ويو آهي. ان کان سواء، ڪلاسيڪل تعريف [[هندستان]] ۽ [[ايران]] جهڙين ممتاز تهذيبن کي نظرانداز ڪري ٿي.{{sfn|Henderson|L. Morgan|Salonia|2024|p=1-2}} ريشم روڊ جو نالو ريشم جي ڪپڙي جي انتهائي منافعي بخش واپار مان نڪتل آهي، جيڪا بنيادي طور تي چين ۾ پيدا ڪيا ويندا هئا. نيٽ ورڪ 114 قبل مسيح جي آس پاس هان خاندان (202 قبل مسيح - 220 عيسوي) جي، چيني شاهي سفير ژانگ ڪيوان جي مشن ۽ ڳولا ذريعي، وچ ايشيا ۾ توسيع سان شروع ٿيو،<ref>{{Cite web|last=Higa|first=Kiyota|title=Legend of Silk Road pioneer lives on|url=https://www.nationthailand.com/ann/30251071|date=2015-01-01}}</ref> جنهن علائقي کي متحد ڪنٽرول هيٺ آندو. چيني پنهنجي واپاري شين جي حفاظت ۾ وڏي دلچسپي ورتي ۽ واپاري رستي جي حفاظت کي يقيني بڻائڻ لاءِ، چين جي عظيم ديوار کي وڌايو.<ref>Liu, Xinru (2010). ''The Silk Road in World History'' New York: [[Oxford University Press]], p. 11.</ref> پارٿي سلطنت نيٽ ورڪ کي رومي سمنڊ جي علائقي سان ڳنڍيندڙ هڪ اهم پل فراهم ڪيو. ساڳئي وقت اولهه ۾ رومي سلطنت جي عروج هڪ ٻئي سان ڳنڍيل واپاري نظام جي اولهائين مرڪز کي وڌيڪ قائم ڪيو. پهرين صدي عيسوي تائين، چيني ريشم جي روم، مصر ۽ يونان ۾ وڏي پيماني تي طلب ڪئي وئي. اوڀر مان ٻيون منافعي بخش شين ۾ چانهه، رنگ، عطر ۽ چيني مٽيءَ جا ٿانو شامل هئا. اولهائين برآمدات ۾ گھوڙا، اُٺ، ماکي، شراب ۽ سون شامل هئا. اڀرندڙ واپاري طبقن لاءِ ڪافي دولت پيدا ڪرڻ کان سواء، سامان، جهڙوڪ ڪاغذ ۽ بارود، جي واڌ يوريشيا ۽ ان کان ٻاهر ڪيترن ئي منظرن ۾، سياسي تاريخ جي رفتار کي تمام گهڻو متاثر ڪيو. ريشم روڊ کي هڪ اهڙي عرصي دوران استعمال ڪيو ويو، جڏهن سڄي ايشيا کنڊ ۾ وڏي سياسي تبديلي، جنهن جي مثال طور اهم واقعا، جهڙوڪ بليڪ ڊيٿ (يورپ ۾ طاعون جي مها وبا) ۽ منگول فتحون، ڏٺي ويون. نيٽ ورڪ انتهائي غير مرڪزي هو ۽ سيڪيورٽي گهٽ هئي. مسافرن کي ڌاڙيلن ۽ خانہ بدوش حملي آورن جي مسلسل خطرن ۽ غير مهمان نواز علائقن جي ڊگهي پکيڙ کي منهن ڏيڻو پوندو هو. ڪجھ ماڻهو سلڪ روڊ جي پوري ڊيگهه ۾ سفر ڪن جي بدران، رستي ۾ مختلف اسٽاپنگ پوائنٽن تي ٻڌل وچولين جي تسلسل تي ڀروسو ڪندا هئا. سامان کان سواء، نيٽ ورڪ مذهبي (خاص طور تي ٻڌمت)، فلسفياتي ۽ سائنسي سوچ جي بي مثال تبادلي کي آسان بڻايو. جنهن مان گهڻو ڪجهه رستي ۾ سماجن پاران هم وقت سازي ڪئي وئي.{{sfn|Bentley|1993|p=33}} ساڳئي طرح، ماڻهن جي هڪ وسيع قسم جا رستا استعمال ڪيا. بيماريون، جهڙوڪ طاعون، پڻ سلڪ روڊ تي پکڙجي ويون. ممڪن طور تي بليڪ ڊيٿ ۾ حصو وٺي.<ref name="The Guardian">{{Cite news |date=22 July 2016 |title=Ancient bottom wipers yield evidence of diseases carried along the Silk Road |work=The Guardian |url=https://www.theguardian.com/science/2016/jul/22/ancient-bottom-wipers-yield-evidence-of-diseases-silk-road-chinese-liver-fluke |access-date=18 May 2018}}</ref> سال 1453ع کان پوءِ، عثماني سلطنت، زميني رستن تي وڌيڪ ڪنٽرول لاءِ ٻين بارود واري سلطنتن سان مقابلو ڪرڻ شروع ڪيو. جنهن يورپي سياست کي متبادل ڳولڻ تي مجبور ڪيو، جڏهن ته پاڻ پنهنجن واپاري ڀائيوارن تي فائدو حاصل ڪري رهيا هئا.<ref>{{Cite web |last=Getz |first=Trevor |title=Land-Based Empires 1450 to 1750 |url=https://www.khanacademy.org/humanities/world-history-project-ap/xb41992e0ff5e0f09:unit-4-transoceanic-interconnections/xb41992e0ff5e0f09:4-0technological-innovations-and-exploration/a/unit-4-introduction-transoceanic-interconnections-1450-to-1750 |website=[[Khan Academy]]}}</ref> هي دريافت جي دور جي شروعات، يورپي نوآبادياتي نظام ۽ عالمگيريت جي وڌيڪ شدت جو نشان هو. 21هين صدي ۾، "نئون سلڪ روڊ" جو نالو، ڪيترن ئي تاريخي واپاري رستن سان گڏ، ڪيترن ئي وڏن انفراسٽرڪچر منصوبن کي بيان ڪرڻ لاءِ استعمال ڪيو ويندو آهي. سڀ کان وڌيڪ مشهور ۾ يوريشين لينڊ پل ۽ چيني بيلٽ اينڊ روڊ انيشيئيٽو (BRI) شامل آهن. يونيسڪو سال 2014ع ۾ سلڪ روڊ جي چانگ آن-تيانشان ڪوريڊور کي ۽ سال 2023ع ۾ زرفشان-ڪاراڪم ڪوريڊور کي، عالمي ورثو قرار ڏنو. فرغانه-سيردريا ڪوريڊور، روڊ جا هندستاني ۽ ايراني حصا ۽ چين ۾ باقي ماڳ عارضي فهرستن تي آهن. مشهور خيال جي باوجود، ريشم روڊ ڪڏهن به هڪ واحد اوڀر-اولهه واپاري رستو نه هو، جيڪو چين کي رومي سمنڊ جي علائقن سان ڳنڍيندو هو ۽ نه ئي منگول سلطنت کان اڳ اها ڪو غير محدود واپاري رستو هو. اهو رستن جو هڪ نيٽ ورڪ هو. اڪثر ڪري ريشم روڊ سان ڳنڍيل، مارڪو پولو به، منگولن جي فعال حرڪت جي آساني جي دور ۾ سفر ڪرڻ جي باوجود، ڪڏهن به اهو اصطلاح استعمال نه ڪيو.<ref>{{Cite book |last=Dalrymple |first=William |title=The Golden Road: How Ancient India Transformed the World |publisher=Bloomsbury Publishing |year=2024 |isbn=978-1-4088-6444-9 |edition=First |location=London |publication-date=2024 |language=English}}</ref> == نالا ۽ اهميت == == رستا == == تاريخ == == مذهبن جي واڌ == == فن جي واڌ == == سهائتا == == گيلري == == پڻ ڏسو == {{Portal|Asia|China|Central Asia}} * [[قراقرم]] * [[چين جي عظيم ديوار]] * [[وچ ايشيا وارو نظريو]] ==حوالا== {{حوالا}} == وڌيڪ پڙهڻ == ==ٻاهريان ڳنڍڻا== {{Commons}} {{Wikivoyage|Silk Road}} * [http://depts.washington.edu/silkroad/maps/maps.html Silk Road Atlas (University of Washington)] * [http://arquivo.pt/wayback/20160315145417/http://www.ess.uci.edu/%7Eoliver/silk.html "The Silk Road]," a historical overview by Oliver Wild * [http://www.silk-road.com/toc/newsletter.html ''The Silk Road Journal''], a freely available scholarly journal run by [[Daniel Waugh (historian)|Daniel Waugh]] * [https://www.youtube.com/watch?v=97HlvtaWwik "The New Silk Road"] – a lecture by Paul Lacourbe at [[TEDx]] Danubia 2013 * [[Pepe Escobar|Escobar, Pepe]] (February 2015). "[http://www.tomdispatch.com/post/175959/tomgram%3A_pepe_escobar%2C_inside_china%27s_%22new_normal%22/ Year of the Sheep, Century of the Dragon? New Silk Roads and the Chinese Vision of a Brave New (Trade) World]," an essay at [[Tom Engelhardt|Tom Dispatch]] {{Authority control}} [[زمرو:سلڪ روڊ]] [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] [[زمرو: افغانستان جي قديم تاريخ]] [[زمرو: قديم ميسوپوٽيميا]] [[زمرو: قديم بين الاقوامي تعلقات]] [[زمرو: قديم روڊ ۽ رستا]] [[زمرو: ايران جي اقتصادي تاريخ]] [[زمرو: يوريشيائي تاريخ]] [[زمرو: قديم روم جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو: پاڪستان جو پرڏيهي واپار]] [[زمرو: هان خاندان جا پرڏيهي تعلقات]] [[زمرو: چين ۾ پرڏيهي واپار جي تاريخ]] [[زمرو: شاهي چين جي تاريخ]] [[زمرو: بين الاقوامي تعلقات جي تاريخ]] [[زمرو: خراسان جي تاريخ]] [[زمرو: بين الاقوامي روڊ نيٽ ورڪ]] [[زمرو: وچين ايشيا]] [[زمرو: روڊ ايشيا]] [[زمرو: ريشم]] [[زمرو: واپاري رستا]] [[زمرو: چين ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: قازقستان ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: تاجڪستان ۾ عالمي ورثو سائيٽون]] [[زمرو: چين-رومن سلطنت تعلقات]] [[زمرو: ٽرانسپورٽ جي قديم تاريخ]] [[زمرو: وچين دور جا روڊ ۽ ٽريڪ]] [[زمرو:هان خاندان]] [[زمرو:چين جي اقتصادي تاريخ]] [[زمرو:اوڀرين دنيا]] [[زمرو:ريشم]] [[زمرو:واپاري رستا]] [[زمرو:ايشيا ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:چين ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:قزاقستان ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ترڪمانستان ۾ عالمي ورثي جا ماڳ]] [[زمرو:ازبڪستان ۾ سياحتي ڪشش]] 6pcarnr2qn12wanlh4zelp7zc3gban6 14 98146 382200 2026-06-01T10:13:38Z Ibne maryam 17680 نئون صفحو: [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] 382200 wikitext text/x-wiki [[زمرو:روڊ ۽ شاھراھون]] [[زمرو:ايشيا جي قديم تاريخ]] [[زمرو:ايشيا جي طبعي جاگرافي]] iplrinezll5w63184apvkhldyvty8z7